Wikipedia sqwiki https://sq.wikipedia.org/wiki/Faqja_kryesore MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Speciale Diskutim Përdoruesi Përdoruesi diskutim Wikipedia Wikipedia diskutim Skeda Skeda diskutim MediaWiki MediaWiki diskutim Stampa Stampa diskutim Ndihmë Ndihmë diskutim Kategoria Kategoria diskutim Portal Portal diskutim TimedText TimedText talk Moduli Moduli diskutim Event Event talk 1 1227 3058935 3054668 2026-10-23T04:16:24Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Faqja kryesore/Arkivi 1]] 3058935 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Faqja kryesore/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} <!-- Skruani vetëm nën këtë vizë.--> <!-- ________________________________________________________________________________________ --> lm3f1nh4o3mh688qo46o1peqpad4cmx 0 2400 3058883 3052093 2026-10-22T18:37:56Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:Italy, versioni i datës 22 tetor 2026 (revizioni 1381381687) 3058883 wikitext text/x-wiki {{Short description|Shtet në Evropën Jugore dhe Perëndimore}} {{Ky artikull|shtetin|përdorime të tjera|Italia (kthjellim)}} {{Use dmy dates|date=January 2026}} {{Infobox country | conventional_long_name = Republika Italiane | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = Stema | national_anthem = ''Il Canto degli Italiani''<br />''Kënga e italianëve''<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[Skeda:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[Figura:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|Globi|[[Figura:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|Harta e Bashkimit Evropian|default=1}} | capital = [[Roma]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city_region:IT-RM}} | largest_city = kryeqyteti | languages_type = Gjuhët amtare | languages = Shih [[Gjuhët e Italisë|artikullin kryesor]] | official_languages = [[Gjuha italiane|italishtja]]{{efn|Gjermanishtja është gjuhë bashkëzyrtare në [[Provinca autonome e Bolcanos|Tirolin e Jugut]] dhe [[Friuli-Venecia Xhulia]]; frëngjishtja është bashkëzyrtare në [[Lugina e Aostës|Luginën e Aostës]]; [[Gjuha sllovene|sllovenishtja]] është bashkëzyrtare në provincat e [[Provinca e Triestes|Triestes]] dhe [[Provinca e Goricias|Goricias]], si dhe në Friuli-Venecia Xhulia; gjuha ladine është bashkëzyrtare në Tirolin e Jugut, [[Provinca Autonome e Trentos|Trentino]] dhe zona të tjera veriore; gjuha friuliane është bashkëzyrtare në Friuli-Venecia Xhulia; gjuha sardine është bashkëzyrtare në [[Sardenja|Sardenjë]].<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=2021-02-26|access-date=2018-05-31|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna|language=it}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://web.archive.org/web/20150904201140/https://web.archive.org/web/20150904201140/https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=2015-09-04|access-date=2020-11-02|website=regione.fvg.it|language=it}}</ref>}} {{Infobox |child=yes |label1 = [[Imigrimi në Itali|Kombësia]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=2021-05-03|access-date=2021-05-03|language=it}}</ref> |data1 = {{Unbulleted list|91% italianë|9% të tjerë}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[Krishterimi në Itali|krishterim]]|12% [[Afetaria në Itali|jofetarë]]|4% [[Feja në Itali|të tjera]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=2023-06-29|access-date=2026-06-02|publisher=Bashkimi Evropian: [[Komisioni Evropian]]|via=Portali Evropian i të Dhënave (shih Vëllimin C: Vendet/demografia sociale: IT: Pyetja D90.2)|language=en}}</ref> | demonym = italian | government_type = {{ill|Republikë parlamentare unitare|en|Unitary parliamentary republic}} | leader_title1 = [[Presidenti i Italisë|President]] | leader_name1 = [[Sergio Mattarella]] | leader_title4 = [[Kryeministri i Italisë|Kryeministër]] | leader_name4 = [[Giorgia Meloni]] | leader_title2 = Presidenti i Senatit të Republikës | leader_name2 = {{ill|Ignazio La Russa|en}} | leader_title3 = Presidenti i Dhomës së Deputetëve | leader_name3 = {{ill|Lorenzo Fontana|en}} | legislature = [[Kuvendi i Italisë|Parlamenti]] | upper_house = [[Senati i Republikës Italiane|Senati i Republikës]] | lower_house = [[Dhoma e Deputetëve e Italisë|Dhoma e Deputetëve]] | sovereignty_type = [[Historia e Italisë|Shtetet historike]] | established_event1 = Popujt italikë | established_date1 = [[Lashtësia klasike|Lashtësia]] | established_event2 = [[Roma e Lashtë|Roma e lashtë]]<br />Italia romake | established_date2 = 753 p.e.s. – 476 e.s. | established_event3 = Mbretëritë romano-barbare<br />Italia bizantine | established_date3 = Mesjeta e hershme | established_event4 = Shtetet-qytet italiane dhe formacionet politike rajonale | established_date4 = Mesjeta dhe periudha moderne | established_event5 = [[Mbretëria e Italisë]] | established_date5 = 1861–1946<br />{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = Perandoria koloniale italiane | established_date6 = 1869/1882–1943/1960 | established_event7 = Republika Italiane | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301.340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=2023-08-23|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=2021-07-01|access-date=2023-08-28|publisher=Central Intelligence Agency|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-11-12|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=2023-12-18|access-date=2023-11-12|publisher=BBC News|language=en}}</ref> | area_rank = 71 | area_sq_mi = 116,347 <!-- Nga en.wiki: Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 1,24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=2021-03-24|access-date=2020-10-11|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|language=en}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58.934.336<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B#|publisher=ISTAT|language=it}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 25 | population_density_km2 = 195,5 | population_density_sq_mi = auto<!-- Nga en.wiki: Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 72 | GDP_PPP = {{Rritje}} $3,899&nbsp;trilionë<ref>{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (October 2026 Edition) |publisher=[[Fondi Monetar Ndërkombëtar]] |website=www.imf.org |date=2026-10-13 |access-date=2026-10-13|language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12 | GDP_PPP_per_capita = {{Rritje}} $66.221<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (October 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=13 October 2026 |access-date=13 October 2026}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29 | GDP_nominal = {{Rritje}} $2,702&nbsp;trilionë<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 9 | GDP_nominal_per_capita = {{Rritje}} $45.886<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27 | Gini = 32,5 <!-- Nga en.wiki: number only --> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!-- Nga en.wiki: increase/steady/decrease --> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://web.archive.org/web/20201009091832/https://web.archive.org/web/20201009091832/https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=2020-10-09|access-date=2022-06-21|publisher=European Commission|language=en}}</ref> | HDI = 0,915 <!-- Nga en.wiki: number only --> | HDI_year = 2023<!-- Nga en.wiki: Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- Nga en.wiki: increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://web.archive.org/web/20250506051232/https://web.archive.org/web/20250506051232/https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr2025reporten.pdf |archive-date=2025-05-06 |access-date=2025-05-06 |publisher=[[Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillimin]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29 | currency = [[Euro]] (€){{efn|Para vitit 2002, [[lira italiane]]. Euroja pranohet në [[Campione d'Italia]], por monedha e saj zyrtare është [[Frangu zviceran|franga zvicerane]].<ref>{{Cite web|date=2010-07-14|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=2011-04-30|access-date=2010-10-30|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it|language=it}}</ref>}} | currency_code = EUR | time_zone = [[Zona Kohore e Evropës Qendrore|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Ora Verore e Evropës Qendrore|CEST]] | iso3166code = IT | calling_code = +39{{efn|Për të telefonuar në Campione d'Italia, duhet përdorur kodi zviceran +41.}} | cctld = [[.it]] }} '''Italia''',{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} zyrtarisht '''Republika Italiane''',{{Efn|{{Lang|it|Repubblica Italiana|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} është një vend në [[Evropa Jugore|Evropën Jugore]] dhe [[Evropa Perëndimore|Perëndimore]].{{Efn|Italia shpesh përfshihet në Evropën Perëndimore.<ref>Punime akademike që e përshkruajnë Italinë si vend të Evropës Perëndimore: * {{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=1998-11-11|title=Politics in Western Europe: An Introduction to the Politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|url-access=registration|edition=2nd|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|quote=list of Western European countries Italy.|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian Welfare State in a European Perspective: A Comparative Analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East–West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}}</ref>|name=WE}} Ajo përbëhet nga [[Gadishulli Apenin|një gadishull]] që shtrihet në [[Deti Mesdhe|Detin Mesdhe]], me [[Alpet]] përgjatë kufirit të saj tokësor verior, si dhe nga afro 800 ishuj, ndër të cilët spikasin [[Siçilia]] dhe [[Sardenja]]. Italia ka kufi tokësor me [[Franca|Francën]] në perëndim; [[Zvicra|Zvicrën]] dhe [[Austria|Austrinë]] në veri; [[Sllovenia|Slloveninë]] në lindje; si dhe me dy enklavat e [[Vatikani|Vatikanit]] dhe [[San Marino]]s. Ajo është vendi i dhjetë më i madh në Evropë për nga sipërfaqja, me {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}}, dhe shteti i tretë më i populluar anëtar i [[Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian|Bashkimit Evropian]], me afro 59 milionë banorë. Kryeqyteti i Italisë është [[Roma]]; qytete të tjera të mëdha janë [[Milano]], [[Napoli]], [[Torino]], [[Palermo]], [[Bolonja]], [[Firencia]], [[Gjenova]], [[Bari (Itali)|Bari]] dhe [[Venediku|Venecia]]. [[Historia e Italisë]] nis me popujt e shumtë [[Fiset Italike|italikë]], veçanërisht me [[Republika Romake|romakët e lashtë]], të cilët pushtuan botën mesdhetare gjatë Republikës Romake dhe e sunduan atë për shekuj me radhë gjatë [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]]. Me përhapjen e krishterimit, Roma u bë selia e [[Kisha Katolike Romake|Kishës Katolike]] dhe e papatit. [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|Rënia dhe shkatërrimi i Perandorisë Romake Perëndimore]] ndodhën mes [[Lashtësia e vonë|lashtësisë së vonë]] dhe [[Mesjeta e hershme|Mesjetës së hershme]], si pasojë e dyndjeve barbare dhe faktorëve të tjerë. Deri në shekullin XI, [[shtetet-qytet italiane]] dhe [[Republikat Detare|republikat detare]] u zgjeruan, duke sjellë begati të përtërirë përmes tregtisë dhe duke hedhur themelet e kapitalizmit modern. [[Rilindja italiane]] lulëzoi gjatë shekujve XV dhe XVI dhe u përhap në pjesën tjetër të Evropës. Eksploruesit italianë zbuluan rrugë të reja drejt Lindjes së Largët dhe [[Bota e Re|Botës së Re]], duke kontribuar ndjeshëm në [[Epoka e Zbulimeve|Epokën e Zbulimeve]]. Pas shekujsh ndarjesh politike dhe territoriale, [[Mbretëria e Italisë]] u themelua më 1861, pas [[Luftërat italiane të pavarësisë|luftërave të pavarësisë]] dhe [[Ekspedita e Të Njëmijëve|Ekspeditës së Të Njëmijëve]]. Nga fundi i shekullit XIX deri në fillim të shekullit XX, Italia u industrializua dhe krijoi [[Perandoria Italiane|një perandori koloniale]], ndërsa [[Italia jugore|jugu]] mbeti kryesisht i varfër, duke nxitur një [[diaspora italiane|diasporë të madhe emigrantësh]] drejt Amerikave. Nga viti 1915 deri më 1918, Italia mori pjesë në [[Lufta e Parë Botërore|Luftën e Parë Botërore]], duke iu bashkuar [[Aleatët e Luftës së Parë Botërore|Antantës]] kundër [[Fuqitë Qendrore|Fuqive Qendrore]]. Më 1922 u vendos diktatura fashiste italiane. Gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], Italia fillimisht ishte pjesë e [[Fuqitë e Boshtit|Boshtit]], deri në [[armëpushimi i Kassinbilit|armëpushimin me Fuqitë Aleate]] (1940–1943); më pas u bë bashkëluftuese e Aleatëve gjatë [[rezistenca italiane|rezistencës italiane]] dhe [[çlirimi i Italisë|çlirimit të Italisë]] nga [[pushtimi gjerman i Italisë|pushtimi gjerman]] dhe Republika kolaboracioniste [[Republika Sociale Italiane|Sociale Italiane]] (RSI) (1943–1945). Më 1946 monarkia u zëvendësua me republikë dhe vendi përjetoi [[mrekullia ekonomike italiane|një rimëkëmbje të fortë ekonomike]]. Italia është [[Shtetet e zhvilluara|vend i zhvilluar]] dhe [[Ekonomia e Italisë|ekonomia e saj e përparuar]] renditet ndër më të mëdhatë në botë si për PBB-në nominale, ashtu edhe për atë të përshtatur sipas PPP-së. Ajo ka sektorin e dytë më të madh të prodhimit në Evropë dhe është fuqi rajonale, ndërsa shpesh klasifikohet si fuqi e madhe. Italia është një nga anëtaret themeluese dhe kryesore të [[Bashkimi Evropian|Bashkimit Evropian]], si dhe bën pjesë në shumë organizata të tjera ndërqeveritare. Si superfuqi kulturore, ajo ka qenë prej kohësh një qendër botërore e njohur për [[artin italian|artin]], muzikën, letërsinë, [[Kuzhina italiane|kuzhinën]], [[Moda italiane|modën]], shkencën dhe teknologjinë, si dhe burim i shpikjeve dhe zbulimeve të shumta. Italia ka numrin më të madh të [[Vende të trashëgimisë botërore|vendeve të Trashëgimisë Botërore]] (62) dhe është vendi i pestë më i vizituar në botë për nga mbërritjet e turistëve ndërkombëtarë. == Emri<span class="anchor" id="Etymology"></span> == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Emri i Italisë|en|Name of Italy}}}} Për etimologjinë e ''Italia'' ka shumë hipoteza.<ref>Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0|language=it}}.</ref> Një teori sugjeron se emri e ka zanafillën nga një term i [[Gjuha greke e lashtë|greqishtes së lashtë]] për tokën e ''Italói''ve, një fis që banonte në rajonin e njohur sot si [[Kalabria]]. Fillimisht mendohej se quheshin ''Vituli'', por disa studiues sugjerojnë se kafsha e tyre [[totemi|totemike]] ishte viçi (latinisht: ''vitulus''; umbrianisht: ''vitlo''; oskanisht: ''Víteliú'')<!-- Nga en.wiki: and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] -->.<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24. {{ISBN|978-1-8849-6402-7|language=en}}</ref> Disa autorë të lashtë thonë se vendi u emërua sipas një sundimtari vendas, [[Italus|Italusit]].<ref>Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4|date=10 September 2015}}, on Perseus.</ref> Termi i greqishtes së lashtë për Italinë fillimisht i referohej vetëm jugut të gadishullit të [[Kalabria|Brutiumit]] dhe pjesëve të [[Katanxaro|Katanxaros]] dhe Vibo Valentias. Koncepti më i gjerë i [[Oenotria|Enotrisë]] dhe «Italia» u bënë sinonime dhe emri u përdor edhe për pjesën më të madhe të Lukanisë. Përpara zgjerimit të Republikës Romake, grekët e përdornin emrin për tokën midis [[Ngushtica e Mesinës|ngushticës së Mesinës]] dhe vijës që lidhte [[Gjiri i Salernos|gjirin e Salernos]] me [[Gjiri i Tarantos|gjirin e Tarantos]], duke iu përgjigjur Kalabrisë. Grekët nisën ta përdornin «Italia» për një rajon më të gjerë.<ref>{{cite book |last=Pallottino |first=Massimo |title=History of Earliest Italy |translator=M. Ryle and K. Soper |series=Jerome Lectures |volume=17 |page=50 |language=en}}</ref> Përveç «Italisë greke» në jug, historianët kanë sugjeruar ekzistencën e një «Italie etruske», e cila përfshinte zona të Italisë qendrore.<ref>{{cite book |last=Brizzi |first=Giovanni |title=Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano |location=Bologna |publisher=Patron |year=2012 |page=94 |language=it}}</ref> Kufijtë e [[Italia romake|Italisë romake]], ''Italia'', janë më të përcaktuar. ''[[Origines]]'' e Katonit e përshkruan Italinë si të gjithë gadishullin në jug të Alpeve.<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=cato+italy+south+of+the+Alps&pg=PT49|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|language=en}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108#v=snippet&q=cato%20walls%20of%20Italy&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live|language=en}}</ref> Në vitin 264 p.e.s., Italia romake shtrihej nga lumenjtë [[Arno]] dhe [[Rubikon]] në qendër-veri deri në të gjithë jugun. Zona veriore, [[Galia Cisalpine|Galitë Cisalpine]], që gjeografikisht konsiderohej pjesë e Italisë, u pushtua nga Roma në vitet 220 p.e.s.,<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454#v=snippet&q=Tota%20Italia%20essays&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|language=en}}</ref> por mbeti e ndarë politikisht. Ajo u bashkua ligjërisht me njësinë administrative të Italisë në vitin 42 p.e.s.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&dq=beyond+the+Rubicon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020|language=en}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|year=1866|language=en}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}</ref> Sardinia, [[Korsika]], Sicilia dhe [[Malta]] iu shtuan Italisë nga [[Diokleciani]] në vitin 292 e.s.,<ref>{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> duke bërë që Italia e antikitetit të vonë të përkonte me rajonin gjeografik të Italisë së sotme.<ref>{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}</ref> Latinishtja ''Italicus'' përdorej për të përshkruar «një njeri nga Italia», në dallim nga një ''provincial'', ose dikush nga një [[provincë romake]].<ref>''Letters'' 9.23</ref> Mbiemri ''italianus'', nga i cili rrjedh ''Italian'', vjen nga latinishtja mesjetare dhe përdorej krahas ''Italicus'' gjatë [[Periudha e hershme moderne|periudhës së hershme moderne]].<ref>''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}</ref> Pas [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|rënies së Perandorisë Romake Perëndimore]], u krijua [[Mbretëria ostrogote|Mbretëria ostrogote e Italisë]]. Pas pushtimeve të [[Lombardët|lombardëve]], ''Italia'' u ruajt si emri i mbretërisë së tyre dhe i mbretërisë pasuese brenda [[Perandoria e Shenjtë Romake|Perandorisë së Shenjtë Romake]].<ref>{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com|language=it}}</ref> == Historia == {{Kryesor|Historia e Italisë}} === Parahistoria dhe lashtësia === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Italia parahistorike|en|Prehistoric Italy}}, {{ill|Popujt italikë|en|Italic peoples}}, {{ill|Qytetërimi etrusk|en|Etruscan civilisation}}, {{ill|Kolonizimi grek i Italisë|en|Greek colonisation}}, [[Magna Graecia]]}} [[File:Etruscan Painting 1.jpg|thumb|right|Afresk [[etrusk]] në nekropolin e Monterozzit, shekulli V p.e.s.]] Artefakte të [[Paleoliti i Poshtëm|Paleolitit të Poshtëm]], që datojnë 850.000 vjet më parë, janë zbuluar në Monte Poggiolo.<ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|title=Erano padani i primi abitanti d'Italia|url=http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220707/http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|archive-date=2019-06-26|access-date=2019-03-11|website=National Geographic|language=it}}</ref> Gërmimet në të gjithë Italinë kanë zbuluar praninë e [[Neandertalët|neandertalëve]] gjatë Paleolitit të Mesëm, rreth 200.000 vjet më parë,<ref>Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-3064-6463-2}}.</ref> ndërsa njerëzit modernë u shfaqën rreth 40.000 vjet më parë në Riparo Mochi.<ref>42,7–41,5 ka ([[Rregulli 68–95–99,7|interval besueshmërie 1σ]]). {{Cite journal|last=Douka|first=Katerina|display-authors=etal|year=2012|title=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)|journal=Journal of Human Evolution|volume=62|issue=2|pages=286–299|doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009|pmid=22189428|bibcode=2012JHumE..62..286D|language=en}}; {{Cite web|date=2010-01-29|title=Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria|url=http://www.iipp.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015231105/http://www.iipp.it/|archive-date=2013-10-15|publisher=IIPP|access-date=2017-08-15|language=it}}</ref> Popujt e lashtë të Italisë para-romake ishin [[Proto-Indo-Evropianët|indoevropianë]], veçanërisht popujt italikë. Popujt kryesorë historikë me prejardhje të mundshme joindoevropiane ose paraindoevropiane përfshijnë [[Etruskët|etruskët]], [[Elimët|elimët]] dhe sikanët e Siçilisë, si edhe sardët parahistorikë, prej të cilëve rrjedh qytetërimi nuragik. Popullsi të tjera të lashta përfshijnë retët dhe kamunët, të njohur për vizatimet e tyre shkëmbore në Valcamonica.<ref>{{Cite web|title=Rock Drawings in Valcamonica|url=https://whc.unesco.org/en/list/94|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703183257/http://whc.unesco.org/en/list/94|archive-date=2010-07-03|access-date=2010-06-29|publisher=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Një mumje natyrore, [[Ötzi]], e datuar në vitet 3400–3100 p.e.s., u zbulua në vitin 1991 në akullnajën Similaun.<ref>{{Cite journal|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Ivy|first2=Susan D.|display-authors=etal|year=1994|title=AMS ¹⁴C Age Determination of Tissue, Bone and Grass Samples from the Ötzal Ice Man|url=http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|url-status=live|journal=Radiocarbon|volume=36|issue=2|pages=247–250|doi=10.1017/s0033822200040534|archive-url=https://web.archive.org/web/20100720211402/https://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|archive-date=2010-07-20|access-date=2016-02-04|doi-access=free|language=en}}</ref> Kolonizuesit e parë ishin [[Fenikasit|fenikasit]], të cilët ngritën qendra tregtare në brigjet e Siçilisë dhe Sardenjës. Disa prej tyre u shndërruan në qendra të vogla urbane dhe u zhvilluan krahas kolonive greke.<ref>{{Cite journal|last1=Raclot|first1=Thierry|last2=Oudart|first2=Hugues|date=January 2000|title=CORPS GRAS ET OBESITE Acides gras alimentaires et obésité: aspects qualitatifs et quantitatifs|journal=Oléagineux, Corps gras, Lipides|volume=7|issue=1|pages=77–85|doi=10.1051/ocl.2000.0077|issn=1258-8210|doi-access=free|language=fr}}</ref> Gjatë shekujve VIII dhe VII p.e.s., u themeluan koloni greke në Pithecusae, të cilat përfundimisht u shtrinë në jug të Gadishullit Apenin dhe në bregdetin e Siçilisë, zonë që më vonë u njoh si [[Magna Graecia]].<ref>Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980.</ref> Jonianët, kolonët dorikë, sirakuzanët dhe akejtë themeluan qytete të ndryshme. Kolonizimi grek i Italisë i vuri popujt italikë në kontakt me forma demokratike qeverisjeje dhe me shprehje të zhvilluara artistike e kulturore.<ref>{{Cite web|title=II 1987: Uomini e vicende di Magna Grecia|url=https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204123345/https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|archive-date=2021-02-04|access-date=2021-01-31|website=bpp.it|language=it}}</ref> === Roma e lashtë === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Roma e Lashtë|en|Ancient Rome}} · {{ill|Zgjerimi romak në Itali|en|Roman expansion in Italy}} · {{ill|Italia romake|en|Roman Italy}}}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Colosseo 2020.jpg | caption1 = [[Koloseumi]], i konsideruar gjerësisht si një nga veprat më të mëdha të arkitekturës dhe inxhinierisë së lashtësisë | image2 = Roman Empire Trajan 117AD.png | caption2 = {{Legend|#b23938|[[Perandoria Romake]] në vitin 117 e.s., në shtrirjen e saj më të madhe<ref>{{Cite book|last=Bennett, Julian|url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC|title=Trajan: Optimus Princeps : a Life and Times|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16524-2|language=en}}</ref>}} {{Legend|#d28989|[[Shteti vasal|Shtetet vasale]]}} }} Historia e Italisë shtrihet deri te shumë [[Fiset Italike|popuj italikë]], ndër të cilët veçohen romakët e lashtë, të cilët pushtuan botën mesdhetare gjatë [[Republika Romake|Republikës Romake]] dhe sunduan për shekuj me radhë gjatë [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]].<ref>{{Cite book |last1=Carl Waldman |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |title=Encyclopedia of European Peoples |last2=Catherine Mason |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586 |access-date=2013-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |archive-date=2023-03-11 |url-status=live|language=en}}; {{Cite book |last=Mommsen |first=Theodor |title=History of Rome, Book II: From the Abolition of the Monarchy in Rome to the Union of Italy |publisher=Reimer & Hirsel |year=1855 |location=Leipzig|language=de}}; {{Cite book |last=Lazenby |first=John Francis |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |date=1998-02-04 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3004-0 |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |url-access=registration |via=Internet Archive|language=en}}</ref> Roma e lashtë, një vendbanim në brigjet e [[Tiberi|lumit Tiber]] në Italinë qendrore, u themelua më 753 p.e.s. dhe u qeveris për 244 vjet nga një sistem monarkik.<ref>{{Cite web |date=2009-11-24 |title=Rome founded {{!}} 21 April, 753 B.C. |url=https://www.history.com/this-day-in-history/april-21/rome-founded |access-date=2025-04-10 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Në vitin 509 p.e.s., romakët, të cilët përkrahnin qeverisjen nga Senati dhe Populli ([[SPQR]]), [[Përmbysja e monarkisë romake|dëbuan monarkinë]] dhe themeluan një republikë oligarkike.<ref>{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908|title=The Chronology of Early Rome|url=https://www.jstor.org/stable/261793|journal=Classical Philology|volume=3|issue=3|pages=316–329|doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192|issn=0009-837X |quote=It has come to be second nature ... to date the founding of Rome [to] 753 BC [and] the first year of the Republic [to] 509&nbsp;BC.|url-access=subscription|language=en}}</ref> Gadishulli Apenin, i quajtur ''Italia'', u bashkua në një njësi të vetme gjatë zgjerimit romak, përmes pushtimit të territoreve të reja, shpesh në kurriz të fiseve të tjera italike, [[Luftërat samnite|samnitëve]], [[Luftërat romako-etruske|etruskëve]], [[Luftërat romako-galike|keltëve]] dhe [[Lufta pirrike|grekëve]]. U krijua një lidhje e qëndrueshme me shumicën e fiseve dhe qyteteve vendore dhe Roma nisi pushtimin e Evropës Perëndimore, Afrikës Veriore dhe [[Lindja e Mesme|Lindjes së Mesme]]. Pas vrasjes së [[Jul Çezari|Jul Çezarit]] në vitin 44 p.e.s., Roma u shndërrua në një perandori të madhe, që shtrihej nga [[Britania romake|Britania]] deri në kufijtë e [[Provinca romake e Mesopotamisë|Persisë]] dhe përfshinte të gjithë pellgun mesdhetar, ku kulturat greke, romake dhe të tjera u ndërthurën për të krijuar një qytetërim të fuqishëm. Sundimi i gjatë i perandorit të parë, [[Augusti|Augustit]], shënoi fillimin e një epoke paqeje dhe begatie. Italia romake mbeti qendra e perandorisë, atdheu i romakëve dhe territori ku ndodhej kryeqyteti.<ref>{{Cite journal|last=Morcillo|first=Marta García Morcillo|title=The Glory of Italy and Rome's Universal Destiny in Strabo's Geographika, in: A. Fear – P. Liddel (eds), Historiae Mundi. Studies in Universal History. Duckworth: London 2010: 87–101. |url=https://www.academia.edu/362374|url-status=live|journal=Historiae Mundi: Studies in Universal History|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073554/https://www.academia.edu/362374|archive-date=2022-01-14|access-date=2021-11-20|language=en}}; {{Cite book|last=Keaveney|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|title=Arthur Keaveney: ''Rome and the Unification of Italy''|date=January 1987|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-3121-8|access-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000835/https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|archive-date=2024-02-11|url-status=live|language=en}}; {{Cite book|last=Billanovich|first=Giuseppe|url=https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13|title=Libreria Universitaria Hoepli, Lezioni di filologia, Giuseppe Billanovich e Roberto Pesce: ''Corpus Iuris Civilis, Italia non erat provincia, sed domina provinciarum'', Feltrinelli, p.363|publisher=Roberto Pesce|year=2008|isbn=978-8-8965-4309-2|language=it|access-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000801/https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13#v=onepage&q=Italia%20domina%20provinciarum&f=false|archive-date=2024-02-11}}</ref> Dy shekujt e parë të perandorisë u shënuan nga një periudhë stabiliteti të paprecedentë, e njohur si ''[[Pax Romana]]'' (Paqja Romake). Roma arriti shtrirjen e saj më të madhe territoriale nën [[Trajani|Trajanin]] (98–117 e.s.), por një periudhë trazirash dhe rënieje në rritje nisi nën [[Komodi|Komodin]] (180–192).<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Five Good Emperors |url=https://www.britannica.com/topic/Five-Good-Emperors |access-date=2024-08-04 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Gibbon |first=Edward |title=The History of the Decline And Fall of the Roman Empire |date=1776 |chapter=The Decline And Fall in the West – Chapter 4 |chapter-url=https://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |access-date=2017-06-27 |archive-date=2017-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824100850/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |url-status=live|language=en}}</ref> [[Dyndjet Barbare]], të shoqëruara me [[Kontaktet gjermano-romake|pushtime të mëdha nga popujt gjermanikë]], çuan në rënien e Perandorisë Romake. Perandoria Romake ishte ndër më të mëdhatë në histori dhe ushtronte fuqi të madhe ekonomike, kulturore, politike dhe ushtarake.<ref>{{Cite web |date=2024-06-04 |title=The Roman Empire at its greatest expansion |url=https://trizioeditore.it/en/blogs/notizie/impero-romano-massima-espansione-mappa-storia |access-date=2025-04-10 |website=Trizio Editore |language=en}}</ref> Në shtrirjen e saj më të madhe, ajo kishte një sipërfaqe prej 5.000.000 km².<ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|year=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959|language=en}}; {{Cite journal|last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|year=2006|title=East–West Orientation of Historical Empires|url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|url-status=live|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=222|doi=10.5195/JWSR.2006.369|issn=1076-156X|archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|archive-date=2016-05-17|access-date=2016-02-06|doi-access=free|language=en}}</ref> [[Trashëgimia e Perandorisë Romake|Trashëgimia romake]] ka ndikuar thellësisht në qytetërimin perëndimor dhe në formësimin e botës moderne. Përdorimi i gjerë i [[Gjuhët neolatine|gjuhëve neolatine]] që rrjedhin nga latinishtja, [[Numrat romakë|sistemi numerik]], alfabeti dhe kalendari modern perëndimor, si dhe përhapja e krishterimit si fe botërore, janë ndër trashëgimitë e shumta të sundimit romak.<ref>{{Cite book|last=Richard|first=Carl J.|title=Why we're all Romans: the Roman contribution to the western world|publisher=Rowman & Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6779-5|edition=1st pbk.|location=Lanham, MD|pages=xi–xv|language=en}}</ref> === Mesjeta === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Italia në Mesjetë|en|Italy in the Middle Ages}}}} Pas [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|rënies së Perandorisë Romake Perëndimore]], Italia ra nën sundimin e mbretërisë së Odoakerit dhe u pushtua nga [[Ostrogotët]].<ref>{{Cite book|last=Sarris|first=Peter|title=Empires of faith: the fall of Rome to the rise of Islam, 500–700|publisher=Oxford UP|year=2011|isbn=978-0-1992-6126-0|edition=1st. pub.|location=Oxford|page=118|language=en}}</ref> Pushtimet sollën një varg të rrëmujshëm mbretërish dhe periudhën që quhet «[[Epoka e errët|Epoka e Errët]]». Pushtimi nga një tjetër fis [[Gjermanikët|gjermanik]] në shekullin VI, [[Langobardët]], pakësoi praninë bizantine dhe i dha fund unitetit politik të gadishullit. Veriu formoi mbretërinë langobarde; pjesa qendrore dhe ajo jugore u kontrolluan gjithashtu nga langobardët, ndërsa pjesë të tjera mbetën nën sundimin bizantin.<ref>{{Cite web|title=History of Italy|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929150112/https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|archive-date=2022-09-29|access-date=2022-09-29|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[File:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|thumb|right|upright=.7|[[Marko Polo|Marko Polo (Marco Polo)]], eksplorues i shekullit XIII]] Mbretëria langobarde u përfshi në [[Francia]] nga [[Karli i Madh]] në fund të shekullit VIII dhe u bë Mbretëria e Italisë.<ref>{{Cite web|title=Carolingian and post-Carolingian Italy, 774–962|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007160553/https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|archive-date=2022-10-07|access-date=2022-10-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> Frankët ndihmuan në formimin e [[Shtetet Papale|Shteteve Papale]]. Deri në shekullin XIII, politika dominohej nga marrëdhëniet ndërmjet [[Perandori i Shenjtë Romak|perandorëve të Perandorisë së Shenjtë Romake]] dhe papatit; qytet-shtetet mbështesnin njërën palë ([[Gibelinët]]) ose tjetrën ([[Guelfët]]) për përfitime të çastit.<ref>{{Cite book|last=Nolan|first=Cathal J.|title=The age of wars of religion, 1000–1650: an encyclopedia of global warfare and civilization|publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-3133-3045-2|edition=1. publ.|location=Westport (Connecticut)|page=360|language=en}}</ref> Perandori gjermanik dhe papa romak u bënë fuqitë universale të Evropës mesjetare. Megjithatë, konfliktet rreth [[Kontroversa e investiturës|kontroversës së investiturës]] dhe ato ndërmjet guelfëve e gibelinëve i dhanë fund sistemit perandorako-feudal në veri, ku qytetet fituan pavarësinë.<ref>{{Cite book|last=Jones|first=Philip|title=The Italian city-state: from Commune to Signoria|publisher=Clarendon Press|year=1997|isbn=978-0-1982-2585-0|location=Oxford|pages=55–77|language=en}}</ref> Më 1176, [[Lidhja Lombarde]] e qytet-shteteve mundi perandorin e Perandorisë së Shenjtë Romake, [[Frederik Barbarosa]], duke siguruar pavarësinë e tyre. Qytet-shtete si Milano, Firencia dhe Venecia luajtën rol novator në zhvillimin financiar, duke krijuar praktika bankare dhe duke mundësuar forma të reja organizimi shoqëror.<ref>{{Cite book|last=Niall|first=Ferguson|title=The Ascent of Money: The Financial History of the World|publisher=Penguin|year=2008|language=en}}</ref> Në zonat bregdetare dhe jugore, republikat detare sundonin Mesdheun dhe monopolizonin tregtinë me Orientin. Ato ishin qytet-shtete të pavarura talasokratike, ku tregtarët kishin pushtet të konsiderueshëm. Ndonëse oligarkike, liria politike relative që ofronin favorizonte përparimin akademik dhe artistik.<ref name="Lane">{{Cite book|last=Lane|first=Frederic C.|title=Venice, a maritime republic|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1991|isbn=978-0-8018-1460-0|edition=4. print.|location=Baltimore|page=73|language=en}}</ref> Republikat detare më të njohura ishin Venecia, [[Republika e Gjenovës|Gjenova]], [[Republika e Pizës|Piza]] dhe [[Dukati i Amalfit|Amalfi]].<ref>G. Benvenuti – Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia – Newton & Compton editori, Roma 1989; Armando Lodolini, ''Le repubbliche del mare'', Biblioteca di storia patria, 1967, Roma. {{Cite book|last=Peris|first=Persi|title=Conoscere l'Italia|publisher=Istituto Geografico De Agostini|year=1982|pages=74|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche Marinare|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829104758/http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|archive-date=2019-08-29|access-date=2019-09-13|website=Treccani.it|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche marinare|url=https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101131949/https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|archive-date=2020-01-01|access-date=2019-09-13|website=thes.bncf.firenze.sbn.it|publisher=National Central Library (Florence)|language=it}}</ref> Secila zotëronte toka përtej detit, ishuj, territore në detet Adriatik, Egje dhe të Zi, si dhe koloni tregtare në Lindjen e Afërt dhe Afrikën e Veriut.<ref>{{Cite book|last=Zorzi|first=Alvise|url=https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|title=Venice: The Golden Age, 697 – 1797|publisher=Abbeville Press|year=1983|isbn=0-8965-9406-8|location=New York|page=255|access-date=2017-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202182132/https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|archive-date=2023-02-02|url-status=live|language=en}}</ref> {{Multiple image | align = right | total_width = 345 | direction = horizontal | width1 = 280 | image1 = Naval Jack of Italy.svg | width2 = 280 | image2 = Republik Venedig Handelswege01-IT.png | alt2 = Hartë | footer = Majtas: flamuri i [[Forca Detare Italiane|Forcës Detare Italiane]]. Në drejtim të akrepave të orës, duke nisur nga lart majtas: stemat e [[Republika e Venedikut|Venecias]], [[Republika e Gjenovës|Gjenovës]], [[Republika e Pizës|Pizës]] dhe [[Dukati i Amalfit|Amalfit]].<br />Djathtas: rrugët tregtare dhe kolonitë e [[Kolonitë gjenoveze|Gjenovës]] dhe [[Shteti i Detit|Venecias]]. }} Venecia dhe Gjenova ishin portat e Evropës drejt Lindjes dhe prodhuese të qelqit të hollë, ndërsa Firencia ishte qendër e mëndafshit, leshit, bankave dhe argjendarisë. Pasuria e krijuar mundësoi porositjen e projekteve të mëdha artistike publike dhe private. Republikat morën pjesë në [[Kryqëzatat]], duke ofruar mbështetje dhe transport, por kryesisht duke ndjekur mundësi politike dhe tregtare.<ref name="Lane"/> Italia i ndjeu e para ndryshimet ekonomike që çuan në [[Revolucioni tregtar|revolucionin tregtar]]: Venecia arriti të pushtonte kryeqytetin bizantin dhe të financonte udhëtimet e [[Marko Polo|Marko Polos]] në Azi; universitetet e para u themeluan në qytetet italiane dhe dijetarë si Akuini fituan famë ndërkombëtare; kapitalizmi dhe familjet bankare u shfaqën në Firencia, ku rreth vitit 1300 vepronin Danteja dhe Xhoto.<ref name="See">{{Cite web|last=Sée|first=Henri|title=Modern Capitalism Its Origin and Evolution|url=http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007010542/http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf|archive-date=2013-10-07|access-date=2013-08-29|website=University of Rennes|publisher=Batoche Books|language=en}}</ref> Në jug, Sicilia ishte shndërruar në [[Emirati i Sicilisë|emirat arab islamik]] në shekullin IX, i cili lulëzoi deri në pushtimin e tij nga italo-normanët në fund të shekullit XI, së bashku me shumicën e principatave langobarde dhe bizantine të Italisë jugore.<ref>{{cite book|last=Ali|first=Ahmed Essa with Othman|title=Studies in Islamic civilization: the Muslim contribution to the Renaissance|year=2010|publisher=International Institute of Islamic Thought|location=Herndon, VA|isbn=978-1-56564-350-5|pages=38–40|language=en}}</ref> Më pas, rajoni u nda ndërmjet [[Mbretëria e Siçilisë|Mbretërisë së Siçilisë]] dhe [[Mbretëria e Napolit|Mbretërisë së Napolit]].{{Efn|Mbretëria e Napolit është emërtim i përdorur nga historianët, por jo nga sundimtarët e saj, të cilët ruajtën emrin origjinal «Mbretëria e Siçilisë» (pra, ekzistonin dy Mbretëri të Siçilisë).}}<ref>Eleni Sakellariou, ''Southern Italy in the Late Middle Ages: Demographic, Institutional and Economic Change in the Kingdom of Naples, c.1440–c.1530'' (Brill, 2012), pp. 63–64.</ref> [[Vdekja e Zezë]] e vitit 1348 vrau ndoshta një të tretën e popullsisë së Italisë.<ref>Stéphane Barry and Norbert Gualde, "The Biggest Epidemics of History" (La plus grande épidémie de l'histoire), in ''L'Histoire'' n° 310, June 2006, pp. 45–46; "[https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml Plague]". Brown University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831003435/http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml|date=2009-08-31}}</ref> === Periudha e hershme moderne === {{Kryesor|Periudha e Rilindjes italiane}} {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e Italisë së hershme moderne|en|History of early modern Italy}}}} [[File:Italy 1494.svg|thumb|upright=.8|right|Shtetet italiane para [[Luftërat italiane|Luftërave italiane]] të vitit 1494]] Gjatë shekujve XV dhe XVI, Italia ishte vendlindja dhe qendra e [[Rilindja|Rilindjes]]. Kjo periudhë shënoi kalimin nga Mesjeta në epokën moderne dhe u mundësua nga pasuria e grumbulluar prej qyteteve tregtare dhe patronazhi i familjeve sunduese.<ref name="strathern">{{Cite book|last=Strathern|first=Paul|title=The Medici: Godfathers of the Renaissance|year=2003|language=en}}</ref> Shtetet italiane u shndërruan në shtete rajonale të sunduara nga princër që kontrollonin tregtinë dhe administratën, ndërsa oborret e tyre u bënë qendra të rëndësishme të arteve dhe shkencave. Këto principata drejtoheshin nga dinasti politike dhe familje tregtare, si [[Medici]]t e Firences. Pas përfundimit të [[Skizma perëndimore|Skizmës perëndimore]], [[Martini V|Papa Martini V]] u kthye në [[Shtetet Papale]] dhe e riktheu Italinë si qendrën e vetme të krishterimit perëndimor. [[Banka Medici|Banka e Medicive]] u bë institucioni kreditor i papatit dhe u krijuan lidhje të rëndësishme mes Kishës dhe dinastive të reja politike.<ref name="strathern"/><ref>{{Cite web|url=http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|title=Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel|author=Peter Barenboim; Sergey Shiyan|publisher=SLOVO|location=Moskë|year=2006|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511133416/http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|archive-date=11 May 2011|isbn=5-8505-0825-2}}</ref> [[File:Leonardo self.jpg|thumb|upright=.7|left|[[Leonardo da Vinçi]], mishërimi i njeriut të Rilindjes, në një autoportret ({{Rreth}} 1512)]] Më 1453, megjithë përpjekjet e [[Nikolla V|Papës Nikolla V]] për të mbështetur bizantinët, qyteti i [[Kostandinopoja|Kostandinopojës]] ra në duart e [[Perandoria Osmane|osmanëve]]. Kjo solli migrimin e dijetarëve dhe teksteve greke drejt Italisë, duke nxitur rizbulimin e [[Humanizmi|humanizmit]] grek.<ref>{{Cite book|title=Renaissance|work=Encyclopædia Britannica|year=2008|edition=O.Ed.|language=en}} {{Cite book|last=Har|first=Michael H.|title=History of Libraries in the Western World|publisher=Scarecrow Press Incorporate|year=1999|isbn=0-8108-3724-2|language=en}} {{Cite book|last=Norwich|first=John Julius|title=A Short History of Byzantium|publisher=Knopf|year=1997|isbn=0-6794-5088-2|language=en}}</ref> Sundimtarë humanistë si Federico da Montefeltro dhe [[Piu II|Papa Piu II]] punuan për të themeluar qytete ideale, duke themeluar Urbino dhe Pienza. Pico della Mirandola shkroi ''Fjalimin mbi dinjitetin e njeriut'', që konsiderohet manifesti i Rilindjes. Kjo periudhë pati ndikim mbizotërues mbi artin evropian për shekuj me radhë, me artistë si [[Leonardo da Vinçi]], Botticelli, [[Mikelanxhelo]], [[Rafaelo]], [[Xhoto]], [[Donatello]] dhe [[Ticiani]], si dhe arkitektë si [[Filippo Brunelleschi]], Andrea Palladio dhe Donato Bramante. Eksplorues dhe lundërtarë italianë nga republikat detare, të etur për të gjetur një rrugë alternative drejt Indive e për të anashkaluar osmanët, u ofruan shërbimet e tyre monarkëve të vendeve të Atlantikut dhe luajtën rol kyç në fillimin e [[Epoka e Zbulimeve|Epokës së Zbulimeve]] dhe kolonizimit të Amerikave. Ndër eksploruesit më të njohur ishin [[Kristofor Kolombi]], udhëtimi i të cilit më 1492 nisi kontaktin e vazhdueshëm evropian me Amerikën, kolonizimin dhe shfrytëzimin e saj;<ref>{{Cite book|title=Encyclopædia Britannica|edition=1993|volume=16|pages=605ff|language=en}} {{Cite book|last=Morison|title=Christopher Columbus|edition=1955|pages=14ff|language=en}}</ref> John Cabot, i cili kreu eksplorimin e parë të dokumentuar evropian të Amerikës së Veriut që prej [[Fiset Nordike|nordikëve]];<ref>{{Cite web|year=2007|title=Catholic Encyclopedia: John & Sebastian Cabot|url=https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518005335/https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|archive-date=18 May 2020|access-date=17 May 2008|publisher=newadvent|language=en}}</ref> dhe [[Amerigo Vespucci]], udhëtimet e të cilit konfirmuan se tokat përbënin një kontinent të ri («Botën e Re»), që më pas u emërtua për nder të tij.<ref>{{Cite book|last=Martone|first=Eric|title=Italian Americans: The History and Culture of a People|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-6106-9995-2|page=504|url=https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|access-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001055/https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|archive-date=11 February 2024|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Greene|first=George Washington|author-link=George Washington Greene|title=The Life and Voyages of Verrazzano|publisher=Folsom, Wells, and Thurston|year=1837|location=Cambridge University|page=13|url=https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000806/https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|via=Google Books|language=en}}</ref> Një aleancë mbrojtëse e njohur si Lidhja italike u krijua mes Venecias, Napolit, Firences, Milanos dhe papatit. [[Lorenzo de' Medici|Lorenzo de' Medici, «i Madhërishmi»]], ishte patroni më i madh i Rilindjes; mbështetja e tij ndihmoi aleancën të ndalte pushtimin turk gjatë [[Rrethimi i Otrantos|rrethimit të Otrantos]]. Megjithatë, aleanca u shpërbë në vitet 1490; pushtimi i [[Karli VIII i Francës|Karlit VIII të Francës]] nisi një varg luftërash në gadishull. Gjatë Rilindjes së Lartë, papë si [[Juli II]] (1503–1513) luftuan për kontrollin e Italisë kundër monarkëve të huaj; [[Pali III]] (1534–1549) parapëlqeu të ndërmjetësonte mes fuqive evropiane për të siguruar paqen. Në mes të këtyre konflikteve, papët Medici [[Leoni X]] (1513–1521) dhe [[Klementi VII]] (1523–1534) u përballën me [[Reformimi protestant|Reformimin protestant]] në Gjermani, Angli dhe gjetkë.<ref>{{Cite book|last=MacCulloch|first=Diarmaid|title=The Reformation: A History|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=978-0143035381|language=en}}</ref> Më 1559, në përfundim të luftërave italiane mes Francës dhe Habsburgëve, rreth gjysma e Italisë (mbretëritë jugore të [[Mbretëria e Napolit|Napolit]], [[Mbretëria e Siçilisë|Siçilisë]], [[Mbretëria e Sardenjës|Sardenjës]] dhe [[Dukati i Milanos|Dukati i Milanos]]) ishte nën sundimin spanjoll, ndërsa gjysma tjetër mbeti e pavarur (shumë shtete vazhduan të ishin formalisht pjesë e Perandorisë së Shenjtë Romake). Papati nisi [[Kundër-Reformimi|Kundër-Reformimin]], ngjarjet kryesore të të cilit përfshinin: [[Koncili i Trentos|Koncili i Trentit]] (1545–1563); miratimin e [[Kalendari gregorian|kalendarit gregorian]]; misionin jezuit në Kinë; [[Luftërat fetare franceze|luftërat fetare franceze]]; përfundimin e [[Lufta Tridhjetëvjeçare|Luftës Tridhjetëvjeçare]] (1618–1648); dhe [[Lufta e Madhe Turke|Luftën e Madhe Turke]]. Ekonomia italiane ra gjatë shekujve XVII dhe XVIII.{{Citim i duhur|date=July 2026}} [[File:Flag of the Cispadane Republic.svg|thumb|upright|Flamuri i Republikës Cispadane, trengjyrëshi i parë italian i miratuar nga një shtet sovran italian (1797)]] Gjatë [[Lufta e Trashëgimisë Spanjolle|Luftës së Trashëgimisë Spanjolle]] (1700–1714), Austria mori shumicën e zotërimeve spanjolle në Itali, përkatësisht Milanon, Napolin dhe Sardenjën; kjo e fundit iu dha Shtëpisë së Savojës në këmbim të Siçilisë më 1720. Më vonë, një degë e Burbonëve u ngjit në fronin e Siçilisë dhe Napolit. Gjatë [[Luftërat Napoleonike|Luftërave Napoleonike]], Italia veriore dhe ajo qendrore u riorganizuan si [[Republikat simotra|republika simotra]] të Francës dhe, më vonë, si [[Mbretëria e Italisë (Napoleonike)|Mbretëria e Italisë]].<ref>{{Cite book|last=Bonaparte|first=Napoleon|title=The Economy of the Empire in Italy: Instructions from Napoleon to Eugène, Viceroy of Italy|work=Exploring the European Past: Texts & Images|edition=Second Edition|editor=Timothy E. Gregory|publisher=Thomson|location=Mason|year=2007|pages=65–66|language=en}}</ref> Jugu u administrua nga [[Joachim Murat]], kunati i Napoleonit. [[Kongresi i Vjenës]] i viteve 1814–1815 rivendosi gjendjen e fundit të shekullit XVIII, por idealet e [[Revolucioni Francez|Revolucionit Francez]] nuk mund të zhdukeshin dhe u rishfaqën gjatë trazirave politike që karakterizuan fillimin e shekullit XIX. Miratimi i parë i trengjyrëshit italian nga një shtet italian, Republika Cispadane, ndodhi gjatë Italisë napoleonike, pas Revolucionit Francez, i cili përkrahte [[Vetëvendosja|vetëvendosjen]] kombëtare.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|year=2002|isbn=978-8-8045-0946-2|page=156|language=it}} {{Cite web|url=http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|title=The tri-coloured standard|work=Getting to Know Italy|publisher=Ministry of Foreign Affairs|access-date=5 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223131121/http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|archive-date=23 February 2008|language=en}}</ref> Kjo ngjarje përkujtohet me [[Dita e Trengjyrëshit|Ditën e Trengjyrëshit]].<ref>{{Cite web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:legge:1996-12-31;671|title=Article 1 of the law n. 671 of 31 December 1996 ("National celebration of the bicentenary of the first national flag")|language=en}}</ref> === Bashkimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Unifikimi i Italisë|en|Unification of Italy}}}} Mbretëria e Italisë u krijua si rezultat i përpjekjeve të nacionalistëve italianë dhe monarkistëve besnikë ndaj [[Shtëpia e Savojës|Shtëpisë së Savojës]] për të themeluar një mbretëri të bashkuar që përfshinte të gjithë [[Gadishulli Apenin|Gadishullin Apenin]]. Nga mesi i shekullit XIX, rritja e [[Nacionalizmi italian|nacionalizmit italian]] çoi në revolucion.<ref>{{Cite web|title=Risorgimento in 'Dizionario di Storia'|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922035556/https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|archive-date=2022-09-22|access-date=2022-09-22|website=treccani.it|language=it}}</ref> Pas [[Kongresi i Vjenës|Kongresit të Vjenës]] më 1815, u shfaq lëvizja politike dhe shoqërore për bashkimin italian, ose ''Risorgimento'', e cila synonte bashkimin e Italisë përmes bashkimit të shteteve dhe çlirimit të tyre nga kontrolli i huaj. Një figurë radikale ishte gazetari patriot [[Giuseppe Mazzini]], themeluesi i lëvizjes politike [[Italia e Re]] në vitet 1830, i cili përkrahte një republikë unitare dhe mbronte një lëvizje të gjerë nacionaliste. Më 1847 u interpretua për herë të parë publikisht «Il Canto degli Italiani», e cila u bë himni kombëtar më 1946.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|year=2002|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|isbn=978-8-8045-0946-2|page=18}}; {{Cite web|title=Fratelli d'Italia|url=https://www.quirinale.it/page/inno|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426052752/https://www.quirinale.it/page/inno|archive-date=2023-04-26|access-date=2021-10-01|language=it}}</ref> {{Multiple image | align = right | image1 = Giuseppe Mazzini.jpg | width1 = 173 | image2 = Giuseppe Garibaldi 1861.jpg | width2 = 138 | footer = [[Giuseppe Mazzini]] (majtas), udhëheqës me ndikim të madh i lëvizjes revolucionare italiane; dhe [[Xhuzepe Garibaldi]] (djathtas), i cilësuar si një nga gjeneralët më të mëdhenj të kohëve moderne<ref name="scholar and patriot">{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=iWK7AAAAIAAJ&pg=PA133&dq=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time|title=Scholar and Patriot|publisher=Manchester University Press|via=Google Books|language=en}}</ref> dhe si «Heroi i Dy Botëve», për shkak të fushatave të tij ushtarake në Amerikën e Jugut dhe në Evropë,<ref>{{Cite web|title=Giuseppe Garibaldi (Italian revolutionary)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226091529/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|archive-date=2014-02-26|access-date=2014-03-06|language=en}}</ref> i cili mori pjesë në shumë fushata ushtarake që çuan drejt bashkimit të Italisë }} Anëtari më i famshëm i «Italisë së Re» ishte revolucionari dhe gjenerali [[Xhuzepe Garibaldi]] (Giuseppe Garibaldi),<ref>Denis Mack Smith, ''Modern Italy: A Political History'', (University of Michigan Press, 1997) f. 15. Një jehonë letrare mund të gjendet te personazhi i Giorgio Violës në romanin ''Nostromo'' të Joseph Conradit.</ref> i cili udhëhoqi përpjekjet republikane për bashkim në Italinë jugore. Megjithatë, monarkia italiane e Shtëpisë së Savojës, në [[Mbretëria e Sardenjës (1720–1861)|Mbretërinë e Sardenjës]], qeveria e së cilës drejtohej nga [[Camillo Benso, Konti i Cavour|Camillo Benso, konti i Cavourit]], kishte gjithashtu synimin të krijonte një shtet të bashkuar italian. Në kontekstin e [[Revolucionet liberale të vitit 1848|revolucioneve liberale të vitit 1848]] që përfshinë Evropën, u shpall një [[Lufta e Parë Italiane për Pavarësi|luftë e parë e pasuksesshme për pavarësinë e Italisë]] kundër [[Austro-Hungaria|Austro-Hungarisë]]. Më 1855, Sardenja u bë aleate e Britanisë dhe Francës në [[Lufta e Krimesë|Luftën e Krimesë]].<ref>Enrico Dal Lago, «Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective». ''The Journal of the Civil War Era'' 3#1 (2013): 85–113.; William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World Cup History''. ed. e 4-t, 1968, f. 704–7.</ref> Sardenja luftoi kundër Perandorisë Austriake në [[Lufta e Dytë Italiane për Pavarësi|Luftën e Dytë Italiane për Pavarësi]] të vitit 1859, me ndihmën e Francës, gjë që solli çlirimin e [[Lombardia|Lombardisë]]. Sipas Marrëveshjes së Plombières, Sardenja ia lëshoi [[Savojë|Savojën]] dhe [[Nica|Nicën]] Francës, ngjarje që shkaktoi eksodin e banorëve të Nicës.<ref>{{Cite web|date=2017-08-28|title="Un nizzardo su quattro prese la via dell'esilio" in seguito all'unità d'Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|url=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|archive-date=2020-02-19|access-date=2021-05-14|language=it}}</ref> Më 1860–1861, Garibaldi udhëhoqi përpjekjet për bashkim në Napoli dhe Sicili.<ref>Mack Smith, Denis (1997). ''Modern Italy; A Political History''. Ann Arbor: The University of Michigan Press. {{ISBN|0-4721-0895-6}}.</ref> [[Teano]] ishte vendi i takimit të famshëm midis Garibaldit dhe [[Viktor Emanueli II|Viktor Emanuelit II]], mbretit të fundit të Sardenjës, gjatë të cilit Garibaldi i shtrëngoi dorën dhe e përshëndeti si mbret të Italisë. Më 1860, Cavouri ra dakord që Italia jugore e Garibaldit të bashkohej me Mbretërinë e Sardenjës. Kjo i mundësoi qeverisë sarde të [[Shpallja e Mbretërisë së Italisë|shpallte një mbretëri të bashkuar italiane]] më 17 mars 1861,<ref>{{Cite news|date=2017-03-17|title=Everything you need to know about March 17th, Italy's Unity Day|url=https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|archive-date=2017-06-17|access-date=2017-07-17|language=en}}</ref> me Viktor Emanuelin II si mbretin e saj të parë. Më 1865, kryeqyteti i mbretërisë u zhvendos nga Torino në Firence. Më 1866, Viktor Emanueli II, aleat me [[Prusia|Prusinë]] gjatë [[Lufta Austro-Prusiane|Luftës Austro-Prusiane]], zhvilloi [[Lufta e Tretë Italiane për Pavarësi|Luftën e Tretë Italiane për Pavarësi]], e cila përfundoi me aneksimin e [[Veneto|Venetos]] nga Italia. Më në fund, më 1870, kur Franca e braktisi Romën gjatë [[Lufta Franko-Prusiane|Luftës Franko-Prusiane]], italianët [[Marrja e Romës|pushtuan Shtetet Papnore]] dhe përfunduan bashkimin e Italisë, pas së cilës kryeqyteti u zhvendos në Romë.<ref name="scholar and patriot"/> === Periudha liberale === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Mbretëria e Italisë|en|Kingdom of Italy}}, {{ill|Diaspora italiane|en|Italian diaspora}}, [[Perandoria Italiane]] dhe {{ill|Historia ushtarake e Italisë gjatë Luftës së Parë Botërore|en|Military history of Italy during World War I}}}} [[File:VictorEmmanuel2.jpg|thumb|125px|Majtas: [[Viktor Emanueli II]], figurë kryesore e bashkimit; u bë mbreti i parë i Italisë së bashkuar.]] [[File:Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg|thumb|141px|Djathtas: [[Camillo Benso, Konti i Cavour|Camillo Benso, konti i Cavourit]], figurë kryesore e bashkimit; u bë kryeministri i Italisë së bashkuar.]] Kushtetuta e Sardenjës u shtri në gjithë Italinë më 1861 dhe u garantonte liri themelore qytetarëve të shtetit të ri; megjithatë, ligjet zgjedhore përjashtonin shtresat pa pasuri. Mbretëria e re qeverisej nga një monarki kushtetuese parlamentare e dominuar nga liberalët. Ndërsa Italia veriore u industrializua me shpejtësi, zonat rurale në veri dhe në jug mbetën të pazhvilluara dhe të mbipopulluara, duke i detyruar miliona njerëz të emigronin dhe duke nxitur një diasporë të madhe e me ndikim. [[Partia Socialiste Italiane|Partia Socialiste e Italisë]] u fuqizua, duke sfiduar establishmentin tradicional liberal dhe konservator. Në dy dekadat e fundit të shekullit XIX, Italia u shndërrua në një fuqi koloniale<ref>{{Cite web |title=The Italian Colonial Empire |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |archive-date=2012-02-24 |access-date=2012-06-17 |publisher=All Empires |quote=At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China |language=en}}</ref> duke nënshtruar [[Eritrea italiane|Eritrenë]], Somalinë, Tripolitaninë dhe Kirenaikën në Afrikë.<ref>(Bosworth (2005), f. 49.)</ref> Më 1913 u miratua e drejta universale e votës për burrat. Periudha para [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]] u dominua nga [[Giovanni Giolitti]], i cili shërbeu pesë herë si kryeministër midis viteve 1892 dhe 1921.<ref>{{Cite book |last=Duggan |first=Christopher |title=The Force of Destiny: A History of Italy Since 1796 |publisher=Penguin Books |year=2002 |isbn=978-0140288865 |language=en}}</ref> [[File:Trento 3 novembre 1918.jpg|thumb|Kalorësia italiane në [[Trento]] më 3 nëntor 1918, pas fitores vendimtare në [[Beteja e Vittorio Venetos|Betejën e Vittorio Venetos]]]] [[Hyrja e Italisë në Luftën e Parë Botërore|Italia hyri në Luftën e Parë Botërore]] më 1915 me synimin për të përfunduar bashkimin kombëtar; për këtë arsye, nga këndvështrimi historiografik, lufta konsiderohet edhe Lufta e Katërt Italiane për Pavarësi,<ref>{{Cite web|date=2015-03-06|title=Il 1861 e le quattro Guerre per l'Indipendenza (1848–1918) |url=http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075828/http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|archive-date=2022-03-19|access-date=2021-03-12|language=it}}</ref> si përmbyllja e [[Bashkimi i Italisë|bashkimit të Italisë]].<ref>{{Cite web|title=La Grande Guerra nei manifesti italiani dell'epoca|url=http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183754/http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|archive-date=2015-09-23|access-date=2021-03-12|language=it}}; {{Cite book|last=Genovesi|first=Piergiovanni|url=https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41|title=Il Manuale di Storia in Italia, di Piergiovanni Genovesi|date=2009-06-11|publisher=FrancoAngeli|isbn=978-8-8568-1868-0|language=it|access-date=2021-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41#v=snippet&q=%22quarta%20guerra%20d'indipendenza%22&f=false|archive-date=2024-01-16|url-status=live}}</ref> Italia, e lidhur zyrtarisht me [[Perandoria Gjermane|Perandorinë Gjermane]] dhe atë austro-hungareze në [[Aleanca e Trefishtë (1882)|Aleancën e Trefishtë]], iu bashkua [[Aleatët e Luftës së Parë Botërore|Aleatëve]] më 1915, duke hyrë në luftë me një [[Traktati i fshehtë i Londrës|premtim]] për përfitime të konsiderueshme territoriale, ku përfshiheshin [[Kranjska e Brendshme]] perëndimore, ish-[[Bregdeti austriak]], [[Dalmacia]] dhe pjesë të [[Perandoria Osmane|Perandorisë Osmane]]. Kontributi i vendit në fitoren e Aleatëve i siguroi një vend mes fuqive të quajtura «[[Katër të Mëdhenjtë (Lufta e Parë Botërore)|Katër të Mëdhenjtë]]». Riorganizimi i ushtrisë dhe rekrutimi i detyrueshëm çuan në fitore italiane. Në tetor 1918, italianët nisën një ofensivë të madhe, e cila përfundoi me fitore në [[Beteja e Vittorio Venetos|Betejën e Vittorio Venetos]].<ref>Burgwyn, H. James: ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940.'' Greenwood Publishing Group, 1997, f. 4. {{ISBN|0-2759-4877-3}}. Schindler, John R.: ''Isonzo: The Forgotten Sacrifice of the Great War.'' Greenwood Publishing Group, 2001, f. 303. {{ISBN|0-2759-7204-6}}. Mack Smith, Denis: ''Mussolini.'' Knopf, 1982, f. 31. {{ISBN|0-3945-0694-4}}.</ref> Kjo shënoi fundin e luftës në Frontin Italian, siguroi shpërbërjen e Perandorisë Austro-Hungareze dhe luajti rol të rëndësishëm në përfundimin e luftës më pak se dy javë më vonë.<ref>{{Cite book |last=Gooch |first=John |title=The Italian Army and the First World War |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0521194883 |language=en}}</ref> Gjatë luftës, vdiqën më shumë se 650.000 ushtarë italianë dhe po aq civilë,<ref>{{Cite book|last=Mortara|first=G|title=La Salute pubblica in Italia durante e dopo la Guerra|publisher=Yale University Press|year=1925|location=New Haven|language=it}}</ref> ndërsa mbretëria ishte në prag të falimentimit. [[Traktati i Saint-Germain-en-Laye (1919)|Traktati i Saint-Germain-en-Laye]] (1919) dhe [[Traktati i Rapallos (1920)|Traktati i Rapallos]] (1920) lejuan aneksimin e [[Trentino|Trentinos]] dhe [[Provinca autonome e Bolcanos|Tiroli i Jugut]], [[Marshi Julian]], [[Istria]], [[Gjiri i Kvarnerit]] dhe qyteti dalmat i [[Zara|Zarës]]. Traktati i mëvonshëm i Romës (1924) çoi në aneksimin e [[Fiume|Fiumes]] nga Italia. Italia nuk i mori territoret e tjera të premtuara nga Traktati i Londrës; prandaj, ky rezultat u denoncua si një «[[fitore e gjymtuar]]» nga [[Benito Mussolini]], gjë që ndihmoi në ngritjen e [[Fashizmi italian|fashizmit italian]]. Historianët e shohin «fitoren e gjymtuar» si një «mit politik», të përdorur nga fashistët për të nxitur imperializmin italian.<ref>G. Sabbatucci, ''La vittoria mutilata'', në AA.VV., ''Miti e storia dell'Italia unita'', Il Mulino, Bolonja, 1999, f. 101–106.</ref> Italia fitoi një vend të përhershëm në këshillin ekzekutiv të [[Lidhja e Kombeve|Lidhjes së Kombeve]].<ref>{{Cite book |last=Walters |first=F. P. |title=A History of the League of Nations |publisher=Oxford University Press |year=1952 |language=en}}</ref> === Regjimi fashist dhe Lufta e Dytë Botërore === {{Hatnote|Artikuj kryesorë: {{ill|Italia fashiste|en|Fascist Italy}}, {{ill|Historia ushtarake e Italisë gjatë Luftës së Dytë Botërore|en|Military history of Italy during World War II}}, {{ill|Fushata italiane (Lufta e Dytë Botërore)|en|Italian campaign (World War II)}} dhe {{ill|Holokausti në Itali|en|The Holocaust in Italy}}}} [[File:Mussolini mezzobusto.jpg|thumb|upright=.7|left|Diktatori fashist [[Benito Mussolini]] e quajti veten ''Duce'' dhe e sundoi vendin nga viti 1922 deri në [[Rënia e regjimit fashist në Itali|rrëzimin e tij]] më 1943.]] [[Biennio Rosso|Agjitacionet socialiste]] që pasuan shkatërrimet e Luftës së Madhe, të frymëzuara nga [[Revolucioni rus]], çuan në kundërrevolucion dhe shtypje në të gjithë Italinë. Elita liberale, e frikësuar nga një revolucion i ngjashëm me atë sovjetik, nisi të mbështeste [[Partia Kombëtare Fashiste|Partinë e vogël Kombëtare Fashiste]], të drejtuar nga Mussolini. Në tetor 1922, [[Këmishat e zeza]] të Partisë Kombëtare Fashiste organizuan një demonstratë masive dhe grushtin e shtetit të njohur si «[[Marshimi mbi Romë]]». Mbreti [[Viktor Emanueli III]] e emëroi Mussolinin [[Kryeministri i Italisë|kryeministër]], duke ua kaluar pushtetin fashistëve pa konflikt të armatosur.<ref>{{Cite book|last=Lyttelton|first=Adrian|title=The Seizure of Power: Fascism in Italy, 1919–1929|date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4155-5394-0|location=New York|pages=75–77|language=en}}; {{Cite news|title=March on Rome {{!}} Italian history|url=https://www.britannica.com/event/March-on-Rome|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504055509/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508871/March-on-Rome|archive-date=2015-05-04|access-date=2017-07-25|work=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> Mussolini i ndaloi partitë politike dhe kufizoi liritë personale, duke vendosur një diktaturë. Këto veprime tërhoqën vëmendjen ndërkombëtare dhe frymëzuan diktatura të ngjashme në [[Gjermania Naziste|Gjermaninë naziste]] dhe në Japoni.<ref>{{Cite book|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Fascism, 1914–1945|publisher=University of Wisconsin Press|year=1995|isbn=978-0299148744|language=en}}</ref> [[Fashizmi]] mbështetej te nacionalizmi dhe imperializmi italian, duke synuar zgjerimin e zotërimeve italiane përmes pretendimeve [[Irredentizmi|irredentiste]], të mbështetura te trashëgimia e Perandorisë Romake dhe e perandorive veneciane.<ref>{{Cite book|last=Rodogno|first=Davide|author-link=Davide Rodogno|title=Fascism's European Empire: Italian Occupation during the Second World War|date=2006|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|page=88|language=en}}; {{Cite book|last=Kallis|first=Aristotle A.|title=Fascist ideology: territory and expansionism in Italy and Germany, 1922–1945|date=2000|publisher=Routledge|location=London, England; New York City, USA|pages=41|language=en}}; {{Cite book|last1=Ball|first1=Terence|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought|last2=Bellamy|first2=Richard|pages=133|language=en}}; {{Cite book|last=Stephen J. Lee|url=https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157|title=European Dictatorships, 1918–1945|date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4154-5484-1|pages=157–158|access-date=2022-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001320/https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157#v=onepage&q&f=false|archive-date=2024-02-11|url-status=live|language=en}}</ref> Për këtë arsye, fashistët ndoqën një politikë të jashtme ndërhyrëse. Më 1935, Mussolini [[Lufta e Dytë Italo-Etiopiane|pushtoi Etiopinë]] dhe themeloi Afrikën Lindore Italiane, gjë që solli izolimin ndërkombëtar. Italia u tërhoq nga [[Lidhja e Kombeve]]. Më pas, Italia u [[Pakti i Çeliktë|aleatua me Gjermaninë naziste]] dhe me [[Pakti Trepalësh|Perandorinë e Japonisë]], si dhe mbështeti fuqimisht [[Francisko Franko|Francisco Francon]] gjatë [[Lufta Civile Spanjolle|Luftës Civile Spanjolle]]. Në prill 1939, Italia [[Pushtimi italian i Shqipërisë|pushtoi Shqipërinë]].<ref>{{Cite book|last=Bosworth|first=R. J. B.|title=Mussolini's Italy: Life Under the Fascist Dictatorship, 1915–1945|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=978-0143038568|language=en}}</ref> Italia hyri në Luftën e Dytë Botërore më 10 qershor 1940. Në atë kohë, Franca e kishte humbur praktikisht [[Beteja e Francës|Betejën e Francës]]. Në periudha të ndryshme, italianët përparuan në Somalilandën Britanike, në [[Egjipti|Egjipt]], në Ballkan dhe në frontet lindore. Megjithatë, ata u mundën në [[Fronti Lindor (Lufta e Dytë Botërore)|Frontin Lindor]], si edhe në fushatat e Afrikës Lindore dhe të [[Fushata e Afrikës së Veriut|Afrikës së Veriut]], duke humbur zotërimet e tyre në Afrikë dhe në Ballkan. [[Krimet e luftës italiane|Krimet italiane të luftës]] përfshinin [[Vrasjet jashtëgjyqësore|vrasje jashtëgjyqësore]] dhe [[Spastrimi etnik|spastrime etnike]],<ref>James H. Burgwyn (2004). [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005 General Roatta's war against the partisans in Yugoslavia: 1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054155/http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005|date=2013-09-21}}, Journal of Modern Italian Studies, Volume 9, Number 3, pp. 314–329(16)|language=en</ref> duke deportuar rreth 25.000 njerëz — kryesisht jugosllavë — në kampet italiane të përqendrimit dhe gjetkë. [[Partizanët Jugosllavë]] kryen krimet e tyre kundër popullsisë etnike italiane gjatë luftës dhe pas saj, përfshirë [[Masakrat e Foibes|masakrat e foibeve]]. Një [[Pushtimi aleat i Sicilisë|pushtim aleat i Sicilisë]] nisi në korrik 1943 dhe çoi në [[Rënia e regjimit fashist në Itali|shembjen e regjimit fashist]] më 25 korrik. Mussolini u rrëzua nga pushteti dhe u arrestua me urdhër të mbretit [[Viktor Emanueli III]]. Më 3 shtator, Italia nënshkroi [[Armëpushimi i Kasibilës|Armëpushimin e Kasibilës]],<!-- Nga en.wiki: ai hyri në fuqi më 8 shtator --> duke i dhënë fund luftës së saj me Mbretërinë e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara. Gjermanët, me ndihmën e fashistëve italianë, arritën të merrnin nën kontroll Italinë veriore dhe qendrore ([[Operacioni Achse]]). Vendi mbeti fushëbetejë, ndërsa Aleatët përparonin nga jugu. [[File:01 partigiani a milano1.jpg|thumb|[[Rezistenca italiane|Partizanë italianë]] në Milano gjatë kryengritjes së fundit që çoi në çlirimin e Italisë në prill 1945]] Në veri, gjermanët krijuan [[Republika Sociale Italiane|Republikën Sociale Italiane]] (RSI), një [[Shteti kukull|shtet kukull]] nazist dhe regjim bashkëpunues, me Mussolinin si udhëheqës pasi parashutistët gjermanë e [[Operacioni i Gran Sasso|shpëtuan]]. Pjesa e mbetur e trupave italiane u organizua në [[Ushtria italiane e bashkëluftimit|Ushtrinë Italiane të Bashkëluftimit]], e cila luftoi përkrah Aleatëve, ndërsa forca të tjera italiane, besnike ndaj Mussolinit, zgjodhën të luftonin përkrah gjermanëve në Ushtrinë Kombëtare Republikane. Trupat gjermane, me bashkëpunimin e RSI-së, kryen masakra dhe deportuan mijëra hebrenj në kampet e shfarosjes. Pas armëpushimit u shfaq [[Rezistenca Italiane]], e cila zhvilloi luftë guerile kundër pushtuesve gjermanë nazistë dhe bashkëpunëtorëve të tyre.<ref>G. Bianchi, ''La Resistenza'', në: AA.VV., ''Storia d'Italia'', vëll. 8, fq. 368–369.|language=it</ref> Një aspekt i kësaj periudhe ishte [[Lufta civile italiane]], e shkaktuar nga luftimet midis partizanëve dhe forcave fashiste të RSI-së.<ref>{{Cite web|title=Storia della guerra civile in Italia|url=https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013183444/https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|archive-date=2022-10-13|access-date=2023-08-28|language=it}}; Shihni librat e historianit italian [[Giorgio Pisanò]], ''Storia della guerra civile in Italia'', 1943–1945, 3 vëll., Milano, FPE, 1965, dhe librin ''L'Italia della guerra civile'' («Italia e luftës civile»), botuar më 1983 nga shkrimtari dhe gazetari italian [[Indro Montanelli]], si vëllimi i pesëmbëdhjetë i ''Storia d'Italia'' («Historia e Italisë») nga i njëjti autor.</ref><ref>{{Cite book|last=Pavone|first=Claudio|title=Una guerra civile. Saggio storico sulla moralità della Resistenza|date=1991|publisher=Bollati Boringhieri|isbn=8-8339-0629-9|location=Torino|page=238|language=it}}</ref> Në prill 1945, kur disfata dukej e pashmangshme, Mussolini u përpoq të arratisej drejt veriut,<ref>{{Citation|last=Viganò|first=Marino|title=Un'analisi accurata della presunta fuga in Svizzera|date=2001|work=Nuova Storia Contemporanea|volume=3|language=it}}</ref> por u kap dhe u ekzekutua menjëherë nga partizanët.<ref>{{Cite news|date=1945-04-28|title=1945: Italian partisans kill Mussolini|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126075555/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|archive-date=2011-11-26|access-date=2011-10-17|publisher=BBC News|language=en}}</ref> Armiqësitë përfunduan më 29 prill 1945, kur forcat gjermane në Itali u dorëzuan ([[Dorëzimi i Kazertës|Dorëzimi i Kazertës]]). Gati gjysmë milioni italianë vdiqën gjatë luftës,<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|access-date=2010-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306095718/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|archive-date=2012-03-06|url-status=live|language=en}}</ref> shoqëria ishte e përçarë dhe ekonomia pothuajse e shkatërruar — të ardhurat për frymë më 1944 arritën pikën më të ulët që nga viti 1900.<ref>{{Cite book|title=Liberal and fascist Italy, 1900–1945|date=2002|publisher=Oxford University Press|editor-last=Lyttelton|editor-first=Adrian|page=13|language=en}}</ref> Pas luftës pati një ringjallje të republikanizmit italian, që çoi në [[Referendumi institucional italian 1946|referendumin institucional italian të vitit 1946]].<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italia|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano|publisher=Treccani|date=1970|volume=VI|page=456|language=it}}</ref> === Epoka republikane === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e Republikës Italiane|en|History of the Italian Republic}}}} Italia u bë republikë pas referendumit të vitit 1946<ref>{{Cite AV media|url=https://archive.org/details/1946-06-06_Damage_Foreshadows_A-Bomb_Test|title=Damage Foreshadows A-Bomb Test, 1946/06/06 (1946) |publisher=Universal Newsreel|year=1946|access-date=2012-02-22|language=en}}</ref>, të mbajtur më 2 qershor, ditë që prej atëherë festohet si ''{{ill|Festa della Repubblica|en|Festa della Repubblica}}''. Kjo ishte hera e parë që gratë votuan në zgjedhje kombëtare.<ref>{{Cite web|title=Italia 1946: le donne al voto, dossier a cura di Mariachiara Fugazza e Silvia Cassamagnaghi |url=http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520041048/http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|archive-date=2011-05-20|access-date=2011-05-30|language=it}}; {{Cite news|title=La prima volta in cui le donne votarono in Italia, 75 anni fa|url=https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|access-date=2021-08-24|work=Il Post|date=2021-03-10|language=it}}</ref> Umberto II, i biri i Viktor Emanuelit III, u detyrua të abdikonte. Kushtetuta republikane u miratua më 1948. Sipas {{ill|Traktati i Parisit ndërmjet Italisë dhe Fuqive Aleate|en|Treaty of Paris between Italy and the Allied Powers}}, territoret pranë [[Deti Adriatik|Detit Adriatik]] iu aneksuan [[Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë|Jugosllavisë]], duke shkaktuar [[Eksodi istriano-dalmat|eksodin istriano-dalmat]], gjatë të cilit emigruan rreth 300.000 [[Italianët istrianë|istrianë]] dhe [[Italianët dalmatë|dalmatë]].<ref>{{Cite web|last=Tobagi|first=Benedetta|title=La Repubblica italiana {{!}} Treccani, il portale del sapere|url=http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001726/http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|archive-date=2016-03-05|access-date=2015-01-28|publisher=Treccani.it|language=it}}</ref> Italia humbi të gjitha zotërimet e saj koloniale, duke i dhënë fund [[Perandoria Italiane|Perandorisë Italiane]]. [[File:Alcide de Gasperi 2.jpg|thumb|upright=.7|[[Alcide De Gasperi]], [[Kryeministri i Italisë|kryeministri]] i parë i Italisë republikane dhe një nga Etërit themelues të Bashkimit Evropian]] Frika nga marrja e pushtetit nga komunistët luajti rol vendimtar në [[Zgjedhjet e përgjithshme italiane të vitit 1948|zgjedhjet e vitit 1948]], kur [[Democrazia Cristiana|Demokracia e Krishterë]], nën drejtimin e [[Alcide De Gasperi]]t, fitoi bindshëm.<ref>{{Cite book|last1=Lawrence S. Kaplan|url=https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|title=NATO 1948: The Birth of the Transatlantic Alliance |last2=Morris Honick|date=2007|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-3917-4|pages=52–55|access-date=2020-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|archive-date=2024-01-16|url-status=live|language=en}}; {{Cite book|author=Robert Ventresca|title=From Fascism to Democracy: Culture and Politics in the Italian Election of 1948 |publisher=University of Toronto Press|date=2004|pages=236–37|language=en}}</ref> Si rrjedhojë, më 1949 Italia u bë anëtare e [[NATO|NATO-s]]. [[Plani Marshall]] e rigjallëroi ekonominë, e cila deri në fund të viteve 1960 përjetoi një periudhë të quajtur {{ill|Mrekullia ekonomike italiane|en|Italian economic miracle}}. Në vitet 1950, Italia u bë një nga vendet themeluese të [[Komunitetet Evropiane|Komuniteteve Evropiane]], pararendëse të Bashkimit Evropian. Nga fundi i viteve 1960 deri në fillim të viteve 1980, vendi përjetoi ''{{ill|Vitet e Plumbit (Itali)|en|Years of Lead (Italy)}}'', të karakterizuara nga vështirësi ekonomike, veçanërisht pas [[Kriza e naftës e vitit 1973|krizës së naftës të vitit 1973]], konflikte shoqërore dhe masakra terroriste.<ref>{{Cite web|year=1995|title=Commissione parlamentare d'inchiesta sul terrorismo in Italia e sulle cause della mancata individuazione dei responsabili delle stragi (Parliamentary investigative commission on terrorism in Italy and the failure to identify the perpetrators)|url=http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819211212/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf <!-- Nga en.wiki: Bot retrieved archive -->|archive-date=2006-08-19|access-date=2006-05-02|language=it}}; {{In lang|en|it|fr|de}} {{Cite web|title=Secret Warfare: Operation Gladio and NATO's Stay-Behind Armies|url=http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm#Documents|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060425182721/http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm|archive-date=2006-04-25|access-date=2006-05-02|publisher=Swiss Federal Institute of Technology / International Relation and Security Network|language=en}}; {{Cite web|date=2000-06-24|title=Clarion: Philip Willan, Guardian, 24 June 2000, p. 19 |url=http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329113138/http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|archive-date=2010-03-29|access-date=2010-04-24|publisher=Cambridgeclarion.org|language=en}}</ref> Ekonomia u rimëkëmb dhe Italia u bë fuqia e pestë industriale në botë, pasi në vitet 1970 iu bashkua [[G7|Grupit të Shtatë (G7)]]. Megjithatë, borxhi publik u rrit me shpejtësi duke kaluar 100% të PBB-së. Midis viteve 1992 dhe 1993, Italia u përball me sulme terroriste të kryera nga [[Mafia siçiliane]], si pasojë e masave të reja qeveritare kundër mafias.<ref>{{Cite web|date=2012-03-08|title=New Arrests for Via D'Amelio Bomb Attack|url=https://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013204755/http://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|archive-date=2012-10-13|access-date=2019-02-09|website=Corriere della Sera|language=en}}</ref> Votuesit, të zhgënjyer nga paraliza politike, borxhi i madh publik dhe korrupsioni i përhapur i zbuluar nga hetimi [[Mani pulite|Duart e Pastra]], kërkuan reforma rrënjësore. Demokristianët, të cilët kishin qeverisur për gati 50 vjet, përjetuan një krizë dhe u shpërbënë, duke u ndarë në fraksione.<ref>{{Cite journal|last=Buonomo|first=Giampiero|year=2015|title=Tovaglie pulite|journal=Mondoperaio Edizione Online|language=it}}</ref> Komunistët u riorganizuan si forcë socialdemokrate. Gjatë viteve 1990 dhe 2000, koalicionet e qendrës së djathtë (të dominuara nga manjati i medias [[Silvio Berlusconi]]) dhe të qendrës së majtë (të drejtuara nga profesori [[Romano Prodi]]) qeverisën me radhë. Në fillim të shekullit XXI, Italia përjetoi një periudhë të zgjatur paqëndrueshmërie politike dhe ekonomike, të ndikuar fort nga krizat ndërkombëtare. Pasojat e [[Recesioni i madh|Recesionit të Madh]], që nisi në vitin 2008, patën ndikim të ndjeshëm në ekonominë dhe financat publike të vendit, duke çuar në miratimin e masave shtrënguese dhe në mbështetje më të madhe te qeveritë teknokrate ose të koalicionit të gjerë, të synuara për të siguruar stabilitet dhe besueshmëri ndërkombëtare.<ref>{{Cite news|last=Hooper|first=John|date=2011-11-16|title=Mario Monti appoints technocrats to steer Italy out of economic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319230844/https://web.archive.org/web/20200319230844/https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|archive-date=2020-03-19|access-date=2020-03-19|work=The Guardian|language=en}}</ref> [[File:Imigrantes salvos no Mar Mediterrâneo - SALVAMAR 2015 (52149723177).jpg|300px|thumb|[[Illegal immigrants|Emigrantë të paligjshëm]] në Detin Mesdhe, duke lundruar drejt portit italian të [[Katania|Katanias]], më 5 shtator 2015]] Gjatë viteve 2010, kryeministri i ri [[Matteo Renzi]] u përpoq të sillte reforma institucionale, të cilat synonin të thjeshtonin sistemin politik dhe të forconin degën ekzekutive, por këto nisma u rrëzuan në një [[Italian constitutional referendum, 2016|referendum]] më 2016. Në të njëjtën kohë, [[European migrant crisis|kriza evropiane e migracionit]] e vendosi Italinë në një rol qendror, si pikë e rëndësishme hyrjeje në [[Bashkimi Evropian|Bashkimin Evropian]] përmes Mesdheut,<ref>{{Cite news|date=2018-05-21|title=What will Italy's new government mean for migrants?|url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|archive-date=2019-04-01|access-date=2018-06-08|work=The Local Italy|language=en}}</ref> duke sjellë një fluks të madh migrantësh dhe azilkërkuesish, veçanërisht nga Afrika nënsahariane.<ref>{{Cite news|date=2017-07-18|title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals|url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|archive-date=2019-04-02|access-date=2018-06-08|work=Reuters|language=en}}</ref> Ky zhvillim pati pasoja të dukshme shoqërore dhe politike, duke nxitur debat publik në rritje mbi imigracionin dhe duke sjellë rritjen e mbështetjes për partitë populiste.<ref>{{Cite news|title=Italy starts to show the strains of migrant influx|url=https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429061446/https://web.archive.org/web/20170429061446/https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|archive-date=2017-04-29|access-date=2017-01-10|work=The Local|language=en}}; {{Cite news|title=Italy's far right jolts back from dead|url=http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|access-date=2017-01-10|work=Politico|date=2016-02-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119122156/http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|archive-date=2017-01-19|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2018-05-24|title=Opinion – The Populists Take Rome|url=https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|archive-date=2022-01-03|access-date=2018-06-02|work=The New York Times|language=en}}{{Cbignore}}</ref> [[Pandemia e COVID-19 në Itali|Pandemia e COVID-19]], e cila nisi në vitin 2020, ndikoi rëndë shëndetin publik dhe ecurinë ekonomike të vendit, duke i përkeqësuar dobësitë strukturore ekzistuese.<ref>{{Cite news|last=Ellyatt|first=Holly|date=2020-03-19|title=Italy's lockdown will be extended, prime minister says as death toll spikes and hospitals struggle|url=https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084719/https://web.archive.org/web/20200319084719/https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|archive-date=2020-03-19|access-date=2020-03-19|publisher=CNBC|language=en}}</ref> Si përgjigje, u miratuan [[COVID-19 lockdowns in Italy|masa të jashtëzakonshme]] për të mbështetur ekonominë, shumë prej të cilave u koordinuan në nivel evropian.<ref>[https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041/ L'Italia pagherà il conto più salato della crisi post-epidemia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527124958/https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041|date=2020-05-27}}, AGI</ref><ref>{{Cite web|date=2021-02-12|title=Mario Draghi's new government to be sworn in on Saturday|url=http://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419104552/https://web.archive.org/web/20210419104552/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|archive-date=2021-04-19|access-date=2021-02-19|website=The Guardian|language=en}}</ref> Në vitin 2022, [[Giorgia Meloni]] u betua si kryeministrja e parë grua e Italisë.<ref>{{Cite news|date=2022-10-21|title=Who is Giorgia Meloni? The rise to power of Italy's new far-right PM|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024023546/https://web.archive.org/web/20221024023546/https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|archive-date=2022-10-24|access-date=2022-10-24|publisher=BBC News|language=en}}</ref> == Gjeografia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeografia e Italisë|en|Geography of Italy}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Gjeologjia e Italisë|en|Geology of Italy}} · {{ill|Vullkanizmi në Itali|en|Volcanism of Italy}} · {{ill|Lista e lumenjve të Italisë|en|List of rivers of Italy}} · {{ill|Lista e liqeneve të Italisë|en|List of lakes of Italy}} · {{ill|Lista e ishujve të Italisë|en|List of islands of Italy}} · {{ill|Italia (rajon gjeografik)|en|Italy (geographical region)}}}} [[File:Italy relief location map.jpg|thumb|upright|left|Hartë topografike e Italisë]] Italia, territori i së cilës përkon në masë të madhe me rajonin gjeografik me të njëjtin emër,<ref name="Treccani">{{Citation |title=Italia |volume=VI |page=413 |year=1970 |publisher=Treccani |language=it |encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref> ndodhet në Evropën Jugore<ref>{{Cite web |title=Southern Europe, a peninsula extending into the central Mediterranean Sea, northeast of Tunisia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |archive-date=2021-07-01 |access-date=2021-08-17 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> (dhe konsiderohet gjithashtu pjesë e Evropës Perëndimore{{efn|name=WE}}), mes gjerësive gjeografike [[35th parallel north|35°]] dhe 47° në veri, si dhe gjatësive gjeografike [[6th meridian east|6°]] dhe [[19th meridian east|19°]] në lindje. Në veri, nga perëndimi në lindje, Italia kufizohet me Francën, Zvicrën, Austrinë dhe Slloveninë; kufiri i saj përcaktohet afërsisht nga ujëndarësi i [[Alpet|Alpeve]], i cili rrethon {{ill|Luginën e Posë|en|Po Valley}} dhe {{ill|Rrafshinën e Venetos|en|Venetian Plain}}. Ajo përfshin të gjithë [[Gadishulli Apenin|Gadishullin Apenin]], Siçilinë dhe Sardenjën (ishujt më të mëdhenj të Mesdheut), si edhe shumë ishuj më të vegjël.<ref name="Treccani" /> Një pjesë e territorit italian shtrihet përtej pellgut të Alpeve, ndërsa disa ishuj ndodhen jashtë shelfit kontinental të [[Evroazia|Evroazisë]]. Sipërfaqja e vendit është {{Convert|301230|km2|0|abbr=out}}, prej të cilave {{Convert|294020|km2|0|abbr=on}} janë tokë dhe {{Convert|7210|km2|0|abbr=on}} ujë.<ref name="Area">{{Cite web|date=2014-10-30|title=Principali dimensioni geostatistiche e grado di urbanizzazione del Paese|url=https://www.istat.it/it/archivio/137001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117054950/https://www.istat.it/it/archivio/137001|archive-date=2014-11-17|access-date=2019-03-22|website=istat.it|language=it}}</ref> Duke përfshirë ishujt, Italia ka një vijë bregdetare prej {{Convert|7600|km|0|abbr=off}} përgjatë [[Deti Mesdhe|Detit Mesdhe]], [[Deti Ligur|Detit Ligur]] dhe [[Deti Tirren|Detit Tirren]],<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tyrrhenian Sea|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|publisher=Cambridge University Press|url=https://www.britannica.com/place/Tyrrhenian-Sea|access-date=2017-07-18|editor-last=Chisholm|editor-first=Hugh|editor-link=Hugh Chisholm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711020502/https://web.archive.org/web/20180711020502/https://www.britannica.com/place/Tyrrhenian-Sea|archive-date=2018-07-11|url-status=live|language=en}}</ref> [[Deti Jon|Detit Jon]]<ref>{{Cite book|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas|publisher=Organisation hydrographique internationale|year=1953|edition=3rd|access-date=2020-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=2011-10-08|issue=28|language=en}}</ref> dhe [[Deti Adriatik|Detit Adriatik]].{{Sfn|Cushman-Roisin|Gačić|Poulain|2001|pp=1–2}} Kufiri i saj me Francën është {{Convert|488|km|0|abbr=on}}; me Zvicrën, {{Convert|740|km|0|abbr=on}}; me Austrinë, {{Convert|430|km|0|abbr=on}}; dhe me Slloveninë, {{Convert|232|km|0|abbr=on}}. Shtetet sovrane të [[San Marino]]s dhe [[Vatikani|Vatikanit]] (vendi më i vogël në botë dhe selia e [[Kisha Katolike Romake|Kishës Katolike Romake]] mbarëbotërore, e qeverisur nga [[Selia e Shenjtë]]) janë enklava brenda Italisë,<ref>{{Cite encyclopedia|year=2012|title=San Marino|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|access-date=2011-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180105/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|archive-date=2011-05-11|url-status=live|language=en}}; {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|title=Vatican country profile|year=2018|publisher=BBC News|access-date=2018-08-24|archive-date=2018-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011001/https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|url-status=live|language=en}}</ref> ndërsa [[Campione d'Italia]] është një enklavë e jashtme italiane në Zvicër.<ref>{{Cite web|title=Democracy in Figures|url=http://demo.istat.it/index_e.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126215040/http://demo.istat.it/index_e.php|archive-date=2021-01-26|access-date=2021-05-28|website=Istituto Nazionale di Statistica|language=en}}</ref> Kufiri me San Marinon është {{Convert|39|km|0|abbr=on}} i gjatë; ai me Vatikanin është {{Convert|3.2|km|1|abbr=on}}.<ref name="Area" /> [[File:Monte Bianco DSF1243-m.jpg|thumb|[[Mont Blank]] (''Monte Bianco'') në [[Lugina e Aostës|Luginën e Aostës]], pika më e lartë në Bashkimin Evropian]] Mbi 35% e territorit italian është malor.<ref name="eug92">{{Cite book|last=Riganti|first=dir. da Alberto|title=Enciclopedia universale Garzanti.|publisher=Garzanti|year=1991|isbn=8-8115-0459-7|edition=Nuova ed. aggiornata e ampliata.|location=Milano|language=it}}</ref> [[Malet Apenine]] formojnë boshtin e gadishullit, ndërsa Alpet përbëjnë pjesën më të madhe të kufirit verior të vendit. Pika më e lartë e Italisë ndodhet në majën e [[Mont Blank|Mont Blankut]] (''Monte Bianco''), në lartësinë {{Cvt|4810|m|ft}}. Ndër malet e tjera të njohura përfshihen [[Matehorn]]i (''Monte Cervino''), në Alpet perëndimore, dhe [[Dolomitet]], në Alpet lindore. Shumë zona të Italisë janë me origjinë vullkanike. Shumica e ishujve të vegjël dhe arkipelagëve në jug janë ishuj vullkanikë. Vullkanet aktive përfshijnë [[Etna|Etën]] në Siçili (më i madhi në Evropë), Vulcanon, Strombolin dhe Vezuvin. Shumica e {{ill|lumenjve të Italisë|en|rivers of Italy}} derdhen në Detin Adriatik ose në Detin Tirren.<ref>{{Cite web|title=List of Italian rivers|url=http://www.comuni-italiani.it/fiumi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916010640/http://www.comuni-italiani.it/fiumi|archive-date=2017-09-16|access-date=2018-07-30|publisher=comuni-italiani.it|language=it}}</ref> Lumi më i gjatë është [[Lumi Po]], i cili buron në Alpe pranë kufirit perëndimor dhe përshkon ultësirën e Padit deri në Adriatik.<ref>{{Cite magazine|last=Zwingle|first=Erla|date=May 2002|title=Italy's Po River Punished for centuries by destructive floods, northern Italians stubbornly embrace their nation's longest river, which nurtures rice fields, vineyards, fisheries – and legends|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223133709/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|archive-date=2007-12-23|access-date=2009-04-06|magazine=National Geographic|language=en}}</ref> Lugina e Posë është rrafshina më e madhe, me sipërfaqe {{Convert|46000|km2|abbr=on}}, dhe përfshin mbi 70% të ultësirave të vendit.<ref name="eug92" /> Liqenet më të mëdha, sipas radhës së sipërfaqes, janë: [[Liqeni Garda|Garda]] ({{Convert|367.94|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}), [[Liqeni Maggiore|Maggiore]] ({{Convert|212.51|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}) dhe [[Liqeni i Komos|Como]] ({{Convert|145.9|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).<ref>{{Cite web|title=Morphometric and hydrological characteristics of some important Italian lakes|url=http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205043503/http://web.archive.org/web/20100205043503/http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|archive-date=2010-02-05|access-date=2010-03-03|publisher=Istituto per lo Studio degli Ecosistemi|location=Verbania Pallanza|language=en}}</ref> === Klima === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Klima e Italisë|en|Climate of Italy}}}} [[File:Italy Köppen.svg|thumb|Hartë e Italisë sipas {{ill|Klasifikimit klimatik Köppen|en|Köppen climate classification}}<ref>{{Cite journal|last1=Beck|first1=Hylke E.|last2=Zimmermann|first2=Niklaus E.|last3=McVicar|first3=Tim R.|last4=Vergopolan|first4=Noemi|last5=Berg|first5=Alexis|last6=Wood|first6=Eric F.|author-link6=Eric Franklin Wood|date=30 October 2018|title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution|journal=Scientific Data|volume=5|article-number=180214|bibcode=2018NatSD...580214B|doi=10.1038/sdata.2018.214|doi-access=free|pmc=6207062|pmid=30375988|language=en}}</ref>]] Klima e Italisë ndikohet nga detet që e rrethojnë vendin në të gjitha anët, përveç veriut; ato shërbejnë si rezervuar nxehtësie dhe lagështie. Brenda zonës së butë jugore, këto dete përcaktojnë një klimë mesdhetare me dallime lokale.<ref>{{Cite web|title=Che cosa significa clima temperato e cosa significa clima continentale|url=https://www.ideegreen.it/cosa-significa-clima-temperato-cosa-significa-clima-continentale-141457.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308180036/https://www.ideegreen.it/cosa-significa-clima-temperato-cosa-significa-clima-continentale-141457.html|archive-date=8 March 2022|access-date=8 March 2022|language=it}}</ref> Për shkak të gjatësisë së gadishullit dhe zonave të brendshme kryesisht malore, klima është shumë e larmishme. Në pjesën më të madhe të zonave të brendshme veriore dhe qendrore, klima varion nga subtropikale e lagësht në kontinentale të lagësht dhe {{ill|klimë oqeanike|en|Oceanic climate}}. Lugina e Po-së ka kryesisht klimë subtropikale të lagësht, me dimra të freskët dhe vera të nxehta.<ref>Adriana Rigutti, ''Meteorologia'', Giunti, f. 95, 2009.; Thomas A. Blair, ''Climatology: General and Regional'', Prentice Hall, f. 131–132</ref> Zonat bregdetare të [[Liguria|Ligurias]], Toskanës dhe pjesës më të madhe të jugut përgjithësisht përputhen me tiparet e zakonshme të klimës mesdhetare, siç përshkruhet në {{ill|klasifikimin klimatik Köppen|en|Köppen climate classification}}. Kushtet në bregdet ndryshojnë nga ato në brendësi, sidomos gjatë dimrit, kur lartësitë më të mëdha priren të jenë të ftohta, të lagështa dhe shpesh me dëborë. Zonat bregdetare kanë dimra të butë dhe vera të nxehta e përgjithësisht të thata; luginat e ulëta janë të nxehta gjatë verës. Temperaturat e dimrit variojnë nga 0 °C në Alpe deri në 12 °C në Sicili; temperaturat mesatare të verës variojnë nga 20 °C deri në mbi 25 °C. Dimrat mund të ndryshojnë shumë: në veri mund të ketë periudha të zgjatura të ftohti, mjegulle dhe dëbore, ndërsa në jug kushtet janë më të buta e me më shumë diell. Verat janë të nxehta në të gjithë vendin, përveç zonave në lartësi të mëdha, veçanërisht në jug. Në zonat veriore dhe qendrore mund të ketë stuhi të forta nga pranvera deri në vjeshtë.<ref>{{Cite web|title=Climate Atlas of Italy|url=http://clima.meteoam.it/atlanteClimatico.php?ling=eng|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114223307/http://clima.meteoam.it/atlanteClimatico.php?ling=eng|archive-date=14 November 2012|access-date=30 September 2012|publisher=Network of the Air Force Meteorological Service|language=en}}</ref> === Biodiversiteti === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Fauna e Italisë|en|Fauna of Italy}} dhe {{ill|Flora e Italisë|en|Flora of Italy}}}} {{Hatnote|Shih më tej: {{ill|Kopshti italian|en|Italian garden}}}} Gjeografia e larmishme e Italisë, përfshirë [[Alpet]], Apeninet, pyjet e Italisë qendrore, si dhe garigën dhe shkurret makie të Italisë jugore, kontribuon në shumëllojshmërinë e habitateve. Duke qenë se gadishulli ndodhet në qendër të Mesdheut dhe formon një korridor midis Evropës Qendrore dhe Afrikës së Veriut, si dhe ka 8.000 km vijë bregdetare, Italia ka pritur specie nga [[Ballkani]], Euroazia dhe Lindja e Mesme. Italia ka ndoshta nivelin më të lartë të [[Bioshumëllojshmëria|biodiversitetit]] shtazor në Evropë, me mbi 57.000 specie të regjistruara, që përfaqësojnë më shumë se një të tretën e gjithë faunës evropiane,<ref>{{Cite web|title=Italy's Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity|url=http://www.minambiente.it/sites/default/files/archivio/allegati/biodiversita/italian_fifth_report_cbd.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094031/http://www.minambiente.it/sites/default/files/archivio/allegati/biodiversita/italian_fifth_report_cbd.pdf|archive-date=2015-05-18|access-date=2015-05-17|publisher=Italian Ministry for the Environment, Land and Sea|page=7|language=en}}</ref> si dhe nivelin më të lartë të biodiversitetit të specieve shtazore dhe bimore brenda [[Bashkimi Evropian|BE-së]].<ref>{{Cite web|title=Italy – Main Details|url=https://www.cbd.int/countries/profile/?country=it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512013114/http://web.archive.org/web/20120512013114/http://www.cbd.int/countries/profile.shtml?country=it|archive-date=2012-05-12|access-date=2023-09-10|publisher=Convention on Biological Diversity|language=en}}</ref> [[File:C. l. italicus in MNP.jpg|thumb|upright=.7|left|Ujku italian, kafsha kombëtare e Italisë]] Fauna e Italisë përfshin 4.777 specie shtazore endemike,<ref>{{Cite web|title=Checklist E Distribuzione Della Fauna Italiana|url=https://faunaitalia.it/documents/CKmap_ITA.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://faunaitalia.it/documents/CKmap_ITA.pdf|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-10|page=29|language=it}}</ref> ndër të cilat lakuriqi veshgjatë sard, dreri i kuq sard, salamandra syze, salamandra kafe e shpellave, tritoni italian, bretkosa italiane e përrenjve, thithlopa e verdhëbarkë e Apenineve, hardhuca murale italiane dhe breshka e pellgjeve të Sicilisë. Ka 119 specie gjitarësh,<ref>{{Cite web|title=Mammiferi d'Italia – Ministero della Transizione Ecologica|url=https://www.mite.gov.it/sites/default/files/archivio/biblioteca/qcn_14.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220529064555/https://www.mite.gov.it/sites/default/files/archivio/biblioteca/qcn_14.pdf|archive-date=2022-05-29|access-date=2022-03-11|page=7|language=it}}</ref> 550 specie zogjsh,<ref>{{Cite web|title=Uccelli|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/uccelli|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311153732/https://www.treccani.it/enciclopedia/uccelli|archive-date=2022-03-11|access-date=2022-03-11|language=it}}</ref> 69 specie zvarranikësh,<ref>{{Cite web|last1=Peter Uetz|last2=Jakob Hallermann|last3=Jiri Hosek|title=Distribution: italy|url=https://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?location=italy&submit=Search|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?location=italy&submit=Search|archive-date=2023-01-09|access-date=2021-06-22|website=The Reptile Database|language=en}}</ref> 39 specie amfibësh,<ref>{{Cite web|title=Quali sono gli anfibi autoctoni?|url=http://www.legambienteanimalhelp.it/anfibi-autoctoni|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075835/http://www.legambienteanimalhelp.it/anfibi-autoctoni|archive-date=2022-03-19|access-date=2022-03-11|language=it}}</ref> 623 specie peshqish<ref>{{Cite web|title=All fishes reported from Italy|url=http://www.fishbase.us/country/CountryChecklist.php?what=list&trpp=50&c_code=380&csub_code=&cpresence=present&sortby=alpha2&vhabitat=all2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110724/http://www.fishbase.us/country/CountryChecklist.php?what=list&trpp=50&c_code=380&csub_code=&cpresence=present&sortby=alpha2&vhabitat=all2|archive-date=2024-01-16|access-date=2022-03-10|language=en}}</ref> dhe 56.213 specie jovertebroresh, prej të cilave 37.303 janë specie insektesh.<ref>{{Cite web|title=Dove operiamo|url=https://www.cittametropolitana.mi.it/gev/dove_operiamo/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://www.cittametropolitana.mi.it/gev/dove_operiamo/index.html|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-11|language=it}}</ref> Tradicionalisht, flora e Italisë vlerësohej se përbëhej nga rreth 5.500 specie bimësh vaskulare.<ref>Pignatti, S. (1982). ''Flora d'Italia''. Edagricole, Bologna, vol. 1–3, 1982</ref> Megjithatë, që nga viti 2005, në ''Data bank of Italian vascular flora'' janë regjistruar 6.759 specie. <ref>{{Cite web|title=Riccardo Guarino, Sabina Addamiano, Marco La Rosa, Sandro Pignatti ''Flora Italiana Digitale'': an interactive identification tool for the Flora of Italy|url=https://www.openstarts.units.it/dspace/bitstream/10077/3767/1/Guarino%20et%20al,%20bioidentify.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226162840/https://www.openstarts.units.it/dspace/bitstream/10077/3767/1/Guarino%20et%2al,%20bioidentify.pdf|archive-date=2016-12-26|language=en}}</ref> Italia ka 1.371 lloje dhe nënlloje endemike bimësh,<ref>{{Cite web|title=An inventory of vascular plants endemic to Italy|url=https://biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.168.1.1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624045915/https://web.archive.org/web/20200624045915/https://biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.168.1.1|archive-date=2020-06-24|access-date=2022-03-12|language=en}}</ref> ndër të cilat bredhi sicilian, kolumbina e Barbaricinës, kalendula e detit, ''[[Santolina pinnata|santolina pinnata]]'' dhe ''[[Viola ucriana|viola ucriana]]''. Italia është nënshkruese e [[Konventa e Bernës|Konventës së Bernës për Ruajtjen e Kafshëve të Egra dhe Habitateve Natyrore të Evropës]] dhe e {{ill|Direktiva e habitateve|en|Habitats Directive}}. Italia ka shumë kopshte botanike dhe historike.<ref>{{Cite web|title=I parchi fioriti e gli orti botanici più belli d'Italia|date=July 2016|url=https://initalia.virgilio.it/i-parchi-fioriti-e-gli-orti-botanici-piu-belli-ditalia-3693|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172952/https://initalia.virgilio.it/i-parchi-fioriti-e-gli-orti-botanici-piu-belli-ditalia-3693|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-14|language=it}}; {{Cite web|url=https://www.casevacanza.it/idee/i-giardini-piu-belli-d-italia|title=Top10: i giardini più belli d'Italia|access-date=2022-03-15|language=it|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://web.archive.org/web/20230109172951/https://www.casevacanza.it/idee/i-giardini-piu-belli-d-italia|url-status=live}}</ref> Kopshti italian mbështetet stilistikisht te simetria, gjeometria aksiale dhe parimi i vendosjes së rendit mbi natyrën. Ai ndikoi në {{ill|Historia e kopshtarisë|en|History of gardening}}, veçanërisht në kopshtet franceze dhe angleze.<ref>{{Cite web|date=2022-03-11|title=Alla scoperta delle meraviglie del giardino all'italiana|url=https://www.tuttogreen.it/giardino-all-italiana|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://web.archive.org/web/20230109172951/https://www.tuttogreen.it/giardino-all-italiana|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-28|language=it}}</ref> Kopshti italian u ndikua nga kopshtet romake dhe ato të Rilindjes italiane. {{ill|Ujku italian|en|Italian wolf}} është kafsha kombëtare e Italisë,<ref>{{Cite web|last=Sheri Foster|date=January 2021|title=What is Italy national animal?|url=https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://web.archive.org/web/20230109172951/https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|archive-date=2023-01-09|access-date=2021-11-15|website=Yourtrip.com|language=en}}; {{Cite web|url=https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|title=Il lupo grigio degli appennini e l animale dell Italia|author=James Hansen|date=June 2018|access-date=2021-11-15|archive-date=2022-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126224852/https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|url-status=live|language=it}}</ref> ndërsa pema kombëtare është [[Mareja|mareja]].<ref name="altovastese">{{Cite web|date=2011-10-03|title=Il corbezzolo simbolo dell'Unità d'Italia. Una specie che resiste agli incendi|url=http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205120852/http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|archive-date=2016-02-05|access-date=2016-01-25|language=it}}</ref> Kjo lidhet me faktin se ujku italian, që banon në [[Malet Apenine]] dhe Alpet perëndimore, zë një vend të spikatur në kulturat latine dhe italiane, si në legjendën e [[Themelimi i Romës|themelimit të Romës]],<ref>{{Cite book|last=Livy|title=The history of Rome|publisher=Printed for A. Strahan|others=George Baker (trans.)|year=1797|language=en}}</ref> ndërsa gjethet e gjelbra, lulet e bardha dhe frutat e kuqe të marejës, vendase në Mesdhe, kujtojnë ngjyrat e flamurit.<ref name="altovastese"/> Zogu kombëtar është {{ill|Harabeli italian|en|Italian sparrow}},<ref>{{cite web|title=Passero Italiano: L'uccello nazionale d'Italia|date=2022-12-18|url=https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|publisher=Conca Ternana Oggi|access-date=2024-08-22|archive-date=2024-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240822123815/https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|url-status=live|language=it}}</ref> ndërsa lulja kombëtare është lulja e marejës.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|title=Il fiore nazionale dell'Italia (e quello degli altri Paesi del mondo)|website=[[MSN]]|access-date=2024-08-26|language=it|archive-date=2024-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002211951/https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|url-status=live}}</ref> Ndër kafshët e tjera të rëndësishme të vendit janë ariu i murrmë marsikan, [[Rrëqebulli evroaziatik|rrëqebulli evroaziatik]], dhia e egër alpine dhe [[Derri i egër|derri i egër]].<ref>{{Cite web|url=http://www.italian-journal-of-mammalogy.it/pdf-111473-47324|title=Mammals of Italy: an annotated checklist|website=www.italian-journal-of-mammalogy.it|language=en}}</ref> === Mjedisi === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e parqeve kombëtare të Italisë|en|List of national parks of Italy}}, {{ill|Lista e parqeve rajonale të Italisë|en|List of regional parks of Italy}} dhe {{ill|Lista e zonave detare të mbrojtura të Italisë|en|List of Marine Protected Areas of Italy}}}} [[File:National and Regional Parks of Italy.svg|thumb|Parqet kombëtare dhe rajonale në Itali]] Pas rritjes së shpejtë industriale, Italisë iu desh kohë të merrej me problemet e saj mjedisore. Pas përmirësimeve, Italia renditet e 84-ta në botë për qëndrueshmërinë ekologjike.<ref>{{Cite web|title=Italy – Environment|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064224/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|archive-date=2009-07-01|access-date=2010-08-02|publisher=Dev.prenhall.com|language=en}}</ref> Sipërfaqja e përgjithshme e mbrojtur nga parqet kombëtare, parqet rajonale dhe rezervatet natyrore mbulon rreth 11% të territorit italian,<ref>{{Cite web|title=Regione e aree protette|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111173345/https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|archive-date=2022-01-11|access-date=2022-01-11|language=it}}</ref> ndërsa 12% e vijës bregdetare të Italisë është e mbrojtur.<ref>{{Cite web|title=Le aree protette in Italia|url=http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302220957/http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|archive-date=2022-03-02|access-date=2022-03-02|language=it}}</ref> Italia ka qenë një ndër prodhuesit kryesorë të energjisë së rinovueshme në botë; në vitin 2010, ajo renditej e katërta për kapacitetin e instaluar të [[Energjia diellore|energjisë diellore]]<ref>{{Cite web|date=2010-07-15|title=Renewables 2010 Global Status Report |url=http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820095506/http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|archive-date=2011-08-20|access-date=2010-07-16|publisher=[[REN21]]|language=en}}; {{Cite web|title=Photovoltaic energy barometer 2010 – EurObserv'ER |url=https://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011224419/http://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|archive-date=2010-10-11|access-date=2010-10-30|language=en}}</ref> dhe e gjashta për kapacitetin e [[Energjia e erës|energjisë së erës]].<ref>{{Cite web|date=February 2011|title=World Wind Energy Report 2010 |url=http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904232058/http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|archive-date=2011-09-04|access-date=2011-08-08|publisher=[[World Wind Energy Association]]|language=en}}</ref> Në vitin 2020, energjia e rinovueshme përbënte afërsisht 37% të konsumit energjetik të Italisë.<ref>{{Cite web|date=2021-05-25|title=Renewables provided 37% of Italy's energy in 2020 – English |url=https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023040922/https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|archive-date=2021-10-23|access-date=2021-05-28|website=ANSA.it|language=en}}</ref> Vendi përdori reaktorë bërthamorë nga viti 1963 deri më 1990, por, pas [[Fatkeqësia e Çernobilit|fatkeqësisë së Çernobilit]] dhe {{ill|referendumeve|en|1987 Italian referendums|lt=referendumeve}}, programi bërthamor u ndërpre. Në vitin 2008, qeveria e përmbysi këtë vendim dhe planifikoi ndërtimin e deri në katër centraleve bërthamore. Megjithatë, pas [[Aksidenti bërthamor në Fukushima|aksidentit bërthamor në Fukushima]], një referendum e rrëzoi sërish këtë vendim.<ref>{{Cite web|last=Duncan Kennedy|date=2011-06-14|title=Italy nuclear: Berlusconi accepts referendum blow|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612112154/http://web.archive.org/web/20110612112154/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|archive-date=2011-06-12|access-date=2013-04-20|publisher=BBC News|language=en}}</ref> Ndotja e ajrit mbetet e rëndë, veçanërisht në veriun e industrializuar. Italia është prodhuesi i dymbëdhjetë më i madh i {{ill|Lista e vendeve sipas emetimeve të dioksidit të karbonit|en|List of countries by carbon dioxide emissions|lt=dioksidit të karbonit}}.<ref>United Nations Statistics Division, Millennium Development Goals indicators: [http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid= Carbon dioxide emissions ({{CO2}}), thousand metric tons of {{CO2}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225014715/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid=|date=2009-12-25}} (mbledhur nga CDIAC); përfshin vetëm emetimet e drejtpërdrejta të dioksidit të karbonit të shkaktuara nga njeriu. Përjashton gazrat e tjerë serrë, përdorimin dhe ndryshimin e përdorimit të tokës e pylltarinë (LULUCF), si dhe flukset natyrore të CO₂ (shih edhe: {{ill|Cikli i karbonit|en|Carbon cycle}}).</ref> Trafiku i dendur dhe bllokimet në qytetet e mëdha vazhdojnë të shkaktojnë probleme mjedisore dhe shëndetësore, megjithëse nivelet e smogut kanë rënë që nga vitet 1970 dhe 1980 dhe smogu është bërë gjithnjë e më i rrallë, ndërsa nivelet e {{ill|Dioksidi i squfurit|en|sulfur dioxide|lt=dioksidit të squfurit}} janë ulur.<ref>{{Cite web|title=Environment and Health in Italy – Executive Summary|url=https://www.euro.who.int/en/home|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100303051309/http://web.archive.org/web/20100303051309/http://www.euro.who.int/document/hms/ehiexes_e.pdf|archive-date=2010-03-03|publisher=World Health Organization|language=en}}</ref> Shpyllëzimi, ndërtimet e paligjshme dhe politikat e dobëta të administrimit të tokës kanë shkaktuar erozion të konsiderueshëm në zonat malore të Italisë, duke çuar në fatkeqësi ekologjike si përmbytja e vitit 1963 në {{ill|Digën e Vajontit|en|Vajont Dam}}, ajo e vitit 1998 në {{ill|Sarno|en|Sarno}},<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2009-10-02|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=2009-10-06|access-date=2009-10-02|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> dhe rrëshqitjet e baltës në Mesinë të vitit 2009, të shkaktuara nga përmbytjet. {{ill|Rrëshqitjet e baltës në Mesinë të vitit 2009|en|2009 Messina floods and mudslides}} {{Kryesor|Politika e Italisë|Zgjedhjet në Itali}} Italia është republikë kuvendore unitare që nga viti 1946, kur [[monarkia]] u shfuqizua me [[Referendumi institucional italian i vitit 1946|referendumin institucional italian të vitit 1946]]. [[Presidenti i Italisë]], [[Sergio Mattarella]], në detyrë që nga viti 2015, është kreu i shtetit. Presidenti zgjidhet për një mandat të vetëm shtatëvjeçar nga [[Kuvendi i Italisë]] dhe përfaqësuesit rajonalë në një seancë të përbashkët. Italia ka një [[Kushtetuta e Italisë|kushtetutë demokratike të shkruar]], e cila doli nga një {{ill|Asambleja Kushtetuese e Italisë|en|Constituent Assembly of Italy|lt=asamble kushtetuese}} e formuar nga përfaqësues të forcave {{ill|Antifashizmi|en|anti-fascist|lt=antifashiste}} që kontribuuan në mposhtjen e forcave naziste dhe fashiste gjatë çlirimit të Italisë në Luftën e Dytë Botërore.<ref>{{Cite journal |last=Smyth |first=Howard McGaw |title=Italy: From Fascism to the Republic (1943–1946) |journal=The Western Political Quarterly |volume=1 |issue=3 |pages=205–222 |date=September 1948 |language=en |jstor=442274}}</ref> Italia luan rol të rëndësishëm në çështjet ekonomike, ushtarake, kulturore dhe politike dhe është një nga tri fuqitë kryesore të BE-së. Ajo konsiderohet gjerësisht si {{ill|Fuqi rajonale|en|regional power}},<ref>Gabriele Abbondanza, ''Italy as a Regional Power: the African Context from National Unification to the Present Day'' (Romë: Aracne, 2016); «''Operacioni Alba mund të konsiderohet një nga rastet më të rëndësishme kur Italia ka vepruar si fuqi rajonale, duke marrë drejtimin në zbatimin e një strategjie koherente dhe të vendosur nga pikëpamja teknike dhe politike.''» Shih Federiga Bindi, ''Italy and the European Union'' (Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2011), f. 171.</ref> ndërsa statusi i saj si [[Fuqi e madhe (politikë)|fuqi e madhe]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |title=Canada Among Nations, 2004: Setting Priorities Straight |date=2005-01-17 |publisher=McGill-Queen's Press – MQUP |isbn=978-0-7735-2836-9 |page=85 |quote=The United States is the sole world's superpower. France, Italy, Germany and the United Kingdom are great powers |access-date=2016-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116145100/https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |archive-date=2023-01-16 |url-status=live |language=en}}; {{Cite book |last=Sterio |first=Milena |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers |title=The right to self-determination under international law: "selfistans", Secession and the Rule of the Great Powers |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-4156-6818-7 |location=Milton Park, Abingdon, Oxon |page=xii (preface) |quote=The great powers are super-sovereign states: an exclusive club of the most powerful states economically, militarily, politically and strategically. These states include veto-wielding members of the United Nations Security Council (United States, United Kingdom, France, China, and Russia), as well as economic powerhouses such as Germany, Italy and Japan. |access-date=2016-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers#v=snippet&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers&f=false |archive-date=2024-01-16 |url-status=live |language=en}}</ref> është temë debati mes studiuesve dhe analistëve politikë, të cilët diskutojnë nëse Italia bën pjesë ndër {{ill|Fuqitë e mëdha më të vogla|en|Least of the great powers}}. Sipas indekseve të Gjendjes Globale të Demokracisë (GSoD) dhe Gjurmuesit të Demokracisë të {{ill|International Institute for Democracy and Electoral Assistance|en|International Institute for Democracy and Electoral Assistance|lt=International IDEA}}, Italia shënon rezultate të larta në treguesit e përgjithshëm të demokracisë, por ka dobësi të veçanta në fushën e [[Sundimi i ligjit|sundimit të ligjit]].<ref>{{Cite web |title=Italy {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/italy |access-date=2025-10-16 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> === Qeveria === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Qeveria e Italisë|en|Government of Italy}}}} {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Sergio Mattarella Official (cropped).jpg | caption1 = [[Sergio Mattarella]]<br />{{Small|[[Presidenti i Italisë|President]]}} | image2 = Giorgia Meloni Official 2023 crop.jpg | caption2 = [[Giorgia Meloni]]<br />{{Small|[[Kryeministri i Italisë|Kryeministre]]}} | total_width = 320 }} Italia ka një qeveri kuvendore të bazuar në sistemin e përfaqësimit mazhoritar me anëtarë të zgjedhur në zona njëmandatëshe dhe në lista partiake. Kuvendi është plotësisht dydhomësh; të dyja dhomat kanë kompetenca të njëjta. Dhoma e Deputetëve mblidhet në Palazzo Montecitorio, ndërsa [[Senati i Republikës Italiane|Senati i Republikës]] në Palazzo Madama në Romë. Një veçori e [[Kuvendi i Italisë|Kuvendit italian]] është përfaqësimi i shtetasve italianë që jetojnë përgjithmonë jashtë vendit: 8 deputetë dhe 4 senatorë zgjidhen në katër zona të veçanta zgjedhore jashtë vendit. Ka senatorë të përjetshëm, të emëruar nga presidenti «për merita të jashtëzakonshme patriotike në fushën shoqërore, shkencore, artistike ose letrare». Ish-presidentët bëhen senatorë të përjetshëm ''{{ill|ex officio|en|Ex officio member}}''. [[File:Palazzo Madama (Roma).jpg|thumb|[[Palazzo Madama, Rome|Palazzo Madama]] në Romë, selia e [[Senati i Republikës Italiane|Senatit të Republikës]], dhoma e lartë e [[Kuvendi i Italisë|Kuvendit italian]]]] [[Kryeministri i Italisë]] është kreu i qeverisë dhe ushtron pushtetin ekzekutiv, por për zbatimin e shumicës së politikave duhet të marrë miratimin me votë të Këshillit të Ministrave. Kryeministri dhe kabineti emërohen nga presidenti dhe konfirmohen me votëbesim në kuvend. Për të qëndruar në detyrë, kryeministri duhet të fitojë votat e besimit. Roli i kryeministrit është i ngjashëm me atë në shumicën e vendeve me [[Sistemi kuvendor|sisteme kuvendore]], por kryeministri nuk ka të drejtë ta shpërndajë kuvendin. Një tjetër dallim është se përgjegjësia politike për shërbimet e inteligjencës i takon kryeministrit, i cili ka kompetencë ekskluzive për të bashkërenduar politikat e inteligjencës, përcaktuar burimet financiare, forcuar sigurinë kibernetike, zbatuar dhe mbrojtur sekretet shtetërore dhe autorizuar agjentë të kryejnë operacione në Itali ose jashtë saj.<ref>{{Cite web |title=About us – Sistema di informazione per la sicurezza della Repubblica |url=http://www.sicurezzanazionale.gov.it/sisr.nsf/english/about-us.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150329090926/http://www.sicurezzanazionale.gov.it/sisr.nsf/english/about-us.html |archive-date=2015-03-29 |access-date=2015-11-19 |website=sicurezzanazionale.gov.it |language=en}}</ref> Partitë kryesore politike janë [[Vëllezërit e Italisë]], [[Partia Demokratike e Italisë]] dhe [[Movimento 5 Stelle|Lëvizja Pesë Yjet]]. Në zgjedhjet e përgjithshme të vitit 2022, këto tri parti dhe koalicionet e tyre fituan 357 nga 400 vendet në Dhomën e Deputetëve dhe 187 nga 200 vendet në Senat. Koalicioni i qendrës së djathtë, ku bënin pjesë Vëllezërit e Italisë të Giorgia Melonit, [[Matteo Salvini|Lega]] e Matteo Salvinit, [[Forza Italia|Forza Italia]] e Silvio Berlusconit dhe {{ill|Ne të Moderuarit|en|Us Moderates|lt=Noi Moderati}} e Maurizio Lupit, fitoi shumicën e vendeve në kuvend. Vendet e tjera i mori koalicioni i qendrës së majtë, ku bënin pjesë Partia Demokratike, {{ill|Aleanca e të Gjelbërve dhe e së Majtës|en|Greens and Left Alliance}}, {{ill|Lugina e Aostës|en|Aosta Valley (political coalition)}}, {{ill|Më shumë Evropë|en|More Europe}}, {{ill|Angazhim Qytetar|en|Civic Commitment}}, Lëvizja Pesë Yjet, {{ill|Aksion – Italia Viva|en|Action – Italia Viva}}, {{ill|Partia Popullore e Tirolit të Jugut|en|South Tyrolean People's Party}}, {{ill|Jugu thërret Veriun|en|South calls North}} dhe {{ill|Lëvizja Shoqërore e Italianëve Jashtë Vendit|en|Associative Movement of Italians Abroad}}. === Ligji dhe drejtësia penale === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|E drejta e Italisë|en|Law of Italy}}, {{ill|Gjyqësori i Italisë|en|Judiciary of Italy}}, {{ill|Zbatimi i ligjit në Itali|en|Law enforcement in Italy}} dhe {{ill|Krimi në Itali|en|Crime in Italy}}}} [[File:Roma 2011 08 07 Palazzo di Giustizia.jpg|thumb|Gjykata e Lartë e Kasacionit, në [[Romë]]]] E drejta italiane ka disa burime. Ato janë hierarkike: ligji ose rregullorja e një burimi më të ulët nuk mund të bjerë ndesh me rregullin e një burimi më të lartë (hierarkia e burimeve).<ref>{{Cite web|title=GERARCHIA DELLE FONTI|url=https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117194800/https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|archive-date=2022-01-17|access-date=2022-03-26|language=it}}</ref> [[Kushtetuta e Italisë|Kushtetuta e vitit 1948]] është burimi më i lartë.<ref>{{Cite web|title=Guide to Law Online: Italy |url=https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508132418/https://web.archive.org/web/20210508132418/https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|archive-date=2021-05-08|access-date=2022-03-26|website=loc.gov|language=en}}</ref> [[Gjykata Kushtetuese e Italisë]] vendos nëse ligjet janë në përputhje me kushtetutën. Gjyqësori i mbështet vendimet në [[E drejta romake|të drejtën romake]], të ndryshuar nga [[Kodi i Napoleonit]] dhe statutet e mëvonshme. Gjykata e Lartë e Kasacionit është gjykata më e lartë për apelimet penale dhe civile. Italia mbetet prapa vendeve të tjera të Evropës Perëndimore për sa u përket [[Të drejtat LGBT në Itali|të drejtave LGBT]].<ref>{{Cite web|title=Country Ranking – Rainbow Europe|url=https://rainbow-europe.org/country-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521004552/https://web.archive.org/web/20190521004552/https://rainbow-europe.org/country-ranking|archive-date=2019-05-21|access-date=2021-10-28|website=rainbow-europe.org|language=en}}</ref> Ligji italian që ndalon torturën konsiderohet se nuk i përmbush standardet ndërkombëtare.<ref>{{Cite web|title=The Struggle against Torture in Italy – The Failure of the Italian Law – English|url=https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608005803/https://web.archive.org/web/20190608005803/https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|archive-date=2019-06-08|access-date=2019-06-08|website=menschenrechte.org|language=en}}</ref> Zbatimi i ligjit është i ndërlikuar dhe përfshin disa forca policore.<ref name="Walters">{{Cite journal|last=Reece Walters|year=2013|editor2-last=Matthew Ball|editor3-last=Erin O'Brien|editor4-last=Juan Tauri|title=Eco Mafia and Environmental Crime|journal=Crime, Justice and Social Democracy: International Perspectives|publisher=Palgrave Macmillan|page=286|doi=10.1057/9781137008695_19|isbn=978-1-3494-3575-3|editor1=Kerry Carrington|language=en}}</ref> Agjencitë kombëtare të policisë janë [[Policia e Italisë|Policia e Shtetit]] (''Polizia di Stato''), [[Karabinierët]], [[Guardia di Finanza]] («Policia Financiare») dhe [[Polizia Penitenziaria]] («Policia e Burgjeve»),<ref name="BuonannoMastrobuoni">{{Cite book|last1=Paulo Buonanno|title=Lessons from the Economics of Crime: What Reduces Offending?|last2=Giovanni Mastrobuoni|publisher=MIT Press|year=2013|isbn=978-0-2620-1961-3|editor-last=Philip J. Cook|page=193|chapter=Centralized versus Decentralized Police Hiring in Italy and the United States|doi=10.7551/mitpress/9780262019613.001.0001|editor-last2=Stephen Machin|editor-last3=Olivier Marie|editor-last4=Giovanni Mastrobuoni|language=en}}</ref> si edhe [[Guardia Costiera]] («Policia e Rojës Bregdetare»).<ref name="Walters"/> Ndonëse shërbimet policore ofrohen kryesisht në nivel kombëtar,<ref name="BuonannoMastrobuoni"/> ka gjithashtu polici [[policia provinciale|provinciale]] dhe [[policia bashkiake|bashkiake]].<ref name="Walters"/> Që nga shfaqja e tyre në mesin e shekullit XIX, [[Krimi i organizuar në Itali|krimi i organizuar italian]] dhe organizatat kriminale kanë depërtuar në jetën shoqërore dhe ekonomike të shumë rajoneve të Italisë jugore; më famëkeqja është Mafia siçiliane, e cila u përhap edhe në vende të huaja, përfshirë SHBA-në. Të ardhurat e mafias mund të arrijnë deri në 9%<ref>{{Cite web|last=Claudio Tucci|date=2008-11-11|title=Confesercenti, la crisi economica rende ancor più pericolosa la mafia|url=http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081220/http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|archive-date=2011-04-27|access-date=2011-04-21|website=Confesercenti|publisher=Ilsole24ore.com|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|title=Italy claims finally defeating the mafia|author=Nick Squires|date=2010-01-09|work=The Daily Telegraph|location=London|access-date=2011-04-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429173631/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|archive-date=2011-04-29|language=en}}</ref> të PBB-së.<ref>{{Cite news|last=Kiefer|first=Peter|date=2007-10-22|title=Mafia crime is 7% of GDP in Italy, group reports|url=https://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501085052/https://web.archive.org/web/20110501085052/https://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|archive-date=2011-05-01|access-date=2011-04-19|work=The New York Times|language=en}}</ref> Një raport i vitit 2009 identifikoi 610 [[Komuna (Itali)|{{Lang|it|comuni|nocat=true}}]] ku mafia ka prani të fuqishme; në këto komuna jetojnë 13 milionë italianë dhe prodhohet 15% e PBB-së.<ref>{{Cite web|last=Maria Loi|date=2009-10-01|title=Rapporto Censis: 13 milioni di italiani convivono con la mafia|url=http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082416/http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|archive-date=2011-04-29|access-date=2011-04-21|website=Censis|publisher=Antimafia Duemila|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|work=The Guardian|location=London|title=Mafia's influence hovers over 13{{Nbsp}}m Italians, says report|first=Tom|last=Kington|date=2009-10-01|access-date=2010-05-05|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130908050448/http://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|archive-date=2013-09-08|language=en}}</ref> [[Ndrangheta|’Ndrangheta]] kalabreze, ndoshta organizata kriminale më e fuqishme e Italisë, përbën e vetme 3% të PBB-së.<ref>{{Cite web|last=ANSA|date=2011-03-14|title=Italy: Anti-mafia police arrest 35 suspects in northern Lombardy region|url=http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429100220/http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|archive-date=2011-04-29|access-date=2011-04-21|website=adnkronos.com|publisher=Mafia Today|language=en}}</ref> Me 0,013 vrasje për 1.000 banorë, Italia renditet e 47-ta për nga shkalla e vrasjeve,<ref>{{Cite web|title=Crime Statistics – Murders (per capita) (more recent) by country|url=http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929181837/http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|archive-date=2008-09-29|access-date=2010-04-04|publisher=NationMaster.com|language=en}}</ref> krahasuar me 61 vende, dhe e 43-ta për nga numri i përdhunimeve për 1.000 banorë, krahasuar me 64 vende të botës. Këto shifra janë relativisht të ulëta mes vendeve të zhvilluara. === Marrëdhëniet me jashtë === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Marrëdhëniet me jashtë të Italisë|en|Foreign relations of Italy}}}} [[File:G7 Summit 2024 - Family photo - 02.jpg|thumb|Foto e përbashkët e udhëheqësve të [[G7|G7-s]] në [[Samiti i 50-të i G7|samitin e 50-të të G7-s]] në [[Pulia]]]] Italia është anëtare themeluese e [[Komuniteti Ekonomik Evropian|Komunitetit Ekonomik Evropian]] (KEE), tashmë Bashkimi Evropian (BE), dhe e [[NATO]]-s. Italia u pranua në Organizatën e Kombeve të Bashkuara më 1955 dhe është anëtare dhe mbështetëse e fortë e organizatave ndërkombëtare, si [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik|OECD-ja]], [[GATT]]/[[Organizata Botërore e Tregtisë|OBT-ja]], [[Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë|OSBE-ja]], [[Këshilli i Evropës]] dhe Nisma e Evropës Qendrore. Ndër presidencat me rotacion të organizatave ndërkombëtare që ka mbajtur Italia përfshihen ajo e OSBE-së më 2018, e [[G7|G7-s]] më 2017 dhe e [[Presidenca e Këshillit të Bashkimit Evropian|Këshillit të BE-së]] më 2014. Italia ka qenë vazhdimisht [[Lista e anëtarëve të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara|anëtare jo e përhershme]] e Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Italia e mbështet fuqimisht politikën ndërkombëtare shumëpalëshe dhe përkrah OKB-në dhe veprimtaritë e saj për sigurinë ndërkombëtare. Më 2013, Italia kishte 5.296 trupa të dislokuara jashtë vendit, të angazhuara në 33 misione të OKB-së dhe NATO-s në 25 vende.<ref>{{Cite web|title=Missioni/Attivita' Internazionali DAL 1 October 2013 AL 31 December 2013 – Situazione AL 11 December 2013|url=http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201175427/http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|archive-date=2014-02-01|access-date=2014-01-27|publisher=Italian Ministry of Defence|language=it}}</ref> Italia dërgoi trupa në mbështetje të misioneve paqeruajtëse të OKB-së në [[Somali]], Mozambik dhe Timorin Lindor. Italia mbështet operacionet e NATO-s dhe OKB-së në Bosnjë, [[KFOR|Kosovë]] dhe Shqipëri, si dhe dërgoi mbi 2.000 trupa në Afganistan që nga viti 2003, në mbështetje të [[Operacioni Enduring Freedom|Operacionit Enduring Freedom]] (OEF). Italia mbështeti përpjekjet ndërkombëtare për rindërtimin dhe stabilizimin e Irakut, por deri më 2006 kishte tërhequr kontingjentin e saj ushtarak prej 3.200 trupash.<ref>{{Cite news|date=2013-09-04|title=Italy donates 60 million euros to PA|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018104825/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|archive-date=2014-10-18|access-date=2014-01-27|agency=Ma'an News Agency|language=en}}</ref> Në gusht 2006, Italia dërgoi rreth 2.450 trupa në Forcën e Përkohshme të Kombeve të Bashkuara në Liban.<ref>[http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml "Italian soldiers leave for Lebanon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902001118/http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml|date=2006-09-02}} Corriere della Sera, 30 August 2006</ref> Italia është një nga financuesit më të mëdhenj të [[Autoriteti Kombëtar Palestinez|Autoritetit Kombëtar Palestinez]] dhe vetëm gjatë vitit 2013 kontribuoi me 60 milionë euro.<ref>{{Cite news|date=2013-09-04|title=Italy donates 60 million euros to PA|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018104825/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|archive-date=2014-10-18|access-date=2014-01-27|agency=Ma'an News Agency|language=en}}</ref> === Ushtria === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Forcat e Armatosura Italiane|en|Italian Armed Forces}} dhe {{ill|Historia ushtarake e Italisë|en|Military history of Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e luftërave ku është përfshirë Italia|en|List of wars involving Italy}}}} [[File:Cavour (550).jpg|thumb|Aeroplanmbajtësja ''[[Cavour (anije luftarake italiane)|Cavour]]'', [[anija drejtuese|anija udhëheqëse]] e [[Forca Detare Italiane|Forcës Detare Italiane]]]] [[File:Centauro01.JPEG|thumb|Një shkatërrues tankesh [[Centauro (shkatërrues tankesh)|Centauro]] i Ushtrisë Italiane gjatë një patrullimi në Bosnjë-Hercegovinë, si pjesë e IFOR-it]] Historia ushtarake e Italisë përfshin një periudhë të gjatë kohore, që nis me konfliktet ushtarake të zhvilluara nga popujt e lashtë të Italisë, veçanërisht pushtimin e botës mesdhetare nga [[romakët e lashtë]], vijon me zgjerimin e [[shtet-qytetet italiane|shtet-qyteteve italiane]] dhe [[Republikat Detare|republikave detare]] gjatë mesjetës, si dhe me përfshirjen e shteteve historike italiane në [[Luftërat italiane]] dhe luftërat e trashëgimisë, e më pas me periudhën napoleonike, [[bashkimi i Italisë|bashkimin e Italisë]], fushatat e [[Perandoria Italiane|perandorisë koloniale]], dy luftërat botërore dhe deri në ditët e sotme, me operacionet paqeruajtëse ndërkombëtare nën kujdesin e NATO-s, BE-së ose OKB-së. [[Ushtria Italiane]], [[Forca Detare Italiane|Forca Detare]], [[Forca Ajrore Italiane|Forca Ajrore]] dhe [[Karabinierët]] përbëjnë së bashku Forcat e Armatosura Italiane, nën komandën e Këshillit të Lartë të Mbrojtjes, të kryesuar nga presidenti. Sipas nenit 78, [[Kuvendi i Italisë|Kuvendi]] ka autoritetin të shpallë gjendjen e luftës dhe t'i japë qeverisë kompetencat e nevojshme për zhvillimin e saj. Megjithëse nuk është degë e forcave të armatosura, [[Guardia di Finanza]] ka status ushtarak dhe është e organizuar sipas strukturave ushtarake.{{Efn|Guardia di Finanza ka një flotë të madhe anijesh, avionësh dhe helikopterësh, që i mundëson të patrullojë ujërat e Italisë dhe të marrë pjesë në skenarë luftimi.}} Shërbimi ushtarak është vullnetar që nga viti 2005.<ref>{{Cite web|title=Law n°226 of August 23, 2004|url=http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117013103/http://web.archive.org/web/20130117013103/http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|archive-date=2013-01-17|access-date=2012-07-13|publisher=Camera.it|language=it}}</ref> Më 2010, ushtria italiane kishte 293.202 personel në shërbim aktiv,<ref>"The Military Balance 2010", pp. 141–145. [[International Institute for Strategic Studies]], 3 February 2010.</ref> prej të cilëve 114.778 ishin karabinierë.<ref>{{Cite web|last=Italian Ministry of Defence|author-link=Ministry of Defence (Italy)|title=Nota aggiuntiva allo stato di previsione per la Difesa per l'anno 2009|url=http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504073613/http://web.archive.org/web/20110504073613/http://web.archive.org/web/20110504073613/http://web.archive.org/web/20110504073613/http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|archive-date=2011-05-04|access-date=2014-07-11|language=it}}</ref> Si pjesë e strategjisë së NATO-s për ndarjen bërthamore, Italia strehon 90 bomba bërthamore amerikane [[Bomba bërthamore B61|B61]], të vendosura në bazat ajrore të [[Ghedi]]t dhe [[Baza Ajrore Aviano|Avianos]].<ref>{{Cite web|last=Hans M. Kristensen / Natural Resources Defense Council|year=2005|title=NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe – part 1|url=http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101060355/http://web.archive.org/web/20110101060355/http://web.archive.org/web/20110101060355/http://web.archive.org/web/20110101060355/http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|archive-date=2011-01-01|access-date=2011-05-30|language=en}}</ref> Ushtria është forca kombëtare e mbrojtjes tokësore. Ajo u krijua më 1946, kur Italia u bë republikë, nga mbetjet e «[[Ushtria Mbretërore Italiane|Ushtrisë Mbretërore Italiane]]». Ndër automjetet e saj luftarake më të njohura janë automjeti luftarak i këmbësorisë [[Dardo IFV|Dardo]], shkatërruesi i tankeve [[B1 Centauro]], tanku [[Tanku|Ariete]] dhe helikopteri sulmues [[Agusta A129 Mangusta|Mangusta]], i përdorur në misione të BE-së, NATO-s dhe OKB-së. Ajo ka në dispozicion automjete të blinduara [[Leopard 1]] dhe [[M113]]. Forca Detare Italiane është një forcë detare e ujërave të kaltra. Ajo u krijua po ashtu më 1946 nga mbetjet e ''[[Regia Marina]]'' («Marina Mbretërore»). Si anëtare e BE-së dhe NATO-s, Forca Detare ka marrë pjesë në operacione paqeruajtëse të koalicioneve anembanë botës. Më 2014, ajo kishte në shërbim 154 mjete lundruese, përfshirë mjete ndihmëse të vogla.<ref>{{Cite web|title=La Marina Militare OGGI|url=http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525043355/http://web.archive.org/web/20220525043355/http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|archive-date=2022-05-25|access-date=2022-04-28|language=it}}</ref> Forca Ajrore Italiane u themelua si degë e pavarur e shërbimit më 1923 nga mbreti Viktor Emanueli III, me emrin ''[[Regia Aeronautica]]'' («Forca Ajrore Mbretërore»). Pas Luftës së Dytë Botërore u riemërtua ''Aeronautica Militare''. Më 2021, Forca Ajrore Italiane përdorte 219 avionë luftarakë. Aftësinë e transportit e siguron një flotë prej 27 avionësh [[Lockheed Martin C-130J Super Hercules|C-130J]] dhe [[C-27J Spartan]]. Ekipi akrobatik i demonstrimeve ajrore është ''[[Frecce Tricolori]]'' («Shigjetat trengjyrëshe»). Karabinierët janë një trup autonom ushtarak, që shërben si [[Xhandarmëria|xhandarmëri]] dhe [[Policia Ushtarake|polici ushtarake]] e Italisë, duke ruajtur rendin në ushtri dhe në popullsinë civile krahas forcave të tjera policore të vendit. Degë të ndryshme të Karabinierëve raportojnë te ministri të veçanta, por trupi i raporton Ministrisë së Punëve të Brendshme kur kujdeset për rendin dhe sigurinë publike.<ref>{{Cite web|title=The Carabinieri Force is linked to the Ministry of Defence|url=http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430214042/http://web.archive.org/web/20110430214042/http://web.archive.org/web/20110430214042/http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|archive-date=2011-04-30|access-date=2010-05-14|publisher=Carabinieri|language=en}}</ref> ===<span class="anchor" id="Constituent entities"></span>Ndarjet administrative=== <!-- Nga en.wiki: Ky etiketim Anchor shërben si objektiv i përhershëm për lidhjet hyrëse drejt këtij seksioni. Mos e hiqni ose ndryshoni, përveçse për të shtuar një objektiv tjetër të përshtatshëm. Nëse ndryshoni titullin e seksionit, ruani titullin e vjetër si objektiv. Është gjithmonë mirë të ruhet si objektiv titulli i vjetër i një seksioni të ndryshuar, që lidhjet drejt tij të mos prishen. Shihni [[Stampa:Anchor]] për hollësi. Ky model është &#123;&#123;Subst:Anchor comment&#125;&#125;. --> {{Kryesor|Provincat e Italisë|Qytetet metropolitane të Italisë}} Italia përbëhet nga 20 rajone (''regioni''), pesë prej të cilave kanë status të posaçëm autonomie, që u mundëson të miratojnë ligje për çështje shtesë.<ref name="tuttitalia">{{Cite news|title=Regioni italiane|url=https://www.tuttitalia.it/regioni|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509133929/https://www.tuttitalia.it/regioni|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-04-30|language=it}}</ref> {{Div col}} * [[Abruco]] * [[Lugina e Aostës]] * [[Pulia]] * [[Bazilikata]] * [[Kalabria]] * [[Kampania]] * [[Emilia-Romanja]] * [[Friuli-Venecia Xhulia]] * [[Lacio]] * [[Liguria]] * [[Lombardia]] * [[Marke]] * [[Molize]] * [[Piemonti]] * [[Sardenja]] * [[Siçilia]] * [[Trentino-Tiroli Jugor]] * [[Toskana]] * [[Umbria]] * [[Veneto]] {{Div col end}} Rajonet përfshijnë 107 provinca ose qytete metropolitane dhe 7.896 komuna.<ref name="tuttitalia"/> == Ekonomia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Ekonomia e Italisë|en|Economy of Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e kompanive më të mëdha italiane|en|List of largest Italian companies}}}} Italia ka një <ref>{{Cite web|title=Select Country or Country Groups|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022143402/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|archive-date=2017-10-22|access-date=2017-10-22|language=en}}</ref> [[Ekonomia e përzier|ekonomi të përzier]] të përparuar dhe është e treta më e madhe në [[Eurozona|eurozonë]] dhe e {{ill|Lista e shteteve sipas PBB-së (PPP)|en|List of countries by GDP (PPP)|lt=11-ta më e madhja}} në botë, sipas PBB-së të përshtatur për [[Barazia e Fuqisë Blerëse|barazinë e fuqisë blerëse]].<ref name="IMFWEO.IT"/> Ajo zotëron {{ill|Lista e shteteve sipas pasurisë totale|en|List of countries by total wealth|lt=pasurinë e nëntë kombëtare më të madhe}} dhe renditet e treta për rezervat e arit të bankës qendrore.<ref>{{Cite web|title=Gold reserves by country|url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country|language=en}}</ref> Si anëtare themeluese e [[G7|G7-s]], eurozonës dhe [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik|Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]], ajo është ndër vendet më të industrializuara dhe një komb i rëndësishëm tregtar në Evropë;<ref>{{Cite news|last1=Sensenbrenner|first1=Frank|last2=Arcelli|first2=Angelo Federico|title=Italy's Economy Is Much Stronger Than It Seems|url=https://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206190937/http://web.archive.org/web/20141206190937/http://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|archive-date=2014-12-06|access-date=2014-11-25|work=HuffPost|language=en}}; {{Cite news|last1=Dadush|first1=Uri|title=Is the Italian Economy on the Mend?|url=http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1|access-date=2014-11-25|publisher=Carnegie Europe|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713124951/http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1|archive-date=2015-07-13|language=en}}; {{Cite web|title=Doing Business in Italy: 2014 Country Commercial Guide for U.S. Companies|url=http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715152504/http://web.archive.org/web/20140715152504/http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|archive-date=2014-07-15|access-date=2014-11-25|publisher=United States Commercial Service|language=en}}</ref> në vitin 2024 eksportoi mallra me vlerë 612&nbsp;miliardë euro dhe pati një suficit tregtar prej 46&nbsp;miliardë eurosh.<ref>[https://www.ft.com/content/1a1f0646-55a0-49ea-a959-fcfd1b1d26b8?utm_social_post_id=634238374&utm_social_handle_id=18949452&fbclid=IwY2xjawO78ZFleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFIVTRPNXM4NWFCQ1JjYVQ3c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHiFr0MoDj_MQ9STlc3S5GUpagM9kFM0GNu8rQGlInWQ_2duT7xdIytOTssGH_aem_yj3Z7vcjITd9u8Tgv436Hg Europe should learn from Italy] ''FT'' (6 nëntor 2025)</ref> Si [[Shtetet e zhvilluara|vend i zhvilluar]], i renditur i 30-ti në [[Lista e shteteve sipas Indeksit të Zhvillimit Njerëzor|Indeksin e Zhvillimit Njerëzor]], Italia shënon rezultate të mira për [[Jetëgjatësia mesatare|jetëgjatësinë mesatare]], {{ill|Kujdesi shëndetësor në Itali|en|Healthcare in Italy|lt=kujdesin shëndetësor}}<ref>{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|archive-date=2010-01-05|access-date=2015-09-07|publisher=Photius.com|language=en}}</ref> dhe [[Indeksi i arsimimit|arsimin]]. Ajo njihet për bizneset e saj krijuese dhe novatore,<ref>{{Cite web|title=The Global Creativity Index 2011|url=http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930054555/http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|archive-date=2014-09-30|access-date=2014-11-26|publisher=Martin Prosperity Institute|language=en}}</ref> sektorin bujqësor konkurrues<ref>{{Cite web|last1=Aksoy|first1=M. Ataman|last2=Ng|first2=Francis|title=The Evolution of Agricultural Trade Flows|url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129120448/https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|archive-date=2014-11-29|access-date=2014-11-25|publisher=The World Bank|language=en}}</ref> dhe industritë e saj me ndikim e cilësi të lartë të automobilave, makinerive, ushqimit, dizajnit dhe modës.<ref>{{Cite web|title=Automotive Market Sector Profile – Italy|url=http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205163959/http://web.archive.org/web/20141205163959/http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|archive-date=2014-12-05|access-date=2014-11-26|publisher=The Canadian Trade Commissioner Service|language=en}}; {{Cite web|title=Data & Trends of the European Food and Drink Industry 2013–2014|url=http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206010318/http://web.archive.org/web/20141206010318/http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|archive-date=2014-12-06|access-date=2014-11-26|publisher=FoodDrinkEurope|language=en}}; {{Cite news|date=2014-01-10|title=Italy fashion industry back to growth in 2014|url=http://uk.reuters.com/article/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205114140/http://web.archive.org/web/20141205114140/http://uk.reuters.com/article/2014/01/10/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|archive-date=2014-12-05|access-date=2014-11-26|work=Reuters|language=en}}</ref> == Ekonomia == [[File:Milan skyline skyscrapers of Porta Nuova business district.jpg|thumb|[[Milano]] është kryeqyteti ekonomik i Italisë<ref>{{Cite web|date=2018-05-18|title=Milan, Italy's Industrial and Financial Capital|url=https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707141649/https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|archive-date=2022-07-07|access-date=2022-05-27|language=en}}</ref> dhe një {{ill|qendër financiare|en|Financial centre}} dhe {{ill|kryeqytet i modës|en|Fashion capital}} me rëndësi globale.]] [[File:Siena, Piazza Salimbeni (Bank Monte dei Paschi di Siena) (38588876202).jpg|thumb|[[Banca Monte dei Paschi di Siena]], e themeluar më 1472, është banka më e vjetër ose e dyta më e vjetër në botë që vazhdon të jetë në veprim.]] [[File:The Eni building, Quartiere XXXII Europa, Roma, Lazio, Italy - panoramio.jpg|thumb|[[Eni]] konsiderohet një nga {{ill|kompanitë më të mëdha të naftës dhe gazit|en|Supermajor}} në botë.<ref>{{Cite web|url=https://www.globalwitness.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|title=The spotlight sharpens: Eni and corruption in Republic of Congo's oil sector|website=Global Witness|access-date=2020-04-27|archive-date=2023-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725204616/https://web.archive.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|url-status=dead|language=en}}</ref>]] Italia është vendi i tetë në botë dhe i dyti në Evropë për prodhimin industrial,<ref>{{Cite web|title=Manufacturing, value added (current US$)|url=http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=NV.IND.MANF.KD&country=|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152014/http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=NV.IND.MANF.KD&country=|archive-date=2017-10-10|access-date=2017-05-17|language=en}}</ref> dhe karakterizohet nga më pak korporata shumëkombëshe se ekonomitë e tjera me përmasa të krahasueshme, si dhe nga shumë ndërmarrje të vogla dhe të mesme dinamike, të përqendruara në rajone industriale, të cilat përbëjnë shtyllën kurrizore të industrisë italiane. Kjo ka krijuar një sektor prodhimi të specializuar në tregje të veçanta, shpesh të përqendruar te eksporti i produkteve luksoze. Edhe pse më pak e aftë të konkurrojë për nga sasia, Italia mund të konkurrojë me ekonomitë aziatike që kanë kosto më të ulëta të punës përmes produkteve me cilësi më të lartë.<ref>{{Cite news|date=2005-05-19|title=Knowledge Economy Forum 2008: Innovative Small And Medium Enterprises Are Key To Europe & Central Asian Growth|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623065619/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|archive-date=2008-06-23|access-date=2008-06-17|publisher=The World Bank|language=en}}</ref> Në vitin 2023, Italia ishte eksportuesi i nëntë më i madh në botë. Lidhjet e saj më të ngushta tregtare janë me vendet e tjera të BE-së, ndërsa partnerët më të mëdhenj të eksportit në vitin 2019 ishin Gjermania (12%), Franca (11%) dhe SHBA-ja (10%).<ref name="cia.gov">{{Cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=2021-07-01|access-date=2021-05-28|publisher=Central Intelligence Agency|language=en}}</ref> [[Industria automobilistike italiane]] është pjesë e rëndësishme e sektorit prodhues të vendit, me mbi 144.000 firma dhe afro 485.000 punonjës në vitin 2015,<ref>{{Cite web|title=Auto: settore da 144mila imprese in Italia e 117 mld fatturato|url=http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925121926/http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|archive-date=2015-09-25|access-date=2015-09-23|website=adnkronos.com|language=it}}</ref> dhe kontribuon me 9% të PBB-së.<ref>{{Cite web|title=Country Profiles – Italy|url=http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080211190839/http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|archive-date=2008-02-11|access-date=2008-02-09|website=acea.thisconnect.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Global Auto Market 2021. General Motors Is The Only Group To Report Double-digit Losses|url=https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701010705/https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|archive-date=2021-07-01|access-date=2022-05-27|language=en}}</ref> Vendi ka një gamë të gjerë automjetesh, nga markat e orientuara drejt {{ill|tregut masiv|en|Mass market}} si [[Fiat]] dhe markat premium si [[Alfa Romeo]] dhe {{ill|Maserati|en|Maserati}}, deri te supermakinat luksoze si Pagani, Lamborghini dhe Ferrari. [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] është banka më e vjetër ose e dyta më e vjetër në botë që vazhdon të jetë në veprim, në varësi të përkufizimit, si dhe banka e katërt më e madhe tregtare dhe e shitjes me pakicë në Itali. <ref>{{Cite news|date=2017-10-26|title=Italy's fourth-biggest bank returns to the stockmarket|url=https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215112321/https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|archive-date=2018-02-15|access-date=2021-10-26|newspaper=[[The Economist]]|language=en}}</ref> Italia ka një sektor të fuqishëm të {{ill|Kooperativa|en|Cooperative|lt=kooperativave}}, me përqindjen më të lartë në BE të popullsisë së punësuar në një kooperativë (4,5%).<ref>{{Cite web|date=April 2016|title=The Power of Cooperation – Cooperatives Europe key statistics 2015|url=https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112034412/https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|archive-date=2020-11-12|access-date=2021-05-28|website={{ill|Cooperatives Europe|en|Cooperatives Europe}}|language=en}}</ref> Zona e [[Val'd Agri oil field|Val d'Agri]]t, në Bazilikatë, përmban fushën më të madhe [[Onshore (hydrocarbons)|tokësore]] të [[hydrocarbon field|hidrokarbureve]] në Evropë.<ref>{{Cite web|title=In Val d'Agri with Upstream activities|url=https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516034214/https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|archive-date=2022-05-16|access-date=2021-02-03|publisher={{ill|Eni|en|Eni}}|language=en}}</ref> Janë zbuluar rezerva të moderuara të gazit natyror, kryesisht në [[Po Valley|Luginën e Pos]] dhe në det, nën Adriatik; ato përbëjnë burimin minerar më të rëndësishëm të vendit. Italia është një ndër prodhuesit kryesorë në botë të [[pumice|shtufit]], [[pozzolana|pozzolanës]] dhe [[feldspar|feldspatit]].<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy, the economy: Resources and power|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|access-date=2015-02-09|date=2015-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209194536/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|archive-date=2015-02-09|url-status=live|language=en}}</ref> Një burim tjetër i rëndësishëm është mermeri, veçanërisht mermeri i bardhë i famshëm [[Carrara marble|i Karrarës]], nga Toskana. Italia është pjesë e një bashkimi monetar, [[Euro|zonës euro]], e cila përfaqëson rreth 330 milionë qytetarë, si dhe e [[European single market|tregut të vetëm evropian]], i cili përfaqëson më shumë se 500 milionë konsumatorë. Disa politika tregtare vendore përcaktohen nga marrëveshjet mes anëtarëve të BE-së dhe legjislacioni i BE-së. Italia iu bashkua monedhës së përbashkët evropiane, [[Euro|euros]], në vitin 2002.<ref>{{Cite news|last=Andrews|first=Edmund L.|date=2002-01-01|title=Germans Say Goodbye to the Mark, a Symbol of Strength and Unity|url=https://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501031330/http://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|archive-date=2011-05-01|access-date=2011-03-18|work=The New York Times|language=en}}; {{Cite news|last=Taylor Martin|first=Susan|date=1998-12-28|title=On Jan.{{spaces}}1, out of many arises one Euro|work=[[St. Petersburg Times]]|page=National, 1.A|language=en}}</ref> Politika e saj monetare përcaktohet nga [[Banka Qendrore Evropiane]]. Italia u godit nga [[Kriza financiare 2007-2008|kriza financiare e vitit 2008]], e cila i përkeqësoi problemet strukturore.<ref>{{Cite web|last=Orsi|first=Roberto|date=2013-04-23|title=The Quiet Collapse of the Italian Economy|work=Euro Crisis in the Press|url=http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119075748/http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|archive-date=2014-11-19|access-date=2014-11-24|publisher={{ill|The London School of Economics|en|The London School of Economics}}|language=en}}</ref> Pas një rritjeje të fortë të PBB-së, prej 5–6% në vit nga vitet 1950 deri në fillim të viteve 1970,<ref>{{Cite book|last=Nicholas Crafts, Gianni Toniolo|title=Economic growth in Europe since 1945|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=978-0-5214-9627-8|page=428|language=en}}</ref> dhe një ngadalësimi të vazhdueshëm gjatë viteve 1980–1990, vendi ngeci në vitet 2000.<ref>{{Cite web|last=Balcerowicz|first=Leszek|title=Economic Growth in the European Union|url=http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714205108/http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|archive-date=2014-07-14|access-date=2014-10-08|publisher=The Lisbon Council|language=en}}; {{Cite news|title="Secular stagnation" in graphics|url=https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141123234145/https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|archive-date=2014-11-23|access-date=2014-11-24|newspaper=The Economist|language=en}}</ref> Përpjekjet politike për të nxitur rritjen ekonomike përmes shpenzimeve masive qeveritare shkaktuan një rritje të madhe të borxhit publik, i cili në vitin 2017 ishte mbi 132% të PBB-së;<ref>{{Cite web|date=2018-05-15|title=Debito pubblico oltre 2.300 miliardi e all'estero non lo comprano|url=https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221072720/https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|archive-date=2020-02-21|access-date=2018-06-01|language=it}}</ref> shifra e dytë më e lartë në [[Bashkimi Evropian|BE]], pas Greqisë.<ref>{{Cite web|title=Government debt increased to 93.9% of GDP in euro area and to 88.0% in EU28|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162159/http://web.archive.org/web/20141021162159/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|archive-date=2014-10-21|access-date=2014-11-24|publisher=[[Eurostati]]|language=en}}</ref> Pjesa më e madhe e [[Borxhi publik italian|borxhit publik italian]] zotërohet nga rezidentë vendas, një dallim i rëndësishëm mes Italisë dhe Greqisë,<ref>{{Cite web|date=2010-05-18|title=Could Italy Be Better Off than its Peers?|url=https://www.cnbc.com/2010/05/18/could-italy-be-better-off-than-its-peers.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430030613/http://www.cnbc.com/id/37207942/Could_Italy_Be_Better_Off_than_its_Peers|archive-date=2011-04-30|access-date=2011-05-30|publisher=CNBC|language=en}}</ref> ndërsa niveli i [[Borxhi i familjeve|borxhit të familjeve]] është shumë më i ulët se mesatarja e OECD-së.<ref>{{Cite web|title=Household debt and the OECD's surveillance of member states|url=http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD's%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109041518/http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD%27s%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|archive-date=2015-01-09|access-date=2014-11-26|publisher=[[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]]|language=en}}</ref> [[Çështja jugore|Ndarja e thellë mes veriut dhe jugut]] është një faktor i rëndësishëm i dobësisë socio-ekonomike;<ref>{{Cite news|title=Oh for a new risorgimento|url=https://www.economist.com/special-report/2011/06/11/oh-for-a-new-risorgimento|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024163715/http://www.economist.com/node/18780831|archive-date=2014-10-24|access-date=2014-11-24|newspaper=The Economist|language=en}}</ref> të ardhurat e deklaruara ndryshojnë shumë mes rajoneve dhe bashkive në veri e në jug.<ref>{{Cite web|title=Comune per Comune, ecco la mappa navigabile dei redditi dichiarati in Italia|url=http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405032750/http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|archive-date=2015-04-05|access-date=2015-04-04|website=lastampa.it|language=it}}</ref> Provinca më e pasur, Tiroli i Jugut, ka të ardhura sa 152% e PBB-së kombëtare për frymë, ndërsa rajoni më i varfër, Kalabria, sa 61%.<ref>{{Cite web|title=GDP per capita at regional level|url=https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054135/https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-10-25|publisher=Istat|language=it}}</ref> Shkalla e papunësisë (11%) është mbi mesataren e [[Eurozona|eurozonës]],<ref>{{Cite web|title=Euro area unemployment rate at 11%|url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731232352/http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|archive-date=2017-07-31|access-date=2017-10-26|publisher=[[Eurostati]]|language=en}}</ref> por shifra e ndarë sipas rajoneve është 7% në veri dhe 19% në jug.<ref>{{Cite web|last=Istat|author-link=National Institute of Statistics (Italy)|title=Employment and unemployment: second quarter 2017 |url=http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054033/http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-10-26|language=it}}</ref> Në vitin 2021, të ardhurat mesatare të disponueshme ishin 27.949 dollarë në vit ([[Barazia e Fuqisë Blerëse|sipas barazisë së fuqisë blerëse]]).<ref name="y148">{{cite book | author=OECD | title=Society at a Glance 2024: OECD Social Indicators, Figure 4.1 Median income varies by a factor eight across OECD countries | publisher=OECD | date=2024-06-20 | url=https://www.oecd.org/en/publications/2024/06/society-at-a-glance-2024_08001b73/full-report/component-12.html#indicator-d1e8404-8cd0a55a48 | page= |language=en}}</ref> Shkalla e papunësisë së të rinjve ra në rreth 20% në vitin 2025, por mbeti dukshëm mbi mesataren e eurozonës.<ref>{{cite web |title=Youth unemployment rate in Italy from 2004 to 2025 |url=https://www.statista.com/statistics/776931/youth-unemployment-rate-in-italy/ |website=Statista |date=2026-03-24|language=en}}</ref> Për të përmbushur kërkesën për fuqi punëtore, qeveria Meloni miratoi ''Decreto Flussi'', duke caktuar kuota për hyrjen e ligjshme në vend të 452.000 punëtorëve nga vende jashtë BE-së gjatë viteve 2023–2025.<ref>{{cite web |title=Italy's Meloni talks tough on migrants while opening up to foreign workers |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/italys-meloni-talks-tough-migrants-while-opening-up-foreign-workers-2023-12-06/ |date=2023-12-06|language=en}}</ref> === Bujqësia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Bujqësia në Itali|en|Agriculture in Italy}}}} [[File:Vineyards in Piemonte, Italy.jpg|thumb|[[Peizazhi i vreshtave të Piemontit: Langhe-Roero dhe Monferrato|Vreshtat në Langhe dhe Monferrato, Piemonte]]. Italia është prodhuesi më i madh i verës në botë dhe ka larminë më të madhe të hardhive vendase.<ref>{{Cite web|date=2018-11-25|title=L'Italia è il maggiore produttore di vino|url=http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111224545/http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|archive-date=2021-11-11|access-date=2021-11-11|language=it}}; {{Cite web|date=2017-06-03|title=L'Italia è il paese con più vitigni autoctoni al mondo|url=https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101044918/https://web.archive.org/web/20211101044918/https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|archive-date=2021-11-01|access-date=2021-11-11|language=it}}</ref>]] Sipas regjistrimit të fundit bujqësor, në vitin 2010 kishte 1,6 milionë ferma (32% më pak se në vitin 2000), që mbulonin {{Convert|12700000|ha|0|abbr=on|disp=or}} (63% ndodheshin në jug të Italisë).<ref name="agrocensus">{{Cite web|date=2010-10-24|title=Censimento Agricoltura 2010|url=http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213021626/http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|archive-date=2015-02-13|access-date=2015-02-11|publisher=ISTAT|language=it}}</ref> 99% e tyre janë ferma të vogla familjare, me një sipërfaqe mesatare prej vetëm {{Convert|8|ha|0|abbr=on}}.<ref name="agrocensus"/> Nga sipërfaqja e përdorur për bujqësi, 31% zënë arat me drithëra, 8% [[ulliri|ullishtet]], 5% [[Vreshti (plantacion)|vreshtat]], 4% pemishtet me agrume, 2% [[Panxhar sheqeri|panxhari i sheqerit]] dhe 2% kopshtaria. Pjesa e mbetur përdoret kryesisht për kullota (26%) dhe për drithëra foragjere (12%).<ref name="agrocensus"/> Italia është prodhuesi më i madh i verës në botë,<ref>{{Cite web|year=2010|title=OIV report on the State of the vitiviniculture world market|url=http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145648/http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-date=2011-07-28|website=news.reseau-concept.net|publisher=Réseau-CONCEPT|format=PowerPoint presentation|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Pisa|first=Nick|date=2011-06-12|title=Italy overtakes France to become world's largest wine producer|url=https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903021833/http://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html|archive-date=2011-09-03|access-date=2011-08-17|work=The Telegraph|language=en}}</ref> si edhe prodhues kryesor i [[Vaji i ullirit|vajit të ullirit]], frutave (mollëve, ullinjve, rrushit, portokajve, limonëve, dardhave, kajsive, lajthive, pjeshkëve, qershive, kumbullave, luleshtrydheve dhe kivit) dhe perimeve (sidomos angjinareve dhe domateve). Verërat italiane më të njohura janë [[Chianti]] nga Toskana dhe Barolo nga Piemonte. Verëra të tjera të njohura janë Barbaresco, Barbera d'Asti, Brunello di Montalcino, Frascati DOC, Montepulciano d'Abruzzo dhe Morellino di Scansano, si dhe verërat e gazuara Franciacorta DOCG dhe Prosecco. Prodhimet cilësore në të cilat Italia është e specializuar, veçanërisht verërat dhe djathërat rajonalë, shpesh mbrohen nga etiketat e cilësisë [[Denominazione di origine controllata|DOC/DOP]]. Kjo certifikatë e treguesit gjeografik të miratuar nga BE-ja konsiderohet e rëndësishme për të shmangur ngatërrimin me mallrat zëvendësuese. === Transporti === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Transporti në Itali|en|Transport in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Stacionet hekurudhore në Itali|en|Railway stations in Italy}}}} [[File:A8-A26 Besnate.jpg|thumb|Autostrada dei Laghi («Autostrada e Liqeneve»; pjesë e [[Autostrada A8 (Italy)|A8]] dhe {{ill|Autostrada A9|en|Autostrada A9 (Italy)}}), autostrada e parë e ndërtuar në botë<ref name="independent"/>]] {{Anchor|Infrastructure}}Italia ishte vendi i parë që ndërtoi autostrada, ''[[autostrade]]'', të rezervuara për trafikun e shpejtë dhe automjetet.<ref name="independent">{{Cite news|last=Lenarduzzi|first=Thea|date=2016-01-30|title=The motorway that built Italy: Piero Puricelli's masterpiece|url=http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220526/http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|archive-date=2022-05-26|access-date=2022-05-12|work={{ill|The Independent|en|The Independent}}|language=en}}</ref> Në vitin 2002, Italia kishte {{Convert|668721|km|mi|abbr=on}} rrugë të kalueshme, përfshirë {{Convert|6487|km|mi|abbr=on}} autostrada, në pronësi shtetërore, por të operuara privatisht nga Atlantia. Në vitin 2005, në rrjet qarkullonin rreth 34.667.000 makina (590 për 1.000 banorë) dhe 4.015.000 automjete transporti mallrash.<ref name="European Commission">{{Cite web|last=European Commission|author-link=European Commission|title=Panorama of Transport|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090407142402/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|archive-date=2009-04-07|access-date=2009-05-03|language=en}}</ref> [[File:Etr500.JPG|thumb|Një tren [[ETR 500]] në linjën hekurudhore me shpejtësi të lartë [[Florence–Rome high-speed railway|Firence–Romë]], linja e parë hekurudhore me shpejtësi të lartë e ndërtuar në Evropë<ref>{{Cite web|title=Special report: A European high-speed rail network|url=https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|access-date=2023-07-22|website=op.europa.eu|language=en-GB|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317233927/https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|url-status=live|language=en}}</ref>]] Rrjeti hekurudhor i Italisë, në pronësi shtetërore, menaxhohet nga {{ill|Rete Ferroviaria Italiana|en|Rete Ferroviaria Italiana}} (RFI), një filial i {{ill|Ferrovie dello Stato Italiane|en|Ferrovie dello Stato Italiane}} (FSI). Në dhjetor 2025, ai kishte gjithsej {{Convert|16881|km|mi|abbr=on}} gjatësi, prej të cilave {{Convert|12364|km|0|abbr=on}} ishin të elektrifikuara,<ref>{{Cite web|title=The network today|url=https://www.rfi.it/en/Network/The-network-today.html|access-date=2026-07-06|website=Rete Ferroviaria Italiana|language=en}}</ref> dhe në të qarkullonin 4.802 lokomotiva e vagona hekurudhorë.{{Citim i duhur|date=July 2026}} Operatori kryesor publik i trenave me shpejtësi të lartë është {{ill|Trenitalia|en|Trenitalia}}, pjesë e FSI-së. Trenat me shpejtësi të lartë ndahen në tri kategori: trenat {{ill|Frecciarossa|en|Frecciarossa}} («shigjeta e kuqe») arrijnë shpejtësinë maksimale prej 300{{Nbsp}}km/h në linjat e posaçme për shpejtësi të lartë; trenat {{ill|Frecciargento|en|Frecciargento}} («shigjeta e argjendtë») arrijnë deri në 250{{Nbsp}}km/h në linjat me shpejtësi të lartë dhe në linjat kryesore; ndërsa trenat {{ill|Frecciabianca|en|Frecciabianca}} («shigjeta e bardhë») qarkullojnë vetëm në linjat kryesore, me shpejtësi maksimale prej 200{{Nbsp}}km/h. Italia ka 11 pika kalimi hekurudhor përgjatë Alpeve, në kufijtë me vendet fqinje. Italia renditej e pesta në Evropë për nga numri i pasagjerëve të transportuar me avion; në vitin 2011 kishte rreth 148 milionë pasagjerë, ose afërsisht 10% të totalit evropian.<ref>{{Cite web|date=2013-01-07|title=Trasporto aereo in Italia (PDF)|url=http://www.istat.it/it/archivio/78802|access-date=2013-08-05|publisher=ISTAT|archive-date=2013-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130113035254/http://www.istat.it/it/archivio/78802|url-status=live|language=it}}</ref> Në vitin 2022 kishte 45 aeroporte civile, përfshirë nyjet ajrore të {{ill|Aeroporti i Milanos-Malpensa|en|Milan Malpensa Airport}} dhe {{ill|Aeroporti i Romës-Fiumiçino|en|Rome Fiumicino Airport}}.<ref>{{Cite web|title=Aeroporti in Italia: quanti sono? Elenco per regione|url=https://gliaeroporti.it/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117184416/https://gliaeroporti.it/|archive-date=2022-11-17|access-date=2022-11-17|language=it}}</ref> Që nga viti 2021, kompania ajrore kombëtare e Italisë është {{ill|ITA Airways|en|ITA Airways}}, e cila mori vendin e {{ill|Alitalia|en|Alitalia}}.<ref>{{Cite news|last=Buckley|first=Julia|date=2021-10-18|title=Italy reveals its new national airline|url=https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|access-date=2021-10-18|publisher=CNN|archive-date=2021-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018100255/https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|url-status=live|language=en}}; {{Cite news|last=Villamizar|first=Helwing|date=2021-10-15|title=Italian Flag Carrier ITA Airways Is Born|url=https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016100028/https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|archive-date=2021-10-16|access-date=2021-10-18|work=Airways Magazine|language=en}}</ref> Në vitin 2004 kishte 43 porte të mëdha detare, përfshirë Gjenovën, portin më të madh të vendit dhe të dytin më të madh në Mesdhe. Në vitin 2005, Italia kishte një flotë civile ajrore prej rreth 389.000 njësish dhe një flotë tregtare prej 581 anijesh.<ref name="European Commission"/> Rrjeti kombëtar i rrugëve ujore të brendshme kishte një gjatësi prej {{Convert|2400|km|0|abbr=on}} për trafikun tregtar në vitin 2012.<ref name="cia.gov"/> Portet e Italisë veriore, si porti i ujërave të thella në Trieste, me lidhjet e tij të gjera hekurudhore me Evropën Qendrore dhe Lindore, përfitojnë subvencione dhe investime të konsiderueshme të huaja.<ref>Marcus Hernig: ''Die Renaissance der Seidenstraße'' (2018), f. 112; Bernhard Simon: “Can The New Silk Road Compete with the Maritime Silk Road?”, në ''The Maritime Executive'', 1 janar 2020; Chazizam, M. (2018). “The Chinese Maritime Silk Road Initiative: The Role of the Mediterranean”. ''Mediterranean Quarterly'', 29(2), 54–69; Guido Santevecchi: “Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste”, në ''Corriere della Sera'', 5 nëntor 2019; Linda Vierecke dhe Elisabetta Galla, “Triest und die neue Seidenstraße”, në ''Deutsche Welle'', 8 dhjetor 2020; {{Cite web|title=HHLA PLT Italy starting on schedule|url=https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule|website=hellenicshippingnews.com|access-date=2021-01-11|archive-date=2021-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111105059/https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule/|url-status=live|language=en}}</ref> Në gusht 2025, qeveria e Melonit dha miratimin përfundimtar për projektin e planifikuar të {{ill|Urës së Ngushticës së Mesinës|en|Strait of Messina Bridge}}, ndërsa ndërtimi pritej të niste në vjeshtën e po atij viti. Kur të hapet në vitin 2032, ura do të lidhë [[Kalabria|Kalabrinë]] me [[Siçilia|Siçilinë]] dhe do të bëhet ura e varur me hapësirën më të gjatë në botë.<ref>{{Cite web|title=Italy gives final go-ahead for landmark Sicily bridge project|url=https://www.reuters.com/world/europe/italy-gives-final-go-ahead-landmark-sicily-bridge-project-2025-08-06/|website=reuters.com|date=2025-08-06|access-date=2025-08-06|language=en}}</ref> === Energjia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Energjia në Itali|en|Energy in Italy}}}} {{Hatnote|Shih më tej: {{ill|Energjia e rinovueshme në Itali|en|Renewable energy in Italy}} • {{ill|Sektori i energjisë elektrike në Itali|en|Electricity sector in Italy}}}} [[File:Pannelli solari Unicoop Tirreno.JPG|thumb|Panele diellore në [[Piombino]], në Toskanë. Italia është një nga prodhuesit më të mëdhenj të energjisë së rinovueshme në botë.<ref name="legambiente2015">{{Cite web|date=2015-05-18|title=Il rapporto Comuni Rinnovabili 2015|url=http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015|access-date=2016-03-13|website=Comuni Rinnovabili|publisher=Legambiente|language=it|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314011841/http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015/|url-status=live}}</ref>]] Italia është bërë një nga [[Lista e vendeve sipas prodhimit të energjisë elektrike nga burimet e rinovueshme|prodhueset më të mëdha të energjisë së rinovueshme]] në botë, duke u renditur e dyta në [[Bashkimi Evropian|BE]] dhe e nënta në botë. {{ill|Energjia e erës në Itali|en|Wind power in Italy}}, {{ill|Hidroenergjia në Itali|en|Hydroelectricity in Italy}} dhe {{ill|Energjia gjeotermale në Itali|en|Geothermal power in Italy}} janë burime të rëndësishme të energjisë elektrike në vend. Burimet e rinovueshme përbëjnë 28% të gjithë energjisë elektrike të prodhuar: hidroenergjia zë 13%, e ndjekur nga energjia diellore me 6%, energjia e erës me 4%, bioenergjia me 3,5% dhe energjia gjeotermale me 1,6%.<ref name="gse">{{Cite web|date=2013-12-19|title=Rapporto Statistico sugli Impianti a fonti rinnovabili|url=http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018022905/http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|archive-date=2017-10-18|access-date=2015-02-11|publisher=Gestore dei Servizi Energetici|language=it}}</ref> Pjesa tjetër e kërkesës kombëtare mbulohet nga lëndët djegëse fosile (gazi natyror 38%, qymyri 13%, nafta 8%) dhe importet.<ref name="gse"/> {{ill|Eni|en|Eni}}, e cila operon në 79 vende, është një nga shtatë kompanitë e grupit {{ill|Big Oil|en|Big Oil}} dhe një nga kompanitë më të mëdha industriale në botë.<ref>{{Cite web|title=Summary for Eni SpA|url=https://finance.yahoo.com/q?s=E|access-date=2020-07-01|archive-date=2016-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604184217/http://finance.yahoo.com/q?s=e|url-status=live|language=en}}</ref> Vetëm prodhimi i [[Energjia diellore në Itali|energjisë diellore]] përbënte 9% të energjisë elektrike në vitin 2014, duke e bërë Italinë vendin me kontributin më të lartë nga energjia diellore në botë.<ref name="legambiente2015"/> [[Centrali fotovoltaik i Montalto di Castro|Centrali fotovoltaik i Montalto di Castro]], i përfunduar në vitin 2010, është centrali më i madh fotovoltaik në Itali.<ref>{{Cite web|title=The Italian Montalto di Castro and Rovigo PV plants|url=https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509012719/https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|archive-date=2018-05-09|access-date=2018-05-08|website=solarserver.com|language=en}}</ref> Italia ishte vendi i parë që përdori energjinë gjeotermale për prodhimin e energjisë elektrike.<ref>{{Cite web|year=2011|title=Inventario delle risorse geotermiche nazionali|url=http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722034736/http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|archive-date=2011-07-22|access-date=2011-09-14|publisher=UNMIG|language=it}}</ref> [[Energjia bërthamore në Itali|Energjia bërthamore në Itali]] u braktis pas {{ill|Referendumet italiane të vitit 1987|en|1987 Italian referendums}} (pas [[Fatkeqësia e Çernobilit|fatkeqësisë së Çernobilit]] të vitit 1986), megjithëse Italia ende importon energji bërthamore nga reaktorë në pronësi italiane, të vendosur në territore të huaja. === Shkenca dhe teknologjia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Shkenca dhe teknologjia në Itali|en|Science and technology in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e shpikjeve dhe zbulimeve italiane|en|List of Italian inventions and discoveries}}}} [[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|upright=.8|[[Galileo Galilei]], që konsiderohet gjerësisht si ati i shkencës moderne, fizikës dhe astronomisë]] Përgjatë shekujve, Italia ka ushqyer një bashkësi shkencore që ka sjellë zbulime të rëndësishme në shkenca. [[Galileo Galilei]] luajti një rol të rëndësishëm në [[Revolucioni Shkencor|Revolucionin Shkencor]] dhe konsiderohet gjerësisht si ati i [[astronomia vëzhguese|astronomisë vëzhguese]],<ref>{{Cite book|last=Singer|first=C.|url=https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|title=A Short History of Science to the Nineteenth Century|date=1941|publisher=Clarendon Press|page=217|access-date=2023-03-22|archive-date=2024-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002213513/https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|url-status=live|language=en}}</ref> fizikës moderne,<ref>{{Cite book|last=Whitehouse|first=D.|url=https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit|title=Renaissance Genius: Galileo Galilei & His Legacy to Modern Science|date=2009|publisher=Sterling Publishing|isbn=978-1-4027-6977-1|page=[https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit/page/219 219]|language=en}}</ref> dhe [[Metoda shkencore|metodës shkencore]].<ref>''Thomas Hobbes: Critical Assessments'', Volume 1. Preston King. 1993. p. 59</ref><ref>''Curiosities of Literature''. I. Disraeli. 1835. f. 371</ref> [[Laboratori Kombëtar i Gran Sasso|Laboratori Kombëtar i Gran Sasso]] (LNGS) është qendra më e madhe kërkimore nëntokësore në botë.<ref>{{Cite web|title=I Laboratori Nazionali del Gran Sasso|url=https://www.lngs.infn.it/it/descrizione-generale|access-date=2018-01-15|language=it}}</ref> Trieste ka përqindjen më të lartë të studiuesve në Evropë në raport me popullsinë.<ref>G. Bar, «Trieste, è record europeo di ricercatori: 37 ogni mille abitanti. Più della Finlandia», te: ''il Fatto Quotidiano'', 26 prill 2018.</ref> Italia u rendit e 28-ta në {{ill|Indeksin Global të Inovacionit|en|Global Innovation Index}} në vitin 2025.<ref>{{Cite web|title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025|url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/italy|access-date=2025-10-16|website=WIPO|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Dutta|first1=Soumitra|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html|title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads|last2=Lanvin|first2=Bruno|publisher={{ill|Organizata Botërore e Pronësisë Intelektuale|en|World Intellectual Property Organization}}|year=2025|isbn=978-92-805-3797-0|page=19|language=en|doi=10.34667/tind.58864|access-date=2025-10-17}}</ref> Në Itali ka parqe teknologjike si Parqet e Shkencës dhe Teknologjisë Kilometro Rosso (Bergamo), {{ill|AREA Science Park|en|AREA Science Park}} (Trieste), VEGA–Venice Gateway for Science and Technology (Venezia), Toscana Life Sciences (Siena), Technology Park of Lodi Cluster (Lodi) dhe Technology Park of Navacchio (Pisa),<ref>{{Cite web|title=Science and Technology Parks in Italy|url=https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719154033/https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|archive-date=2023-07-19|access-date=2023-08-28|language=en}}</ref> si edhe {{ill|muze të shkencës|en|science museum}}, si {{ill|Museo Nazionale Scienza e Tecnologia Leonardo da Vinci|en|Museo Nazionale Scienza e Tecnologia Leonardo da Vinci}} në Milano. Dallimi i madh i të ardhurave midis veriut dhe jugut sjell një «[[ndarja digjitale|ndarje digjitale]]».<ref>{{Cite journal|last=Alampi|first=Matteo|date=December 2007|title=Underdevelopment in Southern Italy: Traditional Setbacks and Modern Solutions|url=https://fisherpub.sjf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1047&context=intlstudies_masters|journal=Fisher Digital Publications|via=International Studies Masters|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Di Pietro|first=Giorgio|date=June 2021|title=Changes in Italy's education-related digital divide|journal=Economic Affairs|volume=41|issue=2|pages=252–270|doi=10.1111/ecaf.12471|issn=0265-0665|s2cid=237848271|doi-access=free|language=en}}</ref> === Turizmi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Turizmi në Itali|en|Tourism in Italy}}}} [[File:Positano - Fornillo Beach.jpg|thumb|Bregdeti i Amalfit është një nga destinacionet kryesore turistike të Italisë.<ref>[http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB "Foreign tourist numbers in Italy head towards new record"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601184213/http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB|date=2017-06-01}}. Marrë më 2017-05-21.</ref>]] Njerëzit e kanë vizituar Italinë prej shekujsh, por të parët që vizituan gadishullin për turizëm ishin aristokratët gjatë {{ill|Grand Tour|en|Grand Tour}}, i cili nisi në shekullin e 17-të dhe lulëzoi në shekujt e 18-të dhe të 19-të.<ref name="grand-tour">{{Cite web|title=Grand Tour|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/grand-tour|access-date=2022-05-06|language=it}}</ref> Kjo ishte një periudhë kur aristokratë evropianë, shumë prej të cilëve britanikë, vizitonin pjesë të Evropës, ku Italia ishte një destinacion i rëndësishëm.<ref name="grand-tour"/> Në Itali, ata vinin për të studiuar arkitekturën e lashtë, kulturën vendore dhe për të admiruar bukuritë natyrore të vendit.<ref>{{Cite web|title=Italy on the Grand Tour (Getty Exhibitions)|url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/grand_tour/what.html|access-date=2015-06-09|language=en}}</ref> Italia është vendi i dytë më i vizituar në botë, me gjithsej 74 milionë mbërritje në vitin 2024, pas [[Spanja|Spanjës]].<ref>{{cite web |title=Global and regional tourism performance |url=https://www.unwto.org/tourism-data/un-tourism-tourism-dashboard |access-date=2025-05-25|language=en}}</ref> Në vitin 2014, të ardhurat nga udhëtimet dhe turizmi ishin 163 miliardë euro (10% e PBB-së), ndërsa 1.082.000 vende pune lidheshin drejtpërdrejt me këtë sektor (5% e punësimit).<ref>{{Cite web|title=Travel & Tourism Economic Impact 2015 Italy |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152616/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|archive-date=2017-10-10|access-date=2017-05-20|publisher=World Travel and Tourism Council|language=en}}</ref> Interesi turistik përqendrohet kryesisht te [[Kultura e Italisë|kultura]], [[Kuzhina italiane|kuzhina]], [[Historia e Italisë|historia]], arkitektura, arti italian, vendet dhe itineraret fetare, turizmi i dasmave, bukuritë natyrore, jeta e natës, vendet nënujore dhe banjat termale.<ref>{{Cite web|date=February 2023|title=In Italia 11mila matrimoni stranieri, un turismo da 599 milioni|url=https://www.ansa.it/canale_viaggiart/it/notizie/speciali/2023/02/01/turismo-wedding-2-milioni-presenze-e-fatturato-599-mln_dcec4ad9-3ab8-4677-a303-6378020ac3a7.html|access-date=2023-02-02|language=it}}; {{Cite web|title=10 Migliori destinazioni italiane per vita notturna|url=https://www.travel365.it/migliori-destinazioni-italiane-per-vita-notturna.htm|access-date=2021-12-28|language=it}}</ref> Turizmi dimëror dhe veror zhvillohet në zona të [[Alpet|Alpeve]] dhe të [[Gadishulli Apenin|Apenineve]],<ref>{{Cite web|date=2017-07-30|title=VACANZE IN MONTAGNA IN ITALIA: IN INVERNO E IN ESTATE|url=https://www.alloggitaly.it/vacanze-in-montagna-in-italia|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> ndërsa turizmi bregdetar është i përhapur përgjatë zonave të [[Deti Mesdhe|Mesdheut]].<ref>{{Cite web|date=2018-02-14|title=Il turismo balneare|url=https://www.turismo-oggi.com/il-turismo-balneare.html|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Italia është destinacioni kryesor i turizmit të kroçerave në Mesdhe.<ref>{{Cite web|date=2022-04-27|title=Crociere, Cemar: 8,8 milioni di passeggeri nei porti italiani|url=https://www.lagenziadiviaggi.it/crociere-cemar-88-milioni-di-passeggeri-nei-porti-italiani|access-date=2022-05-13|language=it}}</ref> Fshatrat e vegjël historikë dhe artistikë promovohen nga shoqata {{ill|Fshatrat më të bukura të Italisë|en|I Borghi più belli d'Italia}} (emri i së cilës do të thotë fjalë për fjalë “Fshatrat më të bukura të Italisë”). Rajonet më të vizituara janë Veneto, Toskana, Lombardia, Emilia-Romagna dhe Lacio.<ref>{{Cite web|title=Number of nights spent in tourist accommodation establishments in the top 20 EU-28 tourist regions, by NUTS 2 regions, 2015 (million nights spent) RYB17 – Statistics Explained |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Number_of_nights_spent_in_tourist_accommodation_establishments_in_the_top_20_EU-28_tourist_regions,_by_NUTS_2_regions,_2015_(million_nights_spent)_RYB17.png|access-date=2022-04-17|publisher=European Commission|language=en}}</ref> Roma është qyteti i tretë më i vizituar në Evropë dhe i 12-ti në botë, me 9,4 milionë mbërritje në vitin 2017.<ref>{{Cite web|title=Ranking the 30 Most-Visited Cities in the World|url=https://www.travelpulse.com/news/destinations/ranking-the-30-most-visited-cities-in-the-world.html|website=TravelPulse|language=en}}</ref> Venecia dhe Firencia janë ndër 100 destinacionet më të vizituara në botë. Italia ka më shumë {{ill|Vende të Trashëgimisë Botërore|en|World Heritage Sites}} se çdo vend tjetër: 62,<ref>{{Cite web|title=The World Heritage Convention|url=https://whc.unesco.org/en/convention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention|archive-date=2016-08-27|access-date=2021-08-01|publisher=UNESCO|language=en}}</ref> nga të cilat 56 janë kulturore dhe 6 natyrore.<ref>{{Cite web|title=Italy|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201134320/http://whc.unesco.org/en/statesparties/it|archive-date=2021-12-01|access-date=2019-04-09|publisher=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> == Demografia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Demografia e Italisë|en|Demographics of Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Italianët|en|Italians}} · {{ill|Migrimi i brendshëm në Itali|en|Internal migration in Italy}} · {{ill|Diaspora italiane|en|Italian diaspora}} · {{ill|Historia gjenetike e Italisë|en|Genetic history of Italy}} · {{ill|Lista e qyteteve të Italisë|en|List of cities in Italy}}}} [[File:Map of population density in Italy (2011 census) alt colours.jpg|thumb|Harta e dendësisë së popullsisë së Italisë (regjistrimi i popullsisë i vitit 2011)]] [[File:Map of the Italian Diaspora in the World.svg|thumb|{{ill|Diaspora italiane|en|Italian diaspora}} në botë]] Në vitin 2025, Italia kishte 58.915.561 banorë.<ref name="population" /> Dendësia e popullsisë prej 195 banorësh/km² është më e lartë se në shumicën e vendeve të Evropës Perëndimore. Megjithatë, shpërndarja është e pabarabartë: zonat me dendësinë më të lartë të popullsisë janë Lugina e Po-së (ku jeton pothuajse gjysma e popullsisë) dhe zonat metropolitane të Romës e Napolit, ndërsa rajone të gjera, si Alpet dhe malësitë e Apenineve, pllajat e Bazilikatës dhe ishulli i Sardenjës, si edhe pjesa më e madhe e Sicilisë, janë pak të populluara. Popullsia e Italisë pothuajse u dyfishua gjatë shekullit XX, por rritja nuk ishte e njëtrajtshme, për shkak të {{ill|Migrimit të brendshëm në Itali|en|Internal migration in Italy|lt=migrimit të brendshëm nga jugu rural drejt veriut industrial}}, i nxitur nga {{ill|Mrekullia ekonomike italiane|en|Italian economic miracle}} e viteve 1950–1960. Nivelet e larta të lindshmërisë vazhduan deri në vitet 1970, pas së cilës nisën të binin; norma e përgjithshme e lindshmërisë arriti nivelin më të ulët historik, 1,2 fëmijë për grua, në vitin 1995, shumë më poshtë se niveli i zëvendësimit prej 2,1 dhe dukshëm nën kulmin prej 5 në vitin 1883.<ref>{{Citation|last=Max Roser|title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries|work={{ill|Our World in Data|en|Our World in Data}}, {{ill|Gapminder Foundation|en|Gapminder Foundation}}|year=2014|url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|access-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807185906/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|archive-date=2018-08-07|url-status=dead|language=en}}</ref> Që nga viti 2008, kur norma u rrit lehtë në 1,4,<ref>{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Average number of children born per woman 2005–2008|url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171708/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|archive-date=2011-08-10|access-date=2009-05-03|language=it}}</ref><ref>{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Crude birth rates, mortality rates and marriage rates 2005–2008|url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171721/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|archive-date=2011-08-10|access-date=2009-05-10|language=it}}</ref> numri i lindjeve ka rënë vazhdimisht çdo vit, duke arritur një rekord të ulët prej 379.000 në vitin 2023 — numrin më të vogël që prej vitit 1861.<ref name="www.reuters.com">[https://www.reuters.com/world/europe/births-fall-italy-15th-year-running-record-low-2024-03-29/ Lindjet në Itali bien për të 15-in vit radhazi, duke arritur nivelin më të ulët historik] | Reuters</ref> Në vitin 2024, kjo normë ishte 1,2.<ref>{{Cite news|last=Jones|first=Tobias|date=2024-01-03|title=Boosting Italy's birthrate has become a patriotic cause for the far right. But it's an idea that's doomed|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/03/italy-birthrate-far-right-population-immigration-giorgia-meloni|access-date=2024-05-29|work=The Guardian|language=en|issn=0261-3077}}</ref> Si pasojë e këtyre prirjeve, popullsia e Italisë po plaket me shpejtësi dhe po zvogëlohet gradualisht. Gati një në katër italianë është mbi 65 vjeç,<ref name="www.reuters.com" /> dhe vendi ka {{ill|Lista e vendeve sipas moshës mediane|en|List of countries by median age|lt=popullsinë e katërt më të moshuar në botë}}, me moshë mediane 48 vjeç dhe moshë mesatare 46,6 vjeç.<ref name="cia.gov" /><ref>{{Cite web|title=Aging population of Italy|url=https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|access-date=2024-05-29|website=Statista|language=en|archive-date=2024-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041428/https://web.archive.org/web/20240529041428/https://web.archive.org/web/20240529041428/https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|url-status=live}}</ref> Popullsia e përgjithshme ka rënë vazhdimisht që nga viti 2014 dhe vlerësohet se në vitin 2024 ra pak nën 59 milionë, një humbje kumulative prej më shumë se 1,36 milionë banorësh brenda një dekade.<ref>{{Cite web|last1=Nadeau|first1=Barbie Latza|last2=Di Donato|first2=Valentina|last3=Mortensen|first3=Antonia|date=2023-05-17|title='Low fertility trap': Why Italy's falling birth rate is causing alarm|url=https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|access-date=2024-05-29|website=CNN|language=en|archive-date=2024-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041430/https://web.archive.org/web/20240529041430/https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|url-status=live}}</ref> Nga fundi i shekullit XIX deri në vitet 1960, Italia ishte vend i emigrimit masiv. Në vitet kulmore të {{ill|Diasporës italiane|en|Italian diaspora}}, midis viteve 1898 dhe 1914, emigronin rreth 750.000 italianë çdo vit.<ref>{{Cite web|date=1999-08-15|title=Causes of the Italian mass emigration|url=http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701010600/http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey=|archive-date=2009-07-01|access-date=2014-08-11|publisher=ThinkQuest Library|language=en}}</ref> Diaspora përfshinte më shumë se 25 milionë italianë dhe konsiderohet migrimi masiv më i madh i kohëve të fundit.<ref>Favero, Luigi e Tassello, Graziano. ''Cent'anni di emigrazione italiana (1861–1961)'' Hyrje</ref> === Qytetet më të mëdha === {{Largest cities of Italy}} === Imigrimi === {{Hatnote|Artikuj kryesorë: {{ill|Imigrimi në Itali|en|Immigration to Italy}} dhe {{ill|Kriza evropiane e migrantëve e vitit 2015|en|2015 European migrant crisis}}}} [[File:Italy, foreign residents as a percentage of the total population, 2011.svg|thumb|Banorët e huaj si përqindje e popullsisë rajonale (regjistrimi i vitit 2011)]] Në vitet 1980, Italia, deri atëherë një shoqëri homogjene nga ana gjuhësore dhe kulturore, nisi të tërhiqte flukse të konsiderueshme emigrantësh.<ref>{{Cite book|last=Allen|first=Beverly|url=https://archive.org/details/revisioningitaly00beve|title=Revisioning Italy national identity and global culture|date=1997|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-2727-1|location=Minneapolis|page=[https://archive.org/details/revisioningitaly00beve/page/169 169]|url-access=registration|language=en}}</ref> Pas [[Rënia e Murit të Berlinit|rënies së Murit të Berlinit]] dhe [[Perdja e Hekurt|rënies së Perdes së Hekurt]], valët e migrimit nisën nga shumë vende ish-socialiste të Evropës Lindore. Bashkimi Evropian u zgjerua [[Zgjerimi i Bashkimit Evropian i vitit 2004|më 2004]], më 2007 (me Rumaninë dhe Bullgarinë) dhe më 2013 (me [[Kroacia|Kroacinë]]). Burime të tjera të imigrimit kanë qenë Afrika e Veriut fqinje, rajoni Azi-Paqësor,<ref>{{Cite web|title=Milan police in Chinatown clash|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6550725.stm|website=BBC News|date=13 April 2007|language=en}}</ref> [[Filipinet]] dhe Amerika Latine. Më 2010, popullsia e lindur jashtë vendit vinte nga këto rajone: Evropa (54%), Afrika (22%), Azia (16%), Amerika (8%) dhe Oqeania (0,06%). Shpërndarja e popullsisë së huaj ndryshon sipas rajonit: më 2020, 61% e shtetasve të huaj jetonin në veri, 24% në qendër, 11% në jug dhe 4% në ishuj.<ref>{{Cite web|title=XXIX Rapporto Immigrazione 2020|url=https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|access-date=2021-12-31|language=it|archive-date=2021-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231222417/https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|url-status=live}}</ref> Më 2021, Italia kishte rreth 5,2 milionë banorë të huaj,<ref name="id2020"/><ref>{{Cite web|title=Population on 1 January by sex, country of birth and broad group of citizenship|url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|access-date=2023-08-28|archive-date=2023-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230121154457/https://ec.europa.eu/eurostat/web/main/eurostat/web/main/help/faq/data-services|url-status=live|language=en}}</ref> që përbënin 9% të popullsisë. Këto shifra përfshijnë mbi gjysmë milioni fëmijë të lindur në Itali nga shtetas të huaj, por nuk përfshijnë shtetasit e huaj që më pas morën shtetësinë italiane;<ref>{{Cite web|title=Immigrants.Stat|url=http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709143540/http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|archive-date=2017-07-09|access-date=2017-06-15|publisher=Istat|language=en}}</ref> më 2016, rreth 201.000 persona u bënë shtetas italianë.<ref>{{Cite web|title=National demographic balance 2016|url=https://www.istat.it/en/archive/201143|access-date=2017-06-15|publisher=Istat|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010180410/https://www.istat.it/en/archive/201143|url-status=live|language=en}}</ref> Shifrat zyrtare nuk përfshijnë as [[imigrantët e paligjshëm]], numri i të cilëve vlerësohej në 670.000 më 2008.<ref>{{Cite web|last=Rosenthal|first=Elisabeth|title=Italy cracks down on illegal immigration|url=https://archive.boston.com/news/world/europe/articles/2008/05/16/italy_cracks_down_on_illegal_immigration/|website=The Boston Globe|date=2008-05-16|language=en}}</ref> Rreth një milion shtetas [[Diaspora rumune|rumunë]] janë regjistruar si banues në Itali, duke përbërë popullsinë më të madhe migrante. === Gjuhët === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: Gjuhët e Italisë, Gjuha italiane, Italishtja rajonale dhe Shpërndarja gjeografike e folësve të italishtes}} [[File:Linguistic map of Italy.png|thumb|Harta e [[Gjuhët e Italisë|gjuhëve që fliten në Itali]]]] Gjuha zyrtare e Italisë është [[Gjuha italiane|italishtja]].<ref name="lang">{{Cite web|title=Legge 15 Dicembre 1999, n. 482 "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche" pubblicata nella Gazzetta Ufficiale n. 297 del 20 dicembre 1999|url=http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512051856/http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|archive-date=2015-05-12|access-date=2014-12-02|publisher=[[Kuvendi i Italisë]]|language=it}}</ref><ref>Statuto Speciale per il Trentino-Alto Adige, Art. 99</ref> Në mbarë botën vlerësohet se ka 64 milionë folës amtare të italishtes,<ref>[https://www.ethnologue.com/language/ita Gjuha italiane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150730230004/http://www.ethnologue.com/language/ita|date=30 korrik 2015}} Ethnologue.com; {{Cite web|date=February 2006|title=Eurobarometer – Europeans and their languages|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430202903/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|archive-date=2011-04-30|format=485&nbsp;KB|language=en}}; [[Nationalencyklopedin]], «Världens 100 största språk 2007» (100 gjuhët më të mëdha në botë në vitin 2007)</ref> ndërsa 21 milionë të tjerë e përdorin si gjuhë të dytë.<ref>[http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian Gjuha italiane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502004444/http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian|date=2 maj 2014}} Universiteti i Leicesterit</ref> Italishtja flitet shpesh në mënyrë amtare si një [[Italishtja rajonale|dialekt rajonal]], i cili nuk duhet ngatërruar me gjuhët rajonale dhe të pakicave të Italisë;<ref>{{Cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218184822/http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|archive-date=2016-12-18|access-date=2018-01-02|publisher=UNESCO|language=en}}; {{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|title=Italian language|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2008-11-03|access-date=2009-11-19|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091129081859/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|archive-date=2009-11-29|language=en}}</ref> megjithatë, gjatë shekullit XX, krijimi i një sistemi arsimor kombëtar çoi në pakësimin e dialekteve rajonale. Standardizimi u zgjerua më tej gjatë viteve 1950 dhe 1960, si pasojë e rritjes ekonomike dhe përhapjes së [[Mediat në Itali|medias masive]] dhe televizionit. Njihen zyrtarisht dymbëdhjetë «gjuhë historike të pakicave»: shqipja, [[Gjuha katalane|katalanishtja]], gjermanishtja, greqishtja, sllovenishtja, kroatishtja, frëngjishtja, franko-provansalishtja, friulanishtja, [[Gjuha ladine|ladinishtja]], [[Gjuha oksitane|oksitanishtja]] dhe sardinishtja.<ref name="lang"/> Katër prej tyre kanë status bashkëzyrtar në rajonet përkatëse: frëngjishtja në [[Lugina e Aostës|Luginën e Aostës]];<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 4, Statuto speciale per la Valle d'Aosta</ref> gjermanishtja në [[Provinca autonome e Bolcanos|Tirolin e Jugut]], ndërsa ladinishtja gjithashtu në disa pjesë të së njëjtës provincë dhe në pjesë të [[Provinca Autonome e Trentos|Trentinos]] fqinje;<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 5, Statuto speciale per il Trentino-Alto Adige</ref> si dhe [[Gjuha sllovene|sllovenishtja]] në [[Provinca e Triestes|provincën e Triestes]], [[Provinca e Goricias|provincën e Goricias]] dhe [[Provinca e Udines|provincën e Udines]].<ref>L. cost. 31 gennaio 1963, n. 1, Statuto speciale della Regione Friuli-Venezia Giulia</ref> Gjuhët e tjera të përfshira në Ethnologue, ISO dhe UNESCO nuk njihen nga ligji italian. Ashtu si Franca, Italia e ka nënshkruar [[Karta Evropiane për Gjuhët Rajonale ose Minoritare|Kartën Evropiane për Gjuhët Rajonale ose Minoritare]], por nuk e ka ratifikuar.<ref>{{Cite web|title=Ready for Ratification|url=https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103133317/https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|archive-date=2018-01-03|publisher=Qendra Evropiane për Çështjet e Minoriteteve|language=en}}</ref><ref>elen.ngo: [https://elen.ngo/2023/10/11/elen-calls-on-italy-to-ratify-the-european-charter-for-regional-or-minority-languages-at-its-meeting-in-sardinia/ ''ELEN calls on Italy to ratify the European Charter for Regional or Minority Languages at its meeting in Sardinia''] (11 tetor 2023)</ref> Për shkak të imigracionit të kohëve të fundit, në Itali ka popullsi të konsiderueshme, gjuha amtare e të cilave nuk është as italishtja dhe as një gjuhë rajonale. Sipas [[Instituti Kombëtar i Statistikave i Italisë|Institutit Kombëtar të Statistikave të Italisë]], në vitin 2012 rumanishtja ishte gjuha amtare më e përhapur ndër banorët e huaj: gati 800.000 persona e flisnin rumanishten si gjuhë të parë (22% e banorëve të huaj të moshës gjashtë vjeç e lart). Gjuhë të tjera amtare të përhapura ishin arabishtja (e folur nga mbi 475.000 persona; 13% e banorëve të huaj), shqipja (380.000) dhe spanjishtja (255.000).<ref>{{Cite web|date=2014-07-24|title=Linguistic diversity among foreign citizens in Italy|url=http://www.istat.it/en/archive/129304|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140730134706/http://www.istat.it/en/archive/129304|archive-date=2014-07-30|access-date=2014-07-27|publisher=Instituti Kombëtar i Statistikave i Italisë|language=en}}</ref> === Feja === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kisha Katolike në Itali|en|Catholic Church in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e katedraleve në Itali|en|List of cathedrals in Italy}}}} [[Skeda:PonteSantAngeloRom.jpg|thumb|upright=1.1|Bazilika e [[Shën Pjetrit]] parë nga [[Tiberi]]; në sfond [[Kodra e Vatikanit]], ndërsa në të djathtë, në Romë, [[Castel Sant'Angelo]]. Si bazilika, ashtu edhe kodra janë pjesë e shtetit sovran të [[Qyteti i Vatikanit|Vatikanit]], të [[Selia e Shenjtë|Selisë së Shenjtë]] të [[Kisha Katolike Romake|Kishës Katolike Romake]].]] [[Selia e Shenjtë]], juridiksioni peshkopal i [[Dioqeza e Romës|Romës]], përfshin qeverinë e [[Vatikani|Qytetit të Vatikanit]] dhe [[Kisha Katolike Romake|Kishën Katolike Romake]] mbarëbotërore. Ajo njihet si entitet [[Sovraniteti|sovran]], i drejtuar nga papa, i cili është edhe peshkopi i Romës, me të cilin mund të vendosen marrëdhënie diplomatike.<ref>Teksti është marrë drejtpërdrejt nga {{Cite web|title=Country Profile: Vatican City State|url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231084624/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|archive-date=2010-12-31|access-date=2016-02-05|language=en}} (parë më 14 dhjetor 2011), në faqen e internetit të Ministrisë së Jashtme dhe të Komonuelthit të Mbretërisë së Bashkuar.</ref>{{Efn|Sovraniteti i Selisë së Shenjtë është njohur shprehimisht në shumë marrëveshje ndërkombëtare dhe theksohet veçanërisht në nenin 2 të [[Traktati Lateran|Traktatit Lateran]] të 11 shkurtit 1929, ku thuhet se «Italia e njeh sovranitetin e Selisë së Shenjtë në çështjet ndërkombëtare si një atribut të qenësishëm, në përputhje me traditat e saj dhe kërkesat e misionit të saj në botë» ([http://www.aloha.net/~mikesch/treaty.htm Traktati Lateran, përkthim në anglisht]).}} Historikisht, Italia është dominuar nga katolicizmi.<ref name="Dell'orto">{{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=2023-10-05|title=The Nones: Italy|url=https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|access-date=2023-10-06|work=Associated Press News|archive-date=2023-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005133701/https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|url-status=live|language=en}}; {{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=2023-10-05|title=From cradle to casket, life for Italians changes as Catholic faith loses relevance|url=https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|access-date=2023-10-06|work=Associated Press News|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007220721/https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|url-status=live|language=en}}</ref> Shumica e katolikëve janë të tillë vetëm nominalisht; [[Associated Press]] e përshkroi [[Krishterimi në Itali|katolicizmin italian]] si «të përqafuar nominalisht, por të praktikuar rrallë».<ref name="Dell'orto"/> Rreth vitit 2010, Italia kishte popullsinë e pestë më të madhe katolike në botë dhe më të madhen në Evropë.<ref>{{Cite web|date=2013-02-13|title=The Global Catholic Population|url=https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=2020-11-21|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125003604/https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population/|url-status=live|language=en}}</ref><ref>Selia e Shenjtë boton çdo vit një «Vjetar statistikor të Kishës».</ref> Që prej vitit 1985, katolicizmi nuk është më [[Feja shtetërore|fe shtetërore]].<ref>{{Cite news|date=1985-06-04|title=Catholicism No Longer Italy's State Religion|url=http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020143004/http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|archive-date=2013-10-20|access-date=2013-09-07|work=Sun Sentinel|language=en}}</ref> Në vitin 2011, pakicat e krishtera përfshinin rreth 1,5 milion të krishterë ortodoksë, ndërsa [[Protestantizmi|protestantizmi]] po rritej.<ref>{{Cite book|last=Leustean|first=Lucian N.|title=Eastern Christianity and Politics in the Twenty-First Century|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-0-4156-8490-3|page=723|language=en}}</ref> Për shekuj me radhë, Italia ka mirëpritur hebrenj të dëbuar nga vende të tjera, veçanërisht nga Spanja. Megjithatë, rreth 20% e hebrenjve italianë u vranë gjatë [[Holokausti|Holokaustit]].<ref>{{Cite book|last=Dawidowicz, Lucy S.|title=The war against the Jews, 1933–1945|publisher=Bantam Books|year=1986|isbn=978-0-5533-4302-1|location=New York|page=403|language=en}}</ref> Kjo, së bashku me emigrimin para dhe pas Luftës së Dytë Botërore, ka bërë që numri i tyre të bjerë në rreth 28.000.<ref>{{Cite web|title=The Jewish Community of Italy (Unione delle Comunita Ebraiche Italiane)|url=http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313095857/http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|archive-date=2013-03-13|access-date=2014-08-25|publisher=European Jewish Congress|language=en}}</ref> Në Itali ka 120.000 hinduistë<ref>{{Cite web|date=2019-11-04|title=Eurispes, risultati del primo Rapporto di ricerca su "L'Induismo in Italia"|url=https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia|access-date=2021-12-31|language=it|archive-date=2021-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231223926/https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia/|url-status=live}}</ref> dhe 70.000 sikë.<ref>{{Cite web|date=2004-11-15|title=NRI Sikhs in Italy|url=https://www.nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207031755/http://nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|archive-date=2011-02-07|access-date=2010-10-30|publisher=Nriinternet.com|language=en}}</ref> Shteti u shpërndan komuniteteve fetare të njohura një pjesë të të ardhurave nga tatimi, sipas një skeme të njohur si «tetë për mijë». Dhurimet lejohen për komunitetet e krishtera, hebraike, budiste dhe hindu; megjithatë, Islami mbetet i përjashtuar, pasi asnjë komunitet mysliman nuk ka nënshkruar marrëveshje konkordati.<ref>{{Cite web|date=2003-04-07|title=Italy: Islam denied income tax revenue – Adnkronos Religion|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620070907/http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|archive-date=2013-06-20|access-date=2013-06-02|publisher=Adnkronos.com|language=en}}</ref> Tatimpaguesit që nuk dëshirojnë të financojnë një fe, e kontribuojnë pjesën e tyre në sistemin e mirëqenies sociale.<ref>[https://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm#_Toc278992388 Dossieri BI0350 i Dhomës së Deputetëve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927211619/http://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm|date=27 shtator 2013}}. Documenti.camera.it (10 mars 1998). Marrë më 12 korrik 2013.</ref> === Arsimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Arsimi në Itali|en|Education in Italy}}}} [[Skeda:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[Universiteti i Bolonjës|Universiteti i Bolonjës]], i themeluar më 1088 e.s., është {{ill|universiteti më i vjetër në funksionim të vazhdueshëm|en|List of oldest universities in continuous operation}} në botë.]] Arsimi është i detyrueshëm dhe falas për moshat nga gjashtë deri në gjashtëmbëdhjetë vjeç,<ref>{{Cite web|title=Law 27 December 2007, n.296 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121206012402/http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|archive-date=2012-12-06|access-date=2012-09-30|publisher=Italian Parliament|language=it}}</ref> dhe përbëhet nga pesë nivele: kopshti i fëmijëve, arsimi fillor, arsimi i mesëm i ulët, arsimi i mesëm i lartë dhe universiteti.<ref>{{Cite web|title=Human Development Reports|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|archive-date=2011-04-29|access-date=2014-01-18|publisher=Hdr.undp.org|language=en}}</ref> Arsimi fillor zgjat tetë vjet. Nxënësit marrin arsim bazë në gjuhën italiane, anglisht, matematikë, shkenca natyrore, histori, gjeografi, shkenca shoqërore, edukim fizik, arte pamore dhe muzikë. Arsimi i mesëm zgjat pesë vjet dhe përfshin tri lloje tradicionale shkollash, të përqendruara në nivele të ndryshme akademike: liceu i përgatit nxënësit për studimet universitare me program klasik ose shkencor, ndërsa *istituto tecnico* dhe *istituto professionale* i përgatisin për profesione të ndryshme. Në vitin 2018, arsimi i mesëm u vlerësua nën mesataren e vendeve të [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik|OECD-së]].<ref name="oecd.org">{{Cite web|title=PISA 2018 results|url=https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|access-date=2021-04-06|website=oecd.org|archive-date=2019-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203141933/https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|url-status=live|language=en}}</ref> Italia shënoi rezultate nën mesataren e OECD-së në lexim dhe shkenca, dhe afër mesatares së saj në matematikë.<ref name="oecd.org"/> Ekziston një hendek i madh midis shkollave të veriut, rezultatet e të cilave janë afër mesatares, dhe atyre të jugut, ku rezultatet ishin shumë më të dobëta.<ref>{{Cite web|title=The literacy divide: territorial differences in the Italian education system|url=http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015624/http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|archive-date=2015-11-17|access-date=2015-11-16|publisher=Parthenope University of Naples|language=en}}</ref> Arsimi terciar ndahet midis universiteteve publike, universiteteve private dhe shkollave të larta prestigjioze e përzgjedhëse, si {{ill|Scuola Normale Superiore di Pisa|en|Scuola Normale Superiore di Pisa}}. Tridhjetë e tre universitete italiane u renditën ndër 500 më të mirat në botë në vitin 2019.<ref>{{Cite web|year=2019|title=Number of top-ranked universities by country in Europe|url=https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe|publisher=jakubmarian.com|access-date=2019-05-18|archive-date=2019-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518113438/https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe/|url-status=live|language=en}}</ref> [[Universiteti i Bolonjës|Universiteti i Bolonjës]], i themeluar më 1088, është universiteti më i vjetër që funksionon ende,<ref>{{Cite book|title=The heritage of European universities|edition=2nd|series=Higher Education Series|volume=7|publisher=Council of Europe|year=2006|author=Nuria Sanz|author2=Sjur Bergan|page=136|isbn=978-92-871-6121-5|language=en}}</ref> si dhe një nga institucionet akademike më të rëndësishme në Evropë.<ref>{{Cite news|date=2017-07-03|title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima|url=http://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308|work=La Repubblica|access-date=2018-09-10|archive-date=2018-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910204704/https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/|url-status=live|language=it}}</ref> Universiteti Bocconi, Università Cattolica del Sacro Cuore, LUISS, {{ill|Universiteti Politeknik i Torinos|en|Polytechnic University of Turin}}, {{ill|Universiteti Politeknik i Milanos|en|Polytechnic University of Milan}}, [[Universiteti i Romës La Sapienza]] dhe [[Universiteti i Milanos]] renditen gjithashtu ndër më të mirët.<ref>{{Cite web|year=2015|title=Academic Ranking of World Universities 2015 |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030134046/http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|archive-date=2015-10-30|access-date=2015-10-29|publisher=Shanghai Ranking Consultancy|language=en}}</ref> === Shëndetësia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Shëndetësia në Itali|en|Health in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Kujdesi shëndetësor në Itali|en|Healthcare in Italy}}}} [[File:Oil-1383546 1920.jpg|thumb|right|[[Vaji i ullirit]] dhe perimet janë përbërës thelbësorë të dietës mesdhetare.<ref>{{Cite journal|last1=Duarte, A.|last2=Fernandes, J.|last3=Bernardes, J.|last4=Miguel, G.|year=2016|title=Citrus as a Component of the Mediterranean Diet|url=https://www.researchgate.net/publication/311911612|journal=Journal of Spatial and Organizational Dynamics|volume=4|pages=289–304|access-date=2021-01-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001220519/https://www.researchgate.net/publication/311911612|url-status=live|language=en}}</ref>]] Në vitin 2015, jetëgjatësia në Itali ishte 80,5 vjet për burrat dhe 84,8 vjet për gratë, duke e renditur vendin të [[Lista e vendeve sipas jetëgjatësisë|pestën në botë]].<ref>{{Cite web|year=2016|title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |url=https://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623023234/http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|archive-date=2016-06-23|access-date=2016-06-27|publisher=World Health Organization|language=en}}</ref> Krahasuar me vendet e tjera perëndimore, Italia ka një normë të ulët të obezitetit te të rriturit (nën 10%<ref>{{Cite web|title=Global Prevalence of Adult Obesity|url=http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327044232/http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|archive-date=2009-03-27|access-date=2008-01-29|publisher=International Obesity Taskforce|language=en}}</ref>), pasi përfitimet shëndetësore të {{ill|dietës mesdhetare|en|Mediterranean diet|lt=dietës mesdhetare}} janë shumë të rëndësishme.<ref>{{Cite journal|last1=Dinu|first1=M|last2=Pagliai|first2=G|last3=Casini|first3=A|author-link3=Angela Casini|last4=Sofi|first4=F|date=2017-05-10|title=Mediterranean diet and multiple health outcomes: an umbrella review of meta-analyses of observational studies and randomised trials.|journal=European Journal of Clinical Nutrition|volume=72|issue=1|pages=30–43|doi=10.1038/ejcn.2017.58|pmid=28488692|s2cid=7702206|hdl-access=free|hdl=2158/1081996|language=en}}</ref> Në vitin 2013, [[UNESCO]], me nismën e Italisë, e shtoi dietën mesdhetare në {{ill|Listën përfaqësuese të trashëgimisë kulturore jomateriale të njerëzimit|en|Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|lt=Listën përfaqësuese të trashëgimisë kulturore jomateriale të njerëzimit}} të Italisë, Marokut, Spanjës, Portugalisë, Greqisë, Qipros dhe Kroacisë.<ref>{{Cite web|title=UNESCO Culture Sector, Eighth Session of the Intergovernmental Committee (8.COM) – from 2 to 7 December 2013 |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00473|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220125948/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00473|archive-date=2013-12-20|access-date=2014-04-03|language=en}}; {{Cite web|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00884|access-date=2014-04-03|title=UNESCO – Culture – Intangible Heritage – Lists & Register – Inscribed Elements – Mediterranean Diet|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415064011/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00884|archive-date=2014-04-15|language=en}}</ref> Përqindja e duhanpirësve të përditshëm ishte 22% në vitin 2012, nga 24% në vitin 2000, por mbetej mbi mesataren e OECD-së.<ref>{{Cite web|year=2014|title=OECD Health Statistics 2014 How Does Italy Compare? |url=http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924133234/http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|archive-date=2015-09-24|publisher=OECD|language=en}}</ref> Që prej vitit 2005, pirja e duhanit në vende publike është kufizuar në «dhoma të ajrosura posaçërisht».<ref>{{Cite news|title=Smoking Ban Begins in Italy {{!}} Europe {{!}} DW.COM {{!}} 10 January 2005|url=http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621143640/http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|archive-date=2015-06-21|access-date=2010-08-01|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> Që prej vitit 1978, shteti administron një sistem publik të kujdesit shëndetësor universal.<ref>{{Cite web|title=Italy – Health|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064229/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|archive-date=2009-07-01|access-date=2010-08-02|publisher=Dev.prenhall.com|language=en}}</ref> Megjithatë, kujdesi shëndetësor u ofrohet të gjithë qytetarëve dhe banorëve nëpërmjet një sistemi të përzier publik dhe privat. Pjesa publike është [[Servizio Sanitario Nazionale]], e organizuar nën Ministrinë e Shëndetësisë dhe e administruar në mënyrë të decentralizuar në nivel rajonal. Shpenzimet për kujdesin shëndetësor përbënin 10% të PBB-së në vitin 2020. Sistemi italian i kujdesit shëndetësor është renditur vazhdimisht ndër më të mirët në botë;<ref>{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|access-date=2015-09-07|publisher=Photius.com|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live|language=en}}; {{Cite news|date=2017-03-20|title=Italy's Struggling Economy Has World's Healthiest People|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|access-date=2020-12-09|archive-date=2022-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006112037/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|url-status=live|language=en}}</ref> sipas një studimi të [[Organizata Botërore e Shëndetësisë|Organizatës Botërore të Shëndetësisë]] (OBSH) që daton nga viti 2000, Italia kishte sistemin e dytë më të mirë të kujdesit shëndetësor në botë për sa i përket efikasitetit të shpenzimeve dhe qasjes së qytetarëve në kujdesin publik, pas Francës.<ref>{{Cite journal|last1=Maio|first1=Vittorio|last2=Manzoli|first2=L|date=2002|title=The Italian health care system: W.H.O. Ranking versus public perception.|url=https://www.researchgate.net/publication/285698246|journal=P and T|volume=27|pages=301–308|language=en}}</ref> == Kultura == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kultura e Italisë|en|Culture of Italy}}}} Italia është një nga djepet kryesore të qytetërimit perëndimor dhe një fuqi e madhe kulturore.<ref>Ndër të tjera, Italia është përshkruar si «fuqi e madhe kulturore» nga [https://www.washingtonpost.com/entertainment/coming-to-the-us-the-year-of-italian-culture-2013/2012/10/15/29f404a8-1703-11e2-9855-71f2b202721b_story.html ''The Washington Post''], presidenti amerikan [[Barack Obama]] dhe ish-ministri i Punëve të Jashtme [[Giulio Terzi di Sant'Agata]]. {{Cite web |url=http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |title=Italy, a cultural superpower |date=2012-06-02 |access-date=2021-01-25 |archive-date=2014-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226231012/http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |url-status=bot: unknown |language=en }}.</ref> Kultura e saj është formësuar nga një mori zakonesh rajonale dhe qendrash vendore të pushtetit e të patronazhit.<ref>{{Cite book|last=Killinger|first=Charles|url=https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3|title=Culture and customs of Italy|publisher=Greenwood Press|year=2005|isbn=978-0-3133-2489-5|edition=1. publ.|location=Westport, Conn.|page=[https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3 3]|language=en}}</ref> Vendi ka dhënë kontribute të rëndësishme në trashëgiminë [[Kultura e Evropës|kulturore]] dhe [[Historia e Evropës|historike]] të Evropës.<ref>{{Cite book|last=Cole|first=Alison|title=Virtue and magnificence: art of the Italian Renaissance courts|publisher=H.N. Abrams|year=1995|isbn=978-0-8109-2733-9|location=New York|language=en}}</ref> === Arkitektura === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Arkitektura italiane|en|Italian architecture}}}} [[File:Reggia di Caserta - panoramio - Carlo Pelagalli (2).jpg|thumb|right|[[Pallati Mbretëror i Kazertës]] është ish-rezidenca mbretërore më e madhe në botë.<ref>{{Cite web |last=Chronopoulou |first=Angeliki |date=2024-01-23 |title=Reggia Di Caserta Historical Overview |url=https://www.academia.edu/44592878 |access-date=2024-01-23 |website=Academia |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qTdlAQAAQBAJ|title=Dictionnaire amoureux de Versailles|first=Franck|last=FERRAND|date=2013-10-24|publisher=Place des éditeurs|isbn=9782259222679 |via=Google Books|language=fr}}</ref>]] Italia njihet për arritjet e saj arkitekturore,<ref>[http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp Architecture in Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115053940/http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp|date=2012-01-15}}, ItalyTravel.com</ref> si ndërtimi i harqeve, kupolave dhe strukturave të ngjashme në Romën e lashtë, themelimi i lëvizjes arkitekturore të [[Arkitektura e rilindjes|Rilindjes]] nga fundi i shekullit XIV deri në shekullin XVI, si dhe zhvillimi i palladianizmit, një stil që frymëzoi lëvizje si [[Arkitektura neoklasike|arkitektura neoklasike]] dhe ndikoi në projektimin e vilave në mbarë botën, veçanërisht në Mbretërinë e Bashkuar dhe në Shtetet e Bashkuara, nga fundi i shekullit XVII deri në fillim të shekullit XX. Të parët që nisën një varg të dallueshëm modelesh ishin grekët dhe etruskët; më pas erdhi arkitektura klasike romake,<ref>Sear, Frank. [https://books.google.com/books?id=Rkdt_p6uvw0C&pg=PA10 ''Roman architecture.''] Cornell University Press, 1983. f. 10. Web. 23 shtator 2011.</ref> e ndjekur nga ringjallja e saj gjatë Rilindjes dhe zhvillimi i saj në epokën baroke. Koncepti i krishterë i bazilikës, një stil që mbizotëroi në Mesjetë, u krijua në Romë.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp Italy Architecture: Early Christian and Byzanthine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328131150/http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp|date=2013-03-28}}, ItalyTravel.com</ref> [[Arkitektura romanike|Arkitektura romanike]], e cila lulëzoi afërsisht nga viti 800 deri në vitin 1100 e.s., ishte një nga periudhat më të frytshme dhe krijuese të arkitekturës italiane. Gjatë saj u ndërtuan kryevepra si [[Kulla e pjerrët e Pizës]] dhe [[Bazilika e Sant'Ambrogios]] në Milano. Ajo njihej për përdorimin e harqeve romake, dritareve me xham të ngjyrosur dhe kolonave të lakuara. Risia kryesore e arkitekturës romanike italiane ishte [[Qemeri|qemeri]], që nuk ishte parë më parë në arkitekturën perëndimore.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp Italy Architecture: Romanesque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328120342/http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp|date=2013-03-28}}, ItalyTravel.com</ref> Arkitektura italiane u zhvillua ndjeshëm gjatë [[Rilindja|Rilindjes]]. [[Filippo Brunelleschi]] kontribuoi në projektimin arkitekturor me kupolën e [[Katedralja e Firences|Katedrales së Firences]], një arritje inxhinierike që nuk ishte parë që nga lashtësia.<ref>{{Cite book|last1=Campbell|first1=Stephen JCampbell|title=Italian Renaissance Art|last2=Cole|first2=Michael Wayne Cole|publisher=Thames & Hudson Inc|year=2012|location=New York|pages=95–97|language=en}}</ref> Një arritje e shquar e arkitekturës së Rilindjes italiane ishte [[Bazilika e Shën Pjetrit]], e projektuar nga [[Donato Bramante]] në fillim të shekullit XVI. [[Andrea Palladio]] ndikoi te arkitektët në të gjithë Evropën Perëndimore përmes vilave dhe pallateve që projektoi.<ref>{{Cite web|title=City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto|url=https://whc.unesco.org/en/list/712|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Periudha e [[Arkitektura baroke|barokut]] nxori arkitektë të shquar italianë. Vepra më origjinale e arkitekturës së barokut të vonë dhe [[Rokoko|rokokos]] është [[Pallazina e gjuetisë në Stupinigi]].<ref>R. De Fusco, ''A thousand years of architecture in Europe'', f. 443.</ref> Në vitin 1752, [[Luigi Vanvitelli]] nisi ndërtimin e [[Pallati Mbretëror i Kazertës|Pallatit Mbretëror të Kazertës]].<ref>{{Cite book|last=Hersey|first=George|title=Architecture and Geometry in the Age of the Baroque|publisher=University of Chicago Press|year=2001|isbn=0-2263-2784-1|location=Chicago|page=119|language=en}}</ref> Në fund të shekullit XVIII dhe në fillim të shekullit XIX, Italia u ndikua nga lëvizja arkitekturore [[Arkitektura neoklasike|neoklasike]]. Vilat, pallatet, kopshtet, interierët dhe arti nisën përsëri të mbështeteshin në tema të lashta romake dhe greke.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp Italy Architecture: Neoclassicism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328084932/http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp|date=2013-03-28}}, ItalyTravel.com</ref> Gjatë periudhës së [[Fashizmi italian|fashizmit italian]], lulëzoi lëvizja e ashtuquajtur «[[Lëvizja Novecento|Novecento]]», e mbështetur në rizbulimin e Romës perandorake. [[Marcello Piacentini]], përgjegjës për transformimet urbane të qyteteve, krijoi një formë të neoklasicizmit të thjeshtuar.<ref>{{Cite news|title=Renzo Piano|url=https://www.nytimes.com/topic/person/renzo-piano|access-date=2017-08-20|work=The New York Times|language=en}}</ref> === Artet pamore === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Arti italian|en|Italian art}}}} [[File:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|''{{ill|Darka e Fundit|en|The Last Supper (Leonardo da Vinci)}}'' (1494–1499), [[Leonardo da Vinçi]], kisha e [[Santa Maria delle Grazie, Milan|Santa Maria delle Grazie]], në Milano]] Historia e arteve pamore italiane ka rëndësi të madhe për {{ill|Piktura perëndimore|en|Western painting}}. [[Arti romak]] u ndikua nga Greqia dhe mund të shihet si pasardhës i pikturës së lashtë greke. Të vetmet piktura romake që kanë mbijetuar janë pikturat murale.<ref>{{Cite web|title=Roman Painting|url=http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726163006/http://art-and-archaeology.com/roman/painting.html|archive-date=2013-07-26|publisher=art-and-archaeology.com|language=en}}</ref> Ato mund të përmbajnë shembujt e parë të {{ill|Trompe-l'œil|en|trompe-l'œil}}, perspektivës së rreme dhe peizazhit të mirëfilltë.<ref>{{Cite web|title=Roman Wall Painting|url=http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|archive-date=2007-03-19|publisher=accd.edu|language=en}}</ref> Rilindja italiane konsiderohet si një {{ill|Epoka e artë|en|Golden Age (metaphor)}} e pikturës, që shtrihet nga shekulli XV deri në fund të shekullit XVI dhe pati ndikim të madh jashtë Italisë. Artistë si [[Masaccio]], Filippo Lippi, Tintoretto, [[Sandro Botiçeli]], [[Leonardo da Vinçi]], [[Mikelanxhelo]], [[Rafaelo]] dhe [[Ticiani]] e çuan pikturën në një nivel më të lartë përmes përdorimit të {{ill|Perspektiva grafike|en|Perspective (graphical)}}. Mikelanxhelo ishte gjithashtu skulptor; veprat e tij përfshijnë kryevepra si ''{{ill|Davidi (Mikelanxhelo)|en|David (Michelangelo)}}'', ''{{ill|Pietà (Mikelanxhelo)|en|Pietà (Michelangelo)}}'' dhe ''{{ill|Moisiu (Mikelanxhelo)|en|Moses (Michelangelo)}}''. Në shekujt XV dhe XVI, {{ill|Rilindja e Lartë|en|High Renaissance}} solli një art të stilizuar të njohur si {{ill|Manierizmi|en|Mannerism}}. Në vend të kompozimeve të balancuara dhe qasjes racionale ndaj perspektivës, që karakterizonin artin në fillim të shekullit XVI, manieristët kërkonin paqëndrueshmëri, artifice dhe dyshim. Fytyrat e patrazuara dhe gjestet e Piero della Francesca-s, si dhe Virgjëreshat e qeta të Rafaelit, u zëvendësuan nga shprehjet e trazuara të Pontormos dhe intensiteti emocional i El Grecos. [[File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|''{{ill|Lindja e Venerës|en|The Birth of Venus}}'' (1484–1486), [[Sandro Botiçeli]], Galeria Uffizi, Firence]] Në shekullin XVII, ndër piktorët më të mëdhenj të {{ill|Baroku italian|en|Italian Baroque}} ishin [[Karavaxho]], Artemisia Gentileschi, Carlo Saraceni dhe Bartolomeo Manfredi. Në shekullin XVIII, {{ill|Rokokoja italiane|en|Italian Rococo art}} u frymëzua kryesisht nga {{ill|Rokokoja|en|Rococo}} franceze. Skulptura neoklasike italiane, me nudot e Antonio Canovës, u përqendrua te aspekti idealist i lëvizjes. Në shekullin XIX, piktorët romantikë përfshinin Francesco Hayez dhe Francesco Podesti. {{ill|Impresionizmi|en|Impressionism}} u përhap nga Franca në Itali me anë të ''{{ill|Macchiaioli|en|Macchiaioli}}'', ndërsa {{ill|Realizmi në art|en|Realism (arts)}} u përhap nga Gioacchino Toma dhe Giuseppe Pellizza da Volpedo. Në shekullin XX, me {{ill|Futurizmi|en|futurism}}, Italia u ngrit sërish si vend pararojë për zhvillimin e pikturës dhe skulpturës. Futurizmin e pasuan pikturat metafizike të Giorgio de Chirico-s, i cili ndikoi te surrealistët.<ref>Gale, Matthew. "Pittura Metafisica". ''Grove Art Online. Oxford Art Online''. Oxford University Press. Web.</ref> === Letërsia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Letërsia italiane|en|Italian literature}}}} Letërsia latine formale nisi më 240 p.e.s., kur u vu në skenë në Romë pjesa e parë teatrale.<ref>{{Cite book|author=George Eckel Duckworth|url=https://books.google.com/books?id=BuLEo5U9sb0C&pg=PA3|title=The nature of Roman comedy: a study in popular entertainment|publisher=University of Oklahoma Press|year=1994|page=3|language=en|access-date=2011-10-15}}</ref> Letërsia latine ka qenë dhe vazhdon të jetë me ndikim të madh, falë shkrimtarëve, poetëve, filozofëve dhe historianëve të shumtë, si [[Plini Plaku]], [[Plini i Riu]], [[Virgjili]], [[Horaci]], Properti, [[Ovidi]] dhe [[Tit Livi]]. Romakët njiheshin për traditën gojore, poezinë, dramën dhe epigramet e tyre.<ref>{{Cite book|url={{Google books|LHA_SydyKOYC|page=PA39|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Poetry and Drama: Literary Terms and Concepts|date=2011|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-6153-0490-5|language=en|access-date=2011-10-18}}</ref> Në fillim të shekullit XIII, [[Françesku i Asizit]] ishte poeti i parë italian; ai shkroi këngën fetare ''Kënga e Diellit''.<ref>{{Cite book|url={{Google books|3uq0bObScHMC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=The Cambridge History of Italian Literature|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-5216-6622-0|editor-last=Brand|editor-first=Peter|chapter=2 – Poetry. Francis of Assisi (pp. 5ff.)|access-date=2015-12-31|editor-last2=Pertile|editor-first2=Lino|editor-link2=Lino Pertile|chapter-url={{Google books|3uq0bObScHMC|page=PA5|keywords=|text=|plainurl=yes}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610172548/https://books.google.com/books?id=3uq0bObScHMC&printsec=frontcover|archive-date=2016-06-10|url-status=live|language=en}}</ref> [[File:Dante03.jpg|thumb|upright=.8|[[Dante Alighieri]], veprat e të cilit ndihmuan në formësimin e gjuhës moderne italiane, konsiderohet një nga poetët më të mëdhenj të [[Mesjeta|Mesjetës]]. Poema e tij epike ''[[Komedia Hyjnore]]'' renditet ndër veprat më të shquara të [[Letërsia botërore|letërsisë botërore]].]] Në oborrin e [[Frederiku II, Perandor i Shenjtë Romak|Perandorit Frederiku II]] në Sicili, gjatë shekullit XIII, u shkruan poezi lirike të frymëzuara nga format dhe temat provansale, në një variant të përpunuar të gjuhës vendase. Njëri prej këtyre poetëve ishte Xhakomo da Lentini, shpikësi i formës së [[soneti|sonetit]]; sonetisti i hershëm më i njohur ishte [[Françesko Petrarka]].<ref>{{Cite book|author=Ernest Hatch Wilkins|title=The invention of the sonnet, and other studies in Italian literature|location=Rome|publisher=Edizioni di Storia e letteratura|year=1959|pages=11–39|language=en}}</ref> Guido Guinizelli konsiderohet themeluesi i ''{{ill|Stili i ëmbël i ri|en|Dolce Stil Novo}}'', një shkollë që i dha poezisë së dashurisë një përmasë filozofike. Ky kuptim i ri i dashurisë, i shprehur me një stil të rrjedhshëm, ndikoi poetin fiorentin [[Dante Alighieri]], i cili hodhi themelet e italishtes moderne. Vepra e Dantes, ''[[Komedia Hyjnore]]'', është ndër më të shquarat e letërsisë.<ref name="Bloom">{{Cite book|last=Bloom|first=Harold|author-link=Harold Bloom|url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloorich|title=The Western Canon|publisher=Harcourt Brace|year=1994|isbn=978-0-1519-5747-7|url-access=registration|language=en}} Shih edhe {{ill|Kanoni perëndimor|en|Western canon}} për kanone të tjera ku përfshihet ''Komedia Hyjnore''.</ref> Petrarka dhe [[Xhovani Bokaço]] kërkuan dhe imituan veprat e lashtësisë, ndërsa zhvilluan personalitetet e tyre artistike. Petrarka u bë i famshëm për përmbledhjen e poezive ''[[Il Canzoniere]]''. Po aq me ndikim ishte ''[[Dekameroni]]'' i Bokaços, një përmbledhje shumë e popullarizuar me tregime të shkurtra.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Giovanni Boccaccio: The Decameron|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|access-date=2013-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219020413/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|archive-date=2013-12-19|url-status=live|language=en}}</ref> Veprat e autorëve të Rilindjes përfshijnë ''[[Princi (libër)|Princi]]'' të [[Nikolo Makiaveli|Nikolo Makiavelit]], një ese mbi [[Shkenca politike|shkencën politike]], ku «e vërteta efektive» konsiderohet më e rëndësishme se çdo ideal abstrakt. Xhovani Françesko Straparola dhe Xhambatista Bazile, të cilët shkruan përkatësisht ''Netët gazmore të Straparolës'' (1550–1555) dhe ''Pentameronin'' (1634), botuan disa nga variantet e para të njohura të përrallave në Evropë.<ref>Steven Swann Jones, ''The Fairy Tale: The Magic Mirror of Imagination'', Twayne Publishers, New York, 1995, {{ISBN|0-8057-0950-9}}, f. 38; Bottigheimer 2012a, f. 7; Waters 1894, xii; Zipes 2015, f. 599; {{Citation|last1=Opie|first1=Iona|title=The Classic Fairy Tales|year=1974|url=https://archive.org/details/classicfairytale00opie_0|place=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1921-1559-1|last2=Opie|first2=Peter|author-link=Iona Opie|author-link2=Peter Opie|language=en}} Shih f. 20. Pretendimi për përrallën më të hershme mbetet i diskutuar; për shembull, shih Jan M. Ziolkowski, ''Fairy tales from before fairy tales: the medieval Latin past of wonderful lies'', University of Michigan Press, 2007. Ziolkowski shqyrton poemën latine mesjetare me kafshë të Egbertit të Liège-s, ''Fecunda natis'' (''Anija e ngarkuar me bollëk'', rreth vitit 1022/1024), variantin më të hershëm të njohur të «[[Kësulëkuqja|Kësulëkuqes]]». Informacion shtesë: [https://web.archive.org/web/20071023044216/http://www.leithart.com/archives/003139.php Little Red Pentecostal], Peter J. Leithart, 9 korrik 2007.</ref> Periudha baroke solli prozën e qartë shkencore të Galileos. Në shekullin XVII, akademikët e Arkadisë nisën një lëvizje për të rikthyer thjeshtësinë dhe përmbajtjen klasike në poezi.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Academy-of-Arcadia|title=Academy of Arcadia &#124; Neapolitan Poets, Arcadian Shepherds & Arcadian Landscape &#124; Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2025-11-19|language=en}}</ref> Shkrimtarët italianë përqafuan romantizmin në shekullin XIX; ai përkoi me idetë e {{ill|Rilindja italiane|en|Risorgimento}}, lëvizjes që solli bashkimin e Italisë. Bashkimi u parapri nga poetët [[Vittorio Alfieri]], [[Ugo Foscolo]] dhe [[Xhakomo Leopardi]]. Veprat e [[Alessandro Manzoni|Alessandro Manzonit]], romantikut më të shquar italian, janë simbol i bashkimit italian për mesazhin e tyre patriotik dhe për përpjekjet e tij në zhvillimin e një gjuhe moderne dhe të unifikuar italiane.<ref>{{Cite web|date=2023-05-18|title=Alessandro Manzoni {{!}} Italian author|url=https://www.britannica.com/biography/Alessandro-Manzoni|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[File:Portrait of Niccolò Machiavelli.jpg|thumb|upright=.8|[[Nikolo Makiaveli]], themeluesi i [[Shkenca politike|shkencës politike]] moderne]] Në fund të shekullit XIX, një lëvizje letrare e quajtur ''{{ill|Verizmi (letërsi)|en|Verismo (literature)}}'', e cila lartësonte realizmin, luajti rol të rëndësishëm në letërsinë italiane. [[Emilio Salgari]], shkrimtar i romaneve aventureske me shpatarë dhe pionier i fantashkencës, botoi serinë e tij ''[[Sandokan]]''.<ref>{{Cite book|last1=Gaetana Marrone|url={{Google books|d9NcAgAAQBAJ|page=PA1654|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Encyclopedia of Italian Literary Studies|last2=Paolo Puppa|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-1-1354-5530-9|page=1654|language=en}}</ref> Më 1883, [[Carlo Collodi]] botoi ''[[Aventurat e Pinokut]]'', që u bë klasiku më i njohur për fëmijë nga një autor italian dhe një nga librat jofetarë më të përkthyer në botë.<ref>Giovanni Gasparini, ''La corsa di Pinocchio'', Milano, Vita e Pensiero, 1997, f. 117. {{ISBN|8-8343-4889-3}}</ref> Një lëvizje e quajtur {{ill|Futurizmi|en|Futurism}} ndikoi letërsinë në fillim të shekullit XX. Filippo Tommaso Marinetti shkroi ''Manifestin e Futurizmit'' dhe bëri thirrje për përdorimin e një gjuhe dhe metaforash që lartësonin shpejtësinë, dinamizmin dhe dhunën e epokës së makinës.<ref>{{Cite book|title=The 20th-Century art book|publisher=Phaidon Press|year=2001|isbn=978-0-7148-3542-6|edition=Reprinted|location=London|language=en}}</ref> Ndër figurat letrare moderne janë [[Gabriele D'Annunzio]], poeti nacionalist [[Giosuè Carducci]], laureat i Nobelit më 1906, shkrimtarja realiste [[Grazia Deledda]], laureate më 1926, autori i dramave moderne [[Luigji Pirandelo]], laureat më 1936, shkrimtari i tregimeve të shkurtra [[Italo Calvino]] më 1960, poetët [[Salvatore Quasimodo]] më 1959 dhe [[Eugenio Montale]] më 1975, [[Umberto Eco]] më 1980, si dhe satiristi dhe autori i dramave [[Dario Fo]] më 1997.<ref>{{Cite web|title=All Nobel Prizes in Literature|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110529091551/http://nobelprize.org/web/20110529091551/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|archive-date=2011-05-29|access-date=2011-05-30|publisher=Nobel Foundation|language=en}}</ref> === Filozofia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Filozofia italiane|en|Italian philosophy}}}} Filozofia italiane ka ndikuar në [[Filozofia perëndimore|filozofinë perëndimore]], duke filluar me grekët dhe romakët, humanizmin e Rilindjes, [[Epoka e Iluminizmit|Epokën e Iluminizmit]] dhe filozofinë moderne.<ref name="Garin">{{Cite book|last=Garin|first=Eugenio|url=https://books.google.com/books?id=sVP3vBmDktQC|title=History of Italian Philosophy|publisher=VIBS|year=2008|isbn=978-9-0420-2321-5|language=en}}</ref> Filozofia formale u soll në Itali nga [[Pitagora]], themeluesi i shkollës italiane të filozofisë në Krotone.<ref>{{Cite book|last=Herodotus|title=The Histories|publisher=Penguin Classics|page=226|language=en}}</ref> Ndër filozofët italianë të periudhës greke përfshihen [[Ksenofani]], [[Parmenidhi]] dhe [[Zenoni]]. Filozofët romakë përfshijnë [[Ciceroni]], [[Lukreci]], [[Lucius Annaeus Seneca]], [[Plutarku]], [[Epikteti]], [[Mark Aureli]] dhe [[Agostini]].<ref name="Garin"/> [[File:Famous Italian philosophers.jpg|thumb|Në drejtim të akrepave të orës, nga lart majtas: [[Tomas Akuinas]], teolog;<ref>{{Cite web|title=St. Thomas Aquinas {{!}} Biography, philosophy, & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Thomas-Aquinas|access-date=2020-01-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[Xhordano Bruno|Bruno]], kozmolog;<ref>{{Cite book|last=Gatti|first=Hilary|title=Giordano Bruno and Renaissance Science: Broken Lives and Organizational Power|publisher=Cornell University Press|year=2002|page=1|isbn=0-8014-8785-4|language=en}}</ref> [[Cesare Beccaria|Beccaria]], kriminolog;<ref name="Hostettler-2011">{{Cite book|last=Hostettler|first=John|title=Cesare Beccaria: The Genius of 'On Crimes and Punishments'|date=2011|publisher=Waterside Press|isbn=978-1-9043-8063-4|location=Hampshire|page=160|language=en}}</ref> dhe [[Maria Montessori|Montessori]], e lidhur me [[Pedagogjia e Montesorit|pedagogjinë Montessori]]<ref name="Montessori">{{Cite web|title=Introduction to Montessori Method|url=https://amshq.org/Montessori-Education/Introduction-to-Montessori|publisher=American Montessori Society|language=en}}</ref>]] Filozofia mesjetare italiane ishte kryesisht e krishterë dhe përfshinte teologë si [[Tomas Akuinas]], një përkrahës klasik i [[Teologjia natyrore|teologjisë natyrore]], i cili e rifuti filozofinë aristoteliane në krishterim.<ref>{{Cite web|last=Blair|first=Peter|title=Reason and Faith: The Thought of Thomas Aquinas|url=http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130913011656/http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|archive-date=2013-09-13|access-date=2013-12-18|website=The Dartmouth Apologia|language=en}}</ref> Filozofët e Rilindjes përfshijnë [[Xhordano Bruno]], figurë e rëndësishme shkencore e Perëndimit; Marsilio Ficino, filozof humanist; dhe [[Nikolo Makiaveli]], një nga themeluesit e [[Shkenca politike|shkencës politike]] moderne. Vepra më e famshme e Makiavelit është ''[[Princi (vepër)|Princi]]'', kontributi i së cilës në mendimin politik qëndron në ndarjen thelbësore midis [[Idealizmi|idealizmit]] politik dhe realizmit.<ref>{{Cite book|last=Moschovitis|first=Christian D. Von Dehsen and Scott L. Harris|title=Philosophers and religious leaders|publisher=The Oryx Press|year=1999|page=117|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Enlightenment throughout Europe|url=http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123082708/http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-date=2013-01-23|access-date=2017-12-12|website=International World History Project|language=en}}</ref> Qytetet universitare si Padova, Bolonja dhe Napoli mbetën qendra të dijes, ku veproi edhe filozofi [[Giambattista Vico]].<ref name="maritain.nd.edu">{{Cite web|title=History of Philosophy 70|url=http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525033238/http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|archive-date=2017-05-25|access-date=2017-12-12|website=maritain.nd.edu|language=en}}</ref> [[Cesare Beccaria]] ishte një figurë e rëndësishme e Iluminizmit dhe një nga themeluesit e teorisë klasike të krimit dhe [[Penologjia|penologjisë]].<ref name="Hostettler-2011"/> Në Itali, gjatë viteve 1800, pati një lëvizje filozofike të njohur, ku përfshiheshin [[Idealizmi|idealizmi]], sensizmi dhe [[Empirizmi|empirizmi]].<ref name="maritain.nd.edu"/> Në fund të shekullit XIX dhe gjatë shekullit XX, fituan popullaritet edhe lëvizje të tjera, si ontologjizmi,<ref>{{Cite journal|last=Scarangello|first=Anthony|year=1964|title=Major Catholic-Liberal Educational Philosophers of the Italian Risorgimento|journal=History of Education Quarterly|volume=4|issue=4|pages=232–250|doi=10.2307/367499|jstor=367499|s2cid=147563567|language=en}}</ref> [[Anarkizmi në Itali|anarkizmi]], komunizmi, socializmi, futurizmi, fashizmi dhe demokracia e krishterë.<ref>{{Cite book|last=Pernicone|first=Nunzio|title=Italian Anarchism 1864–1892|publisher=AK Press|year=2009|pages=111–113|language=en}}</ref> [[Antonio Gramshi]] mbetet një filozof me rëndësi në teorinë komuniste, të cilit i atribuohet krijimi i teorisë së hegjemonisë kulturore. Filozofët italianë ndikuan në zhvillimin e filozofisë së socializmit liberal jomarksist. Në vitet 1960, aktivistët e majtë përqafuan teoritë antiautoritare në mbështetje të klasës punëtore, të cilat u njohën si [[Autonomizmi|autonomizëm]] dhe operaismo.<ref>{{Cite book|last1=Balestrini|first1=Nanni|title=L'orda d'oro 1968–1977. La grande ondata rivoluzionaria e creativa, politica ed esistenziale|last2=Moroni|first2=Primo|publisher=SugarCo|year=1997|isbn=8-8078-1462-5|language=it}}</ref> Ndër [[feministet italiane]] përfshihen Sibilla Aleramo, Alaide Gualberta Beccari dhe Anna Maria Mozzoni; idetë protofeministe ishin trajtuar më parë edhe nga shkrimtare italiane. Edukatorja italiane [[Maria Montessori]] krijoi filozofinë e edukimit që mban emrin e saj.<ref name="Montessori"/> [[Giuseppe Peano]] ishte një nga themeluesit e filozofisë analitike dhe filozofisë bashkëkohore të matematikës. Ndër filozofët analitikë përfshihen Carlo Penco, Gloria Origgi, Pieranna Garavaso dhe Luciano Floridi.<ref name="Garin"/> === Teatri === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Teatri i Italisë|en|Theatre of Italy}}}} [[File:Gemälde des Hieronymus Francken - Die Compagnia dei Comici Gelosi bei einer Aufführung in Paris.jpg|thumb|Trupa e [[commedia dell'arte|komedisë dell’arte]] {{ill|I Gelosi|en|I Gelosi}} duke interpretuar; vepër e {{ill|Hieronymus Francken I|en|Hieronymus Francken I}}, {{Rreth|1590}}]] Teatri italian mori formë në Mesjetë, megjithëse fillesat e tij datojnë që nga kolonitë e lashta greke në Italinë jugore ([[Magna Graecia]]),<ref>{{Cite web|title=Storia del Teatro nelle città d'Italia|url=https://www.melogranoarte.it/storia-del-teatro-nelle-citta-ditalia|access-date=2022-07-27|language=it}}</ref> si edhe teatri i {{ill|Popujt italikë|en|Italic peoples}}<ref>{{Cite web|title=Storia del teatro: lo spazio scenico in Toscana|url=https://brunelleschi.imss.fi.it/itinerari/itinerario/storiateatrospazioscenicotoscana.html|access-date=2022-07-28|language=it}}</ref> dhe {{ill|Teatri në Romën e lashtë|en|Theatre of ancient Rome}}. Teatri u zhvillua përgjatë dy prirjeve kryesore. E para ishte dramatizimi i liturgjive katolike, ndërsa e dyta përfshinte forma pagane spektakli, si shfaqjet në festat e qyteteve, përgatitjet e oborreve me gaztorë dhe këngët e [[Trubaduri|trubadurëve]].<ref>Në lidhje me këtë prirje të dytë, Dario Fo flet për një kulturë të vërtetë alternative ndaj asaj zyrtare; megjithëse kjo ide është e përhapur, disa studiues, si {{ill|Giovanni Antonucci|it}}, nuk pajtohen se bëhej fjalë për një të tillë. Për këtë, shih {{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|pages=10–14|language=it}}</ref> Teatri i Rilindjes shënoi fillimin e teatrit modern. Tekstet e lashta teatrale u përkthyen dhe u vunë në skenë në oborre, e më pas u shfaqën në teatro publike. Në fund të shekullit XV, qytetet e [[Ferrara]]s dhe Romës kishin rëndësi për rizbulimin dhe ripërtëritjen e teatrit.<ref>{{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|page=18|language=it}}</ref> Nga shekulli XVI deri në shekullin XVIII, {{ill|Komedia dell’arte|en|commedia dell'arte}} ishte një formë e {{ill|teatrit të improvizuar|en|improvisational theatre}}, e cila vazhdon të interpretohet edhe sot. Trupat shëtitëse të aktorëve ngrinin skena në hapësira të hapura dhe argëtonin publikun me [[akrobacia|akrobaci]], {{ill|xhonglim|en|juggling}} dhe pjesë humoristike. Shfaqjet nuk lindnin nga drama të shkruara, por nga skenarë të quajtur ''[[lazzi]]'', skelete të lirshme mbi të cilat aktorët improvizonin. Personazhet e ''komedisë'' zakonisht përfaqësojnë tipe shoqërore të përcaktuara dhe personazhe stereotipike, secili me një [[Kostumet në komedinë dell’arte|kostum]] dallues.<ref>{{Cite book|last1=Chaffee, Judith|title=The Routledge Companion to Commedia Dell'Arte|last2=Crick, Olly|publisher=Rutledge Taylor and Francis Group|year=2015|isbn=978-0-4157-4506-2|location=London and New York|page=1|language=en}}</ref> Shfaqjet e para të dokumentuara të komedisë dell’arte u zhvilluan në Romë që më 1551.<ref>{{Cite book|last=Katritzky|first=M. A.|url=https://books.google.com/books?id=9fV4gz5FmiAC&q=the+art+of+commedia|title=The Art of Commedia: A Study in the Commedia dell'arte 1560–1620 with Special Reference to the Visual Records |publisher=Editions Rodopi|year=2006|isbn=978-9-0420-1798-6|location=New York|page=82|language=en}}</ref> Rolet e grave luheshin nga gra, siç dokumentohet që në vitet 1560; ato ishin aktoret e para profesioniste të njohura në Evropë që nga lashtësia. [[Lucrezia Di Siena]], e përmendur në një kontratë të vitit 1564, është cilësuar si aktorja e parë italiane e njohur me emër, ndërsa [[Vincenza Armani]] dhe [[Barbara Flaminia]] si primadonat e para.<ref>Giacomo Oreglia (2002). ''Commedia dell'arte''. Ordfront. {{ISBN|9-1732-4602-6}}.</ref> Baleti lindi në Itali gjatë Rilindjes, si zhvillim i spektakleve madhështore të oborreve.<ref>{{Cite web|title=The Ballet|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/balt/hd_balt.htm|website=metmuseum.org|date=October 2004|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Andros on Ballet – Catherine Medici De|url=http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080209205503/http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|archive-date=2008-02-09|website=michaelminn.net|language=en}}</ref> === Muzika === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Muzika italiane|en|Music of Italy}}}} {{Multiple image | align = right | image1 = Old violin.jpg | width1 = 106 | alt1 = | caption1 = | image2 = Pianoforte Verticale.jpg | width2 = 197 | alt2 = | caption2 = | footer = Instrumentet që lidhen me muzikën klasike, përfshirë violinën dhe pianon, u shpikën në Itali.<ref name="Erlich"/> }} Nga {{ill|muzika popullore italiane|en|Italian folk music|lt=muzika popullore}} te muzika klasike, muzika është pjesë e pandashme e kulturës italiane. Instrumentet që lidhen me muzikën klasike, përfshirë pianon dhe violinën, u shpikën në Itali,<ref name="Erlich">{{Cite book|last=Erlich|first=Cyril|title=The Piano: A History|publisher=Oxford University Press, US; Revised edition|year=1990|isbn=978-0-1981-6171-4|language=en}}; {{Cite book|last=Allen|first=Edward Heron|title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument|date=1914|publisher=E. Howe|language=en}}</ref> dhe shumë forma të përhapura, si [[Simfonia|simfonia]], koncerti dhe {{ill|sonata|en|Sonata}}, i kanë rrënjët te risitë e muzikës italiane të shekujve XVI dhe XVII. Kompozitorët më të njohur të Italisë përfshijnë Palestrinën e Rilindjes, [[Monteverdi]]n dhe {{ill|Karlo Xhezualdo|en|Carlo Gesualdo|lt=Gesualdon}}; Skarlatin dhe [[Antonio Vivaldi|Vivaldin]] e [[Muzika baroke|barokut]]; [[Niccolò Paganini|Paganinin]] dhe [[Gioachino Rossini|Rossinin]] e periudhës klasike; si dhe [[Giuseppe Verdi|Verdin]] dhe [[Giacomo Puccini|Puçinin]] e romantizmit. Muzika klasike ka një traditë të fortë në Itali, siç dëshmohet nga fama e teatrove të operës, si La Scala, dhe e interpretuesve si pianisti Maurizio Pollini dhe tenori [[Luçano Pavaroti]]. Italia njihet si vendlindja e operës.<ref name="Kimbell, David R.B.-1994">{{Cite book|last=Kimbell, David R.B.|url={{Google books|C37Gq2GagZIC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Italian Opera|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=978-0-5214-6643-1|access-date=2009-12-20|language=en}}</ref> Mendohet se {{ill|Opera italiane|en|Italian opera}} u themelua në shekullin XVII.<ref name="Kimbell, David R.B.-1994"/> Xhazi, i sjellë në Itali në fillim të viteve 1920, fitoi terren dhe mbeti popullor, pavarësisht politikave ksenofobe të fashistëve. Italia u përfaqësua në lëvizjet e [[Progressive rock|rokut progresiv]] dhe muzikës pop të viteve 1970 nga grupe si {{ill|Premiata Forneria Marconi|en|Premiata Forneria Marconi|lt=PFM}}, {{ill|Banco del Mutuo Soccorso|en|Banco del Mutuo Soccorso}}, {{ill|Le Orme|en|Le Orme}}, {{ill|Goblin|en|Goblin (band)}} dhe {{ill|Pooh|en|Pooh (band)}}.<ref>{{Cite book|last=Keller, Catalano and Colicci|url=https://books.google.com/books?id=Gh03DwAAQBAJ&q=keller%20catalano%20and%20colicci&pg=PT1022|title=Garland Encyclopedia of World Music|date=2017-09-25|publisher=Routledge|isbn=978-1-3515-4426-9|pages=604–625|language=en}}</ref> Në të njëjtën periudhë, kinematografia italiane u diversifikua dhe filmat e Cinecittà-s përfshinin partitura komplekse nga kompozitorë si [[Ennio Morricone]]. Në vitet 1980, këngëtari [[Jovanotti]] u bë ylli i parë i hip-hopit italian.<ref>{{Cite news|last=Sisario|first=Ben|date=2012-10-03|title=A Roman Rapper Comes to New York, Where He Can Get Real|url=https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|archive-date=2022-01-03|access-date=2014-02-24|work=The New York Times|language=en}}{{Cbignore}}</ref> Ndër grupet italiane të metalit janë [[Rhapsody of Fire]], {{ill|Lacuna Coil|en|Lacuna Coil}}, {{ill|Elvenking|en|Elvenking (band)}}, {{ill|Forgotten Tomb|en|Forgotten Tomb}} dhe {{ill|Fleshgod Apocalypse|en|Fleshgod Apocalypse}}.<ref>{{Cite book|last1=Sharpe-Young|first1=Garry|author-link1=MusicMight|title=A–Z of Power Metal|series=Rockdetector Series|year=2003|publisher=Cherry Red Books|isbn=978-1-901447-13-2|language=en}}</ref> Italia dha kontribut në zhvillimin e [[Disco|diskos]] dhe [[Muzika elektronike|muzikës elektronike]]. {{ill|Italo disco|en|Italo disco}}, i njohur për tingullin e tij futurist dhe përdorimin e theksuar të sintetizuesve dhe makinave të ritmit, ishte një nga zhanret e para të muzikës elektronike të kërcimit.<ref>{{Cite news|last=McDonnell|first=John|date=2008-09-01|title=Scene and heard: Italo-disco|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2008/sep/01/sceneandhearditalodisco|access-date=2012-07-14|work=The Guardian|location=London|language=en}}</ref> Producentë si {{ill|Xhorxho Moroder|en|Giorgio Moroder}}—fitues i tre çmimeve Oscar dhe katër çmimeve Golden Globe—patën ndikim në zhvillimin e muzikës elektronike të kërcimit.<ref>“Ky album ishte një bashkëpunim mes Philip Oakey-t, këngëtarit me zë të fuqishëm të grupit techno-pop Human League, dhe Giorgio Moroderit, babait të diskos, i lindur në Itali, i cili kaloi vitet ’80 duke shkruar muzikë pop me sintetizues dhe muzikë filmi.” {{Cite web|last=Evan Cater|title=Philip Oakey & Giorgio Moroder: Overview|url=https://www.allmusic.com/album/r59464|access-date=2009-12-21|publisher=[[Allmusic]]|language=en}}</ref> Muzika pop italiane përfaqësohet çdo vit në [[Festivali i Sanremos|Festivalin e Muzikës së Sanremos]], i cili shërbeu si frymëzim për [[Festivali Evropian i Këngës|Festivalin Evropian të Këngës]].<ref>{{Cite web|last=Yiorgos Kasapoglou|date=2007-02-27|title=Sanremo Music Festival kicks off tonight|url=http://www.esctoday.com/news/read/7817|access-date=2011-08-18|publisher=esctoday.com|language=en}}</ref> [[Gigliola Cinquetti]], [[Toto Cutugno]] dhe [[Måneskin]] fituan Festivalin Evropian të Këngës, përkatësisht në [[Festivali Evropian i Këngës 1964|1964]], [[Festivali Evropian i Këngës 1990|1990]] dhe [[Festivali Evropian i Këngës 2021|2021]]. Ndër këngëtarët italianë që kanë marrë vlerësime ndërkombëtare janë {{ill|Domeniko Modunjo|en|Domenico Modugno}}, [[Mina (këngëtare)|Mina]], [[Andrea Boçeli]], [[Raffaella Carra]], {{ill|Il Volo|en|Il Volo}}, Al Bano, Toto Cutugno, Nek, Umberto Tozzi, Giorgia, fituesja e çmimit Grammy [[Laura Pausini]], [[Eros Ramazzotti]], [[Tiziano Ferro]], Måneskin dhe të tjerë.<ref>{{Cite web|first=Federica|last=Cirone|date=2023-08-29|title=Cantanti italiani, quali sono quelli che hanno avuto più successo all'estero|url=https://www.socialboost.it/cantanti-italiani-quali-sono-quelli-che-hanno-avuto-piu-successo-allestero/|access-date=2024-06-05|publisher=socialboost.it|language=it}}</ref> === Moda dhe dizajni === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Moda italiane|en|Italian fashion}} dhe {{ill|Dizajni italian|en|Italian design}}}} [[File:Prada milano.JPG|thumb|Dyqan i [[Prada]]-s në {{ill|Galeria Vittorio Emanuele II|en|Galleria Vittorio Emanuele II}}, [[Milano|Milano]]]] Moda italiane ka një traditë të gjatë. ''Top Global Fashion Capital Rankings'' (2013), nga {{ill|Global Language Monitor|en}}, e renditi [[Roma|Romën]] në vendin e gjashtë dhe [[Milano|Milanon]] në vendin e dymbëdhjetë.<ref>{{Cite web|title=New York Takes Top Global Fashion Capital Title from London, edging past Paris|url=http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222011026/http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|archive-date=2014-02-22|access-date=2014-02-25|publisher=Languagemonitor.com|language=en}}</ref> Marka të rëndësishme italiane të modës, si [[Gucci]], [[Armani]], [[Prada]], {{ill|Versace|en}}, Valentino, [[Dolce & Gabbana]], janë ndër shtëpitë e modës më të mira në botë. Në Itali u themeluan shtëpi argjendarie si [[Bulgari]], Damiani dhe {{ill|Buccellati|en}}. Revista e modës ''{{ill|Vogue Italia|en}}'' është një nga revistat më prestigjioze të modës në botë.<ref>{{Cite book|last=Press|first=Debbie|url={{Google books|pkeaOOxb_isC|page=PA16|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Your Modeling Career: You Don't Have to Be a Superstar to Succeed|publisher=Allworth Press|year=2000|isbn=978-1-58115-045-2|language=en}}; {{Cite web|last=Cardini|first=Tiziana|date=2020-10-28|title=Get to Know the Young Winners of the 2020 International Talent Support Awards |url=https://www.vogue.com/article/internationa-talent-support-award-2020-winners|website=Vogue|language=en}}</ref> Italia shquhet në fushën e dizajnit, veçanërisht në dizajnin e brendshëm, arkitekturor, industrial dhe urban.<ref>Miller (2005) p. 486</ref><ref>Insight Guides (2004) p. 220</ref> [[Milano|Milanoja]] dhe [[Torino|Torinoja]] janë qytetet kryesore të vendit për dizajnin arkitekturor dhe industrial. Në Milano mbahet {{ill|Fiera Milano|en}}, panairi më i madh i dizajnit në Evropë.<ref>{{Cite web|title=Design City Milan|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206052654/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|archive-date=2010-12-06|access-date=2010-01-03|publisher=Wiley|language=en}}</ref> Milanoja pret veprimtari dhe hapësira të rëndësishme që lidhen me dizajnin dhe arkitekturën, si ''Fuori Salone'' dhe Panairi i Mobilieve në Milano, dhe ka qenë vendbanimi i dizajnerëve {{ill|Bruno Munari|en}}, {{ill|Lucio Fontana|en}}, {{ill|Enrico Castellani|en}} dhe {{ill|Piero Manzoni|en}}.<ref>{{Cite web|title=Frieze Magazine – Archive – Milan and Turin|url=http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110123141/http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|archive-date=2010-01-10|access-date=2010-01-03|website=Frieze|language=en}}</ref> === Kinematografia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kinematografia e Italisë|en|Cinema of Italy}}}} Kinematografia italiane filloi pak pasi [[Vëllezërit Lumier]] paraqitën shfaqjet e filmave.<ref>{{Cite web|title=L'œuvre cinématographique des frères Lumière – Pays: Italie|url=https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320195614/https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|archive-date=2018-03-20|access-date=2022-01-01|language=fr}}; {{Cite web|title=Il Cinema Ritrovato – Italia 1896 – Grand Tour Italiano |url=https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321124127/https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|archive-date=2018-03-21|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Regjisori i parë italian ishte Vittorio Calcina, i cili filmoi [[Leoni XIII|Papën Leon XIII]] më 1896.<ref>{{Cite web|title=26 febbraio 1896 – Papa Leone XIII filmato Fratelli Lumière |url=https://archivio.quirinale.it/aspr/gianni-bisiach/AV-002-000398/26-febbraio-1896-papa-leone-xiii-filmato-fratelli-lumiere|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> ''{{ill|Cabiria|en|Cabiria}}'', i vitit 1914, është filmi pa zë italian më i famshëm.<ref>{{Citation|title=Cinematografia|volume=III|page=226|year=1970|publisher=Treccani|language=it|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref><ref>{{Cite book|last=Andrea Fioravanti|title=La "storia" senza storia. Racconti del passato tra letteratura, cinema e televisione|publisher=Morlacchi Editore|year=2006|isbn=978-8-8607-4066-3|page=121|language=it}}</ref> Lëvizja më e vjetër e kinemasë evropiane të [[Arti pararojë|avangardës]], futurizmi italian, u shfaq në fund të viteve 1910.<ref>{{Cite web|date=2017-09-30|title=Il cinema delle avanguardie|url=https://www.brevestoriadelcinema.org/04-4-il-cinema-delle-avanguardie|access-date=2022-11-13|language=it}}</ref> [[File:Federico Fellini NYWTS 2.jpg|thumb|[[Federico Fellini]], i konsideruar si një nga kineastët më me ndikim dhe më të vlerësuar të shekullit XX<ref>{{Cite web|date=2022-01-20|title=Federico Fellini, i 10 migliori film per conoscere il grande regista|url=https://libreriamo.it/intrattenimento/federico-fellini-i-10-film-regista|access-date=2022-09-10|language=it}}</ref>]] Pas rënies në vitet 1920, industria u rigjallërua në vitet 1930 me ardhjen e filmave me zë. Një zhanër popullor italian, ''Telefoni Bianchi'', përbëhej nga komedi me mjedise plot shkëlqim.<ref>{{Citation |last=Katz |first=Ephraim |title=Italy |pages=682–685 |year=2001 |publisher=HarperResource |isbn=978-0-0607-4214-0 |encyclopedia=The Film Encyclopedia}}.</ref> ''Calligrafismo'' ishte në kontrast të fortë me komeditë e stilit amerikan ''Telefoni Bianchi''; ai ishte më artistik, shumë formalist, shprehës në kompleksitetin e tij dhe trajtonte kryesisht materiale bashkëkohore letrare.<ref>{{Cite book|last=Brunetta|first=Gian Piero|title=Storia del cinema mondiale|publisher=Einaudi|year=2002|isbn=978-8-8061-4528-6|volume=III|pages=357–359|language=it}}</ref> Musolini e përdori kinemanë për prodhimin e propagandës fashiste dhe themeloi studiot e njohura të {{ill|Cinecittà|en|Cinecittà}} në Romë.<ref>{{Cite web|title=The Cinema Under Mussolini|url=http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100731200507/http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|archive-date=2010-07-31|access-date=2010-10-30|publisher=Ccat.sas.upenn.edu|language=en}}</ref> Pas Luftës së Dytë Botërore, filmat italianë u vlerësuan gjerësisht dhe u eksportuan, derisa në vitet 1980 ndodhi një rënie artistike.<ref>{{Cite web|title=STORIA 'POCONORMALE' DEL CINEMA: ITALIA ANNI '80, IL DECLINO|url=https://www.mymovies.it/cinemanews/2009/16629|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Ndër regjisorët italianë ishin [[Federico Fellini]], [[Sergjo Leone]], [[Pier Paolo Pasolini]], Duccio Tessari, Luchino Visconti, Vittorio De Sica, [[Mikelanxhelo Antonioni|Michelangelo Antonioni]] dhe Roberto Rossellini, të cilët konsiderohen ndër më të mëdhenjtë e të gjitha kohërave.<ref>{{Cite news|last=Ebert|first=Roger|title=The Bicycle Thief / Bicycle Thieves (1949) |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19990319/REVIEWS08/903190306/1023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227023704/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19990319/REVIEWS08/903190306/1023|archive-date=2009-02-27|access-date=2011-09-08|work=Chicago Sun-Times|language=en}}; {{Cite web|date=2002-07-07|title=The 25 Most Influential Directors of All Time|url=http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211230213/http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|archive-date=2015-12-11|access-date=2017-02-21|website=MovieMaker Magazine|language=en}}</ref> Periudha nga mesi i viteve 1940 deri në fillim të viteve 1950 ishte kulmi i [[Neorealizmi|neorealizmit italian]], i cili pasqyronte gjendjen e rëndë të Italisë së pasluftës.<ref>{{Cite web|title=Italian Neorealism – Explore – The Criterion Collection|url=https://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918102158/http://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|archive-date=2011-09-18|access-date=2011-09-07|publisher=Criterion.com|language=en}}</ref> Me rritjen e mirëqenies së vendit në vitet 1950, një formë e neorealizmit e njohur si neorealizmi rozë i pasoi, ndërsa zhanri ''commedia all'italiana'' dhe zhanre të tjera filmike, si filmat me shpata e sandale dhe westernët spageti, ishin të popullarizuar gjatë viteve 1960 dhe 1970.<ref>{{Cite web|title=Western all'italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/western-all-italiana_%28Enciclopedia-del-Cinema%29|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Aktore si [[Sophia Loren]] arritën famë ndërkombëtare. Trilerët erotikë italianë, ose ''gialli'', të realizuar nga regjisorë si Dario Argento në vitet 1970, ndikuan në filmat horror.<ref>{{Cite web|title=Tarantino e i film italiani degli anni settanta|url=https://www.corriere.it/solferino/severgnini/09-10-30/09.spm|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Kohët e fundit, kinemaja italiane ka marrë vëmendje vetëm herë pas here, me filma si ''[[Jeta është e bukur (film 1997)|Jeta është e bukur]]'', ''Cinema Paradiso'' dhe ''Il Postino: The Postman''.<ref>{{Cite news|date=2013-05-21|title=Cannes 2013. La grande bellezza |url=https://stanzedicinema.com/2013/05/21/cannes-2013-la-grande-bellezza|access-date=2022-01-01|work=Stanze di Cinema|language=it}}</ref> Studiot Cinecittà janë kompleksi më i madh i prodhimit të filmave dhe televizionit në Evropë,<ref>{{Cite web|date=2021-12-30|title=Cinecittà, c'è l'accordo per espandere gli Studios italiani|url=https://www.ciakmagazine.it/news/cinecitta-ce-laccordo-per-espandere-gli-studios-italiani|access-date=2022-09-10|language=it}}</ref> ku janë xhiruar shumë filma ndërkombëtarë me sukses në arkëtime. Në vitet 1950, numri i produksioneve ndërkombëtare të realizuara atje bëri që Roma të quhej «Hollywoodi mbi Tiber». Në kompleksin e saj janë realizuar mbi 3.000 produksione, 90 prej të cilave u nominuan për një çmim të Akademisë dhe 47 fituan.<ref>{{Cite book|last=Bondanella|first=Peter E.|url=https://books.google.com/books?id=PiTBFMc7tp4C|title=Italian Cinema: From Neorealism to the Present|date=2001|publisher=Continuum|isbn=978-0-8264-1247-8|page=13|language=en}}</ref> Italia është vendi më i vlerësuar në çmimet e Akademisë për filmin më të mirë në gjuhë të huaj, me 14 fitore, 3 çmime speciale dhe 31 nominime.<ref>{{Cite web|date=2021-10-26|title=Oscar 2022: Paolo Sorrentino e gli altri candidati come miglior film internazionale |url=https://www.sorrisi.com/cinema/migliori-film/oscar-2022-paolo-sorrentino-e-gli-altri-candidati-come-miglior-film-internazionale|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> {{As of|2016}}, filmat italianë kanë fituar 12 Palma të Artë,<ref>{{Cite web|date=2014-05-13|title=10 film italiani che hanno fatto la storia del Festival di Cannes|url=https://www.nanopress.it/articolo/10-film-italiani-che-hanno-fatto-la-storia-del-festival-di-cannes/67505|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> 11 Luanë të Artë<ref>{{Cite web|date=2018-08-28|title=I film italiani vincitori del Leone d'Oro al Festival di Venezia|url=https://www.supereva.it/i-film-italiani-vincitori-del-leone-doro-al-festival-di-venezia-51756|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> dhe 7 Arinj të Artë.<ref>{{Cite web|title=Film italiani vincitori Orso d'Oro di Berlino|url=https://popcorntv.it/guide/film-italiani-vincitori-orso-doro-di-berlino/32626|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> === Kuzhina === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: [[Kuzhina italiane]], {{ill|Struktura e vakteve italiane|en|Italian meal structure}}, {{ill|Lista e ushqimeve dhe pijeve italiane|en|List of Italian foods and drinks}}}} [[Skeda:Salumi e vino lucchese.JPG|thumb|{{ill|Vera italiane|en|Italian wine}} dhe ''salumi'']] [[Kuzhina italiane]] është ndikuar shumë nga kuzhinat e [[Etruskët|qytetërimit etrusk]], {{ill|Kuzhina e Greqisë së Lashtë|en|Ancient Greek cuisine}}, [[Kuzhina e Romës së Lashtë|Romës së lashtë]], {{ill|Kuzhina bizantine|en|Byzantine cuisine}}, {{ill|Kuzhina arabe|en|Arab cuisine}} dhe {{ill|Kuzhina hebraike|en|Jewish cuisine}}.<ref>{{Cite web|date=2023-04-05|title=The History of Italian Cuisine: A Cultural Journey – Italian Cuisine|url=https://italian-cuisine.org/the-history-of-italian-cuisine-a-cultural-journey|access-date=2024-02-25|website=italian-cuisine.org|language=en}}; {{Cite web|title=Italian Cooking: History of Food and Cooking in Rome and Lazio Region, Papal Influence, Jewish Influence, The Essence of Roman Italian Cooking|url=http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410100532/http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|archive-date=2010-04-10|access-date=2010-04-24|publisher=Inmamaskitchen.com|language=en}}</ref> Ndryshime të rëndësishme ndodhën pas zbulimit të [[Bota e Re|Botës së Re]], kur produkte si patatet, domatet dhe misri u bënë përbërës kryesorë duke filluar nga shekulli XVIII.<ref>{{Cite web|title=The Making of Italian Food...From the Beginning|url=http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100327080045/http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|archive-date=2010-03-27|access-date=2010-04-24|publisher=Epicurean.com|language=en}}; Del Conte, 11–21.</ref> [[Dieta mesdhetare|Dieta mesdhetare]] përbën bazën e kuzhinës italiane, e cila është e pasur me [[Makaronat|makarona]], peshk, fruta dhe perime. Ajo dallohet për thjeshtësinë dhe larminë e saj; shumë gatime kanë vetëm katër deri në tetë përbërës.<ref>The Silver Spoon {{ISBN|8-8721-2223-6}}, botimi i vitit 1997.</ref> Kuzhina italiane shquhet për larminë rajonale,<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italian cuisine – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|access-date=2010-04-24|date=2009-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100716014306/https://web.archive.org/web/20100716014306/https://web.archive.org/web/20100716014306/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|archive-date=2010-07-16|author=Related Articles|url-status=live|language=en}}; {{Cite web|title=Italian Food – Italy's Regional Dishes & Cuisine|url=http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102020059/http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|archive-date=2011-01-02|access-date=2010-04-24|publisher=Indigoguide.com|language=en}}; {{Cite web|title=Regional Italian Cuisine|url=https://www.rusticocooking.com/regions.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410072851/https://www.rusticocooking.com/regions.htm|archive-date=2010-04-10|access-date=2010-04-24|publisher=Rusticocooking.com|language=en}}</ref> pasurinë e dallimeve në shije dhe popullaritetin e saj si një nga kuzhinat më të pëlqyera në botë,<ref>{{Cite web|date=2013-01-06|title=Which country has the best food?|url=http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629071154/http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|archive-date=2013-06-29|access-date=2013-10-14|publisher=CNN|language=en}}</ref> si dhe ushtron ndikim të madh jashtë vendit.<ref>{{Cite web|last=Freeman|first=Nancy|date=2007-03-02|title=American Food, Cuisine|url=https://www.sallybernstein.com/food/cuisines/us|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418064119/http://sallybernstein.com/food/cuisines/us|archive-date=2010-04-18|access-date=2010-04-24|publisher=Sallybernstein.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Most Americans Have Dined Out in the Past Month and, Among Type of Cuisine, American Food is Tops Followed by Italian|url=http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520205539/http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|archive-date=2013-05-20|access-date=2013-08-31|publisher=[[Harris Insights & Analytics|Harris interactive]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kazmin|first=Amy|date=2013-03-26|title=A taste for Italian in New Delhi|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|archive-date=2022-12-10|access-date=2013-08-31|work=[[Financial Times]]|location=London|language=en}}</ref> Kuzhina italiane mbështetet shumë te produktet tradicionale; vendi ka një numër të madh specialitetesh tradicionale të mbrojtura nga legjislacioni i BE-së.<ref>{{Cite web|last=Keane|first=John|title=Italy leads the way with protected products under EU schemes|url=http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329075250/http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|archive-date=2014-03-29|access-date=2013-09-05|publisher=Bord Bia|language=en}}</ref> Italia ka 395 restorante të vlerësuara me yje të Michelin-it.<ref>{{cite web|url=https://www.michelin.com/en/publications/products-and-services/michelin-guide-2024-italy-two-new-3-michelin-stars-restaurants|title=Michelin Guide 2024 – Italy – Two new 3 Michelin stars restaurants|access-date=2024-11-20|language=en}}</ref> {{ill|Lista e djathrave italianë|en|List of Italian cheeses|lt=Djathrat}}, [[Salumi|mishrat e ftohtë të përpunuar]] dhe {{ill|Vera italiane|en|Italian wine}} janë pjesë qendrore e kuzhinës italiane, me larmi rajonale dhe etiketa të {{ill|Emërtimi i mbrojtur i origjinës|en|protected designation of origin|lt=emërtimit të mbrojtur të origjinës}} ose treguesit të mbrojtur gjeografik, ndërsa [[Pica|pica]] dhe kafeja janë pjesë e kulturës gastronomike.<ref>{{Cite news|last=Marshall|first=Lee|date=2009-09-30|title=Italian coffee culture: a guide|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010212148/http://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|archive-date=2013-10-10|access-date=2013-09-05|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> Ëmbëlsirat kanë një traditë të gjatë të ndërthurjes së shijeve vendore, si agrumet, fëstëkët dhe bajamet, me djathra të ëmbël si [[Mascarpone|maskarponeja]] dhe [[Gjiza|gjiza]], ose me shije ekzotike si kakaoja, vanilja dhe kanella. {{ill|Xhelato|en|Gelato}},<ref>{{Cite news|last=Jewkes|first=Stephen|date=2012-10-13|title=World's first museum about gelato culture opens in Italy|url=http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016062518/http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|archive-date=2013-10-16|access-date=2013-09-05|work=Times Colonist|language=en}}</ref> [[Tiramisu me djathë maskarpone|tiramisù]]<ref>{{Cite news|last=Squires|first=Nick|date=2013-08-23|title=Tiramisu claimed by Treviso|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130829091009/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|archive-date=2013-08-29|access-date=2013-09-05|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> dhe {{ill|Kassata|en|cassata}} janë ndër shembujt më të njohur të ëmbëlsirave italiane. Struktura e vakteve italiane është tipike për rajonin mesdhetar dhe ndryshon nga strukturat e vakteve në Evropën Veriore, Qendrore dhe Lindore, megjithëse shpesh përbëhet nga mëngjesi (''colazione''), dreka (''pranzo'') dhe darka (''cena'').<ref>{{Cite web|title=Mangiare all'italiana|url=https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&idvert=62|access-date=2021-11-12|language=it|archive-date=2021-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112222610/https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&idvert=62|url-status=dead}}</ref> Megjithatë, mëngjesit i kushtohet shumë më pak rëndësi; ai shpesh anashkalohet ose përbëhet nga porcione më të lehta se ato në vendet perëndimore jashtë rajonit mesdhetar.<ref>{{Cite web|date=2016-03-29|title=Colazioni da incubo in giro per il mondo|url=https://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/colazioni-strane-nel-mondo|access-date=2021-11-12|language=it}}</ref> Mesvaktet e paradites së vonë dhe të mesditës, të quajtura ''merenda'' (shumësi: ''merende''), përfshihen shpesh në strukturën e vakteve.<ref>{{Cite web|date=2021-08-12|title=Merenda, una abitudine tutta italiana: cinque ricette salutari per tutta la famiglia|url=https://www.corriere.it/cook/news/cards/merenda-abitudine-tutta-italiana-cinque-ricette-salutari-tutta-famiglia/merenda-come-deve-essere_principale.shtml|access-date=2021-11-12|language=it}}</ref> === Sport === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Sporti në Itali|en|Sport in Italy}}}} [[File:Italy national football team Euro 2012 final.jpg|thumb|[[Kombëtarja italiane e futbollit|''Azzurrët'']] në vitin 2012. [[Futbolli në Itali|Futbolli]] është sporti më popullor në Itali.]] Sporti më popullor është [[Futbolli në Itali|futbolli]].<ref>{{Cite web|last=Wilson|first=Bill|date=2014-03-10|title=Italian football counts cost of stagnation|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-26351331|access-date=2015-06-12|publisher=BBC News|language=en}}; {{Cite book|last1=Hamil|first1=Sean|title=Managing football: an international perspective|last2=Chadwick|first2=Simon|publisher=Elsevier/Butterworth-Heinemann|year=2010|isbn=978-1-8561-7544-9|edition=1st ed., dodr.|location=Amsterdam|page=285|language=en}}</ref> [[Kombëtarja italiane e futbollit|Ekipi]] i Italisë është ndër më të suksesshmit, me katër fitore në [[Kampionati Botëror i Futbollit|Kampionatin Botëror të Futbollit]] ([[Kampionati Botëror i Futbollit 1934|1934]], [[Kampionati Botëror i Futbollit 1938|1938]], [[Kampionati Botëror i Futbollit 1982|1982]] dhe [[Kampionati Botëror i Futbollit 2006|2006]]) dhe dy fitore në [[UEFA Euro]] ([[UEFA Euro 1968|1968]] dhe [[UEFA Euro 2020|2020]]).<ref>{{Cite web|title=Previous FIFA World Cups|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110125063612/http://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|archive-date=2011-01-25|access-date=2011-01-08|publisher=FIFA|language=en}}</ref> Klubet italiane kanë fituar 48 trofe të rëndësishëm evropianë, duke e bërë Italinë vendin e dytë më të suksesshëm në Evropë, pas Spanjës. Liga më e lartë e Italisë është [[Serie A]], e cila ndiqet nga miliona tifozë në mbarë botën.<ref>{{Cite web|title=Le squadre più tifate al mondo: classifica e numero di fan|url=https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918004108/https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|url-status=dead}}</ref> Sportet e tjera ekipore popullore përfshijnë basketbollin, volejbollin dhe regbinë.<ref name="sportface">{{Cite web|date=2021-03-15|title=Sport più seguiti: la (forse) sorprendente classifica mondiale|url=https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135605/https://web.archive.org/web/20220104135605/https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|url-status=dead}}</ref> Ekipet kombëtare italiane të volejbollit për meshkuj dhe femra renditen shpesh ndër më të mirat në botë. [[Ekipi kombëtar italian i volejbollit për meshkuj|Ekipi i meshkujve]] fitoi tri herë radhazi [[Kampionatin Botëror të Volejbollit për Meshkuj|kampionatin botëror]] (në vitet 1990, 1994 dhe 1998). Rezultatet më të mira të {{ill|Ekipi kombëtar italian i basketbollit për meshkuj|en|Italy men's national basketball team|lt=ekipit italian të basketbollit për meshkuj}} ishin medalja e artë në {{ill|EuroBasket 1983|en|EuroBasket 1983|lt=EuroBasket 1983}} dhe {{ill|EuroBasket 1999|en|EuroBasket 1999|lt=EuroBasket 1999}}, si dhe medalja e argjendtë në {{ill|Basketbolli në Lojërat Olimpike Verore 2004|en|Basketball at the 2004 Summer Olympics|lt=Lojërat Olimpike të vitit 2004}}. {{ill|Lega Basket Serie A|en|Lega Basket Serie A}} është një nga ligat më konkurruese në Evropë.<ref>{{Cite web|date=July 2019|title=Basket Eurolega, l'albo d'oro delle squadre più forti e titolate d'Europa|url=https://williamhillnews.it/basket/basket-eurolega|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> {{ill|Ekipi kombëtar italian i rugby union|en|Italy national rugby union team|lt=Ekipi kombëtar italian i regbisë}} garon në {{ill|Kampionati i Gjashtë Kombeve|en|Six Nations Championship|lt=Kampionatin e Gjashtë Kombeve}} dhe në {{ill|Kupa Botërore e Rugbit|en|Rugby World Cup|lt=Kupën Botërore të Rugbit}}. Ndër sportet individuale, garat me biçikleta janë popullore;<ref>{{Cite book|last=Foot|first=John|title=Pedalare! Pedalare!: a history of Italian cycling|publisher=Bloomsbury|year=2012|isbn=978-1-4088-2219-7|location=London|page=312|language=en}}</ref> italianët kanë fituar më shumë {{ill|Kampionati Botëror i Çiklizmit në Rrugë për Meshkuj|en|UCI Road World Championships – Men's road race|lt=kampionate botërore të çiklizmit në rrugë}} sesa çdo vend tjetër, përveç [[Belgjika|Belgjikës]]. {{ill|Giro d'Italia|en|Giro d'Italia}} është një garë çiklizmi që zhvillohet çdo maj dhe është një nga tri turnetë e mëdha. Skitë alpine janë sport i përhapur dhe vendi është një destinacion popullor për ski.<ref>{{Cite news|last=Hall|first=James|date=2012-11-23|title=Italy is best value skiing country, report finds|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003012827/http://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|archive-date=2013-10-03|access-date=2013-08-29|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> Skiatorët italianë arrijnë rezultate të mira në [[Lojërat olimpike dimërore]] dhe në Kupën Botërore të Skive Alpine. Tenisi ndiqet shumë dhe është sporti i katërt më i praktikuar.<ref>{{Cite web|title=Il tennis è il quarto sport in Italia per numero di praticanti|url=http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927033216/http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|archive-date=2013-09-27|access-date=2013-08-29|publisher=Federazione Italiana Tennis|language=it}}</ref> [[Çmimi i madh i Romës]], i themeluar në vitin 1930, është një nga turnetë më prestigjiozë të tenisit.<ref>{{Cite news|title=Internazionali d'Italia di Tennis – Roma 2021|url=https://www.faretennis.com/tornei/internazionali-italia-tennis|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> Lojtarët italianë kanë fituar [[Kupa Davis|Kupën Davis]] katër herë (1976, 2023, 2024 dhe 2025) dhe {{ill|Kupa Billie Jean King|en|Billie Jean King Cup|lt=Kupën Billie Jean King}} gjashtë herë (2006, 2009, 2010, 2013, 2024 dhe 2025). [[File:Michael Schumacher 2006 USA 2.jpg|thumb|Një [[Ferrari 248 F1]] e [[Scuderia Ferrari]], ekipi më i vjetër ende aktiv në garat e {{ill|Garat automobilistike Grand Prix|en|Grand Prix motor racing|lt=Grand Prix}}-it,<ref name="targaflorio"/> që garon që nga viti 1948 dhe, statistikisht, ekipi më i suksesshëm në historinë e Formula Një]] Garat automobilistike janë popullore.<ref name="sportface"/> Italia ka fituar, me diferencë, më shumë kampionate botërore të MotoGP-së se çdo vend tjetër. Ekipi italian [[Scuderia Ferrari]] është ekipi më i vjetër ende aktiv në garat e {{ill|Garat automobilistike Grand Prix|en|Grand Prix motor racing|lt=Grand Prix}}-it,<ref name="targaflorio">{{Cite web|title=Enzo Ferrari|url=https://www.targaflorio.info/enzoferrari.htm|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> garon që nga viti 1948 dhe është ekipi më i suksesshëm në Formula Një, me 232 fitore. [[Çmimi i madh i Italisë]] në [[Formula Një]] zhvillohet që nga viti 1921<ref>{{Cite web|date=2020-09-03|title=GP d'Italia: albo d'oro|url=https://www.motori.it/curiosita/1757728/gp-ditalia-albo-doro.html|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref>, gjithmonë në [[Autodromo Nazionale Monza]], përveç vitit {{ill|Çmimi i madh i Italisë 1980|en|1980 Italian Grand Prix|lt=1980}}.<ref>{{Cite web|date=2021-09-07|title=GP Italia: a Monza tra storia e passione|url=https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135550/https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione/|url-status=dead}}</ref> Prodhues të tjerë të suksesshëm italianë të automobilave në garat automobilistike janë [[Alfa Romeo]], {{ill|Lancia|en|Lancia}} , {{ill|Maserati|en|Maserati}} dhe [[Fiat]].<ref>{{Cite web|date=2021-10-05|title=L'Italia che vince le corse|work=Mauto|url=https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104172543/https://web.archive.org/web/20220104172543/https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952/|url-status=dead}}</ref> Italia ka pasur sukses në Lojërat Olimpike, duke marrë pjesë që nga {{ill|Lojërat Olimpike Verore 1896|en|1896 Summer Olympics|lt=olimpiada e parë}} dhe në 47 nga gjithsej 48 edicione (me përjashtim të {{ill|Lojërat Olimpike Verore 1904|en|1904 Summer Olympics|lt=vitit 1904}}).<ref>{{Cite web|last=Elio Trifari|title=Che sorpresa: Italia presente a tutti i Giochi|url=https://archiviostorico.gazzetta.it/2008/novembre/28/Che_sorpresa_Italia_presente_tutti_ga_10_081128051.shtml|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> {{ill|Italia në Lojërat Olimpike|en|Italy at the Olympics|lt=Italianët}} kanë fituar 618 medalje në [[Lojërat Olimpike Verore]] dhe 141 në Lojërat Olimpike Dimërore, prej të cilave 259 medalje të arta; Italia renditet e gjashta për numrin e përgjithshëm të medaljeve. Vendi ka pritur Lojërat Olimpike Verore në {{ill|Lojërat Olimpike Verore 1960|en|1960 Summer Olympics|lt=vitin 1960}} dhe Lojërat Olimpike Dimërore në [[Lojërat olimpike dimërore 1956|vitin 1956]] dhe [[Lojërat olimpike dimërore 2006|vitin 2006]]; aktualisht po pret edicionin e {{ill|Lojërat Olimpike Dimërore 2026|en|2026 Winter Olympics|lt=vitit 2026}} në [[Milano]] dhe {{ill|Kortina d'Ampeco|en|Cortina d'Ampezzo}}. === Festat zyrtare, festivalet dhe folklori === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Festat zyrtare në Itali|en|Public holidays in Italy}} · {{ill|Traditat e Italisë|en|Traditions of Italy}} · {{ill|Folklori i Italisë|en|Folklore of Italy}}}} [[File:Frecce Tricolori 2022.jpg|thumb|''[[Frecce Tricolori]]'', me gjurmën e tymit që paraqet {{ill|ngjyrat kombëtare të Italisë|en|national colours of Italy}}, mbi {{ill|Monumentin e Viktor Emanuelit II|en|Victor Emmanuel II Monument}} në Romë, gjatë festimeve të ''{{ill|Festa della Repubblica|en|Festa della Repubblica}}'']] Festat zyrtare përfshijnë kremtime fetare, kombëtare dhe rajonale. Dita Kombëtare e Italisë, ''{{ill|Festa della Repubblica|en|Festa della Repubblica}}'' («Dita e Republikës»),<ref>{{Cite web|title=Le feste mobili. Feste religiose e feste civili in Italia|url=https://calendario.eugeniosongia.com/feste.htm|access-date=2022-12-29|language=it}}</ref> festohet më 2 qershor, me kremtimin kryesor që zhvillohet në Romë, dhe përkujton lindjen e Republikës Italiane më 1946.<ref name="Italian Embassy in London">{{Cite web|title=Festività nazionali in Italia|url=http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624220055/http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|archive-date=2012-06-24|access-date=2012-04-15|publisher=Italian Embassy in London|language=it}}</ref> Ceremonia përfshin vendosjen e një kurore në nderim të {{ill|Ushtarit të Panjohur Italian|en|Tomb of the Unknown Soldier (Italy)}} dhe një paradë ushtarake përgjatë {{ill|Via dei Fori Imperiali|en|Via dei Fori Imperiali}} në Romë. [[Dita e Shën Luçisë|Dita e Shën Luçisë]], më 13 dhjetor, është e parapëlqyer nga fëmijët në disa rajone italiane, ku ajo luan një rol të ngjashëm me atë të Babagjyshit.<ref>{{Cite web|title=Saint Lucy – Sicily's Most Famous Woman – Best of Sicily Magazine|url=http://www.bestofsicily.com/mag/art333.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015021932/http://bestofsicily.com/mag/art333.htm|archive-date=2012-10-15|website=bestofsicily.com|language=en}}</ref> [[Epifania]] lidhet me figurën e folklorit italian, [[Befana|Befanën]], një plakë që udhëton mbi fshesë dhe, natën e 5 janarit, u sjell dhurata fëmijëve të mirë, kurse atyre të këqijve qymyr ose thasë me hi.<ref>{{Cite book|last=Roy|first=Christian|url={{Google books|IKqOUfqt4cIC|page=PA144|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Traditional Festivals|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-5760-7089-5|page=144|access-date=2015-01-13|language=en}}</ref> Fjetja e Shën Marisë përkon me ''{{ill|Ferragosto|en|Ferragosto}}'' më 15 gusht, periudhën e pushimeve verore.<ref>{{Cite book|last=Jonathan Boardman|url={{Google books|VHAUAQAAIAAJ|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Rome: A Cultural and Literary Companion|publisher=Signal Books|year=2000|isbn=978-1-902669-15-1|location=University of California|page=219|format=Google Books|language=en}}</ref> Dita kombëtare e shenjtorëve mbrojtës, më 4 tetor, kremton festën e shenjtorëve Françesku dhe Katerina. Çdo qytet ose qytezë feston gjithashtu një festë zyrtare në ditën e shenjtorit mbrojtës vendor.<ref name="Italian Embassy in London"/> ''Natale di Roma'' («Ditëlindja e Romës») është një festival vjetor që mbahet në [[Roma|Romë]] më 21 prill për të kremtuar {{ill|themelimin e qytetit|en|Founding of Rome}} sipas legjendës.<ref name="Plutarch12">[[Plutarku]], ''{{ill|Jetët paralele|en|Parallel Lives}} – Jeta e Romulit'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Romulus*.html#12 12.2] (nga LacusCurtius)</ref> Sipas [[Legjenda|legjendës]], [[Romulus|Romuli]] thuhet se e themeloi qytetin e Romës më 21 prill 753 p.e.s.<ref name="penelope">{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Censorinus/text*.html#17.11|title=LacusCurtius • Censorinus – De Die Natali|website=penelope.uchicago.edu|language=en}}</ref> Festat dhe kremtimet përfshijnë garën me kuaj ''{{ill|Palio di Siena|en|Palio di Siena}}'', ritet e [[Java e Madhe|Javës së Madhe]], ''{{ill|Joust-i saracen i Arezzos|en|Saracen Joust}}'' dhe ''{{ill|calcio storico fiorentino|en|calcio storico fiorentino}}''. Më 2013, [[UNESCO]] përfshiu në [[Trashëgimia kulturore jomateriale|trashëgiminë kulturore jomateriale]] festivalet dhe ''{{ill|pasos|en|Paso (float)}}'' italiane, si ''{{ill|Varia di Palmi|en|Varia di Palmi}}'', ''{{ill|Macchina di Santa Rosa|en|Macchina di Santa Rosa}}'' në [[Viterbo]] dhe ''faradda di li candareri'' në [[Sasarit|Sassari]].<ref>{{Cite web|title=Celebrations of big shoulder-borne processional structures|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00721|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213122708/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=EN|archive-date=2014-12-13|access-date=2014-11-29|publisher=UNESCO|language=en}}</ref> Festa të tjera përfshijnë karnavalet në [[Karnavali i Venedikut|Venecia]], Viareggio, Ivrea, Foiano della Chiana dhe Satriano di Lucania. [[Festivali i Filmit në Venecia]], ku jepet çmimi [[Luan i Artë|Luani i Artë]] dhe që mbahet që prej vitit 1932, është festivali më i vjetër i filmit në botë dhe një nga tre festivalet më të mëdha evropiane të filmit, së bashku me [[Festivali i Filmit në Kanë|Kanën]] dhe [[Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Berlin|Berlinin]].<ref>{{Cite web|last=Anderson|first=Ariston|date=2014-07-24|title=Venice: David Gordon Green's 'Manglehorn,' Abel Ferrara's 'Pasolini' in Competition Lineup|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218220740/http://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|archive-date=2016-02-18|website=The Hollywood Reporter|language=en}}; {{Cite magazine|title=Addio, Lido: Last Postcards from the Venice Film Festival|url=https://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920162423/http://time.com/20140920162423/http://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival|archive-date=2014-09-20|magazine=Time|language=en}}</ref> == Shiko edhe == {{Portal|Italia|Vendet|Evropa}} * {{ill|Përmbledhja e Italisë|en|Outline of Italy}} {{Clear}} == Shënime == {{Listë shënimesh|30em}} == Referime == {{Reflist}} == Bibliografia == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|last1=Cushman-Roisin|first1=Benoit|url=https://books.google.com/books?id=OFwkVgQNHlsC|title=Physical oceanography of the Adriatic Sea|last2=Gačić|first2=Miroslav|last3=Poulain|first3=Pierre-Marie|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-1-4020-0225-0|language=en}} * {{Cite web|date=2004–2007|title=FastiOnline: A database of archaeological excavations since the year 2000|url=https://www.fastionline.org|access-date=2010-03-06|publisher=International Association of Classical Archaeology (AIAC)|language=it, en}} * Hibberd, Matthew. ''The media in Italy'' (McGraw-Hill International, 2007). * Sarti, Roland, red. ''Italy: A reference guide from the Renaissance to the present'' (2004). * Sassoon, Donald. ''Contemporary Italy: politics, economy and society since 1945'' (Routledge, 2014). * {{Cite web|date=1995–2010|title=Italy History – Italian History Index|url=http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|archive-date=2021-08-15|access-date=2010-03-06|publisher=European University Institute, The World Wide Web Virtual Library|language=it, en}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|Italia}} {{Sisterlinks|voy=Italy|d=Q38}} * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142 Italia] nga {{ill|BBC News|en|BBC News}} * {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20260116052905/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|archive-date=2026-01-16|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|title=Italy|work={{ill|The World Factbook|en|The World Factbook}}|publisher=[[Agjencia Qendrore e Inteligjencës (ShBA)]]|language=en}} * {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216082829/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm|archive-date=2008-12-16|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm|title=Italy|website=UCB Libraries GovPubs|language=en}} * [https://www.oecd.org/italy/ Italia] nga [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]] * [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/italy_en Profili i Italisë] në faqen e internetit të Bashkimit Evropian * [[G8]] * [https://www.ifs.du.edu/IFs/frm_CountryProfile/IT Parashikimet kryesore të zhvillimit për Italinë] nga International Futures * [https://www.governo.it/ Faqja zyrtare e qeverisë] {{In lang|it}} * [https://www.italia.it/en/ Faqja zyrtare e turizmit italian] {{Navboxes|title=Artikuj të lidhur me Italinë|list= {{ill|G8|en|Group of Eight}} }} {{Authority control}} {{Coord|43|N|12|E|display=title}} [[Kategoria:Italia| ]] [[Kategoria:Themelime në Evropë në vitin 1861]] [[Kategoria:Vende dhe territore ku italishtja është gjuhë zyrtare]] [[Kategoria:Vende në Evropë]] [[Kategoria:Anëtarë të G20]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Këshillit të Evropës]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të NATO-s]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Unionit për Mesdheun]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Kombeve të Bashkuara]] [[Kategoria:Anëtarë të Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]] [[Kategoria:Republika]] [[Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara në vitin 1861]] [[Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara në Evropë në vitin 1946]] 7y4qzvwzvebndcjo44g643lbajikr99 3058884 3058883 2026-10-22T18:39:14Z Arianit 106 3058884 wikitext text/x-wiki {{Short description|Shtet në Evropën Jugore dhe Perëndimore}} {{Use dmy dates|date=January 2026}} {{Infobox country | conventional_long_name = Republika Italiane | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = Stema | national_anthem = ''Il Canto degli Italiani''<br />''Kënga e italianëve''<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[Skeda:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[Figura:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|Globi|[[Figura:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|Harta e Bashkimit Evropian|default=1}} | capital = [[Roma]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city_region:IT-RM}} | largest_city = kryeqyteti | languages_type = Gjuhët amtare | languages = Shih [[Gjuhët e Italisë|artikullin kryesor]] | official_languages = [[Gjuha italiane|italishtja]]{{efn|Gjermanishtja është gjuhë bashkëzyrtare në [[Provinca autonome e Bolcanos|Tirolin e Jugut]] dhe [[Friuli-Venecia Xhulia]]; frëngjishtja është bashkëzyrtare në [[Lugina e Aostës|Luginën e Aostës]]; [[Gjuha sllovene|sllovenishtja]] është bashkëzyrtare në provincat e [[Provinca e Triestes|Triestes]] dhe [[Provinca e Goricias|Goricias]], si dhe në Friuli-Venecia Xhulia; gjuha ladine është bashkëzyrtare në Tirolin e Jugut, [[Provinca Autonome e Trentos|Trentino]] dhe zona të tjera veriore; gjuha friuliane është bashkëzyrtare në Friuli-Venecia Xhulia; gjuha sardine është bashkëzyrtare në [[Sardenja|Sardenjë]].<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=2021-02-26|access-date=2018-05-31|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna|language=it}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://web.archive.org/web/20150904201140/https://web.archive.org/web/20150904201140/https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=2015-09-04|access-date=2020-11-02|website=regione.fvg.it|language=it}}</ref>}} {{Infobox |child=yes |label1 = [[Imigrimi në Itali|Kombësia]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=2021-05-03|access-date=2021-05-03|language=it}}</ref> |data1 = {{Unbulleted list|91% italianë|9% të tjerë}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[Krishterimi në Itali|krishterim]]|12% [[Afetaria në Itali|jofetarë]]|4% [[Feja në Itali|të tjera]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=2023-06-29|access-date=2026-06-02|publisher=Bashkimi Evropian: [[Komisioni Evropian]]|via=Portali Evropian i të Dhënave (shih Vëllimin C: Vendet/demografia sociale: IT: Pyetja D90.2)|language=en}}</ref> | demonym = italian | government_type = {{ill|Republikë parlamentare unitare|en|Unitary parliamentary republic}} | leader_title1 = [[Presidenti i Italisë|President]] | leader_name1 = [[Sergio Mattarella]] | leader_title4 = [[Kryeministri i Italisë|Kryeministër]] | leader_name4 = [[Giorgia Meloni]] | leader_title2 = Presidenti i Senatit të Republikës | leader_name2 = {{ill|Ignazio La Russa|en}} | leader_title3 = Presidenti i Dhomës së Deputetëve | leader_name3 = {{ill|Lorenzo Fontana|en}} | legislature = [[Kuvendi i Italisë|Parlamenti]] | upper_house = [[Senati i Republikës Italiane|Senati i Republikës]] | lower_house = [[Dhoma e Deputetëve e Italisë|Dhoma e Deputetëve]] | sovereignty_type = [[Historia e Italisë|Shtetet historike]] | established_event1 = Popujt italikë | established_date1 = [[Lashtësia klasike|Lashtësia]] | established_event2 = [[Roma e Lashtë|Roma e lashtë]]<br />Italia romake | established_date2 = 753 p.e.s. – 476 e.s. | established_event3 = Mbretëritë romano-barbare<br />Italia bizantine | established_date3 = Mesjeta e hershme | established_event4 = Shtetet-qytet italiane dhe formacionet politike rajonale | established_date4 = Mesjeta dhe periudha moderne | established_event5 = [[Mbretëria e Italisë]] | established_date5 = 1861–1946<br />{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = Perandoria koloniale italiane | established_date6 = 1869/1882–1943/1960 | established_event7 = Republika Italiane | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301.340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=2023-08-23|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=2021-07-01|access-date=2023-08-28|publisher=Central Intelligence Agency|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-11-12|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=2023-12-18|access-date=2023-11-12|publisher=BBC News|language=en}}</ref> | area_rank = 71 | area_sq_mi = 116,347 <!-- Nga en.wiki: Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 1,24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=2021-03-24|access-date=2020-10-11|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|language=en}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58.934.336<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B#|publisher=ISTAT|language=it}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 25 | population_density_km2 = 195,5 | population_density_sq_mi = auto<!-- Nga en.wiki: Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 72 | GDP_PPP = {{Rritje}} $3,899&nbsp;trilionë<ref>{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (October 2026 Edition) |publisher=[[Fondi Monetar Ndërkombëtar]] |website=www.imf.org |date=2026-10-13 |access-date=2026-10-13|language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12 | GDP_PPP_per_capita = {{Rritje}} $66.221<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (October 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=13 October 2026 |access-date=13 October 2026}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29 | GDP_nominal = {{Rritje}} $2,702&nbsp;trilionë<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 9 | GDP_nominal_per_capita = {{Rritje}} $45.886<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27 | Gini = 32,5 <!-- Nga en.wiki: number only --> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!-- Nga en.wiki: increase/steady/decrease --> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://web.archive.org/web/20201009091832/https://web.archive.org/web/20201009091832/https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=2020-10-09|access-date=2022-06-21|publisher=European Commission|language=en}}</ref> | HDI = 0,915 <!-- Nga en.wiki: number only --> | HDI_year = 2023<!-- Nga en.wiki: Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- Nga en.wiki: increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://web.archive.org/web/20250506051232/https://web.archive.org/web/20250506051232/https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr2025reporten.pdf |archive-date=2025-05-06 |access-date=2025-05-06 |publisher=[[Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillimin]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29 | currency = [[Euro]] (€){{efn|Para vitit 2002, [[lira italiane]]. Euroja pranohet në [[Campione d'Italia]], por monedha e saj zyrtare është [[Frangu zviceran|franga zvicerane]].<ref>{{Cite web|date=2010-07-14|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=2011-04-30|access-date=2010-10-30|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it|language=it}}</ref>}} | currency_code = EUR | time_zone = [[Zona Kohore e Evropës Qendrore|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Ora Verore e Evropës Qendrore|CEST]] | iso3166code = IT | calling_code = +39{{efn|Për të telefonuar në Campione d'Italia, duhet përdorur kodi zviceran +41.}} | cctld = [[.it]] }} '''Italia''',{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} zyrtarisht '''Republika Italiane''',{{Efn|{{Lang|it|Repubblica Italiana|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} është një vend në [[Evropa Jugore|Evropën Jugore]] dhe [[Evropa Perëndimore|Perëndimore]].{{Efn|Italia shpesh përfshihet në Evropën Perëndimore.<ref>Punime akademike që e përshkruajnë Italinë si vend të Evropës Perëndimore: * {{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=1998-11-11|title=Politics in Western Europe: An Introduction to the Politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|url-access=registration|edition=2nd|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|quote=list of Western European countries Italy.|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian Welfare State in a European Perspective: A Comparative Analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East–West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}}</ref>|name=WE}} Ajo përbëhet nga [[Gadishulli Apenin|një gadishull]] që shtrihet në [[Deti Mesdhe|Detin Mesdhe]], me [[Alpet]] përgjatë kufirit të saj tokësor verior, si dhe nga afro 800 ishuj, ndër të cilët spikasin [[Siçilia]] dhe [[Sardenja]]. Italia ka kufi tokësor me [[Franca|Francën]] në perëndim; [[Zvicra|Zvicrën]] dhe [[Austria|Austrinë]] në veri; [[Sllovenia|Slloveninë]] në lindje; si dhe me dy enklavat e [[Vatikani|Vatikanit]] dhe [[San Marino]]s. Ajo është vendi i dhjetë më i madh në Evropë për nga sipërfaqja, me {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}}, dhe shteti i tretë më i populluar anëtar i [[Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian|Bashkimit Evropian]], me afro 59 milionë banorë. Kryeqyteti i Italisë është [[Roma]]; qytete të tjera të mëdha janë [[Milano]], [[Napoli]], [[Torino]], [[Palermo]], [[Bolonja]], [[Firencia]], [[Gjenova]], [[Bari (Itali)|Bari]] dhe [[Venediku|Venecia]]. [[Historia e Italisë]] nis me popujt e shumtë [[Fiset Italike|italikë]], veçanërisht me [[Republika Romake|romakët e lashtë]], të cilët pushtuan botën mesdhetare gjatë Republikës Romake dhe e sunduan atë për shekuj me radhë gjatë [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]]. Me përhapjen e krishterimit, Roma u bë selia e [[Kisha Katolike Romake|Kishës Katolike]] dhe e papatit. [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|Rënia dhe shkatërrimi i Perandorisë Romake Perëndimore]] ndodhën mes [[Lashtësia e vonë|lashtësisë së vonë]] dhe [[Mesjeta e hershme|Mesjetës së hershme]], si pasojë e dyndjeve barbare dhe faktorëve të tjerë. Deri në shekullin XI, [[shtetet-qytet italiane]] dhe [[Republikat Detare|republikat detare]] u zgjeruan, duke sjellë begati të përtërirë përmes tregtisë dhe duke hedhur themelet e kapitalizmit modern. [[Rilindja italiane]] lulëzoi gjatë shekujve XV dhe XVI dhe u përhap në pjesën tjetër të Evropës. Eksploruesit italianë zbuluan rrugë të reja drejt Lindjes së Largët dhe [[Bota e Re|Botës së Re]], duke kontribuar ndjeshëm në [[Epoka e Zbulimeve|Epokën e Zbulimeve]]. Pas shekujsh ndarjesh politike dhe territoriale, [[Mbretëria e Italisë]] u themelua më 1861, pas [[Luftërat italiane të pavarësisë|luftërave të pavarësisë]] dhe [[Ekspedita e Të Njëmijëve|Ekspeditës së Të Njëmijëve]]. Nga fundi i shekullit XIX deri në fillim të shekullit XX, Italia u industrializua dhe krijoi [[Perandoria Italiane|një perandori koloniale]], ndërsa [[Italia jugore|jugu]] mbeti kryesisht i varfër, duke nxitur një [[diaspora italiane|diasporë të madhe emigrantësh]] drejt Amerikave. Nga viti 1915 deri më 1918, Italia mori pjesë në [[Lufta e Parë Botërore|Luftën e Parë Botërore]], duke iu bashkuar [[Aleatët e Luftës së Parë Botërore|Antantës]] kundër [[Fuqitë Qendrore|Fuqive Qendrore]]. Më 1922 u vendos diktatura fashiste italiane. Gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], Italia fillimisht ishte pjesë e [[Fuqitë e Boshtit|Boshtit]], deri në [[armëpushimi i Kassinbilit|armëpushimin me Fuqitë Aleate]] (1940–1943); më pas u bë bashkëluftuese e Aleatëve gjatë [[rezistenca italiane|rezistencës italiane]] dhe [[çlirimi i Italisë|çlirimit të Italisë]] nga [[pushtimi gjerman i Italisë|pushtimi gjerman]] dhe Republika kolaboracioniste [[Republika Sociale Italiane|Sociale Italiane]] (RSI) (1943–1945). Më 1946 monarkia u zëvendësua me republikë dhe vendi përjetoi [[mrekullia ekonomike italiane|një rimëkëmbje të fortë ekonomike]]. Italia është [[Shtetet e zhvilluara|vend i zhvilluar]] dhe [[Ekonomia e Italisë|ekonomia e saj e përparuar]] renditet ndër më të mëdhatë në botë si për PBB-në nominale, ashtu edhe për atë të përshtatur sipas PPP-së. Ajo ka sektorin e dytë më të madh të prodhimit në Evropë dhe është fuqi rajonale, ndërsa shpesh klasifikohet si fuqi e madhe. Italia është një nga anëtaret themeluese dhe kryesore të [[Bashkimi Evropian|Bashkimit Evropian]], si dhe bën pjesë në shumë organizata të tjera ndërqeveritare. Si superfuqi kulturore, ajo ka qenë prej kohësh një qendër botërore e njohur për [[artin italian|artin]], muzikën, letërsinë, [[Kuzhina italiane|kuzhinën]], [[Moda italiane|modën]], shkencën dhe teknologjinë, si dhe burim i shpikjeve dhe zbulimeve të shumta. Italia ka numrin më të madh të [[Vende të trashëgimisë botërore|vendeve të Trashëgimisë Botërore]] (62) dhe është vendi i pestë më i vizituar në botë për nga mbërritjet e turistëve ndërkombëtarë. == Emri<span class="anchor" id="Etymology"></span> == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Emri i Italisë|en|Name of Italy}}}} Për etimologjinë e ''Italia'' ka shumë hipoteza.<ref>Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0|language=it}}.</ref> Një teori sugjeron se emri e ka zanafillën nga një term i [[Gjuha greke e lashtë|greqishtes së lashtë]] për tokën e ''Italói''ve, një fis që banonte në rajonin e njohur sot si [[Kalabria]]. Fillimisht mendohej se quheshin ''Vituli'', por disa studiues sugjerojnë se kafsha e tyre [[totemi|totemike]] ishte viçi (latinisht: ''vitulus''; umbrianisht: ''vitlo''; oskanisht: ''Víteliú'')<!-- Nga en.wiki: and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] -->.<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24. {{ISBN|978-1-8849-6402-7|language=en}}</ref> Disa autorë të lashtë thonë se vendi u emërua sipas një sundimtari vendas, [[Italus|Italusit]].<ref>Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4|date=10 September 2015}}, on Perseus.</ref> Termi i greqishtes së lashtë për Italinë fillimisht i referohej vetëm jugut të gadishullit të [[Kalabria|Brutiumit]] dhe pjesëve të [[Katanxaro|Katanxaros]] dhe Vibo Valentias. Koncepti më i gjerë i [[Oenotria|Enotrisë]] dhe «Italia» u bënë sinonime dhe emri u përdor edhe për pjesën më të madhe të Lukanisë. Përpara zgjerimit të Republikës Romake, grekët e përdornin emrin për tokën midis [[Ngushtica e Mesinës|ngushticës së Mesinës]] dhe vijës që lidhte [[Gjiri i Salernos|gjirin e Salernos]] me [[Gjiri i Tarantos|gjirin e Tarantos]], duke iu përgjigjur Kalabrisë. Grekët nisën ta përdornin «Italia» për një rajon më të gjerë.<ref>{{cite book |last=Pallottino |first=Massimo |title=History of Earliest Italy |translator=M. Ryle and K. Soper |series=Jerome Lectures |volume=17 |page=50 |language=en}}</ref> Përveç «Italisë greke» në jug, historianët kanë sugjeruar ekzistencën e një «Italie etruske», e cila përfshinte zona të Italisë qendrore.<ref>{{cite book |last=Brizzi |first=Giovanni |title=Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano |location=Bologna |publisher=Patron |year=2012 |page=94 |language=it}}</ref> Kufijtë e [[Italia romake|Italisë romake]], ''Italia'', janë më të përcaktuar. ''[[Origines]]'' e Katonit e përshkruan Italinë si të gjithë gadishullin në jug të Alpeve.<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=cato+italy+south+of+the+Alps&pg=PT49|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|language=en}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108#v=snippet&q=cato%20walls%20of%20Italy&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live|language=en}}</ref> Në vitin 264 p.e.s., Italia romake shtrihej nga lumenjtë [[Arno]] dhe [[Rubikon]] në qendër-veri deri në të gjithë jugun. Zona veriore, [[Galia Cisalpine|Galitë Cisalpine]], që gjeografikisht konsiderohej pjesë e Italisë, u pushtua nga Roma në vitet 220 p.e.s.,<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454#v=snippet&q=Tota%20Italia%20essays&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|language=en}}</ref> por mbeti e ndarë politikisht. Ajo u bashkua ligjërisht me njësinë administrative të Italisë në vitin 42 p.e.s.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&dq=beyond+the+Rubicon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020|language=en}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|year=1866|language=en}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}</ref> Sardinia, [[Korsika]], Sicilia dhe [[Malta]] iu shtuan Italisë nga [[Diokleciani]] në vitin 292 e.s.,<ref>{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> duke bërë që Italia e antikitetit të vonë të përkonte me rajonin gjeografik të Italisë së sotme.<ref>{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}</ref> Latinishtja ''Italicus'' përdorej për të përshkruar «një njeri nga Italia», në dallim nga një ''provincial'', ose dikush nga një [[provincë romake]].<ref>''Letters'' 9.23</ref> Mbiemri ''italianus'', nga i cili rrjedh ''Italian'', vjen nga latinishtja mesjetare dhe përdorej krahas ''Italicus'' gjatë [[Periudha e hershme moderne|periudhës së hershme moderne]].<ref>''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}</ref> Pas [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|rënies së Perandorisë Romake Perëndimore]], u krijua [[Mbretëria ostrogote|Mbretëria ostrogote e Italisë]]. Pas pushtimeve të [[Lombardët|lombardëve]], ''Italia'' u ruajt si emri i mbretërisë së tyre dhe i mbretërisë pasuese brenda [[Perandoria e Shenjtë Romake|Perandorisë së Shenjtë Romake]].<ref>{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com|language=it}}</ref> == Historia == {{Kryesor|Historia e Italisë}} === Parahistoria dhe lashtësia === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Italia parahistorike|en|Prehistoric Italy}}, {{ill|Popujt italikë|en|Italic peoples}}, {{ill|Qytetërimi etrusk|en|Etruscan civilisation}}, {{ill|Kolonizimi grek i Italisë|en|Greek colonisation}}, [[Magna Graecia]]}} [[File:Etruscan Painting 1.jpg|thumb|right|Afresk [[etrusk]] në nekropolin e Monterozzit, shekulli V p.e.s.]] Artefakte të [[Paleoliti i Poshtëm|Paleolitit të Poshtëm]], që datojnë 850.000 vjet më parë, janë zbuluar në Monte Poggiolo.<ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|title=Erano padani i primi abitanti d'Italia|url=http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220707/http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|archive-date=2019-06-26|access-date=2019-03-11|website=National Geographic|language=it}}</ref> Gërmimet në të gjithë Italinë kanë zbuluar praninë e [[Neandertalët|neandertalëve]] gjatë Paleolitit të Mesëm, rreth 200.000 vjet më parë,<ref>Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-3064-6463-2}}.</ref> ndërsa njerëzit modernë u shfaqën rreth 40.000 vjet më parë në Riparo Mochi.<ref>42,7–41,5 ka ([[Rregulli 68–95–99,7|interval besueshmërie 1σ]]). {{Cite journal|last=Douka|first=Katerina|display-authors=etal|year=2012|title=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)|journal=Journal of Human Evolution|volume=62|issue=2|pages=286–299|doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009|pmid=22189428|bibcode=2012JHumE..62..286D|language=en}}; {{Cite web|date=2010-01-29|title=Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria|url=http://www.iipp.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015231105/http://www.iipp.it/|archive-date=2013-10-15|publisher=IIPP|access-date=2017-08-15|language=it}}</ref> Popujt e lashtë të Italisë para-romake ishin [[Proto-Indo-Evropianët|indoevropianë]], veçanërisht popujt italikë. Popujt kryesorë historikë me prejardhje të mundshme joindoevropiane ose paraindoevropiane përfshijnë [[Etruskët|etruskët]], [[Elimët|elimët]] dhe sikanët e Siçilisë, si edhe sardët parahistorikë, prej të cilëve rrjedh qytetërimi nuragik. Popullsi të tjera të lashta përfshijnë retët dhe kamunët, të njohur për vizatimet e tyre shkëmbore në Valcamonica.<ref>{{Cite web|title=Rock Drawings in Valcamonica|url=https://whc.unesco.org/en/list/94|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703183257/http://whc.unesco.org/en/list/94|archive-date=2010-07-03|access-date=2010-06-29|publisher=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Një mumje natyrore, [[Ötzi]], e datuar në vitet 3400–3100 p.e.s., u zbulua në vitin 1991 në akullnajën Similaun.<ref>{{Cite journal|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Ivy|first2=Susan D.|display-authors=etal|year=1994|title=AMS ¹⁴C Age Determination of Tissue, Bone and Grass Samples from the Ötzal Ice Man|url=http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|url-status=live|journal=Radiocarbon|volume=36|issue=2|pages=247–250|doi=10.1017/s0033822200040534|archive-url=https://web.archive.org/web/20100720211402/https://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|archive-date=2010-07-20|access-date=2016-02-04|doi-access=free|language=en}}</ref> Kolonizuesit e parë ishin [[Fenikasit|fenikasit]], të cilët ngritën qendra tregtare në brigjet e Siçilisë dhe Sardenjës. Disa prej tyre u shndërruan në qendra të vogla urbane dhe u zhvilluan krahas kolonive greke.<ref>{{Cite journal|last1=Raclot|first1=Thierry|last2=Oudart|first2=Hugues|date=January 2000|title=CORPS GRAS ET OBESITE Acides gras alimentaires et obésité: aspects qualitatifs et quantitatifs|journal=Oléagineux, Corps gras, Lipides|volume=7|issue=1|pages=77–85|doi=10.1051/ocl.2000.0077|issn=1258-8210|doi-access=free|language=fr}}</ref> Gjatë shekujve VIII dhe VII p.e.s., u themeluan koloni greke në Pithecusae, të cilat përfundimisht u shtrinë në jug të Gadishullit Apenin dhe në bregdetin e Siçilisë, zonë që më vonë u njoh si [[Magna Graecia]].<ref>Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980.</ref> Jonianët, kolonët dorikë, sirakuzanët dhe akejtë themeluan qytete të ndryshme. Kolonizimi grek i Italisë i vuri popujt italikë në kontakt me forma demokratike qeverisjeje dhe me shprehje të zhvilluara artistike e kulturore.<ref>{{Cite web|title=II 1987: Uomini e vicende di Magna Grecia|url=https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204123345/https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|archive-date=2021-02-04|access-date=2021-01-31|website=bpp.it|language=it}}</ref> === Roma e lashtë === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Roma e Lashtë|en|Ancient Rome}} · {{ill|Zgjerimi romak në Itali|en|Roman expansion in Italy}} · {{ill|Italia romake|en|Roman Italy}}}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Colosseo 2020.jpg | caption1 = [[Koloseumi]], i konsideruar gjerësisht si një nga veprat më të mëdha të arkitekturës dhe inxhinierisë së lashtësisë | image2 = Roman Empire Trajan 117AD.png | caption2 = {{Legend|#b23938|[[Perandoria Romake]] në vitin 117 e.s., në shtrirjen e saj më të madhe<ref>{{Cite book|last=Bennett, Julian|url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC|title=Trajan: Optimus Princeps : a Life and Times|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16524-2|language=en}}</ref>}} {{Legend|#d28989|[[Shteti vasal|Shtetet vasale]]}} }} Historia e Italisë shtrihet deri te shumë [[Fiset Italike|popuj italikë]], ndër të cilët veçohen romakët e lashtë, të cilët pushtuan botën mesdhetare gjatë [[Republika Romake|Republikës Romake]] dhe sunduan për shekuj me radhë gjatë [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]].<ref>{{Cite book |last1=Carl Waldman |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |title=Encyclopedia of European Peoples |last2=Catherine Mason |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586 |access-date=2013-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |archive-date=2023-03-11 |url-status=live|language=en}}; {{Cite book |last=Mommsen |first=Theodor |title=History of Rome, Book II: From the Abolition of the Monarchy in Rome to the Union of Italy |publisher=Reimer & Hirsel |year=1855 |location=Leipzig|language=de}}; {{Cite book |last=Lazenby |first=John Francis |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |date=1998-02-04 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3004-0 |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |url-access=registration |via=Internet Archive|language=en}}</ref> Roma e lashtë, një vendbanim në brigjet e [[Tiberi|lumit Tiber]] në Italinë qendrore, u themelua më 753 p.e.s. dhe u qeveris për 244 vjet nga një sistem monarkik.<ref>{{Cite web |date=2009-11-24 |title=Rome founded {{!}} 21 April, 753 B.C. |url=https://www.history.com/this-day-in-history/april-21/rome-founded |access-date=2025-04-10 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Në vitin 509 p.e.s., romakët, të cilët përkrahnin qeverisjen nga Senati dhe Populli ([[SPQR]]), [[Përmbysja e monarkisë romake|dëbuan monarkinë]] dhe themeluan një republikë oligarkike.<ref>{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908|title=The Chronology of Early Rome|url=https://www.jstor.org/stable/261793|journal=Classical Philology|volume=3|issue=3|pages=316–329|doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192|issn=0009-837X |quote=It has come to be second nature ... to date the founding of Rome [to] 753 BC [and] the first year of the Republic [to] 509&nbsp;BC.|url-access=subscription|language=en}}</ref> Gadishulli Apenin, i quajtur ''Italia'', u bashkua në një njësi të vetme gjatë zgjerimit romak, përmes pushtimit të territoreve të reja, shpesh në kurriz të fiseve të tjera italike, [[Luftërat samnite|samnitëve]], [[Luftërat romako-etruske|etruskëve]], [[Luftërat romako-galike|keltëve]] dhe [[Lufta pirrike|grekëve]]. U krijua një lidhje e qëndrueshme me shumicën e fiseve dhe qyteteve vendore dhe Roma nisi pushtimin e Evropës Perëndimore, Afrikës Veriore dhe [[Lindja e Mesme|Lindjes së Mesme]]. Pas vrasjes së [[Jul Çezari|Jul Çezarit]] në vitin 44 p.e.s., Roma u shndërrua në një perandori të madhe, që shtrihej nga [[Britania romake|Britania]] deri në kufijtë e [[Provinca romake e Mesopotamisë|Persisë]] dhe përfshinte të gjithë pellgun mesdhetar, ku kulturat greke, romake dhe të tjera u ndërthurën për të krijuar një qytetërim të fuqishëm. Sundimi i gjatë i perandorit të parë, [[Augusti|Augustit]], shënoi fillimin e një epoke paqeje dhe begatie. Italia romake mbeti qendra e perandorisë, atdheu i romakëve dhe territori ku ndodhej kryeqyteti.<ref>{{Cite journal|last=Morcillo|first=Marta García Morcillo|title=The Glory of Italy and Rome's Universal Destiny in Strabo's Geographika, in: A. Fear – P. Liddel (eds), Historiae Mundi. Studies in Universal History. Duckworth: London 2010: 87–101. |url=https://www.academia.edu/362374|url-status=live|journal=Historiae Mundi: Studies in Universal History|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073554/https://www.academia.edu/362374|archive-date=2022-01-14|access-date=2021-11-20|language=en}}; {{Cite book|last=Keaveney|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|title=Arthur Keaveney: ''Rome and the Unification of Italy''|date=January 1987|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-3121-8|access-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000835/https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|archive-date=2024-02-11|url-status=live|language=en}}; {{Cite book|last=Billanovich|first=Giuseppe|url=https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13|title=Libreria Universitaria Hoepli, Lezioni di filologia, Giuseppe Billanovich e Roberto Pesce: ''Corpus Iuris Civilis, Italia non erat provincia, sed domina provinciarum'', Feltrinelli, p.363|publisher=Roberto Pesce|year=2008|isbn=978-8-8965-4309-2|language=it|access-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000801/https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13#v=onepage&q=Italia%20domina%20provinciarum&f=false|archive-date=2024-02-11}}</ref> Dy shekujt e parë të perandorisë u shënuan nga një periudhë stabiliteti të paprecedentë, e njohur si ''[[Pax Romana]]'' (Paqja Romake). Roma arriti shtrirjen e saj më të madhe territoriale nën [[Trajani|Trajanin]] (98–117 e.s.), por një periudhë trazirash dhe rënieje në rritje nisi nën [[Komodi|Komodin]] (180–192).<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Five Good Emperors |url=https://www.britannica.com/topic/Five-Good-Emperors |access-date=2024-08-04 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Gibbon |first=Edward |title=The History of the Decline And Fall of the Roman Empire |date=1776 |chapter=The Decline And Fall in the West – Chapter 4 |chapter-url=https://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |access-date=2017-06-27 |archive-date=2017-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824100850/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |url-status=live|language=en}}</ref> [[Dyndjet Barbare]], të shoqëruara me [[Kontaktet gjermano-romake|pushtime të mëdha nga popujt gjermanikë]], çuan në rënien e Perandorisë Romake. Perandoria Romake ishte ndër më të mëdhatë në histori dhe ushtronte fuqi të madhe ekonomike, kulturore, politike dhe ushtarake.<ref>{{Cite web |date=2024-06-04 |title=The Roman Empire at its greatest expansion |url=https://trizioeditore.it/en/blogs/notizie/impero-romano-massima-espansione-mappa-storia |access-date=2025-04-10 |website=Trizio Editore |language=en}}</ref> Në shtrirjen e saj më të madhe, ajo kishte një sipërfaqe prej 5.000.000 km².<ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|year=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959|language=en}}; {{Cite journal|last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|year=2006|title=East–West Orientation of Historical Empires|url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|url-status=live|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=222|doi=10.5195/JWSR.2006.369|issn=1076-156X|archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|archive-date=2016-05-17|access-date=2016-02-06|doi-access=free|language=en}}</ref> [[Trashëgimia e Perandorisë Romake|Trashëgimia romake]] ka ndikuar thellësisht në qytetërimin perëndimor dhe në formësimin e botës moderne. Përdorimi i gjerë i [[Gjuhët neolatine|gjuhëve neolatine]] që rrjedhin nga latinishtja, [[Numrat romakë|sistemi numerik]], alfabeti dhe kalendari modern perëndimor, si dhe përhapja e krishterimit si fe botërore, janë ndër trashëgimitë e shumta të sundimit romak.<ref>{{Cite book|last=Richard|first=Carl J.|title=Why we're all Romans: the Roman contribution to the western world|publisher=Rowman & Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6779-5|edition=1st pbk.|location=Lanham, MD|pages=xi–xv|language=en}}</ref> === Mesjeta === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Italia në Mesjetë|en|Italy in the Middle Ages}}}} Pas [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|rënies së Perandorisë Romake Perëndimore]], Italia ra nën sundimin e mbretërisë së Odoakerit dhe u pushtua nga [[Ostrogotët]].<ref>{{Cite book|last=Sarris|first=Peter|title=Empires of faith: the fall of Rome to the rise of Islam, 500–700|publisher=Oxford UP|year=2011|isbn=978-0-1992-6126-0|edition=1st. pub.|location=Oxford|page=118|language=en}}</ref> Pushtimet sollën një varg të rrëmujshëm mbretërish dhe periudhën që quhet «[[Epoka e errët|Epoka e Errët]]». Pushtimi nga një tjetër fis [[Gjermanikët|gjermanik]] në shekullin VI, [[Langobardët]], pakësoi praninë bizantine dhe i dha fund unitetit politik të gadishullit. Veriu formoi mbretërinë langobarde; pjesa qendrore dhe ajo jugore u kontrolluan gjithashtu nga langobardët, ndërsa pjesë të tjera mbetën nën sundimin bizantin.<ref>{{Cite web|title=History of Italy|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929150112/https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|archive-date=2022-09-29|access-date=2022-09-29|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[File:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|thumb|right|upright=.7|[[Marko Polo|Marko Polo (Marco Polo)]], eksplorues i shekullit XIII]] Mbretëria langobarde u përfshi në [[Francia]] nga [[Karli i Madh]] në fund të shekullit VIII dhe u bë Mbretëria e Italisë.<ref>{{Cite web|title=Carolingian and post-Carolingian Italy, 774–962|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007160553/https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|archive-date=2022-10-07|access-date=2022-10-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> Frankët ndihmuan në formimin e [[Shtetet Papale|Shteteve Papale]]. Deri në shekullin XIII, politika dominohej nga marrëdhëniet ndërmjet [[Perandori i Shenjtë Romak|perandorëve të Perandorisë së Shenjtë Romake]] dhe papatit; qytet-shtetet mbështesnin njërën palë ([[Gibelinët]]) ose tjetrën ([[Guelfët]]) për përfitime të çastit.<ref>{{Cite book|last=Nolan|first=Cathal J.|title=The age of wars of religion, 1000–1650: an encyclopedia of global warfare and civilization|publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-3133-3045-2|edition=1. publ.|location=Westport (Connecticut)|page=360|language=en}}</ref> Perandori gjermanik dhe papa romak u bënë fuqitë universale të Evropës mesjetare. Megjithatë, konfliktet rreth [[Kontroversa e investiturës|kontroversës së investiturës]] dhe ato ndërmjet guelfëve e gibelinëve i dhanë fund sistemit perandorako-feudal në veri, ku qytetet fituan pavarësinë.<ref>{{Cite book|last=Jones|first=Philip|title=The Italian city-state: from Commune to Signoria|publisher=Clarendon Press|year=1997|isbn=978-0-1982-2585-0|location=Oxford|pages=55–77|language=en}}</ref> Më 1176, [[Lidhja Lombarde]] e qytet-shteteve mundi perandorin e Perandorisë së Shenjtë Romake, [[Frederik Barbarosa]], duke siguruar pavarësinë e tyre. Qytet-shtete si Milano, Firencia dhe Venecia luajtën rol novator në zhvillimin financiar, duke krijuar praktika bankare dhe duke mundësuar forma të reja organizimi shoqëror.<ref>{{Cite book|last=Niall|first=Ferguson|title=The Ascent of Money: The Financial History of the World|publisher=Penguin|year=2008|language=en}}</ref> Në zonat bregdetare dhe jugore, republikat detare sundonin Mesdheun dhe monopolizonin tregtinë me Orientin. Ato ishin qytet-shtete të pavarura talasokratike, ku tregtarët kishin pushtet të konsiderueshëm. Ndonëse oligarkike, liria politike relative që ofronin favorizonte përparimin akademik dhe artistik.<ref name="Lane">{{Cite book|last=Lane|first=Frederic C.|title=Venice, a maritime republic|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1991|isbn=978-0-8018-1460-0|edition=4. print.|location=Baltimore|page=73|language=en}}</ref> Republikat detare më të njohura ishin Venecia, [[Republika e Gjenovës|Gjenova]], [[Republika e Pizës|Piza]] dhe [[Dukati i Amalfit|Amalfi]].<ref>G. Benvenuti – Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia – Newton & Compton editori, Roma 1989; Armando Lodolini, ''Le repubbliche del mare'', Biblioteca di storia patria, 1967, Roma. {{Cite book|last=Peris|first=Persi|title=Conoscere l'Italia|publisher=Istituto Geografico De Agostini|year=1982|pages=74|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche Marinare|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829104758/http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|archive-date=2019-08-29|access-date=2019-09-13|website=Treccani.it|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche marinare|url=https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101131949/https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|archive-date=2020-01-01|access-date=2019-09-13|website=thes.bncf.firenze.sbn.it|publisher=National Central Library (Florence)|language=it}}</ref> Secila zotëronte toka përtej detit, ishuj, territore në detet Adriatik, Egje dhe të Zi, si dhe koloni tregtare në Lindjen e Afërt dhe Afrikën e Veriut.<ref>{{Cite book|last=Zorzi|first=Alvise|url=https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|title=Venice: The Golden Age, 697 – 1797|publisher=Abbeville Press|year=1983|isbn=0-8965-9406-8|location=New York|page=255|access-date=2017-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202182132/https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|archive-date=2023-02-02|url-status=live|language=en}}</ref> {{Multiple image | align = right | total_width = 345 | direction = horizontal | width1 = 280 | image1 = Naval Jack of Italy.svg | width2 = 280 | image2 = Republik Venedig Handelswege01-IT.png | alt2 = Hartë | footer = Majtas: flamuri i [[Forca Detare Italiane|Forcës Detare Italiane]]. Në drejtim të akrepave të orës, duke nisur nga lart majtas: stemat e [[Republika e Venedikut|Venecias]], [[Republika e Gjenovës|Gjenovës]], [[Republika e Pizës|Pizës]] dhe [[Dukati i Amalfit|Amalfit]].<br />Djathtas: rrugët tregtare dhe kolonitë e [[Kolonitë gjenoveze|Gjenovës]] dhe [[Shteti i Detit|Venecias]]. }} Venecia dhe Gjenova ishin portat e Evropës drejt Lindjes dhe prodhuese të qelqit të hollë, ndërsa Firencia ishte qendër e mëndafshit, leshit, bankave dhe argjendarisë. Pasuria e krijuar mundësoi porositjen e projekteve të mëdha artistike publike dhe private. Republikat morën pjesë në [[Kryqëzatat]], duke ofruar mbështetje dhe transport, por kryesisht duke ndjekur mundësi politike dhe tregtare.<ref name="Lane"/> Italia i ndjeu e para ndryshimet ekonomike që çuan në [[Revolucioni tregtar|revolucionin tregtar]]: Venecia arriti të pushtonte kryeqytetin bizantin dhe të financonte udhëtimet e [[Marko Polo|Marko Polos]] në Azi; universitetet e para u themeluan në qytetet italiane dhe dijetarë si Akuini fituan famë ndërkombëtare; kapitalizmi dhe familjet bankare u shfaqën në Firencia, ku rreth vitit 1300 vepronin Danteja dhe Xhoto.<ref name="See">{{Cite web|last=Sée|first=Henri|title=Modern Capitalism Its Origin and Evolution|url=http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007010542/http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf|archive-date=2013-10-07|access-date=2013-08-29|website=University of Rennes|publisher=Batoche Books|language=en}}</ref> Në jug, Sicilia ishte shndërruar në [[Emirati i Sicilisë|emirat arab islamik]] në shekullin IX, i cili lulëzoi deri në pushtimin e tij nga italo-normanët në fund të shekullit XI, së bashku me shumicën e principatave langobarde dhe bizantine të Italisë jugore.<ref>{{cite book|last=Ali|first=Ahmed Essa with Othman|title=Studies in Islamic civilization: the Muslim contribution to the Renaissance|year=2010|publisher=International Institute of Islamic Thought|location=Herndon, VA|isbn=978-1-56564-350-5|pages=38–40|language=en}}</ref> Më pas, rajoni u nda ndërmjet [[Mbretëria e Siçilisë|Mbretërisë së Siçilisë]] dhe [[Mbretëria e Napolit|Mbretërisë së Napolit]].{{Efn|Mbretëria e Napolit është emërtim i përdorur nga historianët, por jo nga sundimtarët e saj, të cilët ruajtën emrin origjinal «Mbretëria e Siçilisë» (pra, ekzistonin dy Mbretëri të Siçilisë).}}<ref>Eleni Sakellariou, ''Southern Italy in the Late Middle Ages: Demographic, Institutional and Economic Change in the Kingdom of Naples, c.1440–c.1530'' (Brill, 2012), pp. 63–64.</ref> [[Vdekja e Zezë]] e vitit 1348 vrau ndoshta një të tretën e popullsisë së Italisë.<ref>Stéphane Barry and Norbert Gualde, "The Biggest Epidemics of History" (La plus grande épidémie de l'histoire), in ''L'Histoire'' n° 310, June 2006, pp. 45–46; "[https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml Plague]". Brown University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831003435/http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml|date=2009-08-31}}</ref> === Periudha e hershme moderne === {{Kryesor|Periudha e Rilindjes italiane}} {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e Italisë së hershme moderne|en|History of early modern Italy}}}} [[File:Italy 1494.svg|thumb|upright=.8|right|Shtetet italiane para [[Luftërat italiane|Luftërave italiane]] të vitit 1494]] Gjatë shekujve XV dhe XVI, Italia ishte vendlindja dhe qendra e [[Rilindja|Rilindjes]]. Kjo periudhë shënoi kalimin nga Mesjeta në epokën moderne dhe u mundësua nga pasuria e grumbulluar prej qyteteve tregtare dhe patronazhi i familjeve sunduese.<ref name="strathern">{{Cite book|last=Strathern|first=Paul|title=The Medici: Godfathers of the Renaissance|year=2003|language=en}}</ref> Shtetet italiane u shndërruan në shtete rajonale të sunduara nga princër që kontrollonin tregtinë dhe administratën, ndërsa oborret e tyre u bënë qendra të rëndësishme të arteve dhe shkencave. Këto principata drejtoheshin nga dinasti politike dhe familje tregtare, si [[Medici]]t e Firences. Pas përfundimit të [[Skizma perëndimore|Skizmës perëndimore]], [[Martini V|Papa Martini V]] u kthye në [[Shtetet Papale]] dhe e riktheu Italinë si qendrën e vetme të krishterimit perëndimor. [[Banka Medici|Banka e Medicive]] u bë institucioni kreditor i papatit dhe u krijuan lidhje të rëndësishme mes Kishës dhe dinastive të reja politike.<ref name="strathern"/><ref>{{Cite web|url=http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|title=Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel|author=Peter Barenboim; Sergey Shiyan|publisher=SLOVO|location=Moskë|year=2006|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511133416/http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|archive-date=11 May 2011|isbn=5-8505-0825-2}}</ref> [[File:Leonardo self.jpg|thumb|upright=.7|left|[[Leonardo da Vinçi]], mishërimi i njeriut të Rilindjes, në një autoportret ({{Rreth}} 1512)]] Më 1453, megjithë përpjekjet e [[Nikolla V|Papës Nikolla V]] për të mbështetur bizantinët, qyteti i [[Kostandinopoja|Kostandinopojës]] ra në duart e [[Perandoria Osmane|osmanëve]]. Kjo solli migrimin e dijetarëve dhe teksteve greke drejt Italisë, duke nxitur rizbulimin e [[Humanizmi|humanizmit]] grek.<ref>{{Cite book|title=Renaissance|work=Encyclopædia Britannica|year=2008|edition=O.Ed.|language=en}} {{Cite book|last=Har|first=Michael H.|title=History of Libraries in the Western World|publisher=Scarecrow Press Incorporate|year=1999|isbn=0-8108-3724-2|language=en}} {{Cite book|last=Norwich|first=John Julius|title=A Short History of Byzantium|publisher=Knopf|year=1997|isbn=0-6794-5088-2|language=en}}</ref> Sundimtarë humanistë si Federico da Montefeltro dhe [[Piu II|Papa Piu II]] punuan për të themeluar qytete ideale, duke themeluar Urbino dhe Pienza. Pico della Mirandola shkroi ''Fjalimin mbi dinjitetin e njeriut'', që konsiderohet manifesti i Rilindjes. Kjo periudhë pati ndikim mbizotërues mbi artin evropian për shekuj me radhë, me artistë si [[Leonardo da Vinçi]], Botticelli, [[Mikelanxhelo]], [[Rafaelo]], [[Xhoto]], [[Donatello]] dhe [[Ticiani]], si dhe arkitektë si [[Filippo Brunelleschi]], Andrea Palladio dhe Donato Bramante. Eksplorues dhe lundërtarë italianë nga republikat detare, të etur për të gjetur një rrugë alternative drejt Indive e për të anashkaluar osmanët, u ofruan shërbimet e tyre monarkëve të vendeve të Atlantikut dhe luajtën rol kyç në fillimin e [[Epoka e Zbulimeve|Epokës së Zbulimeve]] dhe kolonizimit të Amerikave. Ndër eksploruesit më të njohur ishin [[Kristofor Kolombi]], udhëtimi i të cilit më 1492 nisi kontaktin e vazhdueshëm evropian me Amerikën, kolonizimin dhe shfrytëzimin e saj;<ref>{{Cite book|title=Encyclopædia Britannica|edition=1993|volume=16|pages=605ff|language=en}} {{Cite book|last=Morison|title=Christopher Columbus|edition=1955|pages=14ff|language=en}}</ref> John Cabot, i cili kreu eksplorimin e parë të dokumentuar evropian të Amerikës së Veriut që prej [[Fiset Nordike|nordikëve]];<ref>{{Cite web|year=2007|title=Catholic Encyclopedia: John & Sebastian Cabot|url=https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518005335/https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|archive-date=18 May 2020|access-date=17 May 2008|publisher=newadvent|language=en}}</ref> dhe [[Amerigo Vespucci]], udhëtimet e të cilit konfirmuan se tokat përbënin një kontinent të ri («Botën e Re»), që më pas u emërtua për nder të tij.<ref>{{Cite book|last=Martone|first=Eric|title=Italian Americans: The History and Culture of a People|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-6106-9995-2|page=504|url=https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|access-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001055/https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|archive-date=11 February 2024|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Greene|first=George Washington|author-link=George Washington Greene|title=The Life and Voyages of Verrazzano|publisher=Folsom, Wells, and Thurston|year=1837|location=Cambridge University|page=13|url=https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000806/https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|via=Google Books|language=en}}</ref> Një aleancë mbrojtëse e njohur si Lidhja italike u krijua mes Venecias, Napolit, Firences, Milanos dhe papatit. [[Lorenzo de' Medici|Lorenzo de' Medici, «i Madhërishmi»]], ishte patroni më i madh i Rilindjes; mbështetja e tij ndihmoi aleancën të ndalte pushtimin turk gjatë [[Rrethimi i Otrantos|rrethimit të Otrantos]]. Megjithatë, aleanca u shpërbë në vitet 1490; pushtimi i [[Karli VIII i Francës|Karlit VIII të Francës]] nisi një varg luftërash në gadishull. Gjatë Rilindjes së Lartë, papë si [[Juli II]] (1503–1513) luftuan për kontrollin e Italisë kundër monarkëve të huaj; [[Pali III]] (1534–1549) parapëlqeu të ndërmjetësonte mes fuqive evropiane për të siguruar paqen. Në mes të këtyre konflikteve, papët Medici [[Leoni X]] (1513–1521) dhe [[Klementi VII]] (1523–1534) u përballën me [[Reformimi protestant|Reformimin protestant]] në Gjermani, Angli dhe gjetkë.<ref>{{Cite book|last=MacCulloch|first=Diarmaid|title=The Reformation: A History|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=978-0143035381|language=en}}</ref> Më 1559, në përfundim të luftërave italiane mes Francës dhe Habsburgëve, rreth gjysma e Italisë (mbretëritë jugore të [[Mbretëria e Napolit|Napolit]], [[Mbretëria e Siçilisë|Siçilisë]], [[Mbretëria e Sardenjës|Sardenjës]] dhe [[Dukati i Milanos|Dukati i Milanos]]) ishte nën sundimin spanjoll, ndërsa gjysma tjetër mbeti e pavarur (shumë shtete vazhduan të ishin formalisht pjesë e Perandorisë së Shenjtë Romake). Papati nisi [[Kundër-Reformimi|Kundër-Reformimin]], ngjarjet kryesore të të cilit përfshinin: [[Koncili i Trentos|Koncili i Trentit]] (1545–1563); miratimin e [[Kalendari gregorian|kalendarit gregorian]]; misionin jezuit në Kinë; [[Luftërat fetare franceze|luftërat fetare franceze]]; përfundimin e [[Lufta Tridhjetëvjeçare|Luftës Tridhjetëvjeçare]] (1618–1648); dhe [[Lufta e Madhe Turke|Luftën e Madhe Turke]]. Ekonomia italiane ra gjatë shekujve XVII dhe XVIII.{{Citim i duhur|date=July 2026}} [[File:Flag of the Cispadane Republic.svg|thumb|upright|Flamuri i Republikës Cispadane, trengjyrëshi i parë italian i miratuar nga një shtet sovran italian (1797)]] Gjatë [[Lufta e Trashëgimisë Spanjolle|Luftës së Trashëgimisë Spanjolle]] (1700–1714), Austria mori shumicën e zotërimeve spanjolle në Itali, përkatësisht Milanon, Napolin dhe Sardenjën; kjo e fundit iu dha Shtëpisë së Savojës në këmbim të Siçilisë më 1720. Më vonë, një degë e Burbonëve u ngjit në fronin e Siçilisë dhe Napolit. Gjatë [[Luftërat Napoleonike|Luftërave Napoleonike]], Italia veriore dhe ajo qendrore u riorganizuan si [[Republikat simotra|republika simotra]] të Francës dhe, më vonë, si [[Mbretëria e Italisë (Napoleonike)|Mbretëria e Italisë]].<ref>{{Cite book|last=Bonaparte|first=Napoleon|title=The Economy of the Empire in Italy: Instructions from Napoleon to Eugène, Viceroy of Italy|work=Exploring the European Past: Texts & Images|edition=Second Edition|editor=Timothy E. Gregory|publisher=Thomson|location=Mason|year=2007|pages=65–66|language=en}}</ref> Jugu u administrua nga [[Joachim Murat]], kunati i Napoleonit. [[Kongresi i Vjenës]] i viteve 1814–1815 rivendosi gjendjen e fundit të shekullit XVIII, por idealet e [[Revolucioni Francez|Revolucionit Francez]] nuk mund të zhdukeshin dhe u rishfaqën gjatë trazirave politike që karakterizuan fillimin e shekullit XIX. Miratimi i parë i trengjyrëshit italian nga një shtet italian, Republika Cispadane, ndodhi gjatë Italisë napoleonike, pas Revolucionit Francez, i cili përkrahte [[Vetëvendosja|vetëvendosjen]] kombëtare.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|year=2002|isbn=978-8-8045-0946-2|page=156|language=it}} {{Cite web|url=http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|title=The tri-coloured standard|work=Getting to Know Italy|publisher=Ministry of Foreign Affairs|access-date=5 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223131121/http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|archive-date=23 February 2008|language=en}}</ref> Kjo ngjarje përkujtohet me [[Dita e Trengjyrëshit|Ditën e Trengjyrëshit]].<ref>{{Cite web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:legge:1996-12-31;671|title=Article 1 of the law n. 671 of 31 December 1996 ("National celebration of the bicentenary of the first national flag")|language=en}}</ref> === Bashkimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Unifikimi i Italisë|en|Unification of Italy}}}} Mbretëria e Italisë u krijua si rezultat i përpjekjeve të nacionalistëve italianë dhe monarkistëve besnikë ndaj [[Shtëpia e Savojës|Shtëpisë së Savojës]] për të themeluar një mbretëri të bashkuar që përfshinte të gjithë [[Gadishulli Apenin|Gadishullin Apenin]]. Nga mesi i shekullit XIX, rritja e [[Nacionalizmi italian|nacionalizmit italian]] çoi në revolucion.<ref>{{Cite web|title=Risorgimento in 'Dizionario di Storia'|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922035556/https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|archive-date=2022-09-22|access-date=2022-09-22|website=treccani.it|language=it}}</ref> Pas [[Kongresi i Vjenës|Kongresit të Vjenës]] më 1815, u shfaq lëvizja politike dhe shoqërore për bashkimin italian, ose ''Risorgimento'', e cila synonte bashkimin e Italisë përmes bashkimit të shteteve dhe çlirimit të tyre nga kontrolli i huaj. Një figurë radikale ishte gazetari patriot [[Giuseppe Mazzini]], themeluesi i lëvizjes politike [[Italia e Re]] në vitet 1830, i cili përkrahte një republikë unitare dhe mbronte një lëvizje të gjerë nacionaliste. Më 1847 u interpretua për herë të parë publikisht «Il Canto degli Italiani», e cila u bë himni kombëtar më 1946.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|year=2002|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|isbn=978-8-8045-0946-2|page=18}}; {{Cite web|title=Fratelli d'Italia|url=https://www.quirinale.it/page/inno|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426052752/https://www.quirinale.it/page/inno|archive-date=2023-04-26|access-date=2021-10-01|language=it}}</ref> {{Multiple image | align = right | image1 = Giuseppe Mazzini.jpg | width1 = 173 | image2 = Giuseppe Garibaldi 1861.jpg | width2 = 138 | footer = [[Giuseppe Mazzini]] (majtas), udhëheqës me ndikim të madh i lëvizjes revolucionare italiane; dhe [[Xhuzepe Garibaldi]] (djathtas), i cilësuar si një nga gjeneralët më të mëdhenj të kohëve moderne<ref name="scholar and patriot">{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=iWK7AAAAIAAJ&pg=PA133&dq=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time|title=Scholar and Patriot|publisher=Manchester University Press|via=Google Books|language=en}}</ref> dhe si «Heroi i Dy Botëve», për shkak të fushatave të tij ushtarake në Amerikën e Jugut dhe në Evropë,<ref>{{Cite web|title=Giuseppe Garibaldi (Italian revolutionary)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226091529/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|archive-date=2014-02-26|access-date=2014-03-06|language=en}}</ref> i cili mori pjesë në shumë fushata ushtarake që çuan drejt bashkimit të Italisë }} Anëtari më i famshëm i «Italisë së Re» ishte revolucionari dhe gjenerali [[Xhuzepe Garibaldi]] (Giuseppe Garibaldi),<ref>Denis Mack Smith, ''Modern Italy: A Political History'', (University of Michigan Press, 1997) f. 15. Një jehonë letrare mund të gjendet te personazhi i Giorgio Violës në romanin ''Nostromo'' të Joseph Conradit.</ref> i cili udhëhoqi përpjekjet republikane për bashkim në Italinë jugore. Megjithatë, monarkia italiane e Shtëpisë së Savojës, në [[Mbretëria e Sardenjës (1720–1861)|Mbretërinë e Sardenjës]], qeveria e së cilës drejtohej nga [[Camillo Benso, Konti i Cavour|Camillo Benso, konti i Cavourit]], kishte gjithashtu synimin të krijonte një shtet të bashkuar italian. Në kontekstin e [[Revolucionet liberale të vitit 1848|revolucioneve liberale të vitit 1848]] që përfshinë Evropën, u shpall një [[Lufta e Parë Italiane për Pavarësi|luftë e parë e pasuksesshme për pavarësinë e Italisë]] kundër [[Austro-Hungaria|Austro-Hungarisë]]. Më 1855, Sardenja u bë aleate e Britanisë dhe Francës në [[Lufta e Krimesë|Luftën e Krimesë]].<ref>Enrico Dal Lago, «Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective». ''The Journal of the Civil War Era'' 3#1 (2013): 85–113.; William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World Cup History''. ed. e 4-t, 1968, f. 704–7.</ref> Sardenja luftoi kundër Perandorisë Austriake në [[Lufta e Dytë Italiane për Pavarësi|Luftën e Dytë Italiane për Pavarësi]] të vitit 1859, me ndihmën e Francës, gjë që solli çlirimin e [[Lombardia|Lombardisë]]. Sipas Marrëveshjes së Plombières, Sardenja ia lëshoi [[Savojë|Savojën]] dhe [[Nica|Nicën]] Francës, ngjarje që shkaktoi eksodin e banorëve të Nicës.<ref>{{Cite web|date=2017-08-28|title="Un nizzardo su quattro prese la via dell'esilio" in seguito all'unità d'Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|url=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|archive-date=2020-02-19|access-date=2021-05-14|language=it}}</ref> Më 1860–1861, Garibaldi udhëhoqi përpjekjet për bashkim në Napoli dhe Sicili.<ref>Mack Smith, Denis (1997). ''Modern Italy; A Political History''. Ann Arbor: The University of Michigan Press. {{ISBN|0-4721-0895-6}}.</ref> [[Teano]] ishte vendi i takimit të famshëm midis Garibaldit dhe [[Viktor Emanueli II|Viktor Emanuelit II]], mbretit të fundit të Sardenjës, gjatë të cilit Garibaldi i shtrëngoi dorën dhe e përshëndeti si mbret të Italisë. Më 1860, Cavouri ra dakord që Italia jugore e Garibaldit të bashkohej me Mbretërinë e Sardenjës. Kjo i mundësoi qeverisë sarde të [[Shpallja e Mbretërisë së Italisë|shpallte një mbretëri të bashkuar italiane]] më 17 mars 1861,<ref>{{Cite news|date=2017-03-17|title=Everything you need to know about March 17th, Italy's Unity Day|url=https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|archive-date=2017-06-17|access-date=2017-07-17|language=en}}</ref> me Viktor Emanuelin II si mbretin e saj të parë. Më 1865, kryeqyteti i mbretërisë u zhvendos nga Torino në Firence. Më 1866, Viktor Emanueli II, aleat me [[Prusia|Prusinë]] gjatë [[Lufta Austro-Prusiane|Luftës Austro-Prusiane]], zhvilloi [[Lufta e Tretë Italiane për Pavarësi|Luftën e Tretë Italiane për Pavarësi]], e cila përfundoi me aneksimin e [[Veneto|Venetos]] nga Italia. Më në fund, më 1870, kur Franca e braktisi Romën gjatë [[Lufta Franko-Prusiane|Luftës Franko-Prusiane]], italianët [[Marrja e Romës|pushtuan Shtetet Papnore]] dhe përfunduan bashkimin e Italisë, pas së cilës kryeqyteti u zhvendos në Romë.<ref name="scholar and patriot"/> === Periudha liberale === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Mbretëria e Italisë|en|Kingdom of Italy}}, {{ill|Diaspora italiane|en|Italian diaspora}}, [[Perandoria Italiane]] dhe {{ill|Historia ushtarake e Italisë gjatë Luftës së Parë Botërore|en|Military history of Italy during World War I}}}} [[File:VictorEmmanuel2.jpg|thumb|125px|Majtas: [[Viktor Emanueli II]], figurë kryesore e bashkimit; u bë mbreti i parë i Italisë së bashkuar.]] [[File:Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg|thumb|141px|Djathtas: [[Camillo Benso, Konti i Cavour|Camillo Benso, konti i Cavourit]], figurë kryesore e bashkimit; u bë kryeministri i Italisë së bashkuar.]] Kushtetuta e Sardenjës u shtri në gjithë Italinë më 1861 dhe u garantonte liri themelore qytetarëve të shtetit të ri; megjithatë, ligjet zgjedhore përjashtonin shtresat pa pasuri. Mbretëria e re qeverisej nga një monarki kushtetuese parlamentare e dominuar nga liberalët. Ndërsa Italia veriore u industrializua me shpejtësi, zonat rurale në veri dhe në jug mbetën të pazhvilluara dhe të mbipopulluara, duke i detyruar miliona njerëz të emigronin dhe duke nxitur një diasporë të madhe e me ndikim. [[Partia Socialiste Italiane|Partia Socialiste e Italisë]] u fuqizua, duke sfiduar establishmentin tradicional liberal dhe konservator. Në dy dekadat e fundit të shekullit XIX, Italia u shndërrua në një fuqi koloniale<ref>{{Cite web |title=The Italian Colonial Empire |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |archive-date=2012-02-24 |access-date=2012-06-17 |publisher=All Empires |quote=At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China |language=en}}</ref> duke nënshtruar [[Eritrea italiane|Eritrenë]], Somalinë, Tripolitaninë dhe Kirenaikën në Afrikë.<ref>(Bosworth (2005), f. 49.)</ref> Më 1913 u miratua e drejta universale e votës për burrat. Periudha para [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]] u dominua nga [[Giovanni Giolitti]], i cili shërbeu pesë herë si kryeministër midis viteve 1892 dhe 1921.<ref>{{Cite book |last=Duggan |first=Christopher |title=The Force of Destiny: A History of Italy Since 1796 |publisher=Penguin Books |year=2002 |isbn=978-0140288865 |language=en}}</ref> [[File:Trento 3 novembre 1918.jpg|thumb|Kalorësia italiane në [[Trento]] më 3 nëntor 1918, pas fitores vendimtare në [[Beteja e Vittorio Venetos|Betejën e Vittorio Venetos]]]] [[Hyrja e Italisë në Luftën e Parë Botërore|Italia hyri në Luftën e Parë Botërore]] më 1915 me synimin për të përfunduar bashkimin kombëtar; për këtë arsye, nga këndvështrimi historiografik, lufta konsiderohet edhe Lufta e Katërt Italiane për Pavarësi,<ref>{{Cite web|date=2015-03-06|title=Il 1861 e le quattro Guerre per l'Indipendenza (1848–1918) |url=http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075828/http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|archive-date=2022-03-19|access-date=2021-03-12|language=it}}</ref> si përmbyllja e [[Bashkimi i Italisë|bashkimit të Italisë]].<ref>{{Cite web|title=La Grande Guerra nei manifesti italiani dell'epoca|url=http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183754/http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|archive-date=2015-09-23|access-date=2021-03-12|language=it}}; {{Cite book|last=Genovesi|first=Piergiovanni|url=https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41|title=Il Manuale di Storia in Italia, di Piergiovanni Genovesi|date=2009-06-11|publisher=FrancoAngeli|isbn=978-8-8568-1868-0|language=it|access-date=2021-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41#v=snippet&q=%22quarta%20guerra%20d'indipendenza%22&f=false|archive-date=2024-01-16|url-status=live}}</ref> Italia, e lidhur zyrtarisht me [[Perandoria Gjermane|Perandorinë Gjermane]] dhe atë austro-hungareze në [[Aleanca e Trefishtë (1882)|Aleancën e Trefishtë]], iu bashkua [[Aleatët e Luftës së Parë Botërore|Aleatëve]] më 1915, duke hyrë në luftë me një [[Traktati i fshehtë i Londrës|premtim]] për përfitime të konsiderueshme territoriale, ku përfshiheshin [[Kranjska e Brendshme]] perëndimore, ish-[[Bregdeti austriak]], [[Dalmacia]] dhe pjesë të [[Perandoria Osmane|Perandorisë Osmane]]. Kontributi i vendit në fitoren e Aleatëve i siguroi një vend mes fuqive të quajtura «[[Katër të Mëdhenjtë (Lufta e Parë Botërore)|Katër të Mëdhenjtë]]». Riorganizimi i ushtrisë dhe rekrutimi i detyrueshëm çuan në fitore italiane. Në tetor 1918, italianët nisën një ofensivë të madhe, e cila përfundoi me fitore në [[Beteja e Vittorio Venetos|Betejën e Vittorio Venetos]].<ref>Burgwyn, H. James: ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940.'' Greenwood Publishing Group, 1997, f. 4. {{ISBN|0-2759-4877-3}}. Schindler, John R.: ''Isonzo: The Forgotten Sacrifice of the Great War.'' Greenwood Publishing Group, 2001, f. 303. {{ISBN|0-2759-7204-6}}. Mack Smith, Denis: ''Mussolini.'' Knopf, 1982, f. 31. {{ISBN|0-3945-0694-4}}.</ref> Kjo shënoi fundin e luftës në Frontin Italian, siguroi shpërbërjen e Perandorisë Austro-Hungareze dhe luajti rol të rëndësishëm në përfundimin e luftës më pak se dy javë më vonë.<ref>{{Cite book |last=Gooch |first=John |title=The Italian Army and the First World War |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0521194883 |language=en}}</ref> Gjatë luftës, vdiqën më shumë se 650.000 ushtarë italianë dhe po aq civilë,<ref>{{Cite book|last=Mortara|first=G|title=La Salute pubblica in Italia durante e dopo la Guerra|publisher=Yale University Press|year=1925|location=New Haven|language=it}}</ref> ndërsa mbretëria ishte në prag të falimentimit. [[Traktati i Saint-Germain-en-Laye (1919)|Traktati i Saint-Germain-en-Laye]] (1919) dhe [[Traktati i Rapallos (1920)|Traktati i Rapallos]] (1920) lejuan aneksimin e [[Trentino|Trentinos]] dhe [[Provinca autonome e Bolcanos|Tiroli i Jugut]], [[Marshi Julian]], [[Istria]], [[Gjiri i Kvarnerit]] dhe qyteti dalmat i [[Zara|Zarës]]. Traktati i mëvonshëm i Romës (1924) çoi në aneksimin e [[Fiume|Fiumes]] nga Italia. Italia nuk i mori territoret e tjera të premtuara nga Traktati i Londrës; prandaj, ky rezultat u denoncua si një «[[fitore e gjymtuar]]» nga [[Benito Mussolini]], gjë që ndihmoi në ngritjen e [[Fashizmi italian|fashizmit italian]]. Historianët e shohin «fitoren e gjymtuar» si një «mit politik», të përdorur nga fashistët për të nxitur imperializmin italian.<ref>G. Sabbatucci, ''La vittoria mutilata'', në AA.VV., ''Miti e storia dell'Italia unita'', Il Mulino, Bolonja, 1999, f. 101–106.</ref> Italia fitoi një vend të përhershëm në këshillin ekzekutiv të [[Lidhja e Kombeve|Lidhjes së Kombeve]].<ref>{{Cite book |last=Walters |first=F. P. |title=A History of the League of Nations |publisher=Oxford University Press |year=1952 |language=en}}</ref> === Regjimi fashist dhe Lufta e Dytë Botërore === {{Hatnote|Artikuj kryesorë: {{ill|Italia fashiste|en|Fascist Italy}}, {{ill|Historia ushtarake e Italisë gjatë Luftës së Dytë Botërore|en|Military history of Italy during World War II}}, {{ill|Fushata italiane (Lufta e Dytë Botërore)|en|Italian campaign (World War II)}} dhe {{ill|Holokausti në Itali|en|The Holocaust in Italy}}}} [[File:Mussolini mezzobusto.jpg|thumb|upright=.7|left|Diktatori fashist [[Benito Mussolini]] e quajti veten ''Duce'' dhe e sundoi vendin nga viti 1922 deri në [[Rënia e regjimit fashist në Itali|rrëzimin e tij]] më 1943.]] [[Biennio Rosso|Agjitacionet socialiste]] që pasuan shkatërrimet e Luftës së Madhe, të frymëzuara nga [[Revolucioni rus]], çuan në kundërrevolucion dhe shtypje në të gjithë Italinë. Elita liberale, e frikësuar nga një revolucion i ngjashëm me atë sovjetik, nisi të mbështeste [[Partia Kombëtare Fashiste|Partinë e vogël Kombëtare Fashiste]], të drejtuar nga Mussolini. Në tetor 1922, [[Këmishat e zeza]] të Partisë Kombëtare Fashiste organizuan një demonstratë masive dhe grushtin e shtetit të njohur si «[[Marshimi mbi Romë]]». Mbreti [[Viktor Emanueli III]] e emëroi Mussolinin [[Kryeministri i Italisë|kryeministër]], duke ua kaluar pushtetin fashistëve pa konflikt të armatosur.<ref>{{Cite book|last=Lyttelton|first=Adrian|title=The Seizure of Power: Fascism in Italy, 1919–1929|date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4155-5394-0|location=New York|pages=75–77|language=en}}; {{Cite news|title=March on Rome {{!}} Italian history|url=https://www.britannica.com/event/March-on-Rome|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504055509/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508871/March-on-Rome|archive-date=2015-05-04|access-date=2017-07-25|work=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> Mussolini i ndaloi partitë politike dhe kufizoi liritë personale, duke vendosur një diktaturë. Këto veprime tërhoqën vëmendjen ndërkombëtare dhe frymëzuan diktatura të ngjashme në [[Gjermania Naziste|Gjermaninë naziste]] dhe në Japoni.<ref>{{Cite book|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Fascism, 1914–1945|publisher=University of Wisconsin Press|year=1995|isbn=978-0299148744|language=en}}</ref> [[Fashizmi]] mbështetej te nacionalizmi dhe imperializmi italian, duke synuar zgjerimin e zotërimeve italiane përmes pretendimeve [[Irredentizmi|irredentiste]], të mbështetura te trashëgimia e Perandorisë Romake dhe e perandorive veneciane.<ref>{{Cite book|last=Rodogno|first=Davide|author-link=Davide Rodogno|title=Fascism's European Empire: Italian Occupation during the Second World War|date=2006|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|page=88|language=en}}; {{Cite book|last=Kallis|first=Aristotle A.|title=Fascist ideology: territory and expansionism in Italy and Germany, 1922–1945|date=2000|publisher=Routledge|location=London, England; New York City, USA|pages=41|language=en}}; {{Cite book|last1=Ball|first1=Terence|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought|last2=Bellamy|first2=Richard|pages=133|language=en}}; {{Cite book|last=Stephen J. Lee|url=https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157|title=European Dictatorships, 1918–1945|date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4154-5484-1|pages=157–158|access-date=2022-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001320/https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157#v=onepage&q&f=false|archive-date=2024-02-11|url-status=live|language=en}}</ref> Për këtë arsye, fashistët ndoqën një politikë të jashtme ndërhyrëse. Më 1935, Mussolini [[Lufta e Dytë Italo-Etiopiane|pushtoi Etiopinë]] dhe themeloi Afrikën Lindore Italiane, gjë që solli izolimin ndërkombëtar. Italia u tërhoq nga [[Lidhja e Kombeve]]. Më pas, Italia u [[Pakti i Çeliktë|aleatua me Gjermaninë naziste]] dhe me [[Pakti Trepalësh|Perandorinë e Japonisë]], si dhe mbështeti fuqimisht [[Francisko Franko|Francisco Francon]] gjatë [[Lufta Civile Spanjolle|Luftës Civile Spanjolle]]. Në prill 1939, Italia [[Pushtimi italian i Shqipërisë|pushtoi Shqipërinë]].<ref>{{Cite book|last=Bosworth|first=R. J. B.|title=Mussolini's Italy: Life Under the Fascist Dictatorship, 1915–1945|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=978-0143038568|language=en}}</ref> Italia hyri në Luftën e Dytë Botërore më 10 qershor 1940. Në atë kohë, Franca e kishte humbur praktikisht [[Beteja e Francës|Betejën e Francës]]. Në periudha të ndryshme, italianët përparuan në Somalilandën Britanike, në [[Egjipti|Egjipt]], në Ballkan dhe në frontet lindore. Megjithatë, ata u mundën në [[Fronti Lindor (Lufta e Dytë Botërore)|Frontin Lindor]], si edhe në fushatat e Afrikës Lindore dhe të [[Fushata e Afrikës së Veriut|Afrikës së Veriut]], duke humbur zotërimet e tyre në Afrikë dhe në Ballkan. [[Krimet e luftës italiane|Krimet italiane të luftës]] përfshinin [[Vrasjet jashtëgjyqësore|vrasje jashtëgjyqësore]] dhe [[Spastrimi etnik|spastrime etnike]],<ref>James H. Burgwyn (2004). [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005 General Roatta's war against the partisans in Yugoslavia: 1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054155/http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005|date=2013-09-21}}, Journal of Modern Italian Studies, Volume 9, Number 3, pp. 314–329(16)|language=en</ref> duke deportuar rreth 25.000 njerëz — kryesisht jugosllavë — në kampet italiane të përqendrimit dhe gjetkë. [[Partizanët Jugosllavë]] kryen krimet e tyre kundër popullsisë etnike italiane gjatë luftës dhe pas saj, përfshirë [[Masakrat e Foibes|masakrat e foibeve]]. Një [[Pushtimi aleat i Sicilisë|pushtim aleat i Sicilisë]] nisi në korrik 1943 dhe çoi në [[Rënia e regjimit fashist në Itali|shembjen e regjimit fashist]] më 25 korrik. Mussolini u rrëzua nga pushteti dhe u arrestua me urdhër të mbretit [[Viktor Emanueli III]]. Më 3 shtator, Italia nënshkroi [[Armëpushimi i Kasibilës|Armëpushimin e Kasibilës]],<!-- Nga en.wiki: ai hyri në fuqi më 8 shtator --> duke i dhënë fund luftës së saj me Mbretërinë e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara. Gjermanët, me ndihmën e fashistëve italianë, arritën të merrnin nën kontroll Italinë veriore dhe qendrore ([[Operacioni Achse]]). Vendi mbeti fushëbetejë, ndërsa Aleatët përparonin nga jugu. [[File:01 partigiani a milano1.jpg|thumb|[[Rezistenca italiane|Partizanë italianë]] në Milano gjatë kryengritjes së fundit që çoi në çlirimin e Italisë në prill 1945]] Në veri, gjermanët krijuan [[Republika Sociale Italiane|Republikën Sociale Italiane]] (RSI), një [[Shteti kukull|shtet kukull]] nazist dhe regjim bashkëpunues, me Mussolinin si udhëheqës pasi parashutistët gjermanë e [[Operacioni i Gran Sasso|shpëtuan]]. Pjesa e mbetur e trupave italiane u organizua në [[Ushtria italiane e bashkëluftimit|Ushtrinë Italiane të Bashkëluftimit]], e cila luftoi përkrah Aleatëve, ndërsa forca të tjera italiane, besnike ndaj Mussolinit, zgjodhën të luftonin përkrah gjermanëve në Ushtrinë Kombëtare Republikane. Trupat gjermane, me bashkëpunimin e RSI-së, kryen masakra dhe deportuan mijëra hebrenj në kampet e shfarosjes. Pas armëpushimit u shfaq [[Rezistenca Italiane]], e cila zhvilloi luftë guerile kundër pushtuesve gjermanë nazistë dhe bashkëpunëtorëve të tyre.<ref>G. Bianchi, ''La Resistenza'', në: AA.VV., ''Storia d'Italia'', vëll. 8, fq. 368–369.|language=it</ref> Një aspekt i kësaj periudhe ishte [[Lufta civile italiane]], e shkaktuar nga luftimet midis partizanëve dhe forcave fashiste të RSI-së.<ref>{{Cite web|title=Storia della guerra civile in Italia|url=https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013183444/https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|archive-date=2022-10-13|access-date=2023-08-28|language=it}}; Shihni librat e historianit italian [[Giorgio Pisanò]], ''Storia della guerra civile in Italia'', 1943–1945, 3 vëll., Milano, FPE, 1965, dhe librin ''L'Italia della guerra civile'' («Italia e luftës civile»), botuar më 1983 nga shkrimtari dhe gazetari italian [[Indro Montanelli]], si vëllimi i pesëmbëdhjetë i ''Storia d'Italia'' («Historia e Italisë») nga i njëjti autor.</ref><ref>{{Cite book|last=Pavone|first=Claudio|title=Una guerra civile. Saggio storico sulla moralità della Resistenza|date=1991|publisher=Bollati Boringhieri|isbn=8-8339-0629-9|location=Torino|page=238|language=it}}</ref> Në prill 1945, kur disfata dukej e pashmangshme, Mussolini u përpoq të arratisej drejt veriut,<ref>{{Citation|last=Viganò|first=Marino|title=Un'analisi accurata della presunta fuga in Svizzera|date=2001|work=Nuova Storia Contemporanea|volume=3|language=it}}</ref> por u kap dhe u ekzekutua menjëherë nga partizanët.<ref>{{Cite news|date=1945-04-28|title=1945: Italian partisans kill Mussolini|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126075555/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|archive-date=2011-11-26|access-date=2011-10-17|publisher=BBC News|language=en}}</ref> Armiqësitë përfunduan më 29 prill 1945, kur forcat gjermane në Itali u dorëzuan ([[Dorëzimi i Kazertës|Dorëzimi i Kazertës]]). Gati gjysmë milioni italianë vdiqën gjatë luftës,<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|access-date=2010-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306095718/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|archive-date=2012-03-06|url-status=live|language=en}}</ref> shoqëria ishte e përçarë dhe ekonomia pothuajse e shkatërruar — të ardhurat për frymë më 1944 arritën pikën më të ulët që nga viti 1900.<ref>{{Cite book|title=Liberal and fascist Italy, 1900–1945|date=2002|publisher=Oxford University Press|editor-last=Lyttelton|editor-first=Adrian|page=13|language=en}}</ref> Pas luftës pati një ringjallje të republikanizmit italian, që çoi në [[Referendumi institucional italian 1946|referendumin institucional italian të vitit 1946]].<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italia|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano|publisher=Treccani|date=1970|volume=VI|page=456|language=it}}</ref> === Epoka republikane === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e Republikës Italiane|en|History of the Italian Republic}}}} Italia u bë republikë pas referendumit të vitit 1946<ref>{{Cite AV media|url=https://archive.org/details/1946-06-06_Damage_Foreshadows_A-Bomb_Test|title=Damage Foreshadows A-Bomb Test, 1946/06/06 (1946) |publisher=Universal Newsreel|year=1946|access-date=2012-02-22|language=en}}</ref>, të mbajtur më 2 qershor, ditë që prej atëherë festohet si ''{{ill|Festa della Repubblica|en|Festa della Repubblica}}''. Kjo ishte hera e parë që gratë votuan në zgjedhje kombëtare.<ref>{{Cite web|title=Italia 1946: le donne al voto, dossier a cura di Mariachiara Fugazza e Silvia Cassamagnaghi |url=http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520041048/http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|archive-date=2011-05-20|access-date=2011-05-30|language=it}}; {{Cite news|title=La prima volta in cui le donne votarono in Italia, 75 anni fa|url=https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|access-date=2021-08-24|work=Il Post|date=2021-03-10|language=it}}</ref> Umberto II, i biri i Viktor Emanuelit III, u detyrua të abdikonte. Kushtetuta republikane u miratua më 1948. Sipas {{ill|Traktati i Parisit ndërmjet Italisë dhe Fuqive Aleate|en|Treaty of Paris between Italy and the Allied Powers}}, territoret pranë [[Deti Adriatik|Detit Adriatik]] iu aneksuan [[Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë|Jugosllavisë]], duke shkaktuar [[Eksodi istriano-dalmat|eksodin istriano-dalmat]], gjatë të cilit emigruan rreth 300.000 [[Italianët istrianë|istrianë]] dhe [[Italianët dalmatë|dalmatë]].<ref>{{Cite web|last=Tobagi|first=Benedetta|title=La Repubblica italiana {{!}} Treccani, il portale del sapere|url=http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001726/http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|archive-date=2016-03-05|access-date=2015-01-28|publisher=Treccani.it|language=it}}</ref> Italia humbi të gjitha zotërimet e saj koloniale, duke i dhënë fund [[Perandoria Italiane|Perandorisë Italiane]]. [[File:Alcide de Gasperi 2.jpg|thumb|upright=.7|[[Alcide De Gasperi]], [[Kryeministri i Italisë|kryeministri]] i parë i Italisë republikane dhe një nga Etërit themelues të Bashkimit Evropian]] Frika nga marrja e pushtetit nga komunistët luajti rol vendimtar në [[Zgjedhjet e përgjithshme italiane të vitit 1948|zgjedhjet e vitit 1948]], kur [[Democrazia Cristiana|Demokracia e Krishterë]], nën drejtimin e [[Alcide De Gasperi]]t, fitoi bindshëm.<ref>{{Cite book|last1=Lawrence S. Kaplan|url=https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|title=NATO 1948: The Birth of the Transatlantic Alliance |last2=Morris Honick|date=2007|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-3917-4|pages=52–55|access-date=2020-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|archive-date=2024-01-16|url-status=live|language=en}}; {{Cite book|author=Robert Ventresca|title=From Fascism to Democracy: Culture and Politics in the Italian Election of 1948 |publisher=University of Toronto Press|date=2004|pages=236–37|language=en}}</ref> Si rrjedhojë, më 1949 Italia u bë anëtare e [[NATO|NATO-s]]. [[Plani Marshall]] e rigjallëroi ekonominë, e cila deri në fund të viteve 1960 përjetoi një periudhë të quajtur {{ill|Mrekullia ekonomike italiane|en|Italian economic miracle}}. Në vitet 1950, Italia u bë një nga vendet themeluese të [[Komunitetet Evropiane|Komuniteteve Evropiane]], pararendëse të Bashkimit Evropian. Nga fundi i viteve 1960 deri në fillim të viteve 1980, vendi përjetoi ''{{ill|Vitet e Plumbit (Itali)|en|Years of Lead (Italy)}}'', të karakterizuara nga vështirësi ekonomike, veçanërisht pas [[Kriza e naftës e vitit 1973|krizës së naftës të vitit 1973]], konflikte shoqërore dhe masakra terroriste.<ref>{{Cite web|year=1995|title=Commissione parlamentare d'inchiesta sul terrorismo in Italia e sulle cause della mancata individuazione dei responsabili delle stragi (Parliamentary investigative commission on terrorism in Italy and the failure to identify the perpetrators)|url=http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819211212/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf <!-- Nga en.wiki: Bot retrieved archive -->|archive-date=2006-08-19|access-date=2006-05-02|language=it}}; {{In lang|en|it|fr|de}} {{Cite web|title=Secret Warfare: Operation Gladio and NATO's Stay-Behind Armies|url=http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm#Documents|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060425182721/http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm|archive-date=2006-04-25|access-date=2006-05-02|publisher=Swiss Federal Institute of Technology / International Relation and Security Network|language=en}}; {{Cite web|date=2000-06-24|title=Clarion: Philip Willan, Guardian, 24 June 2000, p. 19 |url=http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329113138/http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|archive-date=2010-03-29|access-date=2010-04-24|publisher=Cambridgeclarion.org|language=en}}</ref> Ekonomia u rimëkëmb dhe Italia u bë fuqia e pestë industriale në botë, pasi në vitet 1970 iu bashkua [[G7|Grupit të Shtatë (G7)]]. Megjithatë, borxhi publik u rrit me shpejtësi duke kaluar 100% të PBB-së. Midis viteve 1992 dhe 1993, Italia u përball me sulme terroriste të kryera nga [[Mafia siçiliane]], si pasojë e masave të reja qeveritare kundër mafias.<ref>{{Cite web|date=2012-03-08|title=New Arrests for Via D'Amelio Bomb Attack|url=https://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013204755/http://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|archive-date=2012-10-13|access-date=2019-02-09|website=Corriere della Sera|language=en}}</ref> Votuesit, të zhgënjyer nga paraliza politike, borxhi i madh publik dhe korrupsioni i përhapur i zbuluar nga hetimi [[Mani pulite|Duart e Pastra]], kërkuan reforma rrënjësore. Demokristianët, të cilët kishin qeverisur për gati 50 vjet, përjetuan një krizë dhe u shpërbënë, duke u ndarë në fraksione.<ref>{{Cite journal|last=Buonomo|first=Giampiero|year=2015|title=Tovaglie pulite|journal=Mondoperaio Edizione Online|language=it}}</ref> Komunistët u riorganizuan si forcë socialdemokrate. Gjatë viteve 1990 dhe 2000, koalicionet e qendrës së djathtë (të dominuara nga manjati i medias [[Silvio Berlusconi]]) dhe të qendrës së majtë (të drejtuara nga profesori [[Romano Prodi]]) qeverisën me radhë. Në fillim të shekullit XXI, Italia përjetoi një periudhë të zgjatur paqëndrueshmërie politike dhe ekonomike, të ndikuar fort nga krizat ndërkombëtare. Pasojat e [[Recesioni i madh|Recesionit të Madh]], që nisi në vitin 2008, patën ndikim të ndjeshëm në ekonominë dhe financat publike të vendit, duke çuar në miratimin e masave shtrënguese dhe në mbështetje më të madhe te qeveritë teknokrate ose të koalicionit të gjerë, të synuara për të siguruar stabilitet dhe besueshmëri ndërkombëtare.<ref>{{Cite news|last=Hooper|first=John|date=2011-11-16|title=Mario Monti appoints technocrats to steer Italy out of economic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319230844/https://web.archive.org/web/20200319230844/https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|archive-date=2020-03-19|access-date=2020-03-19|work=The Guardian|language=en}}</ref> [[File:Imigrantes salvos no Mar Mediterrâneo - SALVAMAR 2015 (52149723177).jpg|300px|thumb|[[Illegal immigrants|Emigrantë të paligjshëm]] në Detin Mesdhe, duke lundruar drejt portit italian të [[Katania|Katanias]], më 5 shtator 2015]] Gjatë viteve 2010, kryeministri i ri [[Matteo Renzi]] u përpoq të sillte reforma institucionale, të cilat synonin të thjeshtonin sistemin politik dhe të forconin degën ekzekutive, por këto nisma u rrëzuan në një [[Italian constitutional referendum, 2016|referendum]] më 2016. Në të njëjtën kohë, [[European migrant crisis|kriza evropiane e migracionit]] e vendosi Italinë në një rol qendror, si pikë e rëndësishme hyrjeje në [[Bashkimi Evropian|Bashkimin Evropian]] përmes Mesdheut,<ref>{{Cite news|date=2018-05-21|title=What will Italy's new government mean for migrants?|url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|archive-date=2019-04-01|access-date=2018-06-08|work=The Local Italy|language=en}}</ref> duke sjellë një fluks të madh migrantësh dhe azilkërkuesish, veçanërisht nga Afrika nënsahariane.<ref>{{Cite news|date=2017-07-18|title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals|url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|archive-date=2019-04-02|access-date=2018-06-08|work=Reuters|language=en}}</ref> Ky zhvillim pati pasoja të dukshme shoqërore dhe politike, duke nxitur debat publik në rritje mbi imigracionin dhe duke sjellë rritjen e mbështetjes për partitë populiste.<ref>{{Cite news|title=Italy starts to show the strains of migrant influx|url=https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429061446/https://web.archive.org/web/20170429061446/https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|archive-date=2017-04-29|access-date=2017-01-10|work=The Local|language=en}}; {{Cite news|title=Italy's far right jolts back from dead|url=http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|access-date=2017-01-10|work=Politico|date=2016-02-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119122156/http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|archive-date=2017-01-19|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2018-05-24|title=Opinion – The Populists Take Rome|url=https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|archive-date=2022-01-03|access-date=2018-06-02|work=The New York Times|language=en}}{{Cbignore}}</ref> [[Pandemia e COVID-19 në Itali|Pandemia e COVID-19]], e cila nisi në vitin 2020, ndikoi rëndë shëndetin publik dhe ecurinë ekonomike të vendit, duke i përkeqësuar dobësitë strukturore ekzistuese.<ref>{{Cite news|last=Ellyatt|first=Holly|date=2020-03-19|title=Italy's lockdown will be extended, prime minister says as death toll spikes and hospitals struggle|url=https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084719/https://web.archive.org/web/20200319084719/https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|archive-date=2020-03-19|access-date=2020-03-19|publisher=CNBC|language=en}}</ref> Si përgjigje, u miratuan [[COVID-19 lockdowns in Italy|masa të jashtëzakonshme]] për të mbështetur ekonominë, shumë prej të cilave u koordinuan në nivel evropian.<ref>[https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041/ L'Italia pagherà il conto più salato della crisi post-epidemia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527124958/https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041|date=2020-05-27}}, AGI</ref><ref>{{Cite web|date=2021-02-12|title=Mario Draghi's new government to be sworn in on Saturday|url=http://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419104552/https://web.archive.org/web/20210419104552/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|archive-date=2021-04-19|access-date=2021-02-19|website=The Guardian|language=en}}</ref> Në vitin 2022, [[Giorgia Meloni]] u betua si kryeministrja e parë grua e Italisë.<ref>{{Cite news|date=2022-10-21|title=Who is Giorgia Meloni? The rise to power of Italy's new far-right PM|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024023546/https://web.archive.org/web/20221024023546/https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|archive-date=2022-10-24|access-date=2022-10-24|publisher=BBC News|language=en}}</ref> == Gjeografia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeografia e Italisë|en|Geography of Italy}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Gjeologjia e Italisë|en|Geology of Italy}} · {{ill|Vullkanizmi në Itali|en|Volcanism of Italy}} · {{ill|Lista e lumenjve të Italisë|en|List of rivers of Italy}} · {{ill|Lista e liqeneve të Italisë|en|List of lakes of Italy}} · {{ill|Lista e ishujve të Italisë|en|List of islands of Italy}} · {{ill|Italia (rajon gjeografik)|en|Italy (geographical region)}}}} [[File:Italy relief location map.jpg|thumb|upright|left|Hartë topografike e Italisë]] Italia, territori i së cilës përkon në masë të madhe me rajonin gjeografik me të njëjtin emër,<ref name="Treccani">{{Citation |title=Italia |volume=VI |page=413 |year=1970 |publisher=Treccani |language=it |encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref> ndodhet në Evropën Jugore<ref>{{Cite web |title=Southern Europe, a peninsula extending into the central Mediterranean Sea, northeast of Tunisia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |archive-date=2021-07-01 |access-date=2021-08-17 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> (dhe konsiderohet gjithashtu pjesë e Evropës Perëndimore{{efn|name=WE}}), mes gjerësive gjeografike [[35th parallel north|35°]] dhe 47° në veri, si dhe gjatësive gjeografike [[6th meridian east|6°]] dhe [[19th meridian east|19°]] në lindje. Në veri, nga perëndimi në lindje, Italia kufizohet me Francën, Zvicrën, Austrinë dhe Slloveninë; kufiri i saj përcaktohet afërsisht nga ujëndarësi i [[Alpet|Alpeve]], i cili rrethon {{ill|Luginën e Posë|en|Po Valley}} dhe {{ill|Rrafshinën e Venetos|en|Venetian Plain}}. Ajo përfshin të gjithë [[Gadishulli Apenin|Gadishullin Apenin]], Siçilinë dhe Sardenjën (ishujt më të mëdhenj të Mesdheut), si edhe shumë ishuj më të vegjël.<ref name="Treccani" /> Një pjesë e territorit italian shtrihet përtej pellgut të Alpeve, ndërsa disa ishuj ndodhen jashtë shelfit kontinental të [[Evroazia|Evroazisë]]. Sipërfaqja e vendit është {{Convert|301230|km2|0|abbr=out}}, prej të cilave {{Convert|294020|km2|0|abbr=on}} janë tokë dhe {{Convert|7210|km2|0|abbr=on}} ujë.<ref name="Area">{{Cite web|date=2014-10-30|title=Principali dimensioni geostatistiche e grado di urbanizzazione del Paese|url=https://www.istat.it/it/archivio/137001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117054950/https://www.istat.it/it/archivio/137001|archive-date=2014-11-17|access-date=2019-03-22|website=istat.it|language=it}}</ref> Duke përfshirë ishujt, Italia ka një vijë bregdetare prej {{Convert|7600|km|0|abbr=off}} përgjatë [[Deti Mesdhe|Detit Mesdhe]], [[Deti Ligur|Detit Ligur]] dhe [[Deti Tirren|Detit Tirren]],<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tyrrhenian Sea|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|publisher=Cambridge University Press|url=https://www.britannica.com/place/Tyrrhenian-Sea|access-date=2017-07-18|editor-last=Chisholm|editor-first=Hugh|editor-link=Hugh Chisholm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711020502/https://web.archive.org/web/20180711020502/https://www.britannica.com/place/Tyrrhenian-Sea|archive-date=2018-07-11|url-status=live|language=en}}</ref> [[Deti Jon|Detit Jon]]<ref>{{Cite book|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas|publisher=Organisation hydrographique internationale|year=1953|edition=3rd|access-date=2020-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=2011-10-08|issue=28|language=en}}</ref> dhe [[Deti Adriatik|Detit Adriatik]].{{Sfn|Cushman-Roisin|Gačić|Poulain|2001|pp=1–2}} Kufiri i saj me Francën është {{Convert|488|km|0|abbr=on}}; me Zvicrën, {{Convert|740|km|0|abbr=on}}; me Austrinë, {{Convert|430|km|0|abbr=on}}; dhe me Slloveninë, {{Convert|232|km|0|abbr=on}}. Shtetet sovrane të [[San Marino]]s dhe [[Vatikani|Vatikanit]] (vendi më i vogël në botë dhe selia e [[Kisha Katolike Romake|Kishës Katolike Romake]] mbarëbotërore, e qeverisur nga [[Selia e Shenjtë]]) janë enklava brenda Italisë,<ref>{{Cite encyclopedia|year=2012|title=San Marino|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|access-date=2011-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180105/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|archive-date=2011-05-11|url-status=live|language=en}}; {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|title=Vatican country profile|year=2018|publisher=BBC News|access-date=2018-08-24|archive-date=2018-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011001/https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|url-status=live|language=en}}</ref> ndërsa [[Campione d'Italia]] është një enklavë e jashtme italiane në Zvicër.<ref>{{Cite web|title=Democracy in Figures|url=http://demo.istat.it/index_e.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126215040/http://demo.istat.it/index_e.php|archive-date=2021-01-26|access-date=2021-05-28|website=Istituto Nazionale di Statistica|language=en}}</ref> Kufiri me San Marinon është {{Convert|39|km|0|abbr=on}} i gjatë; ai me Vatikanin është {{Convert|3.2|km|1|abbr=on}}.<ref name="Area" /> [[File:Monte Bianco DSF1243-m.jpg|thumb|[[Mont Blank]] (''Monte Bianco'') në [[Lugina e Aostës|Luginën e Aostës]], pika më e lartë në Bashkimin Evropian]] Mbi 35% e territorit italian është malor.<ref name="eug92">{{Cite book|last=Riganti|first=dir. da Alberto|title=Enciclopedia universale Garzanti.|publisher=Garzanti|year=1991|isbn=8-8115-0459-7|edition=Nuova ed. aggiornata e ampliata.|location=Milano|language=it}}</ref> [[Malet Apenine]] formojnë boshtin e gadishullit, ndërsa Alpet përbëjnë pjesën më të madhe të kufirit verior të vendit. Pika më e lartë e Italisë ndodhet në majën e [[Mont Blank|Mont Blankut]] (''Monte Bianco''), në lartësinë {{Cvt|4810|m|ft}}. Ndër malet e tjera të njohura përfshihen [[Matehorn]]i (''Monte Cervino''), në Alpet perëndimore, dhe [[Dolomitet]], në Alpet lindore. Shumë zona të Italisë janë me origjinë vullkanike. Shumica e ishujve të vegjël dhe arkipelagëve në jug janë ishuj vullkanikë. Vullkanet aktive përfshijnë [[Etna|Etën]] në Siçili (më i madhi në Evropë), Vulcanon, Strombolin dhe Vezuvin. Shumica e {{ill|lumenjve të Italisë|en|rivers of Italy}} derdhen në Detin Adriatik ose në Detin Tirren.<ref>{{Cite web|title=List of Italian rivers|url=http://www.comuni-italiani.it/fiumi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916010640/http://www.comuni-italiani.it/fiumi|archive-date=2017-09-16|access-date=2018-07-30|publisher=comuni-italiani.it|language=it}}</ref> Lumi më i gjatë është [[Lumi Po]], i cili buron në Alpe pranë kufirit perëndimor dhe përshkon ultësirën e Padit deri në Adriatik.<ref>{{Cite magazine|last=Zwingle|first=Erla|date=May 2002|title=Italy's Po River Punished for centuries by destructive floods, northern Italians stubbornly embrace their nation's longest river, which nurtures rice fields, vineyards, fisheries – and legends|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223133709/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|archive-date=2007-12-23|access-date=2009-04-06|magazine=National Geographic|language=en}}</ref> Lugina e Posë është rrafshina më e madhe, me sipërfaqe {{Convert|46000|km2|abbr=on}}, dhe përfshin mbi 70% të ultësirave të vendit.<ref name="eug92" /> Liqenet më të mëdha, sipas radhës së sipërfaqes, janë: [[Liqeni Garda|Garda]] ({{Convert|367.94|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}), [[Liqeni Maggiore|Maggiore]] ({{Convert|212.51|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}) dhe [[Liqeni i Komos|Como]] ({{Convert|145.9|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).<ref>{{Cite web|title=Morphometric and hydrological characteristics of some important Italian lakes|url=http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205043503/http://web.archive.org/web/20100205043503/http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|archive-date=2010-02-05|access-date=2010-03-03|publisher=Istituto per lo Studio degli Ecosistemi|location=Verbania Pallanza|language=en}}</ref> === Klima === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Klima e Italisë|en|Climate of Italy}}}} [[File:Italy Köppen.svg|thumb|Hartë e Italisë sipas {{ill|Klasifikimit klimatik Köppen|en|Köppen climate classification}}<ref>{{Cite journal|last1=Beck|first1=Hylke E.|last2=Zimmermann|first2=Niklaus E.|last3=McVicar|first3=Tim R.|last4=Vergopolan|first4=Noemi|last5=Berg|first5=Alexis|last6=Wood|first6=Eric F.|author-link6=Eric Franklin Wood|date=30 October 2018|title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution|journal=Scientific Data|volume=5|article-number=180214|bibcode=2018NatSD...580214B|doi=10.1038/sdata.2018.214|doi-access=free|pmc=6207062|pmid=30375988|language=en}}</ref>]] Klima e Italisë ndikohet nga detet që e rrethojnë vendin në të gjitha anët, përveç veriut; ato shërbejnë si rezervuar nxehtësie dhe lagështie. Brenda zonës së butë jugore, këto dete përcaktojnë një klimë mesdhetare me dallime lokale.<ref>{{Cite web|title=Che cosa significa clima temperato e cosa significa clima continentale|url=https://www.ideegreen.it/cosa-significa-clima-temperato-cosa-significa-clima-continentale-141457.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308180036/https://www.ideegreen.it/cosa-significa-clima-temperato-cosa-significa-clima-continentale-141457.html|archive-date=8 March 2022|access-date=8 March 2022|language=it}}</ref> Për shkak të gjatësisë së gadishullit dhe zonave të brendshme kryesisht malore, klima është shumë e larmishme. Në pjesën më të madhe të zonave të brendshme veriore dhe qendrore, klima varion nga subtropikale e lagësht në kontinentale të lagësht dhe {{ill|klimë oqeanike|en|Oceanic climate}}. Lugina e Po-së ka kryesisht klimë subtropikale të lagësht, me dimra të freskët dhe vera të nxehta.<ref>Adriana Rigutti, ''Meteorologia'', Giunti, f. 95, 2009.; Thomas A. Blair, ''Climatology: General and Regional'', Prentice Hall, f. 131–132</ref> Zonat bregdetare të [[Liguria|Ligurias]], Toskanës dhe pjesës më të madhe të jugut përgjithësisht përputhen me tiparet e zakonshme të klimës mesdhetare, siç përshkruhet në {{ill|klasifikimin klimatik Köppen|en|Köppen climate classification}}. Kushtet në bregdet ndryshojnë nga ato në brendësi, sidomos gjatë dimrit, kur lartësitë më të mëdha priren të jenë të ftohta, të lagështa dhe shpesh me dëborë. Zonat bregdetare kanë dimra të butë dhe vera të nxehta e përgjithësisht të thata; luginat e ulëta janë të nxehta gjatë verës. Temperaturat e dimrit variojnë nga 0 °C në Alpe deri në 12 °C në Sicili; temperaturat mesatare të verës variojnë nga 20 °C deri në mbi 25 °C. Dimrat mund të ndryshojnë shumë: në veri mund të ketë periudha të zgjatura të ftohti, mjegulle dhe dëbore, ndërsa në jug kushtet janë më të buta e me më shumë diell. Verat janë të nxehta në të gjithë vendin, përveç zonave në lartësi të mëdha, veçanërisht në jug. Në zonat veriore dhe qendrore mund të ketë stuhi të forta nga pranvera deri në vjeshtë.<ref>{{Cite web|title=Climate Atlas of Italy|url=http://clima.meteoam.it/atlanteClimatico.php?ling=eng|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114223307/http://clima.meteoam.it/atlanteClimatico.php?ling=eng|archive-date=14 November 2012|access-date=30 September 2012|publisher=Network of the Air Force Meteorological Service|language=en}}</ref> === Biodiversiteti === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Fauna e Italisë|en|Fauna of Italy}} dhe {{ill|Flora e Italisë|en|Flora of Italy}}}} {{Hatnote|Shih më tej: {{ill|Kopshti italian|en|Italian garden}}}} Gjeografia e larmishme e Italisë, përfshirë [[Alpet]], Apeninet, pyjet e Italisë qendrore, si dhe garigën dhe shkurret makie të Italisë jugore, kontribuon në shumëllojshmërinë e habitateve. Duke qenë se gadishulli ndodhet në qendër të Mesdheut dhe formon një korridor midis Evropës Qendrore dhe Afrikës së Veriut, si dhe ka 8.000 km vijë bregdetare, Italia ka pritur specie nga [[Ballkani]], Euroazia dhe Lindja e Mesme. Italia ka ndoshta nivelin më të lartë të [[Bioshumëllojshmëria|biodiversitetit]] shtazor në Evropë, me mbi 57.000 specie të regjistruara, që përfaqësojnë më shumë se një të tretën e gjithë faunës evropiane,<ref>{{Cite web|title=Italy's Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity|url=http://www.minambiente.it/sites/default/files/archivio/allegati/biodiversita/italian_fifth_report_cbd.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094031/http://www.minambiente.it/sites/default/files/archivio/allegati/biodiversita/italian_fifth_report_cbd.pdf|archive-date=2015-05-18|access-date=2015-05-17|publisher=Italian Ministry for the Environment, Land and Sea|page=7|language=en}}</ref> si dhe nivelin më të lartë të biodiversitetit të specieve shtazore dhe bimore brenda [[Bashkimi Evropian|BE-së]].<ref>{{Cite web|title=Italy – Main Details|url=https://www.cbd.int/countries/profile/?country=it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512013114/http://web.archive.org/web/20120512013114/http://www.cbd.int/countries/profile.shtml?country=it|archive-date=2012-05-12|access-date=2023-09-10|publisher=Convention on Biological Diversity|language=en}}</ref> [[File:C. l. italicus in MNP.jpg|thumb|upright=.7|left|Ujku italian, kafsha kombëtare e Italisë]] Fauna e Italisë përfshin 4.777 specie shtazore endemike,<ref>{{Cite web|title=Checklist E Distribuzione Della Fauna Italiana|url=https://faunaitalia.it/documents/CKmap_ITA.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://faunaitalia.it/documents/CKmap_ITA.pdf|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-10|page=29|language=it}}</ref> ndër të cilat lakuriqi veshgjatë sard, dreri i kuq sard, salamandra syze, salamandra kafe e shpellave, tritoni italian, bretkosa italiane e përrenjve, thithlopa e verdhëbarkë e Apenineve, hardhuca murale italiane dhe breshka e pellgjeve të Sicilisë. Ka 119 specie gjitarësh,<ref>{{Cite web|title=Mammiferi d'Italia – Ministero della Transizione Ecologica|url=https://www.mite.gov.it/sites/default/files/archivio/biblioteca/qcn_14.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220529064555/https://www.mite.gov.it/sites/default/files/archivio/biblioteca/qcn_14.pdf|archive-date=2022-05-29|access-date=2022-03-11|page=7|language=it}}</ref> 550 specie zogjsh,<ref>{{Cite web|title=Uccelli|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/uccelli|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311153732/https://www.treccani.it/enciclopedia/uccelli|archive-date=2022-03-11|access-date=2022-03-11|language=it}}</ref> 69 specie zvarranikësh,<ref>{{Cite web|last1=Peter Uetz|last2=Jakob Hallermann|last3=Jiri Hosek|title=Distribution: italy|url=https://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?location=italy&submit=Search|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?location=italy&submit=Search|archive-date=2023-01-09|access-date=2021-06-22|website=The Reptile Database|language=en}}</ref> 39 specie amfibësh,<ref>{{Cite web|title=Quali sono gli anfibi autoctoni?|url=http://www.legambienteanimalhelp.it/anfibi-autoctoni|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075835/http://www.legambienteanimalhelp.it/anfibi-autoctoni|archive-date=2022-03-19|access-date=2022-03-11|language=it}}</ref> 623 specie peshqish<ref>{{Cite web|title=All fishes reported from Italy|url=http://www.fishbase.us/country/CountryChecklist.php?what=list&trpp=50&c_code=380&csub_code=&cpresence=present&sortby=alpha2&vhabitat=all2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110724/http://www.fishbase.us/country/CountryChecklist.php?what=list&trpp=50&c_code=380&csub_code=&cpresence=present&sortby=alpha2&vhabitat=all2|archive-date=2024-01-16|access-date=2022-03-10|language=en}}</ref> dhe 56.213 specie jovertebroresh, prej të cilave 37.303 janë specie insektesh.<ref>{{Cite web|title=Dove operiamo|url=https://www.cittametropolitana.mi.it/gev/dove_operiamo/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://www.cittametropolitana.mi.it/gev/dove_operiamo/index.html|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-11|language=it}}</ref> Tradicionalisht, flora e Italisë vlerësohej se përbëhej nga rreth 5.500 specie bimësh vaskulare.<ref>Pignatti, S. (1982). ''Flora d'Italia''. Edagricole, Bologna, vol. 1–3, 1982</ref> Megjithatë, që nga viti 2005, në ''Data bank of Italian vascular flora'' janë regjistruar 6.759 specie. <ref>{{Cite web|title=Riccardo Guarino, Sabina Addamiano, Marco La Rosa, Sandro Pignatti ''Flora Italiana Digitale'': an interactive identification tool for the Flora of Italy|url=https://www.openstarts.units.it/dspace/bitstream/10077/3767/1/Guarino%20et%20al,%20bioidentify.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226162840/https://www.openstarts.units.it/dspace/bitstream/10077/3767/1/Guarino%20et%2al,%20bioidentify.pdf|archive-date=2016-12-26|language=en}}</ref> Italia ka 1.371 lloje dhe nënlloje endemike bimësh,<ref>{{Cite web|title=An inventory of vascular plants endemic to Italy|url=https://biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.168.1.1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624045915/https://web.archive.org/web/20200624045915/https://biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.168.1.1|archive-date=2020-06-24|access-date=2022-03-12|language=en}}</ref> ndër të cilat bredhi sicilian, kolumbina e Barbaricinës, kalendula e detit, ''[[Santolina pinnata|santolina pinnata]]'' dhe ''[[Viola ucriana|viola ucriana]]''. Italia është nënshkruese e [[Konventa e Bernës|Konventës së Bernës për Ruajtjen e Kafshëve të Egra dhe Habitateve Natyrore të Evropës]] dhe e {{ill|Direktiva e habitateve|en|Habitats Directive}}. Italia ka shumë kopshte botanike dhe historike.<ref>{{Cite web|title=I parchi fioriti e gli orti botanici più belli d'Italia|date=July 2016|url=https://initalia.virgilio.it/i-parchi-fioriti-e-gli-orti-botanici-piu-belli-ditalia-3693|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172952/https://initalia.virgilio.it/i-parchi-fioriti-e-gli-orti-botanici-piu-belli-ditalia-3693|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-14|language=it}}; {{Cite web|url=https://www.casevacanza.it/idee/i-giardini-piu-belli-d-italia|title=Top10: i giardini più belli d'Italia|access-date=2022-03-15|language=it|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://web.archive.org/web/20230109172951/https://www.casevacanza.it/idee/i-giardini-piu-belli-d-italia|url-status=live}}</ref> Kopshti italian mbështetet stilistikisht te simetria, gjeometria aksiale dhe parimi i vendosjes së rendit mbi natyrën. Ai ndikoi në {{ill|Historia e kopshtarisë|en|History of gardening}}, veçanërisht në kopshtet franceze dhe angleze.<ref>{{Cite web|date=2022-03-11|title=Alla scoperta delle meraviglie del giardino all'italiana|url=https://www.tuttogreen.it/giardino-all-italiana|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://web.archive.org/web/20230109172951/https://www.tuttogreen.it/giardino-all-italiana|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-28|language=it}}</ref> Kopshti italian u ndikua nga kopshtet romake dhe ato të Rilindjes italiane. {{ill|Ujku italian|en|Italian wolf}} është kafsha kombëtare e Italisë,<ref>{{Cite web|last=Sheri Foster|date=January 2021|title=What is Italy national animal?|url=https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://web.archive.org/web/20230109172951/https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|archive-date=2023-01-09|access-date=2021-11-15|website=Yourtrip.com|language=en}}; {{Cite web|url=https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|title=Il lupo grigio degli appennini e l animale dell Italia|author=James Hansen|date=June 2018|access-date=2021-11-15|archive-date=2022-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126224852/https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|url-status=live|language=it}}</ref> ndërsa pema kombëtare është [[Mareja|mareja]].<ref name="altovastese">{{Cite web|date=2011-10-03|title=Il corbezzolo simbolo dell'Unità d'Italia. Una specie che resiste agli incendi|url=http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205120852/http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|archive-date=2016-02-05|access-date=2016-01-25|language=it}}</ref> Kjo lidhet me faktin se ujku italian, që banon në [[Malet Apenine]] dhe Alpet perëndimore, zë një vend të spikatur në kulturat latine dhe italiane, si në legjendën e [[Themelimi i Romës|themelimit të Romës]],<ref>{{Cite book|last=Livy|title=The history of Rome|publisher=Printed for A. Strahan|others=George Baker (trans.)|year=1797|language=en}}</ref> ndërsa gjethet e gjelbra, lulet e bardha dhe frutat e kuqe të marejës, vendase në Mesdhe, kujtojnë ngjyrat e flamurit.<ref name="altovastese"/> Zogu kombëtar është {{ill|Harabeli italian|en|Italian sparrow}},<ref>{{cite web|title=Passero Italiano: L'uccello nazionale d'Italia|date=2022-12-18|url=https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|publisher=Conca Ternana Oggi|access-date=2024-08-22|archive-date=2024-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240822123815/https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|url-status=live|language=it}}</ref> ndërsa lulja kombëtare është lulja e marejës.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|title=Il fiore nazionale dell'Italia (e quello degli altri Paesi del mondo)|website=[[MSN]]|access-date=2024-08-26|language=it|archive-date=2024-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002211951/https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|url-status=live}}</ref> Ndër kafshët e tjera të rëndësishme të vendit janë ariu i murrmë marsikan, [[Rrëqebulli evroaziatik|rrëqebulli evroaziatik]], dhia e egër alpine dhe [[Derri i egër|derri i egër]].<ref>{{Cite web|url=http://www.italian-journal-of-mammalogy.it/pdf-111473-47324|title=Mammals of Italy: an annotated checklist|website=www.italian-journal-of-mammalogy.it|language=en}}</ref> === Mjedisi === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e parqeve kombëtare të Italisë|en|List of national parks of Italy}}, {{ill|Lista e parqeve rajonale të Italisë|en|List of regional parks of Italy}} dhe {{ill|Lista e zonave detare të mbrojtura të Italisë|en|List of Marine Protected Areas of Italy}}}} [[File:National and Regional Parks of Italy.svg|thumb|Parqet kombëtare dhe rajonale në Itali]] Pas rritjes së shpejtë industriale, Italisë iu desh kohë të merrej me problemet e saj mjedisore. Pas përmirësimeve, Italia renditet e 84-ta në botë për qëndrueshmërinë ekologjike.<ref>{{Cite web|title=Italy – Environment|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064224/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|archive-date=2009-07-01|access-date=2010-08-02|publisher=Dev.prenhall.com|language=en}}</ref> Sipërfaqja e përgjithshme e mbrojtur nga parqet kombëtare, parqet rajonale dhe rezervatet natyrore mbulon rreth 11% të territorit italian,<ref>{{Cite web|title=Regione e aree protette|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111173345/https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|archive-date=2022-01-11|access-date=2022-01-11|language=it}}</ref> ndërsa 12% e vijës bregdetare të Italisë është e mbrojtur.<ref>{{Cite web|title=Le aree protette in Italia|url=http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302220957/http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|archive-date=2022-03-02|access-date=2022-03-02|language=it}}</ref> Italia ka qenë një ndër prodhuesit kryesorë të energjisë së rinovueshme në botë; në vitin 2010, ajo renditej e katërta për kapacitetin e instaluar të [[Energjia diellore|energjisë diellore]]<ref>{{Cite web|date=2010-07-15|title=Renewables 2010 Global Status Report |url=http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820095506/http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|archive-date=2011-08-20|access-date=2010-07-16|publisher=[[REN21]]|language=en}}; {{Cite web|title=Photovoltaic energy barometer 2010 – EurObserv'ER |url=https://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011224419/http://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|archive-date=2010-10-11|access-date=2010-10-30|language=en}}</ref> dhe e gjashta për kapacitetin e [[Energjia e erës|energjisë së erës]].<ref>{{Cite web|date=February 2011|title=World Wind Energy Report 2010 |url=http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904232058/http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|archive-date=2011-09-04|access-date=2011-08-08|publisher=[[World Wind Energy Association]]|language=en}}</ref> Në vitin 2020, energjia e rinovueshme përbënte afërsisht 37% të konsumit energjetik të Italisë.<ref>{{Cite web|date=2021-05-25|title=Renewables provided 37% of Italy's energy in 2020 – English |url=https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023040922/https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|archive-date=2021-10-23|access-date=2021-05-28|website=ANSA.it|language=en}}</ref> Vendi përdori reaktorë bërthamorë nga viti 1963 deri më 1990, por, pas [[Fatkeqësia e Çernobilit|fatkeqësisë së Çernobilit]] dhe {{ill|referendumeve|en|1987 Italian referendums|lt=referendumeve}}, programi bërthamor u ndërpre. Në vitin 2008, qeveria e përmbysi këtë vendim dhe planifikoi ndërtimin e deri në katër centraleve bërthamore. Megjithatë, pas [[Aksidenti bërthamor në Fukushima|aksidentit bërthamor në Fukushima]], një referendum e rrëzoi sërish këtë vendim.<ref>{{Cite web|last=Duncan Kennedy|date=2011-06-14|title=Italy nuclear: Berlusconi accepts referendum blow|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612112154/http://web.archive.org/web/20110612112154/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|archive-date=2011-06-12|access-date=2013-04-20|publisher=BBC News|language=en}}</ref> Ndotja e ajrit mbetet e rëndë, veçanërisht në veriun e industrializuar. Italia është prodhuesi i dymbëdhjetë më i madh i {{ill|Lista e vendeve sipas emetimeve të dioksidit të karbonit|en|List of countries by carbon dioxide emissions|lt=dioksidit të karbonit}}.<ref>United Nations Statistics Division, Millennium Development Goals indicators: [http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid= Carbon dioxide emissions ({{CO2}}), thousand metric tons of {{CO2}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225014715/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid=|date=2009-12-25}} (mbledhur nga CDIAC); përfshin vetëm emetimet e drejtpërdrejta të dioksidit të karbonit të shkaktuara nga njeriu. Përjashton gazrat e tjerë serrë, përdorimin dhe ndryshimin e përdorimit të tokës e pylltarinë (LULUCF), si dhe flukset natyrore të CO₂ (shih edhe: {{ill|Cikli i karbonit|en|Carbon cycle}}).</ref> Trafiku i dendur dhe bllokimet në qytetet e mëdha vazhdojnë të shkaktojnë probleme mjedisore dhe shëndetësore, megjithëse nivelet e smogut kanë rënë që nga vitet 1970 dhe 1980 dhe smogu është bërë gjithnjë e më i rrallë, ndërsa nivelet e {{ill|Dioksidi i squfurit|en|sulfur dioxide|lt=dioksidit të squfurit}} janë ulur.<ref>{{Cite web|title=Environment and Health in Italy – Executive Summary|url=https://www.euro.who.int/en/home|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100303051309/http://web.archive.org/web/20100303051309/http://www.euro.who.int/document/hms/ehiexes_e.pdf|archive-date=2010-03-03|publisher=World Health Organization|language=en}}</ref> Shpyllëzimi, ndërtimet e paligjshme dhe politikat e dobëta të administrimit të tokës kanë shkaktuar erozion të konsiderueshëm në zonat malore të Italisë, duke çuar në fatkeqësi ekologjike si përmbytja e vitit 1963 në {{ill|Digën e Vajontit|en|Vajont Dam}}, ajo e vitit 1998 në {{ill|Sarno|en|Sarno}},<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2009-10-02|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=2009-10-06|access-date=2009-10-02|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> dhe rrëshqitjet e baltës në Mesinë të vitit 2009, të shkaktuara nga përmbytjet. {{ill|Rrëshqitjet e baltës në Mesinë të vitit 2009|en|2009 Messina floods and mudslides}} {{Kryesor|Politika e Italisë|Zgjedhjet në Itali}} Italia është republikë kuvendore unitare që nga viti 1946, kur [[monarkia]] u shfuqizua me [[Referendumi institucional italian i vitit 1946|referendumin institucional italian të vitit 1946]]. [[Presidenti i Italisë]], [[Sergio Mattarella]], në detyrë që nga viti 2015, është kreu i shtetit. Presidenti zgjidhet për një mandat të vetëm shtatëvjeçar nga [[Kuvendi i Italisë]] dhe përfaqësuesit rajonalë në një seancë të përbashkët. Italia ka një [[Kushtetuta e Italisë|kushtetutë demokratike të shkruar]], e cila doli nga një {{ill|Asambleja Kushtetuese e Italisë|en|Constituent Assembly of Italy|lt=asamble kushtetuese}} e formuar nga përfaqësues të forcave {{ill|Antifashizmi|en|anti-fascist|lt=antifashiste}} që kontribuuan në mposhtjen e forcave naziste dhe fashiste gjatë çlirimit të Italisë në Luftën e Dytë Botërore.<ref>{{Cite journal |last=Smyth |first=Howard McGaw |title=Italy: From Fascism to the Republic (1943–1946) |journal=The Western Political Quarterly |volume=1 |issue=3 |pages=205–222 |date=September 1948 |language=en |jstor=442274}}</ref> Italia luan rol të rëndësishëm në çështjet ekonomike, ushtarake, kulturore dhe politike dhe është një nga tri fuqitë kryesore të BE-së. Ajo konsiderohet gjerësisht si {{ill|Fuqi rajonale|en|regional power}},<ref>Gabriele Abbondanza, ''Italy as a Regional Power: the African Context from National Unification to the Present Day'' (Romë: Aracne, 2016); «''Operacioni Alba mund të konsiderohet një nga rastet më të rëndësishme kur Italia ka vepruar si fuqi rajonale, duke marrë drejtimin në zbatimin e një strategjie koherente dhe të vendosur nga pikëpamja teknike dhe politike.''» Shih Federiga Bindi, ''Italy and the European Union'' (Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2011), f. 171.</ref> ndërsa statusi i saj si [[Fuqi e madhe (politikë)|fuqi e madhe]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |title=Canada Among Nations, 2004: Setting Priorities Straight |date=2005-01-17 |publisher=McGill-Queen's Press – MQUP |isbn=978-0-7735-2836-9 |page=85 |quote=The United States is the sole world's superpower. France, Italy, Germany and the United Kingdom are great powers |access-date=2016-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116145100/https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |archive-date=2023-01-16 |url-status=live |language=en}}; {{Cite book |last=Sterio |first=Milena |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers |title=The right to self-determination under international law: "selfistans", Secession and the Rule of the Great Powers |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-4156-6818-7 |location=Milton Park, Abingdon, Oxon |page=xii (preface) |quote=The great powers are super-sovereign states: an exclusive club of the most powerful states economically, militarily, politically and strategically. These states include veto-wielding members of the United Nations Security Council (United States, United Kingdom, France, China, and Russia), as well as economic powerhouses such as Germany, Italy and Japan. |access-date=2016-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers#v=snippet&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers&f=false |archive-date=2024-01-16 |url-status=live |language=en}}</ref> është temë debati mes studiuesve dhe analistëve politikë, të cilët diskutojnë nëse Italia bën pjesë ndër {{ill|Fuqitë e mëdha më të vogla|en|Least of the great powers}}. Sipas indekseve të Gjendjes Globale të Demokracisë (GSoD) dhe Gjurmuesit të Demokracisë të {{ill|International Institute for Democracy and Electoral Assistance|en|International Institute for Democracy and Electoral Assistance|lt=International IDEA}}, Italia shënon rezultate të larta në treguesit e përgjithshëm të demokracisë, por ka dobësi të veçanta në fushën e [[Sundimi i ligjit|sundimit të ligjit]].<ref>{{Cite web |title=Italy {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/italy |access-date=2025-10-16 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> === Qeveria === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Qeveria e Italisë|en|Government of Italy}}}} {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Sergio Mattarella Official (cropped).jpg | caption1 = [[Sergio Mattarella]]<br />{{Small|[[Presidenti i Italisë|President]]}} | image2 = Giorgia Meloni Official 2023 crop.jpg | caption2 = [[Giorgia Meloni]]<br />{{Small|[[Kryeministri i Italisë|Kryeministre]]}} | total_width = 320 }} Italia ka një qeveri kuvendore të bazuar në sistemin e përfaqësimit mazhoritar me anëtarë të zgjedhur në zona njëmandatëshe dhe në lista partiake. Kuvendi është plotësisht dydhomësh; të dyja dhomat kanë kompetenca të njëjta. Dhoma e Deputetëve mblidhet në Palazzo Montecitorio, ndërsa [[Senati i Republikës Italiane|Senati i Republikës]] në Palazzo Madama në Romë. Një veçori e [[Kuvendi i Italisë|Kuvendit italian]] është përfaqësimi i shtetasve italianë që jetojnë përgjithmonë jashtë vendit: 8 deputetë dhe 4 senatorë zgjidhen në katër zona të veçanta zgjedhore jashtë vendit. Ka senatorë të përjetshëm, të emëruar nga presidenti «për merita të jashtëzakonshme patriotike në fushën shoqërore, shkencore, artistike ose letrare». Ish-presidentët bëhen senatorë të përjetshëm ''{{ill|ex officio|en|Ex officio member}}''. [[File:Palazzo Madama (Roma).jpg|thumb|[[Palazzo Madama, Rome|Palazzo Madama]] në Romë, selia e [[Senati i Republikës Italiane|Senatit të Republikës]], dhoma e lartë e [[Kuvendi i Italisë|Kuvendit italian]]]] [[Kryeministri i Italisë]] është kreu i qeverisë dhe ushtron pushtetin ekzekutiv, por për zbatimin e shumicës së politikave duhet të marrë miratimin me votë të Këshillit të Ministrave. Kryeministri dhe kabineti emërohen nga presidenti dhe konfirmohen me votëbesim në kuvend. Për të qëndruar në detyrë, kryeministri duhet të fitojë votat e besimit. Roli i kryeministrit është i ngjashëm me atë në shumicën e vendeve me [[Sistemi kuvendor|sisteme kuvendore]], por kryeministri nuk ka të drejtë ta shpërndajë kuvendin. Një tjetër dallim është se përgjegjësia politike për shërbimet e inteligjencës i takon kryeministrit, i cili ka kompetencë ekskluzive për të bashkërenduar politikat e inteligjencës, përcaktuar burimet financiare, forcuar sigurinë kibernetike, zbatuar dhe mbrojtur sekretet shtetërore dhe autorizuar agjentë të kryejnë operacione në Itali ose jashtë saj.<ref>{{Cite web |title=About us – Sistema di informazione per la sicurezza della Repubblica |url=http://www.sicurezzanazionale.gov.it/sisr.nsf/english/about-us.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150329090926/http://www.sicurezzanazionale.gov.it/sisr.nsf/english/about-us.html |archive-date=2015-03-29 |access-date=2015-11-19 |website=sicurezzanazionale.gov.it |language=en}}</ref> Partitë kryesore politike janë [[Vëllezërit e Italisë]], [[Partia Demokratike e Italisë]] dhe [[Movimento 5 Stelle|Lëvizja Pesë Yjet]]. Në zgjedhjet e përgjithshme të vitit 2022, këto tri parti dhe koalicionet e tyre fituan 357 nga 400 vendet në Dhomën e Deputetëve dhe 187 nga 200 vendet në Senat. Koalicioni i qendrës së djathtë, ku bënin pjesë Vëllezërit e Italisë të Giorgia Melonit, [[Matteo Salvini|Lega]] e Matteo Salvinit, [[Forza Italia|Forza Italia]] e Silvio Berlusconit dhe {{ill|Ne të Moderuarit|en|Us Moderates|lt=Noi Moderati}} e Maurizio Lupit, fitoi shumicën e vendeve në kuvend. Vendet e tjera i mori koalicioni i qendrës së majtë, ku bënin pjesë Partia Demokratike, {{ill|Aleanca e të Gjelbërve dhe e së Majtës|en|Greens and Left Alliance}}, {{ill|Lugina e Aostës|en|Aosta Valley (political coalition)}}, {{ill|Më shumë Evropë|en|More Europe}}, {{ill|Angazhim Qytetar|en|Civic Commitment}}, Lëvizja Pesë Yjet, {{ill|Aksion – Italia Viva|en|Action – Italia Viva}}, {{ill|Partia Popullore e Tirolit të Jugut|en|South Tyrolean People's Party}}, {{ill|Jugu thërret Veriun|en|South calls North}} dhe {{ill|Lëvizja Shoqërore e Italianëve Jashtë Vendit|en|Associative Movement of Italians Abroad}}. === Ligji dhe drejtësia penale === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|E drejta e Italisë|en|Law of Italy}}, {{ill|Gjyqësori i Italisë|en|Judiciary of Italy}}, {{ill|Zbatimi i ligjit në Itali|en|Law enforcement in Italy}} dhe {{ill|Krimi në Itali|en|Crime in Italy}}}} [[File:Roma 2011 08 07 Palazzo di Giustizia.jpg|thumb|Gjykata e Lartë e Kasacionit, në [[Romë]]]] E drejta italiane ka disa burime. Ato janë hierarkike: ligji ose rregullorja e një burimi më të ulët nuk mund të bjerë ndesh me rregullin e një burimi më të lartë (hierarkia e burimeve).<ref>{{Cite web|title=GERARCHIA DELLE FONTI|url=https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117194800/https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|archive-date=2022-01-17|access-date=2022-03-26|language=it}}</ref> [[Kushtetuta e Italisë|Kushtetuta e vitit 1948]] është burimi më i lartë.<ref>{{Cite web|title=Guide to Law Online: Italy |url=https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508132418/https://web.archive.org/web/20210508132418/https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|archive-date=2021-05-08|access-date=2022-03-26|website=loc.gov|language=en}}</ref> [[Gjykata Kushtetuese e Italisë]] vendos nëse ligjet janë në përputhje me kushtetutën. Gjyqësori i mbështet vendimet në [[E drejta romake|të drejtën romake]], të ndryshuar nga [[Kodi i Napoleonit]] dhe statutet e mëvonshme. Gjykata e Lartë e Kasacionit është gjykata më e lartë për apelimet penale dhe civile. Italia mbetet prapa vendeve të tjera të Evropës Perëndimore për sa u përket [[Të drejtat LGBT në Itali|të drejtave LGBT]].<ref>{{Cite web|title=Country Ranking – Rainbow Europe|url=https://rainbow-europe.org/country-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521004552/https://web.archive.org/web/20190521004552/https://rainbow-europe.org/country-ranking|archive-date=2019-05-21|access-date=2021-10-28|website=rainbow-europe.org|language=en}}</ref> Ligji italian që ndalon torturën konsiderohet se nuk i përmbush standardet ndërkombëtare.<ref>{{Cite web|title=The Struggle against Torture in Italy – The Failure of the Italian Law – English|url=https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608005803/https://web.archive.org/web/20190608005803/https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|archive-date=2019-06-08|access-date=2019-06-08|website=menschenrechte.org|language=en}}</ref> Zbatimi i ligjit është i ndërlikuar dhe përfshin disa forca policore.<ref name="Walters">{{Cite journal|last=Reece Walters|year=2013|editor2-last=Matthew Ball|editor3-last=Erin O'Brien|editor4-last=Juan Tauri|title=Eco Mafia and Environmental Crime|journal=Crime, Justice and Social Democracy: International Perspectives|publisher=Palgrave Macmillan|page=286|doi=10.1057/9781137008695_19|isbn=978-1-3494-3575-3|editor1=Kerry Carrington|language=en}}</ref> Agjencitë kombëtare të policisë janë [[Policia e Italisë|Policia e Shtetit]] (''Polizia di Stato''), [[Karabinierët]], [[Guardia di Finanza]] («Policia Financiare») dhe [[Polizia Penitenziaria]] («Policia e Burgjeve»),<ref name="BuonannoMastrobuoni">{{Cite book|last1=Paulo Buonanno|title=Lessons from the Economics of Crime: What Reduces Offending?|last2=Giovanni Mastrobuoni|publisher=MIT Press|year=2013|isbn=978-0-2620-1961-3|editor-last=Philip J. Cook|page=193|chapter=Centralized versus Decentralized Police Hiring in Italy and the United States|doi=10.7551/mitpress/9780262019613.001.0001|editor-last2=Stephen Machin|editor-last3=Olivier Marie|editor-last4=Giovanni Mastrobuoni|language=en}}</ref> si edhe [[Guardia Costiera]] («Policia e Rojës Bregdetare»).<ref name="Walters"/> Ndonëse shërbimet policore ofrohen kryesisht në nivel kombëtar,<ref name="BuonannoMastrobuoni"/> ka gjithashtu polici [[policia provinciale|provinciale]] dhe [[policia bashkiake|bashkiake]].<ref name="Walters"/> Që nga shfaqja e tyre në mesin e shekullit XIX, [[Krimi i organizuar në Itali|krimi i organizuar italian]] dhe organizatat kriminale kanë depërtuar në jetën shoqërore dhe ekonomike të shumë rajoneve të Italisë jugore; më famëkeqja është Mafia siçiliane, e cila u përhap edhe në vende të huaja, përfshirë SHBA-në. Të ardhurat e mafias mund të arrijnë deri në 9%<ref>{{Cite web|last=Claudio Tucci|date=2008-11-11|title=Confesercenti, la crisi economica rende ancor più pericolosa la mafia|url=http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081220/http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|archive-date=2011-04-27|access-date=2011-04-21|website=Confesercenti|publisher=Ilsole24ore.com|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|title=Italy claims finally defeating the mafia|author=Nick Squires|date=2010-01-09|work=The Daily Telegraph|location=London|access-date=2011-04-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429173631/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|archive-date=2011-04-29|language=en}}</ref> të PBB-së.<ref>{{Cite news|last=Kiefer|first=Peter|date=2007-10-22|title=Mafia crime is 7% of GDP in Italy, group reports|url=https://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501085052/https://web.archive.org/web/20110501085052/https://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|archive-date=2011-05-01|access-date=2011-04-19|work=The New York Times|language=en}}</ref> Një raport i vitit 2009 identifikoi 610 [[Komuna (Itali)|{{Lang|it|comuni|nocat=true}}]] ku mafia ka prani të fuqishme; në këto komuna jetojnë 13 milionë italianë dhe prodhohet 15% e PBB-së.<ref>{{Cite web|last=Maria Loi|date=2009-10-01|title=Rapporto Censis: 13 milioni di italiani convivono con la mafia|url=http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082416/http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|archive-date=2011-04-29|access-date=2011-04-21|website=Censis|publisher=Antimafia Duemila|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|work=The Guardian|location=London|title=Mafia's influence hovers over 13{{Nbsp}}m Italians, says report|first=Tom|last=Kington|date=2009-10-01|access-date=2010-05-05|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130908050448/http://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|archive-date=2013-09-08|language=en}}</ref> [[Ndrangheta|’Ndrangheta]] kalabreze, ndoshta organizata kriminale më e fuqishme e Italisë, përbën e vetme 3% të PBB-së.<ref>{{Cite web|last=ANSA|date=2011-03-14|title=Italy: Anti-mafia police arrest 35 suspects in northern Lombardy region|url=http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429100220/http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|archive-date=2011-04-29|access-date=2011-04-21|website=adnkronos.com|publisher=Mafia Today|language=en}}</ref> Me 0,013 vrasje për 1.000 banorë, Italia renditet e 47-ta për nga shkalla e vrasjeve,<ref>{{Cite web|title=Crime Statistics – Murders (per capita) (more recent) by country|url=http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929181837/http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|archive-date=2008-09-29|access-date=2010-04-04|publisher=NationMaster.com|language=en}}</ref> krahasuar me 61 vende, dhe e 43-ta për nga numri i përdhunimeve për 1.000 banorë, krahasuar me 64 vende të botës. Këto shifra janë relativisht të ulëta mes vendeve të zhvilluara. === Marrëdhëniet me jashtë === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Marrëdhëniet me jashtë të Italisë|en|Foreign relations of Italy}}}} [[File:G7 Summit 2024 - Family photo - 02.jpg|thumb|Foto e përbashkët e udhëheqësve të [[G7|G7-s]] në [[Samiti i 50-të i G7|samitin e 50-të të G7-s]] në [[Pulia]]]] Italia është anëtare themeluese e [[Komuniteti Ekonomik Evropian|Komunitetit Ekonomik Evropian]] (KEE), tashmë Bashkimi Evropian (BE), dhe e [[NATO]]-s. Italia u pranua në Organizatën e Kombeve të Bashkuara më 1955 dhe është anëtare dhe mbështetëse e fortë e organizatave ndërkombëtare, si [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik|OECD-ja]], [[GATT]]/[[Organizata Botërore e Tregtisë|OBT-ja]], [[Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë|OSBE-ja]], [[Këshilli i Evropës]] dhe Nisma e Evropës Qendrore. Ndër presidencat me rotacion të organizatave ndërkombëtare që ka mbajtur Italia përfshihen ajo e OSBE-së më 2018, e [[G7|G7-s]] më 2017 dhe e [[Presidenca e Këshillit të Bashkimit Evropian|Këshillit të BE-së]] më 2014. Italia ka qenë vazhdimisht [[Lista e anëtarëve të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara|anëtare jo e përhershme]] e Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Italia e mbështet fuqimisht politikën ndërkombëtare shumëpalëshe dhe përkrah OKB-në dhe veprimtaritë e saj për sigurinë ndërkombëtare. Më 2013, Italia kishte 5.296 trupa të dislokuara jashtë vendit, të angazhuara në 33 misione të OKB-së dhe NATO-s në 25 vende.<ref>{{Cite web|title=Missioni/Attivita' Internazionali DAL 1 October 2013 AL 31 December 2013 – Situazione AL 11 December 2013|url=http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201175427/http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|archive-date=2014-02-01|access-date=2014-01-27|publisher=Italian Ministry of Defence|language=it}}</ref> Italia dërgoi trupa në mbështetje të misioneve paqeruajtëse të OKB-së në [[Somali]], Mozambik dhe Timorin Lindor. Italia mbështet operacionet e NATO-s dhe OKB-së në Bosnjë, [[KFOR|Kosovë]] dhe Shqipëri, si dhe dërgoi mbi 2.000 trupa në Afganistan që nga viti 2003, në mbështetje të [[Operacioni Enduring Freedom|Operacionit Enduring Freedom]] (OEF). Italia mbështeti përpjekjet ndërkombëtare për rindërtimin dhe stabilizimin e Irakut, por deri më 2006 kishte tërhequr kontingjentin e saj ushtarak prej 3.200 trupash.<ref>{{Cite news|date=2013-09-04|title=Italy donates 60 million euros to PA|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018104825/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|archive-date=2014-10-18|access-date=2014-01-27|agency=Ma'an News Agency|language=en}}</ref> Në gusht 2006, Italia dërgoi rreth 2.450 trupa në Forcën e Përkohshme të Kombeve të Bashkuara në Liban.<ref>[http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml "Italian soldiers leave for Lebanon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902001118/http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml|date=2006-09-02}} Corriere della Sera, 30 August 2006</ref> Italia është një nga financuesit më të mëdhenj të [[Autoriteti Kombëtar Palestinez|Autoritetit Kombëtar Palestinez]] dhe vetëm gjatë vitit 2013 kontribuoi me 60 milionë euro.<ref>{{Cite news|date=2013-09-04|title=Italy donates 60 million euros to PA|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018104825/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|archive-date=2014-10-18|access-date=2014-01-27|agency=Ma'an News Agency|language=en}}</ref> === Ushtria === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Forcat e Armatosura Italiane|en|Italian Armed Forces}} dhe {{ill|Historia ushtarake e Italisë|en|Military history of Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e luftërave ku është përfshirë Italia|en|List of wars involving Italy}}}} [[File:Cavour (550).jpg|thumb|Aeroplanmbajtësja ''[[Cavour (anije luftarake italiane)|Cavour]]'', [[anija drejtuese|anija udhëheqëse]] e [[Forca Detare Italiane|Forcës Detare Italiane]]]] [[File:Centauro01.JPEG|thumb|Një shkatërrues tankesh [[Centauro (shkatërrues tankesh)|Centauro]] i Ushtrisë Italiane gjatë një patrullimi në Bosnjë-Hercegovinë, si pjesë e IFOR-it]] Historia ushtarake e Italisë përfshin një periudhë të gjatë kohore, që nis me konfliktet ushtarake të zhvilluara nga popujt e lashtë të Italisë, veçanërisht pushtimin e botës mesdhetare nga [[romakët e lashtë]], vijon me zgjerimin e [[shtet-qytetet italiane|shtet-qyteteve italiane]] dhe [[Republikat Detare|republikave detare]] gjatë mesjetës, si dhe me përfshirjen e shteteve historike italiane në [[Luftërat italiane]] dhe luftërat e trashëgimisë, e më pas me periudhën napoleonike, [[bashkimi i Italisë|bashkimin e Italisë]], fushatat e [[Perandoria Italiane|perandorisë koloniale]], dy luftërat botërore dhe deri në ditët e sotme, me operacionet paqeruajtëse ndërkombëtare nën kujdesin e NATO-s, BE-së ose OKB-së. [[Ushtria Italiane]], [[Forca Detare Italiane|Forca Detare]], [[Forca Ajrore Italiane|Forca Ajrore]] dhe [[Karabinierët]] përbëjnë së bashku Forcat e Armatosura Italiane, nën komandën e Këshillit të Lartë të Mbrojtjes, të kryesuar nga presidenti. Sipas nenit 78, [[Kuvendi i Italisë|Kuvendi]] ka autoritetin të shpallë gjendjen e luftës dhe t'i japë qeverisë kompetencat e nevojshme për zhvillimin e saj. Megjithëse nuk është degë e forcave të armatosura, [[Guardia di Finanza]] ka status ushtarak dhe është e organizuar sipas strukturave ushtarake.{{Efn|Guardia di Finanza ka një flotë të madhe anijesh, avionësh dhe helikopterësh, që i mundëson të patrullojë ujërat e Italisë dhe të marrë pjesë në skenarë luftimi.}} Shërbimi ushtarak është vullnetar që nga viti 2005.<ref>{{Cite web|title=Law n°226 of August 23, 2004|url=http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117013103/http://web.archive.org/web/20130117013103/http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|archive-date=2013-01-17|access-date=2012-07-13|publisher=Camera.it|language=it}}</ref> Më 2010, ushtria italiane kishte 293.202 personel në shërbim aktiv,<ref>"The Military Balance 2010", pp. 141–145. [[International Institute for Strategic Studies]], 3 February 2010.</ref> prej të cilëve 114.778 ishin karabinierë.<ref>{{Cite web|last=Italian Ministry of Defence|author-link=Ministry of Defence (Italy)|title=Nota aggiuntiva allo stato di previsione per la Difesa per l'anno 2009|url=http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504073613/http://web.archive.org/web/20110504073613/http://web.archive.org/web/20110504073613/http://web.archive.org/web/20110504073613/http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|archive-date=2011-05-04|access-date=2014-07-11|language=it}}</ref> Si pjesë e strategjisë së NATO-s për ndarjen bërthamore, Italia strehon 90 bomba bërthamore amerikane [[Bomba bërthamore B61|B61]], të vendosura në bazat ajrore të [[Ghedi]]t dhe [[Baza Ajrore Aviano|Avianos]].<ref>{{Cite web|last=Hans M. Kristensen / Natural Resources Defense Council|year=2005|title=NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe – part 1|url=http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101060355/http://web.archive.org/web/20110101060355/http://web.archive.org/web/20110101060355/http://web.archive.org/web/20110101060355/http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|archive-date=2011-01-01|access-date=2011-05-30|language=en}}</ref> Ushtria është forca kombëtare e mbrojtjes tokësore. Ajo u krijua më 1946, kur Italia u bë republikë, nga mbetjet e «[[Ushtria Mbretërore Italiane|Ushtrisë Mbretërore Italiane]]». Ndër automjetet e saj luftarake më të njohura janë automjeti luftarak i këmbësorisë [[Dardo IFV|Dardo]], shkatërruesi i tankeve [[B1 Centauro]], tanku [[Tanku|Ariete]] dhe helikopteri sulmues [[Agusta A129 Mangusta|Mangusta]], i përdorur në misione të BE-së, NATO-s dhe OKB-së. Ajo ka në dispozicion automjete të blinduara [[Leopard 1]] dhe [[M113]]. Forca Detare Italiane është një forcë detare e ujërave të kaltra. Ajo u krijua po ashtu më 1946 nga mbetjet e ''[[Regia Marina]]'' («Marina Mbretërore»). Si anëtare e BE-së dhe NATO-s, Forca Detare ka marrë pjesë në operacione paqeruajtëse të koalicioneve anembanë botës. Më 2014, ajo kishte në shërbim 154 mjete lundruese, përfshirë mjete ndihmëse të vogla.<ref>{{Cite web|title=La Marina Militare OGGI|url=http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525043355/http://web.archive.org/web/20220525043355/http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|archive-date=2022-05-25|access-date=2022-04-28|language=it}}</ref> Forca Ajrore Italiane u themelua si degë e pavarur e shërbimit më 1923 nga mbreti Viktor Emanueli III, me emrin ''[[Regia Aeronautica]]'' («Forca Ajrore Mbretërore»). Pas Luftës së Dytë Botërore u riemërtua ''Aeronautica Militare''. Më 2021, Forca Ajrore Italiane përdorte 219 avionë luftarakë. Aftësinë e transportit e siguron një flotë prej 27 avionësh [[Lockheed Martin C-130J Super Hercules|C-130J]] dhe [[C-27J Spartan]]. Ekipi akrobatik i demonstrimeve ajrore është ''[[Frecce Tricolori]]'' («Shigjetat trengjyrëshe»). Karabinierët janë një trup autonom ushtarak, që shërben si [[Xhandarmëria|xhandarmëri]] dhe [[Policia Ushtarake|polici ushtarake]] e Italisë, duke ruajtur rendin në ushtri dhe në popullsinë civile krahas forcave të tjera policore të vendit. Degë të ndryshme të Karabinierëve raportojnë te ministri të veçanta, por trupi i raporton Ministrisë së Punëve të Brendshme kur kujdeset për rendin dhe sigurinë publike.<ref>{{Cite web|title=The Carabinieri Force is linked to the Ministry of Defence|url=http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430214042/http://web.archive.org/web/20110430214042/http://web.archive.org/web/20110430214042/http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|archive-date=2011-04-30|access-date=2010-05-14|publisher=Carabinieri|language=en}}</ref> ===<span class="anchor" id="Constituent entities"></span>Ndarjet administrative=== <!-- Nga en.wiki: Ky etiketim Anchor shërben si objektiv i përhershëm për lidhjet hyrëse drejt këtij seksioni. Mos e hiqni ose ndryshoni, përveçse për të shtuar një objektiv tjetër të përshtatshëm. Nëse ndryshoni titullin e seksionit, ruani titullin e vjetër si objektiv. Është gjithmonë mirë të ruhet si objektiv titulli i vjetër i një seksioni të ndryshuar, që lidhjet drejt tij të mos prishen. Shihni [[Stampa:Anchor]] për hollësi. Ky model është &#123;&#123;Subst:Anchor comment&#125;&#125;. --> {{Kryesor|Provincat e Italisë|Qytetet metropolitane të Italisë}} Italia përbëhet nga 20 rajone (''regioni''), pesë prej të cilave kanë status të posaçëm autonomie, që u mundëson të miratojnë ligje për çështje shtesë.<ref name="tuttitalia">{{Cite news|title=Regioni italiane|url=https://www.tuttitalia.it/regioni|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509133929/https://www.tuttitalia.it/regioni|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-04-30|language=it}}</ref> {{Div col}} * [[Abruco]] * [[Lugina e Aostës]] * [[Pulia]] * [[Bazilikata]] * [[Kalabria]] * [[Kampania]] * [[Emilia-Romanja]] * [[Friuli-Venecia Xhulia]] * [[Lacio]] * [[Liguria]] * [[Lombardia]] * [[Marke]] * [[Molize]] * [[Piemonti]] * [[Sardenja]] * [[Siçilia]] * [[Trentino-Tiroli Jugor]] * [[Toskana]] * [[Umbria]] * [[Veneto]] {{Div col end}} Rajonet përfshijnë 107 provinca ose qytete metropolitane dhe 7.896 komuna.<ref name="tuttitalia"/> == Ekonomia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Ekonomia e Italisë|en|Economy of Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e kompanive më të mëdha italiane|en|List of largest Italian companies}}}} Italia ka një <ref>{{Cite web|title=Select Country or Country Groups|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022143402/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|archive-date=2017-10-22|access-date=2017-10-22|language=en}}</ref> [[Ekonomia e përzier|ekonomi të përzier]] të përparuar dhe është e treta më e madhe në [[Eurozona|eurozonë]] dhe e {{ill|Lista e shteteve sipas PBB-së (PPP)|en|List of countries by GDP (PPP)|lt=11-ta më e madhja}} në botë, sipas PBB-së të përshtatur për [[Barazia e Fuqisë Blerëse|barazinë e fuqisë blerëse]].<ref name="IMFWEO.IT"/> Ajo zotëron {{ill|Lista e shteteve sipas pasurisë totale|en|List of countries by total wealth|lt=pasurinë e nëntë kombëtare më të madhe}} dhe renditet e treta për rezervat e arit të bankës qendrore.<ref>{{Cite web|title=Gold reserves by country|url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country|language=en}}</ref> Si anëtare themeluese e [[G7|G7-s]], eurozonës dhe [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik|Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]], ajo është ndër vendet më të industrializuara dhe një komb i rëndësishëm tregtar në Evropë;<ref>{{Cite news|last1=Sensenbrenner|first1=Frank|last2=Arcelli|first2=Angelo Federico|title=Italy's Economy Is Much Stronger Than It Seems|url=https://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206190937/http://web.archive.org/web/20141206190937/http://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|archive-date=2014-12-06|access-date=2014-11-25|work=HuffPost|language=en}}; {{Cite news|last1=Dadush|first1=Uri|title=Is the Italian Economy on the Mend?|url=http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1|access-date=2014-11-25|publisher=Carnegie Europe|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713124951/http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1|archive-date=2015-07-13|language=en}}; {{Cite web|title=Doing Business in Italy: 2014 Country Commercial Guide for U.S. Companies|url=http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715152504/http://web.archive.org/web/20140715152504/http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|archive-date=2014-07-15|access-date=2014-11-25|publisher=United States Commercial Service|language=en}}</ref> në vitin 2024 eksportoi mallra me vlerë 612&nbsp;miliardë euro dhe pati një suficit tregtar prej 46&nbsp;miliardë eurosh.<ref>[https://www.ft.com/content/1a1f0646-55a0-49ea-a959-fcfd1b1d26b8?utm_social_post_id=634238374&utm_social_handle_id=18949452&fbclid=IwY2xjawO78ZFleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFIVTRPNXM4NWFCQ1JjYVQ3c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHiFr0MoDj_MQ9STlc3S5GUpagM9kFM0GNu8rQGlInWQ_2duT7xdIytOTssGH_aem_yj3Z7vcjITd9u8Tgv436Hg Europe should learn from Italy] ''FT'' (6 nëntor 2025)</ref> Si [[Shtetet e zhvilluara|vend i zhvilluar]], i renditur i 30-ti në [[Lista e shteteve sipas Indeksit të Zhvillimit Njerëzor|Indeksin e Zhvillimit Njerëzor]], Italia shënon rezultate të mira për [[Jetëgjatësia mesatare|jetëgjatësinë mesatare]], {{ill|Kujdesi shëndetësor në Itali|en|Healthcare in Italy|lt=kujdesin shëndetësor}}<ref>{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|archive-date=2010-01-05|access-date=2015-09-07|publisher=Photius.com|language=en}}</ref> dhe [[Indeksi i arsimimit|arsimin]]. Ajo njihet për bizneset e saj krijuese dhe novatore,<ref>{{Cite web|title=The Global Creativity Index 2011|url=http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930054555/http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|archive-date=2014-09-30|access-date=2014-11-26|publisher=Martin Prosperity Institute|language=en}}</ref> sektorin bujqësor konkurrues<ref>{{Cite web|last1=Aksoy|first1=M. Ataman|last2=Ng|first2=Francis|title=The Evolution of Agricultural Trade Flows|url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129120448/https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|archive-date=2014-11-29|access-date=2014-11-25|publisher=The World Bank|language=en}}</ref> dhe industritë e saj me ndikim e cilësi të lartë të automobilave, makinerive, ushqimit, dizajnit dhe modës.<ref>{{Cite web|title=Automotive Market Sector Profile – Italy|url=http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205163959/http://web.archive.org/web/20141205163959/http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|archive-date=2014-12-05|access-date=2014-11-26|publisher=The Canadian Trade Commissioner Service|language=en}}; {{Cite web|title=Data & Trends of the European Food and Drink Industry 2013–2014|url=http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206010318/http://web.archive.org/web/20141206010318/http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|archive-date=2014-12-06|access-date=2014-11-26|publisher=FoodDrinkEurope|language=en}}; {{Cite news|date=2014-01-10|title=Italy fashion industry back to growth in 2014|url=http://uk.reuters.com/article/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205114140/http://web.archive.org/web/20141205114140/http://uk.reuters.com/article/2014/01/10/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|archive-date=2014-12-05|access-date=2014-11-26|work=Reuters|language=en}}</ref> == Ekonomia == [[File:Milan skyline skyscrapers of Porta Nuova business district.jpg|thumb|[[Milano]] është kryeqyteti ekonomik i Italisë<ref>{{Cite web|date=2018-05-18|title=Milan, Italy's Industrial and Financial Capital|url=https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707141649/https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|archive-date=2022-07-07|access-date=2022-05-27|language=en}}</ref> dhe një {{ill|qendër financiare|en|Financial centre}} dhe {{ill|kryeqytet i modës|en|Fashion capital}} me rëndësi globale.]] [[File:Siena, Piazza Salimbeni (Bank Monte dei Paschi di Siena) (38588876202).jpg|thumb|[[Banca Monte dei Paschi di Siena]], e themeluar më 1472, është banka më e vjetër ose e dyta më e vjetër në botë që vazhdon të jetë në veprim.]] [[File:The Eni building, Quartiere XXXII Europa, Roma, Lazio, Italy - panoramio.jpg|thumb|[[Eni]] konsiderohet një nga {{ill|kompanitë më të mëdha të naftës dhe gazit|en|Supermajor}} në botë.<ref>{{Cite web|url=https://www.globalwitness.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|title=The spotlight sharpens: Eni and corruption in Republic of Congo's oil sector|website=Global Witness|access-date=2020-04-27|archive-date=2023-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725204616/https://web.archive.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|url-status=dead|language=en}}</ref>]] Italia është vendi i tetë në botë dhe i dyti në Evropë për prodhimin industrial,<ref>{{Cite web|title=Manufacturing, value added (current US$)|url=http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=NV.IND.MANF.KD&country=|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152014/http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=NV.IND.MANF.KD&country=|archive-date=2017-10-10|access-date=2017-05-17|language=en}}</ref> dhe karakterizohet nga më pak korporata shumëkombëshe se ekonomitë e tjera me përmasa të krahasueshme, si dhe nga shumë ndërmarrje të vogla dhe të mesme dinamike, të përqendruara në rajone industriale, të cilat përbëjnë shtyllën kurrizore të industrisë italiane. Kjo ka krijuar një sektor prodhimi të specializuar në tregje të veçanta, shpesh të përqendruar te eksporti i produkteve luksoze. Edhe pse më pak e aftë të konkurrojë për nga sasia, Italia mund të konkurrojë me ekonomitë aziatike që kanë kosto më të ulëta të punës përmes produkteve me cilësi më të lartë.<ref>{{Cite news|date=2005-05-19|title=Knowledge Economy Forum 2008: Innovative Small And Medium Enterprises Are Key To Europe & Central Asian Growth|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623065619/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|archive-date=2008-06-23|access-date=2008-06-17|publisher=The World Bank|language=en}}</ref> Në vitin 2023, Italia ishte eksportuesi i nëntë më i madh në botë. Lidhjet e saj më të ngushta tregtare janë me vendet e tjera të BE-së, ndërsa partnerët më të mëdhenj të eksportit në vitin 2019 ishin Gjermania (12%), Franca (11%) dhe SHBA-ja (10%).<ref name="cia.gov">{{Cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=2021-07-01|access-date=2021-05-28|publisher=Central Intelligence Agency|language=en}}</ref> [[Industria automobilistike italiane]] është pjesë e rëndësishme e sektorit prodhues të vendit, me mbi 144.000 firma dhe afro 485.000 punonjës në vitin 2015,<ref>{{Cite web|title=Auto: settore da 144mila imprese in Italia e 117 mld fatturato|url=http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925121926/http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|archive-date=2015-09-25|access-date=2015-09-23|website=adnkronos.com|language=it}}</ref> dhe kontribuon me 9% të PBB-së.<ref>{{Cite web|title=Country Profiles – Italy|url=http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080211190839/http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|archive-date=2008-02-11|access-date=2008-02-09|website=acea.thisconnect.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Global Auto Market 2021. General Motors Is The Only Group To Report Double-digit Losses|url=https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701010705/https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|archive-date=2021-07-01|access-date=2022-05-27|language=en}}</ref> Vendi ka një gamë të gjerë automjetesh, nga markat e orientuara drejt {{ill|tregut masiv|en|Mass market}} si [[Fiat]] dhe markat premium si [[Alfa Romeo]] dhe {{ill|Maserati|en|Maserati}}, deri te supermakinat luksoze si Pagani, Lamborghini dhe Ferrari. [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] është banka më e vjetër ose e dyta më e vjetër në botë që vazhdon të jetë në veprim, në varësi të përkufizimit, si dhe banka e katërt më e madhe tregtare dhe e shitjes me pakicë në Itali. <ref>{{Cite news|date=2017-10-26|title=Italy's fourth-biggest bank returns to the stockmarket|url=https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215112321/https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|archive-date=2018-02-15|access-date=2021-10-26|newspaper=[[The Economist]]|language=en}}</ref> Italia ka një sektor të fuqishëm të {{ill|Kooperativa|en|Cooperative|lt=kooperativave}}, me përqindjen më të lartë në BE të popullsisë së punësuar në një kooperativë (4,5%).<ref>{{Cite web|date=April 2016|title=The Power of Cooperation – Cooperatives Europe key statistics 2015|url=https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112034412/https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|archive-date=2020-11-12|access-date=2021-05-28|website={{ill|Cooperatives Europe|en|Cooperatives Europe}}|language=en}}</ref> Zona e [[Val'd Agri oil field|Val d'Agri]]t, në Bazilikatë, përmban fushën më të madhe [[Onshore (hydrocarbons)|tokësore]] të [[hydrocarbon field|hidrokarbureve]] në Evropë.<ref>{{Cite web|title=In Val d'Agri with Upstream activities|url=https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516034214/https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|archive-date=2022-05-16|access-date=2021-02-03|publisher={{ill|Eni|en|Eni}}|language=en}}</ref> Janë zbuluar rezerva të moderuara të gazit natyror, kryesisht në [[Po Valley|Luginën e Pos]] dhe në det, nën Adriatik; ato përbëjnë burimin minerar më të rëndësishëm të vendit. Italia është një ndër prodhuesit kryesorë në botë të [[pumice|shtufit]], [[pozzolana|pozzolanës]] dhe [[feldspar|feldspatit]].<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy, the economy: Resources and power|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|access-date=2015-02-09|date=2015-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209194536/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|archive-date=2015-02-09|url-status=live|language=en}}</ref> Një burim tjetër i rëndësishëm është mermeri, veçanërisht mermeri i bardhë i famshëm [[Carrara marble|i Karrarës]], nga Toskana. Italia është pjesë e një bashkimi monetar, [[Euro|zonës euro]], e cila përfaqëson rreth 330 milionë qytetarë, si dhe e [[European single market|tregut të vetëm evropian]], i cili përfaqëson më shumë se 500 milionë konsumatorë. Disa politika tregtare vendore përcaktohen nga marrëveshjet mes anëtarëve të BE-së dhe legjislacioni i BE-së. Italia iu bashkua monedhës së përbashkët evropiane, [[Euro|euros]], në vitin 2002.<ref>{{Cite news|last=Andrews|first=Edmund L.|date=2002-01-01|title=Germans Say Goodbye to the Mark, a Symbol of Strength and Unity|url=https://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501031330/http://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|archive-date=2011-05-01|access-date=2011-03-18|work=The New York Times|language=en}}; {{Cite news|last=Taylor Martin|first=Susan|date=1998-12-28|title=On Jan.{{spaces}}1, out of many arises one Euro|work=[[St. Petersburg Times]]|page=National, 1.A|language=en}}</ref> Politika e saj monetare përcaktohet nga [[Banka Qendrore Evropiane]]. Italia u godit nga [[Kriza financiare 2007-2008|kriza financiare e vitit 2008]], e cila i përkeqësoi problemet strukturore.<ref>{{Cite web|last=Orsi|first=Roberto|date=2013-04-23|title=The Quiet Collapse of the Italian Economy|work=Euro Crisis in the Press|url=http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119075748/http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|archive-date=2014-11-19|access-date=2014-11-24|publisher={{ill|The London School of Economics|en|The London School of Economics}}|language=en}}</ref> Pas një rritjeje të fortë të PBB-së, prej 5–6% në vit nga vitet 1950 deri në fillim të viteve 1970,<ref>{{Cite book|last=Nicholas Crafts, Gianni Toniolo|title=Economic growth in Europe since 1945|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=978-0-5214-9627-8|page=428|language=en}}</ref> dhe një ngadalësimi të vazhdueshëm gjatë viteve 1980–1990, vendi ngeci në vitet 2000.<ref>{{Cite web|last=Balcerowicz|first=Leszek|title=Economic Growth in the European Union|url=http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714205108/http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|archive-date=2014-07-14|access-date=2014-10-08|publisher=The Lisbon Council|language=en}}; {{Cite news|title="Secular stagnation" in graphics|url=https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141123234145/https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|archive-date=2014-11-23|access-date=2014-11-24|newspaper=The Economist|language=en}}</ref> Përpjekjet politike për të nxitur rritjen ekonomike përmes shpenzimeve masive qeveritare shkaktuan një rritje të madhe të borxhit publik, i cili në vitin 2017 ishte mbi 132% të PBB-së;<ref>{{Cite web|date=2018-05-15|title=Debito pubblico oltre 2.300 miliardi e all'estero non lo comprano|url=https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221072720/https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|archive-date=2020-02-21|access-date=2018-06-01|language=it}}</ref> shifra e dytë më e lartë në [[Bashkimi Evropian|BE]], pas Greqisë.<ref>{{Cite web|title=Government debt increased to 93.9% of GDP in euro area and to 88.0% in EU28|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162159/http://web.archive.org/web/20141021162159/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|archive-date=2014-10-21|access-date=2014-11-24|publisher=[[Eurostati]]|language=en}}</ref> Pjesa më e madhe e [[Borxhi publik italian|borxhit publik italian]] zotërohet nga rezidentë vendas, një dallim i rëndësishëm mes Italisë dhe Greqisë,<ref>{{Cite web|date=2010-05-18|title=Could Italy Be Better Off than its Peers?|url=https://www.cnbc.com/2010/05/18/could-italy-be-better-off-than-its-peers.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430030613/http://www.cnbc.com/id/37207942/Could_Italy_Be_Better_Off_than_its_Peers|archive-date=2011-04-30|access-date=2011-05-30|publisher=CNBC|language=en}}</ref> ndërsa niveli i [[Borxhi i familjeve|borxhit të familjeve]] është shumë më i ulët se mesatarja e OECD-së.<ref>{{Cite web|title=Household debt and the OECD's surveillance of member states|url=http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD's%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109041518/http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD%27s%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|archive-date=2015-01-09|access-date=2014-11-26|publisher=[[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]]|language=en}}</ref> [[Çështja jugore|Ndarja e thellë mes veriut dhe jugut]] është një faktor i rëndësishëm i dobësisë socio-ekonomike;<ref>{{Cite news|title=Oh for a new risorgimento|url=https://www.economist.com/special-report/2011/06/11/oh-for-a-new-risorgimento|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024163715/http://www.economist.com/node/18780831|archive-date=2014-10-24|access-date=2014-11-24|newspaper=The Economist|language=en}}</ref> të ardhurat e deklaruara ndryshojnë shumë mes rajoneve dhe bashkive në veri e në jug.<ref>{{Cite web|title=Comune per Comune, ecco la mappa navigabile dei redditi dichiarati in Italia|url=http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405032750/http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|archive-date=2015-04-05|access-date=2015-04-04|website=lastampa.it|language=it}}</ref> Provinca më e pasur, Tiroli i Jugut, ka të ardhura sa 152% e PBB-së kombëtare për frymë, ndërsa rajoni më i varfër, Kalabria, sa 61%.<ref>{{Cite web|title=GDP per capita at regional level|url=https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054135/https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-10-25|publisher=Istat|language=it}}</ref> Shkalla e papunësisë (11%) është mbi mesataren e [[Eurozona|eurozonës]],<ref>{{Cite web|title=Euro area unemployment rate at 11%|url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731232352/http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|archive-date=2017-07-31|access-date=2017-10-26|publisher=[[Eurostati]]|language=en}}</ref> por shifra e ndarë sipas rajoneve është 7% në veri dhe 19% në jug.<ref>{{Cite web|last=Istat|author-link=National Institute of Statistics (Italy)|title=Employment and unemployment: second quarter 2017 |url=http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054033/http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-10-26|language=it}}</ref> Në vitin 2021, të ardhurat mesatare të disponueshme ishin 27.949 dollarë në vit ([[Barazia e Fuqisë Blerëse|sipas barazisë së fuqisë blerëse]]).<ref name="y148">{{cite book | author=OECD | title=Society at a Glance 2024: OECD Social Indicators, Figure 4.1 Median income varies by a factor eight across OECD countries | publisher=OECD | date=2024-06-20 | url=https://www.oecd.org/en/publications/2024/06/society-at-a-glance-2024_08001b73/full-report/component-12.html#indicator-d1e8404-8cd0a55a48 | page= |language=en}}</ref> Shkalla e papunësisë së të rinjve ra në rreth 20% në vitin 2025, por mbeti dukshëm mbi mesataren e eurozonës.<ref>{{cite web |title=Youth unemployment rate in Italy from 2004 to 2025 |url=https://www.statista.com/statistics/776931/youth-unemployment-rate-in-italy/ |website=Statista |date=2026-03-24|language=en}}</ref> Për të përmbushur kërkesën për fuqi punëtore, qeveria Meloni miratoi ''Decreto Flussi'', duke caktuar kuota për hyrjen e ligjshme në vend të 452.000 punëtorëve nga vende jashtë BE-së gjatë viteve 2023–2025.<ref>{{cite web |title=Italy's Meloni talks tough on migrants while opening up to foreign workers |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/italys-meloni-talks-tough-migrants-while-opening-up-foreign-workers-2023-12-06/ |date=2023-12-06|language=en}}</ref> === Bujqësia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Bujqësia në Itali|en|Agriculture in Italy}}}} [[File:Vineyards in Piemonte, Italy.jpg|thumb|[[Peizazhi i vreshtave të Piemontit: Langhe-Roero dhe Monferrato|Vreshtat në Langhe dhe Monferrato, Piemonte]]. Italia është prodhuesi më i madh i verës në botë dhe ka larminë më të madhe të hardhive vendase.<ref>{{Cite web|date=2018-11-25|title=L'Italia è il maggiore produttore di vino|url=http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111224545/http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|archive-date=2021-11-11|access-date=2021-11-11|language=it}}; {{Cite web|date=2017-06-03|title=L'Italia è il paese con più vitigni autoctoni al mondo|url=https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101044918/https://web.archive.org/web/20211101044918/https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|archive-date=2021-11-01|access-date=2021-11-11|language=it}}</ref>]] Sipas regjistrimit të fundit bujqësor, në vitin 2010 kishte 1,6 milionë ferma (32% më pak se në vitin 2000), që mbulonin {{Convert|12700000|ha|0|abbr=on|disp=or}} (63% ndodheshin në jug të Italisë).<ref name="agrocensus">{{Cite web|date=2010-10-24|title=Censimento Agricoltura 2010|url=http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213021626/http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|archive-date=2015-02-13|access-date=2015-02-11|publisher=ISTAT|language=it}}</ref> 99% e tyre janë ferma të vogla familjare, me një sipërfaqe mesatare prej vetëm {{Convert|8|ha|0|abbr=on}}.<ref name="agrocensus"/> Nga sipërfaqja e përdorur për bujqësi, 31% zënë arat me drithëra, 8% [[ulliri|ullishtet]], 5% [[Vreshti (plantacion)|vreshtat]], 4% pemishtet me agrume, 2% [[Panxhar sheqeri|panxhari i sheqerit]] dhe 2% kopshtaria. Pjesa e mbetur përdoret kryesisht për kullota (26%) dhe për drithëra foragjere (12%).<ref name="agrocensus"/> Italia është prodhuesi më i madh i verës në botë,<ref>{{Cite web|year=2010|title=OIV report on the State of the vitiviniculture world market|url=http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145648/http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-date=2011-07-28|website=news.reseau-concept.net|publisher=Réseau-CONCEPT|format=PowerPoint presentation|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Pisa|first=Nick|date=2011-06-12|title=Italy overtakes France to become world's largest wine producer|url=https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903021833/http://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html|archive-date=2011-09-03|access-date=2011-08-17|work=The Telegraph|language=en}}</ref> si edhe prodhues kryesor i [[Vaji i ullirit|vajit të ullirit]], frutave (mollëve, ullinjve, rrushit, portokajve, limonëve, dardhave, kajsive, lajthive, pjeshkëve, qershive, kumbullave, luleshtrydheve dhe kivit) dhe perimeve (sidomos angjinareve dhe domateve). Verërat italiane më të njohura janë [[Chianti]] nga Toskana dhe Barolo nga Piemonte. Verëra të tjera të njohura janë Barbaresco, Barbera d'Asti, Brunello di Montalcino, Frascati DOC, Montepulciano d'Abruzzo dhe Morellino di Scansano, si dhe verërat e gazuara Franciacorta DOCG dhe Prosecco. Prodhimet cilësore në të cilat Italia është e specializuar, veçanërisht verërat dhe djathërat rajonalë, shpesh mbrohen nga etiketat e cilësisë [[Denominazione di origine controllata|DOC/DOP]]. Kjo certifikatë e treguesit gjeografik të miratuar nga BE-ja konsiderohet e rëndësishme për të shmangur ngatërrimin me mallrat zëvendësuese. === Transporti === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Transporti në Itali|en|Transport in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Stacionet hekurudhore në Itali|en|Railway stations in Italy}}}} [[File:A8-A26 Besnate.jpg|thumb|Autostrada dei Laghi («Autostrada e Liqeneve»; pjesë e [[Autostrada A8 (Italy)|A8]] dhe {{ill|Autostrada A9|en|Autostrada A9 (Italy)}}), autostrada e parë e ndërtuar në botë<ref name="independent"/>]] {{Anchor|Infrastructure}}Italia ishte vendi i parë që ndërtoi autostrada, ''[[autostrade]]'', të rezervuara për trafikun e shpejtë dhe automjetet.<ref name="independent">{{Cite news|last=Lenarduzzi|first=Thea|date=2016-01-30|title=The motorway that built Italy: Piero Puricelli's masterpiece|url=http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220526/http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|archive-date=2022-05-26|access-date=2022-05-12|work={{ill|The Independent|en|The Independent}}|language=en}}</ref> Në vitin 2002, Italia kishte {{Convert|668721|km|mi|abbr=on}} rrugë të kalueshme, përfshirë {{Convert|6487|km|mi|abbr=on}} autostrada, në pronësi shtetërore, por të operuara privatisht nga Atlantia. Në vitin 2005, në rrjet qarkullonin rreth 34.667.000 makina (590 për 1.000 banorë) dhe 4.015.000 automjete transporti mallrash.<ref name="European Commission">{{Cite web|last=European Commission|author-link=European Commission|title=Panorama of Transport|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090407142402/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|archive-date=2009-04-07|access-date=2009-05-03|language=en}}</ref> [[File:Etr500.JPG|thumb|Një tren [[ETR 500]] në linjën hekurudhore me shpejtësi të lartë [[Florence–Rome high-speed railway|Firence–Romë]], linja e parë hekurudhore me shpejtësi të lartë e ndërtuar në Evropë<ref>{{Cite web|title=Special report: A European high-speed rail network|url=https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|access-date=2023-07-22|website=op.europa.eu|language=en-GB|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317233927/https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|url-status=live|language=en}}</ref>]] Rrjeti hekurudhor i Italisë, në pronësi shtetërore, menaxhohet nga {{ill|Rete Ferroviaria Italiana|en|Rete Ferroviaria Italiana}} (RFI), një filial i {{ill|Ferrovie dello Stato Italiane|en|Ferrovie dello Stato Italiane}} (FSI). Në dhjetor 2025, ai kishte gjithsej {{Convert|16881|km|mi|abbr=on}} gjatësi, prej të cilave {{Convert|12364|km|0|abbr=on}} ishin të elektrifikuara,<ref>{{Cite web|title=The network today|url=https://www.rfi.it/en/Network/The-network-today.html|access-date=2026-07-06|website=Rete Ferroviaria Italiana|language=en}}</ref> dhe në të qarkullonin 4.802 lokomotiva e vagona hekurudhorë.{{Citim i duhur|date=July 2026}} Operatori kryesor publik i trenave me shpejtësi të lartë është {{ill|Trenitalia|en|Trenitalia}}, pjesë e FSI-së. Trenat me shpejtësi të lartë ndahen në tri kategori: trenat {{ill|Frecciarossa|en|Frecciarossa}} («shigjeta e kuqe») arrijnë shpejtësinë maksimale prej 300{{Nbsp}}km/h në linjat e posaçme për shpejtësi të lartë; trenat {{ill|Frecciargento|en|Frecciargento}} («shigjeta e argjendtë») arrijnë deri në 250{{Nbsp}}km/h në linjat me shpejtësi të lartë dhe në linjat kryesore; ndërsa trenat {{ill|Frecciabianca|en|Frecciabianca}} («shigjeta e bardhë») qarkullojnë vetëm në linjat kryesore, me shpejtësi maksimale prej 200{{Nbsp}}km/h. Italia ka 11 pika kalimi hekurudhor përgjatë Alpeve, në kufijtë me vendet fqinje. Italia renditej e pesta në Evropë për nga numri i pasagjerëve të transportuar me avion; në vitin 2011 kishte rreth 148 milionë pasagjerë, ose afërsisht 10% të totalit evropian.<ref>{{Cite web|date=2013-01-07|title=Trasporto aereo in Italia (PDF)|url=http://www.istat.it/it/archivio/78802|access-date=2013-08-05|publisher=ISTAT|archive-date=2013-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130113035254/http://www.istat.it/it/archivio/78802|url-status=live|language=it}}</ref> Në vitin 2022 kishte 45 aeroporte civile, përfshirë nyjet ajrore të {{ill|Aeroporti i Milanos-Malpensa|en|Milan Malpensa Airport}} dhe {{ill|Aeroporti i Romës-Fiumiçino|en|Rome Fiumicino Airport}}.<ref>{{Cite web|title=Aeroporti in Italia: quanti sono? Elenco per regione|url=https://gliaeroporti.it/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117184416/https://gliaeroporti.it/|archive-date=2022-11-17|access-date=2022-11-17|language=it}}</ref> Që nga viti 2021, kompania ajrore kombëtare e Italisë është {{ill|ITA Airways|en|ITA Airways}}, e cila mori vendin e {{ill|Alitalia|en|Alitalia}}.<ref>{{Cite news|last=Buckley|first=Julia|date=2021-10-18|title=Italy reveals its new national airline|url=https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|access-date=2021-10-18|publisher=CNN|archive-date=2021-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018100255/https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|url-status=live|language=en}}; {{Cite news|last=Villamizar|first=Helwing|date=2021-10-15|title=Italian Flag Carrier ITA Airways Is Born|url=https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016100028/https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|archive-date=2021-10-16|access-date=2021-10-18|work=Airways Magazine|language=en}}</ref> Në vitin 2004 kishte 43 porte të mëdha detare, përfshirë Gjenovën, portin më të madh të vendit dhe të dytin më të madh në Mesdhe. Në vitin 2005, Italia kishte një flotë civile ajrore prej rreth 389.000 njësish dhe një flotë tregtare prej 581 anijesh.<ref name="European Commission"/> Rrjeti kombëtar i rrugëve ujore të brendshme kishte një gjatësi prej {{Convert|2400|km|0|abbr=on}} për trafikun tregtar në vitin 2012.<ref name="cia.gov"/> Portet e Italisë veriore, si porti i ujërave të thella në Trieste, me lidhjet e tij të gjera hekurudhore me Evropën Qendrore dhe Lindore, përfitojnë subvencione dhe investime të konsiderueshme të huaja.<ref>Marcus Hernig: ''Die Renaissance der Seidenstraße'' (2018), f. 112; Bernhard Simon: “Can The New Silk Road Compete with the Maritime Silk Road?”, në ''The Maritime Executive'', 1 janar 2020; Chazizam, M. (2018). “The Chinese Maritime Silk Road Initiative: The Role of the Mediterranean”. ''Mediterranean Quarterly'', 29(2), 54–69; Guido Santevecchi: “Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste”, në ''Corriere della Sera'', 5 nëntor 2019; Linda Vierecke dhe Elisabetta Galla, “Triest und die neue Seidenstraße”, në ''Deutsche Welle'', 8 dhjetor 2020; {{Cite web|title=HHLA PLT Italy starting on schedule|url=https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule|website=hellenicshippingnews.com|access-date=2021-01-11|archive-date=2021-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111105059/https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule/|url-status=live|language=en}}</ref> Në gusht 2025, qeveria e Melonit dha miratimin përfundimtar për projektin e planifikuar të {{ill|Urës së Ngushticës së Mesinës|en|Strait of Messina Bridge}}, ndërsa ndërtimi pritej të niste në vjeshtën e po atij viti. Kur të hapet në vitin 2032, ura do të lidhë [[Kalabria|Kalabrinë]] me [[Siçilia|Siçilinë]] dhe do të bëhet ura e varur me hapësirën më të gjatë në botë.<ref>{{Cite web|title=Italy gives final go-ahead for landmark Sicily bridge project|url=https://www.reuters.com/world/europe/italy-gives-final-go-ahead-landmark-sicily-bridge-project-2025-08-06/|website=reuters.com|date=2025-08-06|access-date=2025-08-06|language=en}}</ref> === Energjia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Energjia në Itali|en|Energy in Italy}}}} {{Hatnote|Shih më tej: {{ill|Energjia e rinovueshme në Itali|en|Renewable energy in Italy}} • {{ill|Sektori i energjisë elektrike në Itali|en|Electricity sector in Italy}}}} [[File:Pannelli solari Unicoop Tirreno.JPG|thumb|Panele diellore në [[Piombino]], në Toskanë. Italia është një nga prodhuesit më të mëdhenj të energjisë së rinovueshme në botë.<ref name="legambiente2015">{{Cite web|date=2015-05-18|title=Il rapporto Comuni Rinnovabili 2015|url=http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015|access-date=2016-03-13|website=Comuni Rinnovabili|publisher=Legambiente|language=it|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314011841/http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015/|url-status=live}}</ref>]] Italia është bërë një nga [[Lista e vendeve sipas prodhimit të energjisë elektrike nga burimet e rinovueshme|prodhueset më të mëdha të energjisë së rinovueshme]] në botë, duke u renditur e dyta në [[Bashkimi Evropian|BE]] dhe e nënta në botë. {{ill|Energjia e erës në Itali|en|Wind power in Italy}}, {{ill|Hidroenergjia në Itali|en|Hydroelectricity in Italy}} dhe {{ill|Energjia gjeotermale në Itali|en|Geothermal power in Italy}} janë burime të rëndësishme të energjisë elektrike në vend. Burimet e rinovueshme përbëjnë 28% të gjithë energjisë elektrike të prodhuar: hidroenergjia zë 13%, e ndjekur nga energjia diellore me 6%, energjia e erës me 4%, bioenergjia me 3,5% dhe energjia gjeotermale me 1,6%.<ref name="gse">{{Cite web|date=2013-12-19|title=Rapporto Statistico sugli Impianti a fonti rinnovabili|url=http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018022905/http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|archive-date=2017-10-18|access-date=2015-02-11|publisher=Gestore dei Servizi Energetici|language=it}}</ref> Pjesa tjetër e kërkesës kombëtare mbulohet nga lëndët djegëse fosile (gazi natyror 38%, qymyri 13%, nafta 8%) dhe importet.<ref name="gse"/> {{ill|Eni|en|Eni}}, e cila operon në 79 vende, është një nga shtatë kompanitë e grupit {{ill|Big Oil|en|Big Oil}} dhe një nga kompanitë më të mëdha industriale në botë.<ref>{{Cite web|title=Summary for Eni SpA|url=https://finance.yahoo.com/q?s=E|access-date=2020-07-01|archive-date=2016-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604184217/http://finance.yahoo.com/q?s=e|url-status=live|language=en}}</ref> Vetëm prodhimi i [[Energjia diellore në Itali|energjisë diellore]] përbënte 9% të energjisë elektrike në vitin 2014, duke e bërë Italinë vendin me kontributin më të lartë nga energjia diellore në botë.<ref name="legambiente2015"/> [[Centrali fotovoltaik i Montalto di Castro|Centrali fotovoltaik i Montalto di Castro]], i përfunduar në vitin 2010, është centrali më i madh fotovoltaik në Itali.<ref>{{Cite web|title=The Italian Montalto di Castro and Rovigo PV plants|url=https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509012719/https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|archive-date=2018-05-09|access-date=2018-05-08|website=solarserver.com|language=en}}</ref> Italia ishte vendi i parë që përdori energjinë gjeotermale për prodhimin e energjisë elektrike.<ref>{{Cite web|year=2011|title=Inventario delle risorse geotermiche nazionali|url=http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722034736/http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|archive-date=2011-07-22|access-date=2011-09-14|publisher=UNMIG|language=it}}</ref> [[Energjia bërthamore në Itali|Energjia bërthamore në Itali]] u braktis pas {{ill|Referendumet italiane të vitit 1987|en|1987 Italian referendums}} (pas [[Fatkeqësia e Çernobilit|fatkeqësisë së Çernobilit]] të vitit 1986), megjithëse Italia ende importon energji bërthamore nga reaktorë në pronësi italiane, të vendosur në territore të huaja. === Shkenca dhe teknologjia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Shkenca dhe teknologjia në Itali|en|Science and technology in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e shpikjeve dhe zbulimeve italiane|en|List of Italian inventions and discoveries}}}} [[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|upright=.8|[[Galileo Galilei]], që konsiderohet gjerësisht si ati i shkencës moderne, fizikës dhe astronomisë]] Përgjatë shekujve, Italia ka ushqyer një bashkësi shkencore që ka sjellë zbulime të rëndësishme në shkenca. [[Galileo Galilei]] luajti një rol të rëndësishëm në [[Revolucioni Shkencor|Revolucionin Shkencor]] dhe konsiderohet gjerësisht si ati i [[astronomia vëzhguese|astronomisë vëzhguese]],<ref>{{Cite book|last=Singer|first=C.|url=https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|title=A Short History of Science to the Nineteenth Century|date=1941|publisher=Clarendon Press|page=217|access-date=2023-03-22|archive-date=2024-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002213513/https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|url-status=live|language=en}}</ref> fizikës moderne,<ref>{{Cite book|last=Whitehouse|first=D.|url=https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit|title=Renaissance Genius: Galileo Galilei & His Legacy to Modern Science|date=2009|publisher=Sterling Publishing|isbn=978-1-4027-6977-1|page=[https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit/page/219 219]|language=en}}</ref> dhe [[Metoda shkencore|metodës shkencore]].<ref>''Thomas Hobbes: Critical Assessments'', Volume 1. Preston King. 1993. p. 59</ref><ref>''Curiosities of Literature''. I. Disraeli. 1835. f. 371</ref> [[Laboratori Kombëtar i Gran Sasso|Laboratori Kombëtar i Gran Sasso]] (LNGS) është qendra më e madhe kërkimore nëntokësore në botë.<ref>{{Cite web|title=I Laboratori Nazionali del Gran Sasso|url=https://www.lngs.infn.it/it/descrizione-generale|access-date=2018-01-15|language=it}}</ref> Trieste ka përqindjen më të lartë të studiuesve në Evropë në raport me popullsinë.<ref>G. Bar, «Trieste, è record europeo di ricercatori: 37 ogni mille abitanti. Più della Finlandia», te: ''il Fatto Quotidiano'', 26 prill 2018.</ref> Italia u rendit e 28-ta në {{ill|Indeksin Global të Inovacionit|en|Global Innovation Index}} në vitin 2025.<ref>{{Cite web|title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025|url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/italy|access-date=2025-10-16|website=WIPO|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Dutta|first1=Soumitra|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html|title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads|last2=Lanvin|first2=Bruno|publisher={{ill|Organizata Botërore e Pronësisë Intelektuale|en|World Intellectual Property Organization}}|year=2025|isbn=978-92-805-3797-0|page=19|language=en|doi=10.34667/tind.58864|access-date=2025-10-17}}</ref> Në Itali ka parqe teknologjike si Parqet e Shkencës dhe Teknologjisë Kilometro Rosso (Bergamo), {{ill|AREA Science Park|en|AREA Science Park}} (Trieste), VEGA–Venice Gateway for Science and Technology (Venezia), Toscana Life Sciences (Siena), Technology Park of Lodi Cluster (Lodi) dhe Technology Park of Navacchio (Pisa),<ref>{{Cite web|title=Science and Technology Parks in Italy|url=https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719154033/https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|archive-date=2023-07-19|access-date=2023-08-28|language=en}}</ref> si edhe {{ill|muze të shkencës|en|science museum}}, si {{ill|Museo Nazionale Scienza e Tecnologia Leonardo da Vinci|en|Museo Nazionale Scienza e Tecnologia Leonardo da Vinci}} në Milano. Dallimi i madh i të ardhurave midis veriut dhe jugut sjell një «[[ndarja digjitale|ndarje digjitale]]».<ref>{{Cite journal|last=Alampi|first=Matteo|date=December 2007|title=Underdevelopment in Southern Italy: Traditional Setbacks and Modern Solutions|url=https://fisherpub.sjf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1047&context=intlstudies_masters|journal=Fisher Digital Publications|via=International Studies Masters|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Di Pietro|first=Giorgio|date=June 2021|title=Changes in Italy's education-related digital divide|journal=Economic Affairs|volume=41|issue=2|pages=252–270|doi=10.1111/ecaf.12471|issn=0265-0665|s2cid=237848271|doi-access=free|language=en}}</ref> === Turizmi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Turizmi në Itali|en|Tourism in Italy}}}} [[File:Positano - Fornillo Beach.jpg|thumb|Bregdeti i Amalfit është një nga destinacionet kryesore turistike të Italisë.<ref>[http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB "Foreign tourist numbers in Italy head towards new record"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601184213/http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB|date=2017-06-01}}. Marrë më 2017-05-21.</ref>]] Njerëzit e kanë vizituar Italinë prej shekujsh, por të parët që vizituan gadishullin për turizëm ishin aristokratët gjatë {{ill|Grand Tour|en|Grand Tour}}, i cili nisi në shekullin e 17-të dhe lulëzoi në shekujt e 18-të dhe të 19-të.<ref name="grand-tour">{{Cite web|title=Grand Tour|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/grand-tour|access-date=2022-05-06|language=it}}</ref> Kjo ishte një periudhë kur aristokratë evropianë, shumë prej të cilëve britanikë, vizitonin pjesë të Evropës, ku Italia ishte një destinacion i rëndësishëm.<ref name="grand-tour"/> Në Itali, ata vinin për të studiuar arkitekturën e lashtë, kulturën vendore dhe për të admiruar bukuritë natyrore të vendit.<ref>{{Cite web|title=Italy on the Grand Tour (Getty Exhibitions)|url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/grand_tour/what.html|access-date=2015-06-09|language=en}}</ref> Italia është vendi i dytë më i vizituar në botë, me gjithsej 74 milionë mbërritje në vitin 2024, pas [[Spanja|Spanjës]].<ref>{{cite web |title=Global and regional tourism performance |url=https://www.unwto.org/tourism-data/un-tourism-tourism-dashboard |access-date=2025-05-25|language=en}}</ref> Në vitin 2014, të ardhurat nga udhëtimet dhe turizmi ishin 163 miliardë euro (10% e PBB-së), ndërsa 1.082.000 vende pune lidheshin drejtpërdrejt me këtë sektor (5% e punësimit).<ref>{{Cite web|title=Travel & Tourism Economic Impact 2015 Italy |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152616/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|archive-date=2017-10-10|access-date=2017-05-20|publisher=World Travel and Tourism Council|language=en}}</ref> Interesi turistik përqendrohet kryesisht te [[Kultura e Italisë|kultura]], [[Kuzhina italiane|kuzhina]], [[Historia e Italisë|historia]], arkitektura, arti italian, vendet dhe itineraret fetare, turizmi i dasmave, bukuritë natyrore, jeta e natës, vendet nënujore dhe banjat termale.<ref>{{Cite web|date=February 2023|title=In Italia 11mila matrimoni stranieri, un turismo da 599 milioni|url=https://www.ansa.it/canale_viaggiart/it/notizie/speciali/2023/02/01/turismo-wedding-2-milioni-presenze-e-fatturato-599-mln_dcec4ad9-3ab8-4677-a303-6378020ac3a7.html|access-date=2023-02-02|language=it}}; {{Cite web|title=10 Migliori destinazioni italiane per vita notturna|url=https://www.travel365.it/migliori-destinazioni-italiane-per-vita-notturna.htm|access-date=2021-12-28|language=it}}</ref> Turizmi dimëror dhe veror zhvillohet në zona të [[Alpet|Alpeve]] dhe të [[Gadishulli Apenin|Apenineve]],<ref>{{Cite web|date=2017-07-30|title=VACANZE IN MONTAGNA IN ITALIA: IN INVERNO E IN ESTATE|url=https://www.alloggitaly.it/vacanze-in-montagna-in-italia|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> ndërsa turizmi bregdetar është i përhapur përgjatë zonave të [[Deti Mesdhe|Mesdheut]].<ref>{{Cite web|date=2018-02-14|title=Il turismo balneare|url=https://www.turismo-oggi.com/il-turismo-balneare.html|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Italia është destinacioni kryesor i turizmit të kroçerave në Mesdhe.<ref>{{Cite web|date=2022-04-27|title=Crociere, Cemar: 8,8 milioni di passeggeri nei porti italiani|url=https://www.lagenziadiviaggi.it/crociere-cemar-88-milioni-di-passeggeri-nei-porti-italiani|access-date=2022-05-13|language=it}}</ref> Fshatrat e vegjël historikë dhe artistikë promovohen nga shoqata {{ill|Fshatrat më të bukura të Italisë|en|I Borghi più belli d'Italia}} (emri i së cilës do të thotë fjalë për fjalë “Fshatrat më të bukura të Italisë”). Rajonet më të vizituara janë Veneto, Toskana, Lombardia, Emilia-Romagna dhe Lacio.<ref>{{Cite web|title=Number of nights spent in tourist accommodation establishments in the top 20 EU-28 tourist regions, by NUTS 2 regions, 2015 (million nights spent) RYB17 – Statistics Explained |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Number_of_nights_spent_in_tourist_accommodation_establishments_in_the_top_20_EU-28_tourist_regions,_by_NUTS_2_regions,_2015_(million_nights_spent)_RYB17.png|access-date=2022-04-17|publisher=European Commission|language=en}}</ref> Roma është qyteti i tretë më i vizituar në Evropë dhe i 12-ti në botë, me 9,4 milionë mbërritje në vitin 2017.<ref>{{Cite web|title=Ranking the 30 Most-Visited Cities in the World|url=https://www.travelpulse.com/news/destinations/ranking-the-30-most-visited-cities-in-the-world.html|website=TravelPulse|language=en}}</ref> Venecia dhe Firencia janë ndër 100 destinacionet më të vizituara në botë. Italia ka më shumë {{ill|Vende të Trashëgimisë Botërore|en|World Heritage Sites}} se çdo vend tjetër: 62,<ref>{{Cite web|title=The World Heritage Convention|url=https://whc.unesco.org/en/convention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention|archive-date=2016-08-27|access-date=2021-08-01|publisher=UNESCO|language=en}}</ref> nga të cilat 56 janë kulturore dhe 6 natyrore.<ref>{{Cite web|title=Italy|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201134320/http://whc.unesco.org/en/statesparties/it|archive-date=2021-12-01|access-date=2019-04-09|publisher=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> == Demografia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Demografia e Italisë|en|Demographics of Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Italianët|en|Italians}} · {{ill|Migrimi i brendshëm në Itali|en|Internal migration in Italy}} · {{ill|Diaspora italiane|en|Italian diaspora}} · {{ill|Historia gjenetike e Italisë|en|Genetic history of Italy}} · {{ill|Lista e qyteteve të Italisë|en|List of cities in Italy}}}} [[File:Map of population density in Italy (2011 census) alt colours.jpg|thumb|Harta e dendësisë së popullsisë së Italisë (regjistrimi i popullsisë i vitit 2011)]] [[File:Map of the Italian Diaspora in the World.svg|thumb|{{ill|Diaspora italiane|en|Italian diaspora}} në botë]] Në vitin 2025, Italia kishte 58.915.561 banorë.<ref name="population" /> Dendësia e popullsisë prej 195 banorësh/km² është më e lartë se në shumicën e vendeve të Evropës Perëndimore. Megjithatë, shpërndarja është e pabarabartë: zonat me dendësinë më të lartë të popullsisë janë Lugina e Po-së (ku jeton pothuajse gjysma e popullsisë) dhe zonat metropolitane të Romës e Napolit, ndërsa rajone të gjera, si Alpet dhe malësitë e Apenineve, pllajat e Bazilikatës dhe ishulli i Sardenjës, si edhe pjesa më e madhe e Sicilisë, janë pak të populluara. Popullsia e Italisë pothuajse u dyfishua gjatë shekullit XX, por rritja nuk ishte e njëtrajtshme, për shkak të {{ill|Migrimit të brendshëm në Itali|en|Internal migration in Italy|lt=migrimit të brendshëm nga jugu rural drejt veriut industrial}}, i nxitur nga {{ill|Mrekullia ekonomike italiane|en|Italian economic miracle}} e viteve 1950–1960. Nivelet e larta të lindshmërisë vazhduan deri në vitet 1970, pas së cilës nisën të binin; norma e përgjithshme e lindshmërisë arriti nivelin më të ulët historik, 1,2 fëmijë për grua, në vitin 1995, shumë më poshtë se niveli i zëvendësimit prej 2,1 dhe dukshëm nën kulmin prej 5 në vitin 1883.<ref>{{Citation|last=Max Roser|title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries|work={{ill|Our World in Data|en|Our World in Data}}, {{ill|Gapminder Foundation|en|Gapminder Foundation}}|year=2014|url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|access-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807185906/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|archive-date=2018-08-07|url-status=dead|language=en}}</ref> Që nga viti 2008, kur norma u rrit lehtë në 1,4,<ref>{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Average number of children born per woman 2005–2008|url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171708/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|archive-date=2011-08-10|access-date=2009-05-03|language=it}}</ref><ref>{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Crude birth rates, mortality rates and marriage rates 2005–2008|url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171721/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|archive-date=2011-08-10|access-date=2009-05-10|language=it}}</ref> numri i lindjeve ka rënë vazhdimisht çdo vit, duke arritur një rekord të ulët prej 379.000 në vitin 2023 — numrin më të vogël që prej vitit 1861.<ref name="www.reuters.com">[https://www.reuters.com/world/europe/births-fall-italy-15th-year-running-record-low-2024-03-29/ Lindjet në Itali bien për të 15-in vit radhazi, duke arritur nivelin më të ulët historik] | Reuters</ref> Në vitin 2024, kjo normë ishte 1,2.<ref>{{Cite news|last=Jones|first=Tobias|date=2024-01-03|title=Boosting Italy's birthrate has become a patriotic cause for the far right. But it's an idea that's doomed|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/03/italy-birthrate-far-right-population-immigration-giorgia-meloni|access-date=2024-05-29|work=The Guardian|language=en|issn=0261-3077}}</ref> Si pasojë e këtyre prirjeve, popullsia e Italisë po plaket me shpejtësi dhe po zvogëlohet gradualisht. Gati një në katër italianë është mbi 65 vjeç,<ref name="www.reuters.com" /> dhe vendi ka {{ill|Lista e vendeve sipas moshës mediane|en|List of countries by median age|lt=popullsinë e katërt më të moshuar në botë}}, me moshë mediane 48 vjeç dhe moshë mesatare 46,6 vjeç.<ref name="cia.gov" /><ref>{{Cite web|title=Aging population of Italy|url=https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|access-date=2024-05-29|website=Statista|language=en|archive-date=2024-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041428/https://web.archive.org/web/20240529041428/https://web.archive.org/web/20240529041428/https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|url-status=live}}</ref> Popullsia e përgjithshme ka rënë vazhdimisht që nga viti 2014 dhe vlerësohet se në vitin 2024 ra pak nën 59 milionë, një humbje kumulative prej më shumë se 1,36 milionë banorësh brenda një dekade.<ref>{{Cite web|last1=Nadeau|first1=Barbie Latza|last2=Di Donato|first2=Valentina|last3=Mortensen|first3=Antonia|date=2023-05-17|title='Low fertility trap': Why Italy's falling birth rate is causing alarm|url=https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|access-date=2024-05-29|website=CNN|language=en|archive-date=2024-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041430/https://web.archive.org/web/20240529041430/https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|url-status=live}}</ref> Nga fundi i shekullit XIX deri në vitet 1960, Italia ishte vend i emigrimit masiv. Në vitet kulmore të {{ill|Diasporës italiane|en|Italian diaspora}}, midis viteve 1898 dhe 1914, emigronin rreth 750.000 italianë çdo vit.<ref>{{Cite web|date=1999-08-15|title=Causes of the Italian mass emigration|url=http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701010600/http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey=|archive-date=2009-07-01|access-date=2014-08-11|publisher=ThinkQuest Library|language=en}}</ref> Diaspora përfshinte më shumë se 25 milionë italianë dhe konsiderohet migrimi masiv më i madh i kohëve të fundit.<ref>Favero, Luigi e Tassello, Graziano. ''Cent'anni di emigrazione italiana (1861–1961)'' Hyrje</ref> === Qytetet më të mëdha === {{Largest cities of Italy}} === Imigrimi === {{Hatnote|Artikuj kryesorë: {{ill|Imigrimi në Itali|en|Immigration to Italy}} dhe {{ill|Kriza evropiane e migrantëve e vitit 2015|en|2015 European migrant crisis}}}} [[File:Italy, foreign residents as a percentage of the total population, 2011.svg|thumb|Banorët e huaj si përqindje e popullsisë rajonale (regjistrimi i vitit 2011)]] Në vitet 1980, Italia, deri atëherë një shoqëri homogjene nga ana gjuhësore dhe kulturore, nisi të tërhiqte flukse të konsiderueshme emigrantësh.<ref>{{Cite book|last=Allen|first=Beverly|url=https://archive.org/details/revisioningitaly00beve|title=Revisioning Italy national identity and global culture|date=1997|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-2727-1|location=Minneapolis|page=[https://archive.org/details/revisioningitaly00beve/page/169 169]|url-access=registration|language=en}}</ref> Pas [[Rënia e Murit të Berlinit|rënies së Murit të Berlinit]] dhe [[Perdja e Hekurt|rënies së Perdes së Hekurt]], valët e migrimit nisën nga shumë vende ish-socialiste të Evropës Lindore. Bashkimi Evropian u zgjerua [[Zgjerimi i Bashkimit Evropian i vitit 2004|më 2004]], më 2007 (me Rumaninë dhe Bullgarinë) dhe më 2013 (me [[Kroacia|Kroacinë]]). Burime të tjera të imigrimit kanë qenë Afrika e Veriut fqinje, rajoni Azi-Paqësor,<ref>{{Cite web|title=Milan police in Chinatown clash|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6550725.stm|website=BBC News|date=13 April 2007|language=en}}</ref> [[Filipinet]] dhe Amerika Latine. Më 2010, popullsia e lindur jashtë vendit vinte nga këto rajone: Evropa (54%), Afrika (22%), Azia (16%), Amerika (8%) dhe Oqeania (0,06%). Shpërndarja e popullsisë së huaj ndryshon sipas rajonit: më 2020, 61% e shtetasve të huaj jetonin në veri, 24% në qendër, 11% në jug dhe 4% në ishuj.<ref>{{Cite web|title=XXIX Rapporto Immigrazione 2020|url=https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|access-date=2021-12-31|language=it|archive-date=2021-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231222417/https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|url-status=live}}</ref> Më 2021, Italia kishte rreth 5,2 milionë banorë të huaj,<ref name="id2020"/><ref>{{Cite web|title=Population on 1 January by sex, country of birth and broad group of citizenship|url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|access-date=2023-08-28|archive-date=2023-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230121154457/https://ec.europa.eu/eurostat/web/main/eurostat/web/main/help/faq/data-services|url-status=live|language=en}}</ref> që përbënin 9% të popullsisë. Këto shifra përfshijnë mbi gjysmë milioni fëmijë të lindur në Itali nga shtetas të huaj, por nuk përfshijnë shtetasit e huaj që më pas morën shtetësinë italiane;<ref>{{Cite web|title=Immigrants.Stat|url=http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709143540/http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|archive-date=2017-07-09|access-date=2017-06-15|publisher=Istat|language=en}}</ref> më 2016, rreth 201.000 persona u bënë shtetas italianë.<ref>{{Cite web|title=National demographic balance 2016|url=https://www.istat.it/en/archive/201143|access-date=2017-06-15|publisher=Istat|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010180410/https://www.istat.it/en/archive/201143|url-status=live|language=en}}</ref> Shifrat zyrtare nuk përfshijnë as [[imigrantët e paligjshëm]], numri i të cilëve vlerësohej në 670.000 më 2008.<ref>{{Cite web|last=Rosenthal|first=Elisabeth|title=Italy cracks down on illegal immigration|url=https://archive.boston.com/news/world/europe/articles/2008/05/16/italy_cracks_down_on_illegal_immigration/|website=The Boston Globe|date=2008-05-16|language=en}}</ref> Rreth një milion shtetas [[Diaspora rumune|rumunë]] janë regjistruar si banues në Itali, duke përbërë popullsinë më të madhe migrante. === Gjuhët === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: Gjuhët e Italisë, Gjuha italiane, Italishtja rajonale dhe Shpërndarja gjeografike e folësve të italishtes}} [[File:Linguistic map of Italy.png|thumb|Harta e [[Gjuhët e Italisë|gjuhëve që fliten në Itali]]]] Gjuha zyrtare e Italisë është [[Gjuha italiane|italishtja]].<ref name="lang">{{Cite web|title=Legge 15 Dicembre 1999, n. 482 "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche" pubblicata nella Gazzetta Ufficiale n. 297 del 20 dicembre 1999|url=http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512051856/http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|archive-date=2015-05-12|access-date=2014-12-02|publisher=[[Kuvendi i Italisë]]|language=it}}</ref><ref>Statuto Speciale per il Trentino-Alto Adige, Art. 99</ref> Në mbarë botën vlerësohet se ka 64 milionë folës amtare të italishtes,<ref>[https://www.ethnologue.com/language/ita Gjuha italiane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150730230004/http://www.ethnologue.com/language/ita|date=30 korrik 2015}} Ethnologue.com; {{Cite web|date=February 2006|title=Eurobarometer – Europeans and their languages|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430202903/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|archive-date=2011-04-30|format=485&nbsp;KB|language=en}}; [[Nationalencyklopedin]], «Världens 100 största språk 2007» (100 gjuhët më të mëdha në botë në vitin 2007)</ref> ndërsa 21 milionë të tjerë e përdorin si gjuhë të dytë.<ref>[http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian Gjuha italiane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502004444/http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian|date=2 maj 2014}} Universiteti i Leicesterit</ref> Italishtja flitet shpesh në mënyrë amtare si një [[Italishtja rajonale|dialekt rajonal]], i cili nuk duhet ngatërruar me gjuhët rajonale dhe të pakicave të Italisë;<ref>{{Cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218184822/http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|archive-date=2016-12-18|access-date=2018-01-02|publisher=UNESCO|language=en}}; {{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|title=Italian language|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2008-11-03|access-date=2009-11-19|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091129081859/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|archive-date=2009-11-29|language=en}}</ref> megjithatë, gjatë shekullit XX, krijimi i një sistemi arsimor kombëtar çoi në pakësimin e dialekteve rajonale. Standardizimi u zgjerua më tej gjatë viteve 1950 dhe 1960, si pasojë e rritjes ekonomike dhe përhapjes së [[Mediat në Itali|medias masive]] dhe televizionit. Njihen zyrtarisht dymbëdhjetë «gjuhë historike të pakicave»: shqipja, [[Gjuha katalane|katalanishtja]], gjermanishtja, greqishtja, sllovenishtja, kroatishtja, frëngjishtja, franko-provansalishtja, friulanishtja, [[Gjuha ladine|ladinishtja]], [[Gjuha oksitane|oksitanishtja]] dhe sardinishtja.<ref name="lang"/> Katër prej tyre kanë status bashkëzyrtar në rajonet përkatëse: frëngjishtja në [[Lugina e Aostës|Luginën e Aostës]];<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 4, Statuto speciale per la Valle d'Aosta</ref> gjermanishtja në [[Provinca autonome e Bolcanos|Tirolin e Jugut]], ndërsa ladinishtja gjithashtu në disa pjesë të së njëjtës provincë dhe në pjesë të [[Provinca Autonome e Trentos|Trentinos]] fqinje;<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 5, Statuto speciale per il Trentino-Alto Adige</ref> si dhe [[Gjuha sllovene|sllovenishtja]] në [[Provinca e Triestes|provincën e Triestes]], [[Provinca e Goricias|provincën e Goricias]] dhe [[Provinca e Udines|provincën e Udines]].<ref>L. cost. 31 gennaio 1963, n. 1, Statuto speciale della Regione Friuli-Venezia Giulia</ref> Gjuhët e tjera të përfshira në Ethnologue, ISO dhe UNESCO nuk njihen nga ligji italian. Ashtu si Franca, Italia e ka nënshkruar [[Karta Evropiane për Gjuhët Rajonale ose Minoritare|Kartën Evropiane për Gjuhët Rajonale ose Minoritare]], por nuk e ka ratifikuar.<ref>{{Cite web|title=Ready for Ratification|url=https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103133317/https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|archive-date=2018-01-03|publisher=Qendra Evropiane për Çështjet e Minoriteteve|language=en}}</ref><ref>elen.ngo: [https://elen.ngo/2023/10/11/elen-calls-on-italy-to-ratify-the-european-charter-for-regional-or-minority-languages-at-its-meeting-in-sardinia/ ''ELEN calls on Italy to ratify the European Charter for Regional or Minority Languages at its meeting in Sardinia''] (11 tetor 2023)</ref> Për shkak të imigracionit të kohëve të fundit, në Itali ka popullsi të konsiderueshme, gjuha amtare e të cilave nuk është as italishtja dhe as një gjuhë rajonale. Sipas [[Instituti Kombëtar i Statistikave i Italisë|Institutit Kombëtar të Statistikave të Italisë]], në vitin 2012 rumanishtja ishte gjuha amtare më e përhapur ndër banorët e huaj: gati 800.000 persona e flisnin rumanishten si gjuhë të parë (22% e banorëve të huaj të moshës gjashtë vjeç e lart). Gjuhë të tjera amtare të përhapura ishin arabishtja (e folur nga mbi 475.000 persona; 13% e banorëve të huaj), shqipja (380.000) dhe spanjishtja (255.000).<ref>{{Cite web|date=2014-07-24|title=Linguistic diversity among foreign citizens in Italy|url=http://www.istat.it/en/archive/129304|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140730134706/http://www.istat.it/en/archive/129304|archive-date=2014-07-30|access-date=2014-07-27|publisher=Instituti Kombëtar i Statistikave i Italisë|language=en}}</ref> === Feja === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kisha Katolike në Itali|en|Catholic Church in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e katedraleve në Itali|en|List of cathedrals in Italy}}}} [[Skeda:PonteSantAngeloRom.jpg|thumb|upright=1.1|Bazilika e [[Shën Pjetrit]] parë nga [[Tiberi]]; në sfond [[Kodra e Vatikanit]], ndërsa në të djathtë, në Romë, [[Castel Sant'Angelo]]. Si bazilika, ashtu edhe kodra janë pjesë e shtetit sovran të [[Qyteti i Vatikanit|Vatikanit]], të [[Selia e Shenjtë|Selisë së Shenjtë]] të [[Kisha Katolike Romake|Kishës Katolike Romake]].]] [[Selia e Shenjtë]], juridiksioni peshkopal i [[Dioqeza e Romës|Romës]], përfshin qeverinë e [[Vatikani|Qytetit të Vatikanit]] dhe [[Kisha Katolike Romake|Kishën Katolike Romake]] mbarëbotërore. Ajo njihet si entitet [[Sovraniteti|sovran]], i drejtuar nga papa, i cili është edhe peshkopi i Romës, me të cilin mund të vendosen marrëdhënie diplomatike.<ref>Teksti është marrë drejtpërdrejt nga {{Cite web|title=Country Profile: Vatican City State|url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231084624/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|archive-date=2010-12-31|access-date=2016-02-05|language=en}} (parë më 14 dhjetor 2011), në faqen e internetit të Ministrisë së Jashtme dhe të Komonuelthit të Mbretërisë së Bashkuar.</ref>{{Efn|Sovraniteti i Selisë së Shenjtë është njohur shprehimisht në shumë marrëveshje ndërkombëtare dhe theksohet veçanërisht në nenin 2 të [[Traktati Lateran|Traktatit Lateran]] të 11 shkurtit 1929, ku thuhet se «Italia e njeh sovranitetin e Selisë së Shenjtë në çështjet ndërkombëtare si një atribut të qenësishëm, në përputhje me traditat e saj dhe kërkesat e misionit të saj në botë» ([http://www.aloha.net/~mikesch/treaty.htm Traktati Lateran, përkthim në anglisht]).}} Historikisht, Italia është dominuar nga katolicizmi.<ref name="Dell'orto">{{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=2023-10-05|title=The Nones: Italy|url=https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|access-date=2023-10-06|work=Associated Press News|archive-date=2023-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005133701/https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|url-status=live|language=en}}; {{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=2023-10-05|title=From cradle to casket, life for Italians changes as Catholic faith loses relevance|url=https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|access-date=2023-10-06|work=Associated Press News|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007220721/https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|url-status=live|language=en}}</ref> Shumica e katolikëve janë të tillë vetëm nominalisht; [[Associated Press]] e përshkroi [[Krishterimi në Itali|katolicizmin italian]] si «të përqafuar nominalisht, por të praktikuar rrallë».<ref name="Dell'orto"/> Rreth vitit 2010, Italia kishte popullsinë e pestë më të madhe katolike në botë dhe më të madhen në Evropë.<ref>{{Cite web|date=2013-02-13|title=The Global Catholic Population|url=https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=2020-11-21|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125003604/https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population/|url-status=live|language=en}}</ref><ref>Selia e Shenjtë boton çdo vit një «Vjetar statistikor të Kishës».</ref> Që prej vitit 1985, katolicizmi nuk është më [[Feja shtetërore|fe shtetërore]].<ref>{{Cite news|date=1985-06-04|title=Catholicism No Longer Italy's State Religion|url=http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020143004/http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|archive-date=2013-10-20|access-date=2013-09-07|work=Sun Sentinel|language=en}}</ref> Në vitin 2011, pakicat e krishtera përfshinin rreth 1,5 milion të krishterë ortodoksë, ndërsa [[Protestantizmi|protestantizmi]] po rritej.<ref>{{Cite book|last=Leustean|first=Lucian N.|title=Eastern Christianity and Politics in the Twenty-First Century|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-0-4156-8490-3|page=723|language=en}}</ref> Për shekuj me radhë, Italia ka mirëpritur hebrenj të dëbuar nga vende të tjera, veçanërisht nga Spanja. Megjithatë, rreth 20% e hebrenjve italianë u vranë gjatë [[Holokausti|Holokaustit]].<ref>{{Cite book|last=Dawidowicz, Lucy S.|title=The war against the Jews, 1933–1945|publisher=Bantam Books|year=1986|isbn=978-0-5533-4302-1|location=New York|page=403|language=en}}</ref> Kjo, së bashku me emigrimin para dhe pas Luftës së Dytë Botërore, ka bërë që numri i tyre të bjerë në rreth 28.000.<ref>{{Cite web|title=The Jewish Community of Italy (Unione delle Comunita Ebraiche Italiane)|url=http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313095857/http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|archive-date=2013-03-13|access-date=2014-08-25|publisher=European Jewish Congress|language=en}}</ref> Në Itali ka 120.000 hinduistë<ref>{{Cite web|date=2019-11-04|title=Eurispes, risultati del primo Rapporto di ricerca su "L'Induismo in Italia"|url=https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia|access-date=2021-12-31|language=it|archive-date=2021-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231223926/https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia/|url-status=live}}</ref> dhe 70.000 sikë.<ref>{{Cite web|date=2004-11-15|title=NRI Sikhs in Italy|url=https://www.nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207031755/http://nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|archive-date=2011-02-07|access-date=2010-10-30|publisher=Nriinternet.com|language=en}}</ref> Shteti u shpërndan komuniteteve fetare të njohura një pjesë të të ardhurave nga tatimi, sipas një skeme të njohur si «tetë për mijë». Dhurimet lejohen për komunitetet e krishtera, hebraike, budiste dhe hindu; megjithatë, Islami mbetet i përjashtuar, pasi asnjë komunitet mysliman nuk ka nënshkruar marrëveshje konkordati.<ref>{{Cite web|date=2003-04-07|title=Italy: Islam denied income tax revenue – Adnkronos Religion|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620070907/http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|archive-date=2013-06-20|access-date=2013-06-02|publisher=Adnkronos.com|language=en}}</ref> Tatimpaguesit që nuk dëshirojnë të financojnë një fe, e kontribuojnë pjesën e tyre në sistemin e mirëqenies sociale.<ref>[https://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm#_Toc278992388 Dossieri BI0350 i Dhomës së Deputetëve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927211619/http://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm|date=27 shtator 2013}}. Documenti.camera.it (10 mars 1998). Marrë më 12 korrik 2013.</ref> === Arsimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Arsimi në Itali|en|Education in Italy}}}} [[Skeda:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[Universiteti i Bolonjës|Universiteti i Bolonjës]], i themeluar më 1088 e.s., është {{ill|universiteti më i vjetër në funksionim të vazhdueshëm|en|List of oldest universities in continuous operation}} në botë.]] Arsimi është i detyrueshëm dhe falas për moshat nga gjashtë deri në gjashtëmbëdhjetë vjeç,<ref>{{Cite web|title=Law 27 December 2007, n.296 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121206012402/http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|archive-date=2012-12-06|access-date=2012-09-30|publisher=Italian Parliament|language=it}}</ref> dhe përbëhet nga pesë nivele: kopshti i fëmijëve, arsimi fillor, arsimi i mesëm i ulët, arsimi i mesëm i lartë dhe universiteti.<ref>{{Cite web|title=Human Development Reports|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|archive-date=2011-04-29|access-date=2014-01-18|publisher=Hdr.undp.org|language=en}}</ref> Arsimi fillor zgjat tetë vjet. Nxënësit marrin arsim bazë në gjuhën italiane, anglisht, matematikë, shkenca natyrore, histori, gjeografi, shkenca shoqërore, edukim fizik, arte pamore dhe muzikë. Arsimi i mesëm zgjat pesë vjet dhe përfshin tri lloje tradicionale shkollash, të përqendruara në nivele të ndryshme akademike: liceu i përgatit nxënësit për studimet universitare me program klasik ose shkencor, ndërsa *istituto tecnico* dhe *istituto professionale* i përgatisin për profesione të ndryshme. Në vitin 2018, arsimi i mesëm u vlerësua nën mesataren e vendeve të [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik|OECD-së]].<ref name="oecd.org">{{Cite web|title=PISA 2018 results|url=https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|access-date=2021-04-06|website=oecd.org|archive-date=2019-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203141933/https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|url-status=live|language=en}}</ref> Italia shënoi rezultate nën mesataren e OECD-së në lexim dhe shkenca, dhe afër mesatares së saj në matematikë.<ref name="oecd.org"/> Ekziston një hendek i madh midis shkollave të veriut, rezultatet e të cilave janë afër mesatares, dhe atyre të jugut, ku rezultatet ishin shumë më të dobëta.<ref>{{Cite web|title=The literacy divide: territorial differences in the Italian education system|url=http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015624/http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|archive-date=2015-11-17|access-date=2015-11-16|publisher=Parthenope University of Naples|language=en}}</ref> Arsimi terciar ndahet midis universiteteve publike, universiteteve private dhe shkollave të larta prestigjioze e përzgjedhëse, si {{ill|Scuola Normale Superiore di Pisa|en|Scuola Normale Superiore di Pisa}}. Tridhjetë e tre universitete italiane u renditën ndër 500 më të mirat në botë në vitin 2019.<ref>{{Cite web|year=2019|title=Number of top-ranked universities by country in Europe|url=https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe|publisher=jakubmarian.com|access-date=2019-05-18|archive-date=2019-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518113438/https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe/|url-status=live|language=en}}</ref> [[Universiteti i Bolonjës|Universiteti i Bolonjës]], i themeluar më 1088, është universiteti më i vjetër që funksionon ende,<ref>{{Cite book|title=The heritage of European universities|edition=2nd|series=Higher Education Series|volume=7|publisher=Council of Europe|year=2006|author=Nuria Sanz|author2=Sjur Bergan|page=136|isbn=978-92-871-6121-5|language=en}}</ref> si dhe një nga institucionet akademike më të rëndësishme në Evropë.<ref>{{Cite news|date=2017-07-03|title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima|url=http://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308|work=La Repubblica|access-date=2018-09-10|archive-date=2018-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910204704/https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/|url-status=live|language=it}}</ref> Universiteti Bocconi, Università Cattolica del Sacro Cuore, LUISS, {{ill|Universiteti Politeknik i Torinos|en|Polytechnic University of Turin}}, {{ill|Universiteti Politeknik i Milanos|en|Polytechnic University of Milan}}, [[Universiteti i Romës La Sapienza]] dhe [[Universiteti i Milanos]] renditen gjithashtu ndër më të mirët.<ref>{{Cite web|year=2015|title=Academic Ranking of World Universities 2015 |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030134046/http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|archive-date=2015-10-30|access-date=2015-10-29|publisher=Shanghai Ranking Consultancy|language=en}}</ref> === Shëndetësia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Shëndetësia në Itali|en|Health in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Kujdesi shëndetësor në Itali|en|Healthcare in Italy}}}} [[File:Oil-1383546 1920.jpg|thumb|right|[[Vaji i ullirit]] dhe perimet janë përbërës thelbësorë të dietës mesdhetare.<ref>{{Cite journal|last1=Duarte, A.|last2=Fernandes, J.|last3=Bernardes, J.|last4=Miguel, G.|year=2016|title=Citrus as a Component of the Mediterranean Diet|url=https://www.researchgate.net/publication/311911612|journal=Journal of Spatial and Organizational Dynamics|volume=4|pages=289–304|access-date=2021-01-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001220519/https://www.researchgate.net/publication/311911612|url-status=live|language=en}}</ref>]] Në vitin 2015, jetëgjatësia në Itali ishte 80,5 vjet për burrat dhe 84,8 vjet për gratë, duke e renditur vendin të [[Lista e vendeve sipas jetëgjatësisë|pestën në botë]].<ref>{{Cite web|year=2016|title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |url=https://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623023234/http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|archive-date=2016-06-23|access-date=2016-06-27|publisher=World Health Organization|language=en}}</ref> Krahasuar me vendet e tjera perëndimore, Italia ka një normë të ulët të obezitetit te të rriturit (nën 10%<ref>{{Cite web|title=Global Prevalence of Adult Obesity|url=http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327044232/http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|archive-date=2009-03-27|access-date=2008-01-29|publisher=International Obesity Taskforce|language=en}}</ref>), pasi përfitimet shëndetësore të {{ill|dietës mesdhetare|en|Mediterranean diet|lt=dietës mesdhetare}} janë shumë të rëndësishme.<ref>{{Cite journal|last1=Dinu|first1=M|last2=Pagliai|first2=G|last3=Casini|first3=A|author-link3=Angela Casini|last4=Sofi|first4=F|date=2017-05-10|title=Mediterranean diet and multiple health outcomes: an umbrella review of meta-analyses of observational studies and randomised trials.|journal=European Journal of Clinical Nutrition|volume=72|issue=1|pages=30–43|doi=10.1038/ejcn.2017.58|pmid=28488692|s2cid=7702206|hdl-access=free|hdl=2158/1081996|language=en}}</ref> Në vitin 2013, [[UNESCO]], me nismën e Italisë, e shtoi dietën mesdhetare në {{ill|Listën përfaqësuese të trashëgimisë kulturore jomateriale të njerëzimit|en|Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|lt=Listën përfaqësuese të trashëgimisë kulturore jomateriale të njerëzimit}} të Italisë, Marokut, Spanjës, Portugalisë, Greqisë, Qipros dhe Kroacisë.<ref>{{Cite web|title=UNESCO Culture Sector, Eighth Session of the Intergovernmental Committee (8.COM) – from 2 to 7 December 2013 |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00473|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220125948/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00473|archive-date=2013-12-20|access-date=2014-04-03|language=en}}; {{Cite web|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00884|access-date=2014-04-03|title=UNESCO – Culture – Intangible Heritage – Lists & Register – Inscribed Elements – Mediterranean Diet|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415064011/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00884|archive-date=2014-04-15|language=en}}</ref> Përqindja e duhanpirësve të përditshëm ishte 22% në vitin 2012, nga 24% në vitin 2000, por mbetej mbi mesataren e OECD-së.<ref>{{Cite web|year=2014|title=OECD Health Statistics 2014 How Does Italy Compare? |url=http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924133234/http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|archive-date=2015-09-24|publisher=OECD|language=en}}</ref> Që prej vitit 2005, pirja e duhanit në vende publike është kufizuar në «dhoma të ajrosura posaçërisht».<ref>{{Cite news|title=Smoking Ban Begins in Italy {{!}} Europe {{!}} DW.COM {{!}} 10 January 2005|url=http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621143640/http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|archive-date=2015-06-21|access-date=2010-08-01|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> Që prej vitit 1978, shteti administron një sistem publik të kujdesit shëndetësor universal.<ref>{{Cite web|title=Italy – Health|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064229/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|archive-date=2009-07-01|access-date=2010-08-02|publisher=Dev.prenhall.com|language=en}}</ref> Megjithatë, kujdesi shëndetësor u ofrohet të gjithë qytetarëve dhe banorëve nëpërmjet një sistemi të përzier publik dhe privat. Pjesa publike është [[Servizio Sanitario Nazionale]], e organizuar nën Ministrinë e Shëndetësisë dhe e administruar në mënyrë të decentralizuar në nivel rajonal. Shpenzimet për kujdesin shëndetësor përbënin 10% të PBB-së në vitin 2020. Sistemi italian i kujdesit shëndetësor është renditur vazhdimisht ndër më të mirët në botë;<ref>{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|access-date=2015-09-07|publisher=Photius.com|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live|language=en}}; {{Cite news|date=2017-03-20|title=Italy's Struggling Economy Has World's Healthiest People|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|access-date=2020-12-09|archive-date=2022-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006112037/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|url-status=live|language=en}}</ref> sipas një studimi të [[Organizata Botërore e Shëndetësisë|Organizatës Botërore të Shëndetësisë]] (OBSH) që daton nga viti 2000, Italia kishte sistemin e dytë më të mirë të kujdesit shëndetësor në botë për sa i përket efikasitetit të shpenzimeve dhe qasjes së qytetarëve në kujdesin publik, pas Francës.<ref>{{Cite journal|last1=Maio|first1=Vittorio|last2=Manzoli|first2=L|date=2002|title=The Italian health care system: W.H.O. Ranking versus public perception.|url=https://www.researchgate.net/publication/285698246|journal=P and T|volume=27|pages=301–308|language=en}}</ref> == Kultura == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kultura e Italisë|en|Culture of Italy}}}} Italia është një nga djepet kryesore të qytetërimit perëndimor dhe një fuqi e madhe kulturore.<ref>Ndër të tjera, Italia është përshkruar si «fuqi e madhe kulturore» nga [https://www.washingtonpost.com/entertainment/coming-to-the-us-the-year-of-italian-culture-2013/2012/10/15/29f404a8-1703-11e2-9855-71f2b202721b_story.html ''The Washington Post''], presidenti amerikan [[Barack Obama]] dhe ish-ministri i Punëve të Jashtme [[Giulio Terzi di Sant'Agata]]. {{Cite web |url=http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |title=Italy, a cultural superpower |date=2012-06-02 |access-date=2021-01-25 |archive-date=2014-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226231012/http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |url-status=bot: unknown |language=en }}.</ref> Kultura e saj është formësuar nga një mori zakonesh rajonale dhe qendrash vendore të pushtetit e të patronazhit.<ref>{{Cite book|last=Killinger|first=Charles|url=https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3|title=Culture and customs of Italy|publisher=Greenwood Press|year=2005|isbn=978-0-3133-2489-5|edition=1. publ.|location=Westport, Conn.|page=[https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3 3]|language=en}}</ref> Vendi ka dhënë kontribute të rëndësishme në trashëgiminë [[Kultura e Evropës|kulturore]] dhe [[Historia e Evropës|historike]] të Evropës.<ref>{{Cite book|last=Cole|first=Alison|title=Virtue and magnificence: art of the Italian Renaissance courts|publisher=H.N. Abrams|year=1995|isbn=978-0-8109-2733-9|location=New York|language=en}}</ref> === Arkitektura === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Arkitektura italiane|en|Italian architecture}}}} [[File:Reggia di Caserta - panoramio - Carlo Pelagalli (2).jpg|thumb|right|[[Pallati Mbretëror i Kazertës]] është ish-rezidenca mbretërore më e madhe në botë.<ref>{{Cite web |last=Chronopoulou |first=Angeliki |date=2024-01-23 |title=Reggia Di Caserta Historical Overview |url=https://www.academia.edu/44592878 |access-date=2024-01-23 |website=Academia |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qTdlAQAAQBAJ|title=Dictionnaire amoureux de Versailles|first=Franck|last=FERRAND|date=2013-10-24|publisher=Place des éditeurs|isbn=9782259222679 |via=Google Books|language=fr}}</ref>]] Italia njihet për arritjet e saj arkitekturore,<ref>[http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp Architecture in Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115053940/http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp|date=2012-01-15}}, ItalyTravel.com</ref> si ndërtimi i harqeve, kupolave dhe strukturave të ngjashme në Romën e lashtë, themelimi i lëvizjes arkitekturore të [[Arkitektura e rilindjes|Rilindjes]] nga fundi i shekullit XIV deri në shekullin XVI, si dhe zhvillimi i palladianizmit, një stil që frymëzoi lëvizje si [[Arkitektura neoklasike|arkitektura neoklasike]] dhe ndikoi në projektimin e vilave në mbarë botën, veçanërisht në Mbretërinë e Bashkuar dhe në Shtetet e Bashkuara, nga fundi i shekullit XVII deri në fillim të shekullit XX. Të parët që nisën një varg të dallueshëm modelesh ishin grekët dhe etruskët; më pas erdhi arkitektura klasike romake,<ref>Sear, Frank. [https://books.google.com/books?id=Rkdt_p6uvw0C&pg=PA10 ''Roman architecture.''] Cornell University Press, 1983. f. 10. Web. 23 shtator 2011.</ref> e ndjekur nga ringjallja e saj gjatë Rilindjes dhe zhvillimi i saj në epokën baroke. Koncepti i krishterë i bazilikës, një stil që mbizotëroi në Mesjetë, u krijua në Romë.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp Italy Architecture: Early Christian and Byzanthine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328131150/http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp|date=2013-03-28}}, ItalyTravel.com</ref> [[Arkitektura romanike|Arkitektura romanike]], e cila lulëzoi afërsisht nga viti 800 deri në vitin 1100 e.s., ishte një nga periudhat më të frytshme dhe krijuese të arkitekturës italiane. Gjatë saj u ndërtuan kryevepra si [[Kulla e pjerrët e Pizës]] dhe [[Bazilika e Sant'Ambrogios]] në Milano. Ajo njihej për përdorimin e harqeve romake, dritareve me xham të ngjyrosur dhe kolonave të lakuara. Risia kryesore e arkitekturës romanike italiane ishte [[Qemeri|qemeri]], që nuk ishte parë më parë në arkitekturën perëndimore.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp Italy Architecture: Romanesque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328120342/http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp|date=2013-03-28}}, ItalyTravel.com</ref> Arkitektura italiane u zhvillua ndjeshëm gjatë [[Rilindja|Rilindjes]]. [[Filippo Brunelleschi]] kontribuoi në projektimin arkitekturor me kupolën e [[Katedralja e Firences|Katedrales së Firences]], një arritje inxhinierike që nuk ishte parë që nga lashtësia.<ref>{{Cite book|last1=Campbell|first1=Stephen JCampbell|title=Italian Renaissance Art|last2=Cole|first2=Michael Wayne Cole|publisher=Thames & Hudson Inc|year=2012|location=New York|pages=95–97|language=en}}</ref> Një arritje e shquar e arkitekturës së Rilindjes italiane ishte [[Bazilika e Shën Pjetrit]], e projektuar nga [[Donato Bramante]] në fillim të shekullit XVI. [[Andrea Palladio]] ndikoi te arkitektët në të gjithë Evropën Perëndimore përmes vilave dhe pallateve që projektoi.<ref>{{Cite web|title=City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto|url=https://whc.unesco.org/en/list/712|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Periudha e [[Arkitektura baroke|barokut]] nxori arkitektë të shquar italianë. Vepra më origjinale e arkitekturës së barokut të vonë dhe [[Rokoko|rokokos]] është [[Pallazina e gjuetisë në Stupinigi]].<ref>R. De Fusco, ''A thousand years of architecture in Europe'', f. 443.</ref> Në vitin 1752, [[Luigi Vanvitelli]] nisi ndërtimin e [[Pallati Mbretëror i Kazertës|Pallatit Mbretëror të Kazertës]].<ref>{{Cite book|last=Hersey|first=George|title=Architecture and Geometry in the Age of the Baroque|publisher=University of Chicago Press|year=2001|isbn=0-2263-2784-1|location=Chicago|page=119|language=en}}</ref> Në fund të shekullit XVIII dhe në fillim të shekullit XIX, Italia u ndikua nga lëvizja arkitekturore [[Arkitektura neoklasike|neoklasike]]. Vilat, pallatet, kopshtet, interierët dhe arti nisën përsëri të mbështeteshin në tema të lashta romake dhe greke.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp Italy Architecture: Neoclassicism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328084932/http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp|date=2013-03-28}}, ItalyTravel.com</ref> Gjatë periudhës së [[Fashizmi italian|fashizmit italian]], lulëzoi lëvizja e ashtuquajtur «[[Lëvizja Novecento|Novecento]]», e mbështetur në rizbulimin e Romës perandorake. [[Marcello Piacentini]], përgjegjës për transformimet urbane të qyteteve, krijoi një formë të neoklasicizmit të thjeshtuar.<ref>{{Cite news|title=Renzo Piano|url=https://www.nytimes.com/topic/person/renzo-piano|access-date=2017-08-20|work=The New York Times|language=en}}</ref> === Artet pamore === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Arti italian|en|Italian art}}}} [[File:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|''{{ill|Darka e Fundit|en|The Last Supper (Leonardo da Vinci)}}'' (1494–1499), [[Leonardo da Vinçi]], kisha e [[Santa Maria delle Grazie, Milan|Santa Maria delle Grazie]], në Milano]] Historia e arteve pamore italiane ka rëndësi të madhe për {{ill|Piktura perëndimore|en|Western painting}}. [[Arti romak]] u ndikua nga Greqia dhe mund të shihet si pasardhës i pikturës së lashtë greke. Të vetmet piktura romake që kanë mbijetuar janë pikturat murale.<ref>{{Cite web|title=Roman Painting|url=http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726163006/http://art-and-archaeology.com/roman/painting.html|archive-date=2013-07-26|publisher=art-and-archaeology.com|language=en}}</ref> Ato mund të përmbajnë shembujt e parë të {{ill|Trompe-l'œil|en|trompe-l'œil}}, perspektivës së rreme dhe peizazhit të mirëfilltë.<ref>{{Cite web|title=Roman Wall Painting|url=http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|archive-date=2007-03-19|publisher=accd.edu|language=en}}</ref> Rilindja italiane konsiderohet si një {{ill|Epoka e artë|en|Golden Age (metaphor)}} e pikturës, që shtrihet nga shekulli XV deri në fund të shekullit XVI dhe pati ndikim të madh jashtë Italisë. Artistë si [[Masaccio]], Filippo Lippi, Tintoretto, [[Sandro Botiçeli]], [[Leonardo da Vinçi]], [[Mikelanxhelo]], [[Rafaelo]] dhe [[Ticiani]] e çuan pikturën në një nivel më të lartë përmes përdorimit të {{ill|Perspektiva grafike|en|Perspective (graphical)}}. Mikelanxhelo ishte gjithashtu skulptor; veprat e tij përfshijnë kryevepra si ''{{ill|Davidi (Mikelanxhelo)|en|David (Michelangelo)}}'', ''{{ill|Pietà (Mikelanxhelo)|en|Pietà (Michelangelo)}}'' dhe ''{{ill|Moisiu (Mikelanxhelo)|en|Moses (Michelangelo)}}''. Në shekujt XV dhe XVI, {{ill|Rilindja e Lartë|en|High Renaissance}} solli një art të stilizuar të njohur si {{ill|Manierizmi|en|Mannerism}}. Në vend të kompozimeve të balancuara dhe qasjes racionale ndaj perspektivës, që karakterizonin artin në fillim të shekullit XVI, manieristët kërkonin paqëndrueshmëri, artifice dhe dyshim. Fytyrat e patrazuara dhe gjestet e Piero della Francesca-s, si dhe Virgjëreshat e qeta të Rafaelit, u zëvendësuan nga shprehjet e trazuara të Pontormos dhe intensiteti emocional i El Grecos. [[File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|''{{ill|Lindja e Venerës|en|The Birth of Venus}}'' (1484–1486), [[Sandro Botiçeli]], Galeria Uffizi, Firence]] Në shekullin XVII, ndër piktorët më të mëdhenj të {{ill|Baroku italian|en|Italian Baroque}} ishin [[Karavaxho]], Artemisia Gentileschi, Carlo Saraceni dhe Bartolomeo Manfredi. Në shekullin XVIII, {{ill|Rokokoja italiane|en|Italian Rococo art}} u frymëzua kryesisht nga {{ill|Rokokoja|en|Rococo}} franceze. Skulptura neoklasike italiane, me nudot e Antonio Canovës, u përqendrua te aspekti idealist i lëvizjes. Në shekullin XIX, piktorët romantikë përfshinin Francesco Hayez dhe Francesco Podesti. {{ill|Impresionizmi|en|Impressionism}} u përhap nga Franca në Itali me anë të ''{{ill|Macchiaioli|en|Macchiaioli}}'', ndërsa {{ill|Realizmi në art|en|Realism (arts)}} u përhap nga Gioacchino Toma dhe Giuseppe Pellizza da Volpedo. Në shekullin XX, me {{ill|Futurizmi|en|futurism}}, Italia u ngrit sërish si vend pararojë për zhvillimin e pikturës dhe skulpturës. Futurizmin e pasuan pikturat metafizike të Giorgio de Chirico-s, i cili ndikoi te surrealistët.<ref>Gale, Matthew. "Pittura Metafisica". ''Grove Art Online. Oxford Art Online''. Oxford University Press. Web.</ref> === Letërsia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Letërsia italiane|en|Italian literature}}}} Letërsia latine formale nisi më 240 p.e.s., kur u vu në skenë në Romë pjesa e parë teatrale.<ref>{{Cite book|author=George Eckel Duckworth|url=https://books.google.com/books?id=BuLEo5U9sb0C&pg=PA3|title=The nature of Roman comedy: a study in popular entertainment|publisher=University of Oklahoma Press|year=1994|page=3|language=en|access-date=2011-10-15}}</ref> Letërsia latine ka qenë dhe vazhdon të jetë me ndikim të madh, falë shkrimtarëve, poetëve, filozofëve dhe historianëve të shumtë, si [[Plini Plaku]], [[Plini i Riu]], [[Virgjili]], [[Horaci]], Properti, [[Ovidi]] dhe [[Tit Livi]]. Romakët njiheshin për traditën gojore, poezinë, dramën dhe epigramet e tyre.<ref>{{Cite book|url={{Google books|LHA_SydyKOYC|page=PA39|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Poetry and Drama: Literary Terms and Concepts|date=2011|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-6153-0490-5|language=en|access-date=2011-10-18}}</ref> Në fillim të shekullit XIII, [[Françesku i Asizit]] ishte poeti i parë italian; ai shkroi këngën fetare ''Kënga e Diellit''.<ref>{{Cite book|url={{Google books|3uq0bObScHMC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=The Cambridge History of Italian Literature|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-5216-6622-0|editor-last=Brand|editor-first=Peter|chapter=2 – Poetry. Francis of Assisi (pp. 5ff.)|access-date=2015-12-31|editor-last2=Pertile|editor-first2=Lino|editor-link2=Lino Pertile|chapter-url={{Google books|3uq0bObScHMC|page=PA5|keywords=|text=|plainurl=yes}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610172548/https://books.google.com/books?id=3uq0bObScHMC&printsec=frontcover|archive-date=2016-06-10|url-status=live|language=en}}</ref> [[File:Dante03.jpg|thumb|upright=.8|[[Dante Alighieri]], veprat e të cilit ndihmuan në formësimin e gjuhës moderne italiane, konsiderohet një nga poetët më të mëdhenj të [[Mesjeta|Mesjetës]]. Poema e tij epike ''[[Komedia Hyjnore]]'' renditet ndër veprat më të shquara të [[Letërsia botërore|letërsisë botërore]].]] Në oborrin e [[Frederiku II, Perandor i Shenjtë Romak|Perandorit Frederiku II]] në Sicili, gjatë shekullit XIII, u shkruan poezi lirike të frymëzuara nga format dhe temat provansale, në një variant të përpunuar të gjuhës vendase. Njëri prej këtyre poetëve ishte Xhakomo da Lentini, shpikësi i formës së [[soneti|sonetit]]; sonetisti i hershëm më i njohur ishte [[Françesko Petrarka]].<ref>{{Cite book|author=Ernest Hatch Wilkins|title=The invention of the sonnet, and other studies in Italian literature|location=Rome|publisher=Edizioni di Storia e letteratura|year=1959|pages=11–39|language=en}}</ref> Guido Guinizelli konsiderohet themeluesi i ''{{ill|Stili i ëmbël i ri|en|Dolce Stil Novo}}'', një shkollë që i dha poezisë së dashurisë një përmasë filozofike. Ky kuptim i ri i dashurisë, i shprehur me një stil të rrjedhshëm, ndikoi poetin fiorentin [[Dante Alighieri]], i cili hodhi themelet e italishtes moderne. Vepra e Dantes, ''[[Komedia Hyjnore]]'', është ndër më të shquarat e letërsisë.<ref name="Bloom">{{Cite book|last=Bloom|first=Harold|author-link=Harold Bloom|url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloorich|title=The Western Canon|publisher=Harcourt Brace|year=1994|isbn=978-0-1519-5747-7|url-access=registration|language=en}} Shih edhe {{ill|Kanoni perëndimor|en|Western canon}} për kanone të tjera ku përfshihet ''Komedia Hyjnore''.</ref> Petrarka dhe [[Xhovani Bokaço]] kërkuan dhe imituan veprat e lashtësisë, ndërsa zhvilluan personalitetet e tyre artistike. Petrarka u bë i famshëm për përmbledhjen e poezive ''[[Il Canzoniere]]''. Po aq me ndikim ishte ''[[Dekameroni]]'' i Bokaços, një përmbledhje shumë e popullarizuar me tregime të shkurtra.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Giovanni Boccaccio: The Decameron|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|access-date=2013-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219020413/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|archive-date=2013-12-19|url-status=live|language=en}}</ref> Veprat e autorëve të Rilindjes përfshijnë ''[[Princi (libër)|Princi]]'' të [[Nikolo Makiaveli|Nikolo Makiavelit]], një ese mbi [[Shkenca politike|shkencën politike]], ku «e vërteta efektive» konsiderohet më e rëndësishme se çdo ideal abstrakt. Xhovani Françesko Straparola dhe Xhambatista Bazile, të cilët shkruan përkatësisht ''Netët gazmore të Straparolës'' (1550–1555) dhe ''Pentameronin'' (1634), botuan disa nga variantet e para të njohura të përrallave në Evropë.<ref>Steven Swann Jones, ''The Fairy Tale: The Magic Mirror of Imagination'', Twayne Publishers, New York, 1995, {{ISBN|0-8057-0950-9}}, f. 38; Bottigheimer 2012a, f. 7; Waters 1894, xii; Zipes 2015, f. 599; {{Citation|last1=Opie|first1=Iona|title=The Classic Fairy Tales|year=1974|url=https://archive.org/details/classicfairytale00opie_0|place=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1921-1559-1|last2=Opie|first2=Peter|author-link=Iona Opie|author-link2=Peter Opie|language=en}} Shih f. 20. Pretendimi për përrallën më të hershme mbetet i diskutuar; për shembull, shih Jan M. Ziolkowski, ''Fairy tales from before fairy tales: the medieval Latin past of wonderful lies'', University of Michigan Press, 2007. Ziolkowski shqyrton poemën latine mesjetare me kafshë të Egbertit të Liège-s, ''Fecunda natis'' (''Anija e ngarkuar me bollëk'', rreth vitit 1022/1024), variantin më të hershëm të njohur të «[[Kësulëkuqja|Kësulëkuqes]]». Informacion shtesë: [https://web.archive.org/web/20071023044216/http://www.leithart.com/archives/003139.php Little Red Pentecostal], Peter J. Leithart, 9 korrik 2007.</ref> Periudha baroke solli prozën e qartë shkencore të Galileos. Në shekullin XVII, akademikët e Arkadisë nisën një lëvizje për të rikthyer thjeshtësinë dhe përmbajtjen klasike në poezi.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Academy-of-Arcadia|title=Academy of Arcadia &#124; Neapolitan Poets, Arcadian Shepherds & Arcadian Landscape &#124; Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2025-11-19|language=en}}</ref> Shkrimtarët italianë përqafuan romantizmin në shekullin XIX; ai përkoi me idetë e {{ill|Rilindja italiane|en|Risorgimento}}, lëvizjes që solli bashkimin e Italisë. Bashkimi u parapri nga poetët [[Vittorio Alfieri]], [[Ugo Foscolo]] dhe [[Xhakomo Leopardi]]. Veprat e [[Alessandro Manzoni|Alessandro Manzonit]], romantikut më të shquar italian, janë simbol i bashkimit italian për mesazhin e tyre patriotik dhe për përpjekjet e tij në zhvillimin e një gjuhe moderne dhe të unifikuar italiane.<ref>{{Cite web|date=2023-05-18|title=Alessandro Manzoni {{!}} Italian author|url=https://www.britannica.com/biography/Alessandro-Manzoni|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[File:Portrait of Niccolò Machiavelli.jpg|thumb|upright=.8|[[Nikolo Makiaveli]], themeluesi i [[Shkenca politike|shkencës politike]] moderne]] Në fund të shekullit XIX, një lëvizje letrare e quajtur ''{{ill|Verizmi (letërsi)|en|Verismo (literature)}}'', e cila lartësonte realizmin, luajti rol të rëndësishëm në letërsinë italiane. [[Emilio Salgari]], shkrimtar i romaneve aventureske me shpatarë dhe pionier i fantashkencës, botoi serinë e tij ''[[Sandokan]]''.<ref>{{Cite book|last1=Gaetana Marrone|url={{Google books|d9NcAgAAQBAJ|page=PA1654|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Encyclopedia of Italian Literary Studies|last2=Paolo Puppa|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-1-1354-5530-9|page=1654|language=en}}</ref> Më 1883, [[Carlo Collodi]] botoi ''[[Aventurat e Pinokut]]'', që u bë klasiku më i njohur për fëmijë nga një autor italian dhe një nga librat jofetarë më të përkthyer në botë.<ref>Giovanni Gasparini, ''La corsa di Pinocchio'', Milano, Vita e Pensiero, 1997, f. 117. {{ISBN|8-8343-4889-3}}</ref> Një lëvizje e quajtur {{ill|Futurizmi|en|Futurism}} ndikoi letërsinë në fillim të shekullit XX. Filippo Tommaso Marinetti shkroi ''Manifestin e Futurizmit'' dhe bëri thirrje për përdorimin e një gjuhe dhe metaforash që lartësonin shpejtësinë, dinamizmin dhe dhunën e epokës së makinës.<ref>{{Cite book|title=The 20th-Century art book|publisher=Phaidon Press|year=2001|isbn=978-0-7148-3542-6|edition=Reprinted|location=London|language=en}}</ref> Ndër figurat letrare moderne janë [[Gabriele D'Annunzio]], poeti nacionalist [[Giosuè Carducci]], laureat i Nobelit më 1906, shkrimtarja realiste [[Grazia Deledda]], laureate më 1926, autori i dramave moderne [[Luigji Pirandelo]], laureat më 1936, shkrimtari i tregimeve të shkurtra [[Italo Calvino]] më 1960, poetët [[Salvatore Quasimodo]] më 1959 dhe [[Eugenio Montale]] më 1975, [[Umberto Eco]] më 1980, si dhe satiristi dhe autori i dramave [[Dario Fo]] më 1997.<ref>{{Cite web|title=All Nobel Prizes in Literature|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110529091551/http://nobelprize.org/web/20110529091551/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|archive-date=2011-05-29|access-date=2011-05-30|publisher=Nobel Foundation|language=en}}</ref> === Filozofia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Filozofia italiane|en|Italian philosophy}}}} Filozofia italiane ka ndikuar në [[Filozofia perëndimore|filozofinë perëndimore]], duke filluar me grekët dhe romakët, humanizmin e Rilindjes, [[Epoka e Iluminizmit|Epokën e Iluminizmit]] dhe filozofinë moderne.<ref name="Garin">{{Cite book|last=Garin|first=Eugenio|url=https://books.google.com/books?id=sVP3vBmDktQC|title=History of Italian Philosophy|publisher=VIBS|year=2008|isbn=978-9-0420-2321-5|language=en}}</ref> Filozofia formale u soll në Itali nga [[Pitagora]], themeluesi i shkollës italiane të filozofisë në Krotone.<ref>{{Cite book|last=Herodotus|title=The Histories|publisher=Penguin Classics|page=226|language=en}}</ref> Ndër filozofët italianë të periudhës greke përfshihen [[Ksenofani]], [[Parmenidhi]] dhe [[Zenoni]]. Filozofët romakë përfshijnë [[Ciceroni]], [[Lukreci]], [[Lucius Annaeus Seneca]], [[Plutarku]], [[Epikteti]], [[Mark Aureli]] dhe [[Agostini]].<ref name="Garin"/> [[File:Famous Italian philosophers.jpg|thumb|Në drejtim të akrepave të orës, nga lart majtas: [[Tomas Akuinas]], teolog;<ref>{{Cite web|title=St. Thomas Aquinas {{!}} Biography, philosophy, & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Thomas-Aquinas|access-date=2020-01-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[Xhordano Bruno|Bruno]], kozmolog;<ref>{{Cite book|last=Gatti|first=Hilary|title=Giordano Bruno and Renaissance Science: Broken Lives and Organizational Power|publisher=Cornell University Press|year=2002|page=1|isbn=0-8014-8785-4|language=en}}</ref> [[Cesare Beccaria|Beccaria]], kriminolog;<ref name="Hostettler-2011">{{Cite book|last=Hostettler|first=John|title=Cesare Beccaria: The Genius of 'On Crimes and Punishments'|date=2011|publisher=Waterside Press|isbn=978-1-9043-8063-4|location=Hampshire|page=160|language=en}}</ref> dhe [[Maria Montessori|Montessori]], e lidhur me [[Pedagogjia e Montesorit|pedagogjinë Montessori]]<ref name="Montessori">{{Cite web|title=Introduction to Montessori Method|url=https://amshq.org/Montessori-Education/Introduction-to-Montessori|publisher=American Montessori Society|language=en}}</ref>]] Filozofia mesjetare italiane ishte kryesisht e krishterë dhe përfshinte teologë si [[Tomas Akuinas]], një përkrahës klasik i [[Teologjia natyrore|teologjisë natyrore]], i cili e rifuti filozofinë aristoteliane në krishterim.<ref>{{Cite web|last=Blair|first=Peter|title=Reason and Faith: The Thought of Thomas Aquinas|url=http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130913011656/http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|archive-date=2013-09-13|access-date=2013-12-18|website=The Dartmouth Apologia|language=en}}</ref> Filozofët e Rilindjes përfshijnë [[Xhordano Bruno]], figurë e rëndësishme shkencore e Perëndimit; Marsilio Ficino, filozof humanist; dhe [[Nikolo Makiaveli]], një nga themeluesit e [[Shkenca politike|shkencës politike]] moderne. Vepra më e famshme e Makiavelit është ''[[Princi (vepër)|Princi]]'', kontributi i së cilës në mendimin politik qëndron në ndarjen thelbësore midis [[Idealizmi|idealizmit]] politik dhe realizmit.<ref>{{Cite book|last=Moschovitis|first=Christian D. Von Dehsen and Scott L. Harris|title=Philosophers and religious leaders|publisher=The Oryx Press|year=1999|page=117|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Enlightenment throughout Europe|url=http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123082708/http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-date=2013-01-23|access-date=2017-12-12|website=International World History Project|language=en}}</ref> Qytetet universitare si Padova, Bolonja dhe Napoli mbetën qendra të dijes, ku veproi edhe filozofi [[Giambattista Vico]].<ref name="maritain.nd.edu">{{Cite web|title=History of Philosophy 70|url=http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525033238/http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|archive-date=2017-05-25|access-date=2017-12-12|website=maritain.nd.edu|language=en}}</ref> [[Cesare Beccaria]] ishte një figurë e rëndësishme e Iluminizmit dhe një nga themeluesit e teorisë klasike të krimit dhe [[Penologjia|penologjisë]].<ref name="Hostettler-2011"/> Në Itali, gjatë viteve 1800, pati një lëvizje filozofike të njohur, ku përfshiheshin [[Idealizmi|idealizmi]], sensizmi dhe [[Empirizmi|empirizmi]].<ref name="maritain.nd.edu"/> Në fund të shekullit XIX dhe gjatë shekullit XX, fituan popullaritet edhe lëvizje të tjera, si ontologjizmi,<ref>{{Cite journal|last=Scarangello|first=Anthony|year=1964|title=Major Catholic-Liberal Educational Philosophers of the Italian Risorgimento|journal=History of Education Quarterly|volume=4|issue=4|pages=232–250|doi=10.2307/367499|jstor=367499|s2cid=147563567|language=en}}</ref> [[Anarkizmi në Itali|anarkizmi]], komunizmi, socializmi, futurizmi, fashizmi dhe demokracia e krishterë.<ref>{{Cite book|last=Pernicone|first=Nunzio|title=Italian Anarchism 1864–1892|publisher=AK Press|year=2009|pages=111–113|language=en}}</ref> [[Antonio Gramshi]] mbetet një filozof me rëndësi në teorinë komuniste, të cilit i atribuohet krijimi i teorisë së hegjemonisë kulturore. Filozofët italianë ndikuan në zhvillimin e filozofisë së socializmit liberal jomarksist. Në vitet 1960, aktivistët e majtë përqafuan teoritë antiautoritare në mbështetje të klasës punëtore, të cilat u njohën si [[Autonomizmi|autonomizëm]] dhe operaismo.<ref>{{Cite book|last1=Balestrini|first1=Nanni|title=L'orda d'oro 1968–1977. La grande ondata rivoluzionaria e creativa, politica ed esistenziale|last2=Moroni|first2=Primo|publisher=SugarCo|year=1997|isbn=8-8078-1462-5|language=it}}</ref> Ndër [[feministet italiane]] përfshihen Sibilla Aleramo, Alaide Gualberta Beccari dhe Anna Maria Mozzoni; idetë protofeministe ishin trajtuar më parë edhe nga shkrimtare italiane. Edukatorja italiane [[Maria Montessori]] krijoi filozofinë e edukimit që mban emrin e saj.<ref name="Montessori"/> [[Giuseppe Peano]] ishte një nga themeluesit e filozofisë analitike dhe filozofisë bashkëkohore të matematikës. Ndër filozofët analitikë përfshihen Carlo Penco, Gloria Origgi, Pieranna Garavaso dhe Luciano Floridi.<ref name="Garin"/> === Teatri === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Teatri i Italisë|en|Theatre of Italy}}}} [[File:Gemälde des Hieronymus Francken - Die Compagnia dei Comici Gelosi bei einer Aufführung in Paris.jpg|thumb|Trupa e [[commedia dell'arte|komedisë dell’arte]] {{ill|I Gelosi|en|I Gelosi}} duke interpretuar; vepër e {{ill|Hieronymus Francken I|en|Hieronymus Francken I}}, {{Rreth|1590}}]] Teatri italian mori formë në Mesjetë, megjithëse fillesat e tij datojnë që nga kolonitë e lashta greke në Italinë jugore ([[Magna Graecia]]),<ref>{{Cite web|title=Storia del Teatro nelle città d'Italia|url=https://www.melogranoarte.it/storia-del-teatro-nelle-citta-ditalia|access-date=2022-07-27|language=it}}</ref> si edhe teatri i {{ill|Popujt italikë|en|Italic peoples}}<ref>{{Cite web|title=Storia del teatro: lo spazio scenico in Toscana|url=https://brunelleschi.imss.fi.it/itinerari/itinerario/storiateatrospazioscenicotoscana.html|access-date=2022-07-28|language=it}}</ref> dhe {{ill|Teatri në Romën e lashtë|en|Theatre of ancient Rome}}. Teatri u zhvillua përgjatë dy prirjeve kryesore. E para ishte dramatizimi i liturgjive katolike, ndërsa e dyta përfshinte forma pagane spektakli, si shfaqjet në festat e qyteteve, përgatitjet e oborreve me gaztorë dhe këngët e [[Trubaduri|trubadurëve]].<ref>Në lidhje me këtë prirje të dytë, Dario Fo flet për një kulturë të vërtetë alternative ndaj asaj zyrtare; megjithëse kjo ide është e përhapur, disa studiues, si {{ill|Giovanni Antonucci|it}}, nuk pajtohen se bëhej fjalë për një të tillë. Për këtë, shih {{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|pages=10–14|language=it}}</ref> Teatri i Rilindjes shënoi fillimin e teatrit modern. Tekstet e lashta teatrale u përkthyen dhe u vunë në skenë në oborre, e më pas u shfaqën në teatro publike. Në fund të shekullit XV, qytetet e [[Ferrara]]s dhe Romës kishin rëndësi për rizbulimin dhe ripërtëritjen e teatrit.<ref>{{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|page=18|language=it}}</ref> Nga shekulli XVI deri në shekullin XVIII, {{ill|Komedia dell’arte|en|commedia dell'arte}} ishte një formë e {{ill|teatrit të improvizuar|en|improvisational theatre}}, e cila vazhdon të interpretohet edhe sot. Trupat shëtitëse të aktorëve ngrinin skena në hapësira të hapura dhe argëtonin publikun me [[akrobacia|akrobaci]], {{ill|xhonglim|en|juggling}} dhe pjesë humoristike. Shfaqjet nuk lindnin nga drama të shkruara, por nga skenarë të quajtur ''[[lazzi]]'', skelete të lirshme mbi të cilat aktorët improvizonin. Personazhet e ''komedisë'' zakonisht përfaqësojnë tipe shoqërore të përcaktuara dhe personazhe stereotipike, secili me një [[Kostumet në komedinë dell’arte|kostum]] dallues.<ref>{{Cite book|last1=Chaffee, Judith|title=The Routledge Companion to Commedia Dell'Arte|last2=Crick, Olly|publisher=Rutledge Taylor and Francis Group|year=2015|isbn=978-0-4157-4506-2|location=London and New York|page=1|language=en}}</ref> Shfaqjet e para të dokumentuara të komedisë dell’arte u zhvilluan në Romë që më 1551.<ref>{{Cite book|last=Katritzky|first=M. A.|url=https://books.google.com/books?id=9fV4gz5FmiAC&q=the+art+of+commedia|title=The Art of Commedia: A Study in the Commedia dell'arte 1560–1620 with Special Reference to the Visual Records |publisher=Editions Rodopi|year=2006|isbn=978-9-0420-1798-6|location=New York|page=82|language=en}}</ref> Rolet e grave luheshin nga gra, siç dokumentohet që në vitet 1560; ato ishin aktoret e para profesioniste të njohura në Evropë që nga lashtësia. [[Lucrezia Di Siena]], e përmendur në një kontratë të vitit 1564, është cilësuar si aktorja e parë italiane e njohur me emër, ndërsa [[Vincenza Armani]] dhe [[Barbara Flaminia]] si primadonat e para.<ref>Giacomo Oreglia (2002). ''Commedia dell'arte''. Ordfront. {{ISBN|9-1732-4602-6}}.</ref> Baleti lindi në Itali gjatë Rilindjes, si zhvillim i spektakleve madhështore të oborreve.<ref>{{Cite web|title=The Ballet|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/balt/hd_balt.htm|website=metmuseum.org|date=October 2004|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Andros on Ballet – Catherine Medici De|url=http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080209205503/http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|archive-date=2008-02-09|website=michaelminn.net|language=en}}</ref> === Muzika === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Muzika italiane|en|Music of Italy}}}} {{Multiple image | align = right | image1 = Old violin.jpg | width1 = 106 | alt1 = | caption1 = | image2 = Pianoforte Verticale.jpg | width2 = 197 | alt2 = | caption2 = | footer = Instrumentet që lidhen me muzikën klasike, përfshirë violinën dhe pianon, u shpikën në Itali.<ref name="Erlich"/> }} Nga {{ill|muzika popullore italiane|en|Italian folk music|lt=muzika popullore}} te muzika klasike, muzika është pjesë e pandashme e kulturës italiane. Instrumentet që lidhen me muzikën klasike, përfshirë pianon dhe violinën, u shpikën në Itali,<ref name="Erlich">{{Cite book|last=Erlich|first=Cyril|title=The Piano: A History|publisher=Oxford University Press, US; Revised edition|year=1990|isbn=978-0-1981-6171-4|language=en}}; {{Cite book|last=Allen|first=Edward Heron|title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument|date=1914|publisher=E. Howe|language=en}}</ref> dhe shumë forma të përhapura, si [[Simfonia|simfonia]], koncerti dhe {{ill|sonata|en|Sonata}}, i kanë rrënjët te risitë e muzikës italiane të shekujve XVI dhe XVII. Kompozitorët më të njohur të Italisë përfshijnë Palestrinën e Rilindjes, [[Monteverdi]]n dhe {{ill|Karlo Xhezualdo|en|Carlo Gesualdo|lt=Gesualdon}}; Skarlatin dhe [[Antonio Vivaldi|Vivaldin]] e [[Muzika baroke|barokut]]; [[Niccolò Paganini|Paganinin]] dhe [[Gioachino Rossini|Rossinin]] e periudhës klasike; si dhe [[Giuseppe Verdi|Verdin]] dhe [[Giacomo Puccini|Puçinin]] e romantizmit. Muzika klasike ka një traditë të fortë në Itali, siç dëshmohet nga fama e teatrove të operës, si La Scala, dhe e interpretuesve si pianisti Maurizio Pollini dhe tenori [[Luçano Pavaroti]]. Italia njihet si vendlindja e operës.<ref name="Kimbell, David R.B.-1994">{{Cite book|last=Kimbell, David R.B.|url={{Google books|C37Gq2GagZIC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Italian Opera|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=978-0-5214-6643-1|access-date=2009-12-20|language=en}}</ref> Mendohet se {{ill|Opera italiane|en|Italian opera}} u themelua në shekullin XVII.<ref name="Kimbell, David R.B.-1994"/> Xhazi, i sjellë në Itali në fillim të viteve 1920, fitoi terren dhe mbeti popullor, pavarësisht politikave ksenofobe të fashistëve. Italia u përfaqësua në lëvizjet e [[Progressive rock|rokut progresiv]] dhe muzikës pop të viteve 1970 nga grupe si {{ill|Premiata Forneria Marconi|en|Premiata Forneria Marconi|lt=PFM}}, {{ill|Banco del Mutuo Soccorso|en|Banco del Mutuo Soccorso}}, {{ill|Le Orme|en|Le Orme}}, {{ill|Goblin|en|Goblin (band)}} dhe {{ill|Pooh|en|Pooh (band)}}.<ref>{{Cite book|last=Keller, Catalano and Colicci|url=https://books.google.com/books?id=Gh03DwAAQBAJ&q=keller%20catalano%20and%20colicci&pg=PT1022|title=Garland Encyclopedia of World Music|date=2017-09-25|publisher=Routledge|isbn=978-1-3515-4426-9|pages=604–625|language=en}}</ref> Në të njëjtën periudhë, kinematografia italiane u diversifikua dhe filmat e Cinecittà-s përfshinin partitura komplekse nga kompozitorë si [[Ennio Morricone]]. Në vitet 1980, këngëtari [[Jovanotti]] u bë ylli i parë i hip-hopit italian.<ref>{{Cite news|last=Sisario|first=Ben|date=2012-10-03|title=A Roman Rapper Comes to New York, Where He Can Get Real|url=https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|archive-date=2022-01-03|access-date=2014-02-24|work=The New York Times|language=en}}{{Cbignore}}</ref> Ndër grupet italiane të metalit janë [[Rhapsody of Fire]], {{ill|Lacuna Coil|en|Lacuna Coil}}, {{ill|Elvenking|en|Elvenking (band)}}, {{ill|Forgotten Tomb|en|Forgotten Tomb}} dhe {{ill|Fleshgod Apocalypse|en|Fleshgod Apocalypse}}.<ref>{{Cite book|last1=Sharpe-Young|first1=Garry|author-link1=MusicMight|title=A–Z of Power Metal|series=Rockdetector Series|year=2003|publisher=Cherry Red Books|isbn=978-1-901447-13-2|language=en}}</ref> Italia dha kontribut në zhvillimin e [[Disco|diskos]] dhe [[Muzika elektronike|muzikës elektronike]]. {{ill|Italo disco|en|Italo disco}}, i njohur për tingullin e tij futurist dhe përdorimin e theksuar të sintetizuesve dhe makinave të ritmit, ishte një nga zhanret e para të muzikës elektronike të kërcimit.<ref>{{Cite news|last=McDonnell|first=John|date=2008-09-01|title=Scene and heard: Italo-disco|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2008/sep/01/sceneandhearditalodisco|access-date=2012-07-14|work=The Guardian|location=London|language=en}}</ref> Producentë si {{ill|Xhorxho Moroder|en|Giorgio Moroder}}—fitues i tre çmimeve Oscar dhe katër çmimeve Golden Globe—patën ndikim në zhvillimin e muzikës elektronike të kërcimit.<ref>“Ky album ishte një bashkëpunim mes Philip Oakey-t, këngëtarit me zë të fuqishëm të grupit techno-pop Human League, dhe Giorgio Moroderit, babait të diskos, i lindur në Itali, i cili kaloi vitet ’80 duke shkruar muzikë pop me sintetizues dhe muzikë filmi.” {{Cite web|last=Evan Cater|title=Philip Oakey & Giorgio Moroder: Overview|url=https://www.allmusic.com/album/r59464|access-date=2009-12-21|publisher=[[Allmusic]]|language=en}}</ref> Muzika pop italiane përfaqësohet çdo vit në [[Festivali i Sanremos|Festivalin e Muzikës së Sanremos]], i cili shërbeu si frymëzim për [[Festivali Evropian i Këngës|Festivalin Evropian të Këngës]].<ref>{{Cite web|last=Yiorgos Kasapoglou|date=2007-02-27|title=Sanremo Music Festival kicks off tonight|url=http://www.esctoday.com/news/read/7817|access-date=2011-08-18|publisher=esctoday.com|language=en}}</ref> [[Gigliola Cinquetti]], [[Toto Cutugno]] dhe [[Måneskin]] fituan Festivalin Evropian të Këngës, përkatësisht në [[Festivali Evropian i Këngës 1964|1964]], [[Festivali Evropian i Këngës 1990|1990]] dhe [[Festivali Evropian i Këngës 2021|2021]]. Ndër këngëtarët italianë që kanë marrë vlerësime ndërkombëtare janë {{ill|Domeniko Modunjo|en|Domenico Modugno}}, [[Mina (këngëtare)|Mina]], [[Andrea Boçeli]], [[Raffaella Carra]], {{ill|Il Volo|en|Il Volo}}, Al Bano, Toto Cutugno, Nek, Umberto Tozzi, Giorgia, fituesja e çmimit Grammy [[Laura Pausini]], [[Eros Ramazzotti]], [[Tiziano Ferro]], Måneskin dhe të tjerë.<ref>{{Cite web|first=Federica|last=Cirone|date=2023-08-29|title=Cantanti italiani, quali sono quelli che hanno avuto più successo all'estero|url=https://www.socialboost.it/cantanti-italiani-quali-sono-quelli-che-hanno-avuto-piu-successo-allestero/|access-date=2024-06-05|publisher=socialboost.it|language=it}}</ref> === Moda dhe dizajni === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Moda italiane|en|Italian fashion}} dhe {{ill|Dizajni italian|en|Italian design}}}} [[File:Prada milano.JPG|thumb|Dyqan i [[Prada]]-s në {{ill|Galeria Vittorio Emanuele II|en|Galleria Vittorio Emanuele II}}, [[Milano|Milano]]]] Moda italiane ka një traditë të gjatë. ''Top Global Fashion Capital Rankings'' (2013), nga {{ill|Global Language Monitor|en}}, e renditi [[Roma|Romën]] në vendin e gjashtë dhe [[Milano|Milanon]] në vendin e dymbëdhjetë.<ref>{{Cite web|title=New York Takes Top Global Fashion Capital Title from London, edging past Paris|url=http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222011026/http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|archive-date=2014-02-22|access-date=2014-02-25|publisher=Languagemonitor.com|language=en}}</ref> Marka të rëndësishme italiane të modës, si [[Gucci]], [[Armani]], [[Prada]], {{ill|Versace|en}}, Valentino, [[Dolce & Gabbana]], janë ndër shtëpitë e modës më të mira në botë. Në Itali u themeluan shtëpi argjendarie si [[Bulgari]], Damiani dhe {{ill|Buccellati|en}}. Revista e modës ''{{ill|Vogue Italia|en}}'' është një nga revistat më prestigjioze të modës në botë.<ref>{{Cite book|last=Press|first=Debbie|url={{Google books|pkeaOOxb_isC|page=PA16|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Your Modeling Career: You Don't Have to Be a Superstar to Succeed|publisher=Allworth Press|year=2000|isbn=978-1-58115-045-2|language=en}}; {{Cite web|last=Cardini|first=Tiziana|date=2020-10-28|title=Get to Know the Young Winners of the 2020 International Talent Support Awards |url=https://www.vogue.com/article/internationa-talent-support-award-2020-winners|website=Vogue|language=en}}</ref> Italia shquhet në fushën e dizajnit, veçanërisht në dizajnin e brendshëm, arkitekturor, industrial dhe urban.<ref>Miller (2005) p. 486</ref><ref>Insight Guides (2004) p. 220</ref> [[Milano|Milanoja]] dhe [[Torino|Torinoja]] janë qytetet kryesore të vendit për dizajnin arkitekturor dhe industrial. Në Milano mbahet {{ill|Fiera Milano|en}}, panairi më i madh i dizajnit në Evropë.<ref>{{Cite web|title=Design City Milan|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206052654/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|archive-date=2010-12-06|access-date=2010-01-03|publisher=Wiley|language=en}}</ref> Milanoja pret veprimtari dhe hapësira të rëndësishme që lidhen me dizajnin dhe arkitekturën, si ''Fuori Salone'' dhe Panairi i Mobilieve në Milano, dhe ka qenë vendbanimi i dizajnerëve {{ill|Bruno Munari|en}}, {{ill|Lucio Fontana|en}}, {{ill|Enrico Castellani|en}} dhe {{ill|Piero Manzoni|en}}.<ref>{{Cite web|title=Frieze Magazine – Archive – Milan and Turin|url=http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110123141/http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|archive-date=2010-01-10|access-date=2010-01-03|website=Frieze|language=en}}</ref> === Kinematografia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kinematografia e Italisë|en|Cinema of Italy}}}} Kinematografia italiane filloi pak pasi [[Vëllezërit Lumier]] paraqitën shfaqjet e filmave.<ref>{{Cite web|title=L'œuvre cinématographique des frères Lumière – Pays: Italie|url=https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320195614/https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|archive-date=2018-03-20|access-date=2022-01-01|language=fr}}; {{Cite web|title=Il Cinema Ritrovato – Italia 1896 – Grand Tour Italiano |url=https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321124127/https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|archive-date=2018-03-21|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Regjisori i parë italian ishte Vittorio Calcina, i cili filmoi [[Leoni XIII|Papën Leon XIII]] më 1896.<ref>{{Cite web|title=26 febbraio 1896 – Papa Leone XIII filmato Fratelli Lumière |url=https://archivio.quirinale.it/aspr/gianni-bisiach/AV-002-000398/26-febbraio-1896-papa-leone-xiii-filmato-fratelli-lumiere|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> ''{{ill|Cabiria|en|Cabiria}}'', i vitit 1914, është filmi pa zë italian më i famshëm.<ref>{{Citation|title=Cinematografia|volume=III|page=226|year=1970|publisher=Treccani|language=it|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref><ref>{{Cite book|last=Andrea Fioravanti|title=La "storia" senza storia. Racconti del passato tra letteratura, cinema e televisione|publisher=Morlacchi Editore|year=2006|isbn=978-8-8607-4066-3|page=121|language=it}}</ref> Lëvizja më e vjetër e kinemasë evropiane të [[Arti pararojë|avangardës]], futurizmi italian, u shfaq në fund të viteve 1910.<ref>{{Cite web|date=2017-09-30|title=Il cinema delle avanguardie|url=https://www.brevestoriadelcinema.org/04-4-il-cinema-delle-avanguardie|access-date=2022-11-13|language=it}}</ref> [[File:Federico Fellini NYWTS 2.jpg|thumb|[[Federico Fellini]], i konsideruar si një nga kineastët më me ndikim dhe më të vlerësuar të shekullit XX<ref>{{Cite web|date=2022-01-20|title=Federico Fellini, i 10 migliori film per conoscere il grande regista|url=https://libreriamo.it/intrattenimento/federico-fellini-i-10-film-regista|access-date=2022-09-10|language=it}}</ref>]] Pas rënies në vitet 1920, industria u rigjallërua në vitet 1930 me ardhjen e filmave me zë. Një zhanër popullor italian, ''Telefoni Bianchi'', përbëhej nga komedi me mjedise plot shkëlqim.<ref>{{Citation |last=Katz |first=Ephraim |title=Italy |pages=682–685 |year=2001 |publisher=HarperResource |isbn=978-0-0607-4214-0 |encyclopedia=The Film Encyclopedia}}.</ref> ''Calligrafismo'' ishte në kontrast të fortë me komeditë e stilit amerikan ''Telefoni Bianchi''; ai ishte më artistik, shumë formalist, shprehës në kompleksitetin e tij dhe trajtonte kryesisht materiale bashkëkohore letrare.<ref>{{Cite book|last=Brunetta|first=Gian Piero|title=Storia del cinema mondiale|publisher=Einaudi|year=2002|isbn=978-8-8061-4528-6|volume=III|pages=357–359|language=it}}</ref> Musolini e përdori kinemanë për prodhimin e propagandës fashiste dhe themeloi studiot e njohura të {{ill|Cinecittà|en|Cinecittà}} në Romë.<ref>{{Cite web|title=The Cinema Under Mussolini|url=http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100731200507/http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|archive-date=2010-07-31|access-date=2010-10-30|publisher=Ccat.sas.upenn.edu|language=en}}</ref> Pas Luftës së Dytë Botërore, filmat italianë u vlerësuan gjerësisht dhe u eksportuan, derisa në vitet 1980 ndodhi një rënie artistike.<ref>{{Cite web|title=STORIA 'POCONORMALE' DEL CINEMA: ITALIA ANNI '80, IL DECLINO|url=https://www.mymovies.it/cinemanews/2009/16629|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Ndër regjisorët italianë ishin [[Federico Fellini]], [[Sergjo Leone]], [[Pier Paolo Pasolini]], Duccio Tessari, Luchino Visconti, Vittorio De Sica, [[Mikelanxhelo Antonioni|Michelangelo Antonioni]] dhe Roberto Rossellini, të cilët konsiderohen ndër më të mëdhenjtë e të gjitha kohërave.<ref>{{Cite news|last=Ebert|first=Roger|title=The Bicycle Thief / Bicycle Thieves (1949) |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19990319/REVIEWS08/903190306/1023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227023704/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19990319/REVIEWS08/903190306/1023|archive-date=2009-02-27|access-date=2011-09-08|work=Chicago Sun-Times|language=en}}; {{Cite web|date=2002-07-07|title=The 25 Most Influential Directors of All Time|url=http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211230213/http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|archive-date=2015-12-11|access-date=2017-02-21|website=MovieMaker Magazine|language=en}}</ref> Periudha nga mesi i viteve 1940 deri në fillim të viteve 1950 ishte kulmi i [[Neorealizmi|neorealizmit italian]], i cili pasqyronte gjendjen e rëndë të Italisë së pasluftës.<ref>{{Cite web|title=Italian Neorealism – Explore – The Criterion Collection|url=https://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918102158/http://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|archive-date=2011-09-18|access-date=2011-09-07|publisher=Criterion.com|language=en}}</ref> Me rritjen e mirëqenies së vendit në vitet 1950, një formë e neorealizmit e njohur si neorealizmi rozë i pasoi, ndërsa zhanri ''commedia all'italiana'' dhe zhanre të tjera filmike, si filmat me shpata e sandale dhe westernët spageti, ishin të popullarizuar gjatë viteve 1960 dhe 1970.<ref>{{Cite web|title=Western all'italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/western-all-italiana_%28Enciclopedia-del-Cinema%29|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Aktore si [[Sophia Loren]] arritën famë ndërkombëtare. Trilerët erotikë italianë, ose ''gialli'', të realizuar nga regjisorë si Dario Argento në vitet 1970, ndikuan në filmat horror.<ref>{{Cite web|title=Tarantino e i film italiani degli anni settanta|url=https://www.corriere.it/solferino/severgnini/09-10-30/09.spm|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Kohët e fundit, kinemaja italiane ka marrë vëmendje vetëm herë pas here, me filma si ''[[Jeta është e bukur (film 1997)|Jeta është e bukur]]'', ''Cinema Paradiso'' dhe ''Il Postino: The Postman''.<ref>{{Cite news|date=2013-05-21|title=Cannes 2013. La grande bellezza |url=https://stanzedicinema.com/2013/05/21/cannes-2013-la-grande-bellezza|access-date=2022-01-01|work=Stanze di Cinema|language=it}}</ref> Studiot Cinecittà janë kompleksi më i madh i prodhimit të filmave dhe televizionit në Evropë,<ref>{{Cite web|date=2021-12-30|title=Cinecittà, c'è l'accordo per espandere gli Studios italiani|url=https://www.ciakmagazine.it/news/cinecitta-ce-laccordo-per-espandere-gli-studios-italiani|access-date=2022-09-10|language=it}}</ref> ku janë xhiruar shumë filma ndërkombëtarë me sukses në arkëtime. Në vitet 1950, numri i produksioneve ndërkombëtare të realizuara atje bëri që Roma të quhej «Hollywoodi mbi Tiber». Në kompleksin e saj janë realizuar mbi 3.000 produksione, 90 prej të cilave u nominuan për një çmim të Akademisë dhe 47 fituan.<ref>{{Cite book|last=Bondanella|first=Peter E.|url=https://books.google.com/books?id=PiTBFMc7tp4C|title=Italian Cinema: From Neorealism to the Present|date=2001|publisher=Continuum|isbn=978-0-8264-1247-8|page=13|language=en}}</ref> Italia është vendi më i vlerësuar në çmimet e Akademisë për filmin më të mirë në gjuhë të huaj, me 14 fitore, 3 çmime speciale dhe 31 nominime.<ref>{{Cite web|date=2021-10-26|title=Oscar 2022: Paolo Sorrentino e gli altri candidati come miglior film internazionale |url=https://www.sorrisi.com/cinema/migliori-film/oscar-2022-paolo-sorrentino-e-gli-altri-candidati-come-miglior-film-internazionale|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> {{As of|2016}}, filmat italianë kanë fituar 12 Palma të Artë,<ref>{{Cite web|date=2014-05-13|title=10 film italiani che hanno fatto la storia del Festival di Cannes|url=https://www.nanopress.it/articolo/10-film-italiani-che-hanno-fatto-la-storia-del-festival-di-cannes/67505|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> 11 Luanë të Artë<ref>{{Cite web|date=2018-08-28|title=I film italiani vincitori del Leone d'Oro al Festival di Venezia|url=https://www.supereva.it/i-film-italiani-vincitori-del-leone-doro-al-festival-di-venezia-51756|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> dhe 7 Arinj të Artë.<ref>{{Cite web|title=Film italiani vincitori Orso d'Oro di Berlino|url=https://popcorntv.it/guide/film-italiani-vincitori-orso-doro-di-berlino/32626|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> === Kuzhina === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: [[Kuzhina italiane]], {{ill|Struktura e vakteve italiane|en|Italian meal structure}}, {{ill|Lista e ushqimeve dhe pijeve italiane|en|List of Italian foods and drinks}}}} [[Skeda:Salumi e vino lucchese.JPG|thumb|{{ill|Vera italiane|en|Italian wine}} dhe ''salumi'']] [[Kuzhina italiane]] është ndikuar shumë nga kuzhinat e [[Etruskët|qytetërimit etrusk]], {{ill|Kuzhina e Greqisë së Lashtë|en|Ancient Greek cuisine}}, [[Kuzhina e Romës së Lashtë|Romës së lashtë]], {{ill|Kuzhina bizantine|en|Byzantine cuisine}}, {{ill|Kuzhina arabe|en|Arab cuisine}} dhe {{ill|Kuzhina hebraike|en|Jewish cuisine}}.<ref>{{Cite web|date=2023-04-05|title=The History of Italian Cuisine: A Cultural Journey – Italian Cuisine|url=https://italian-cuisine.org/the-history-of-italian-cuisine-a-cultural-journey|access-date=2024-02-25|website=italian-cuisine.org|language=en}}; {{Cite web|title=Italian Cooking: History of Food and Cooking in Rome and Lazio Region, Papal Influence, Jewish Influence, The Essence of Roman Italian Cooking|url=http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410100532/http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|archive-date=2010-04-10|access-date=2010-04-24|publisher=Inmamaskitchen.com|language=en}}</ref> Ndryshime të rëndësishme ndodhën pas zbulimit të [[Bota e Re|Botës së Re]], kur produkte si patatet, domatet dhe misri u bënë përbërës kryesorë duke filluar nga shekulli XVIII.<ref>{{Cite web|title=The Making of Italian Food...From the Beginning|url=http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100327080045/http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|archive-date=2010-03-27|access-date=2010-04-24|publisher=Epicurean.com|language=en}}; Del Conte, 11–21.</ref> [[Dieta mesdhetare|Dieta mesdhetare]] përbën bazën e kuzhinës italiane, e cila është e pasur me [[Makaronat|makarona]], peshk, fruta dhe perime. Ajo dallohet për thjeshtësinë dhe larminë e saj; shumë gatime kanë vetëm katër deri në tetë përbërës.<ref>The Silver Spoon {{ISBN|8-8721-2223-6}}, botimi i vitit 1997.</ref> Kuzhina italiane shquhet për larminë rajonale,<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italian cuisine – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|access-date=2010-04-24|date=2009-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100716014306/https://web.archive.org/web/20100716014306/https://web.archive.org/web/20100716014306/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|archive-date=2010-07-16|author=Related Articles|url-status=live|language=en}}; {{Cite web|title=Italian Food – Italy's Regional Dishes & Cuisine|url=http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102020059/http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|archive-date=2011-01-02|access-date=2010-04-24|publisher=Indigoguide.com|language=en}}; {{Cite web|title=Regional Italian Cuisine|url=https://www.rusticocooking.com/regions.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410072851/https://www.rusticocooking.com/regions.htm|archive-date=2010-04-10|access-date=2010-04-24|publisher=Rusticocooking.com|language=en}}</ref> pasurinë e dallimeve në shije dhe popullaritetin e saj si një nga kuzhinat më të pëlqyera në botë,<ref>{{Cite web|date=2013-01-06|title=Which country has the best food?|url=http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629071154/http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|archive-date=2013-06-29|access-date=2013-10-14|publisher=CNN|language=en}}</ref> si dhe ushtron ndikim të madh jashtë vendit.<ref>{{Cite web|last=Freeman|first=Nancy|date=2007-03-02|title=American Food, Cuisine|url=https://www.sallybernstein.com/food/cuisines/us|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418064119/http://sallybernstein.com/food/cuisines/us|archive-date=2010-04-18|access-date=2010-04-24|publisher=Sallybernstein.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Most Americans Have Dined Out in the Past Month and, Among Type of Cuisine, American Food is Tops Followed by Italian|url=http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520205539/http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|archive-date=2013-05-20|access-date=2013-08-31|publisher=[[Harris Insights & Analytics|Harris interactive]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kazmin|first=Amy|date=2013-03-26|title=A taste for Italian in New Delhi|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|archive-date=2022-12-10|access-date=2013-08-31|work=[[Financial Times]]|location=London|language=en}}</ref> Kuzhina italiane mbështetet shumë te produktet tradicionale; vendi ka një numër të madh specialitetesh tradicionale të mbrojtura nga legjislacioni i BE-së.<ref>{{Cite web|last=Keane|first=John|title=Italy leads the way with protected products under EU schemes|url=http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329075250/http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|archive-date=2014-03-29|access-date=2013-09-05|publisher=Bord Bia|language=en}}</ref> Italia ka 395 restorante të vlerësuara me yje të Michelin-it.<ref>{{cite web|url=https://www.michelin.com/en/publications/products-and-services/michelin-guide-2024-italy-two-new-3-michelin-stars-restaurants|title=Michelin Guide 2024 – Italy – Two new 3 Michelin stars restaurants|access-date=2024-11-20|language=en}}</ref> {{ill|Lista e djathrave italianë|en|List of Italian cheeses|lt=Djathrat}}, [[Salumi|mishrat e ftohtë të përpunuar]] dhe {{ill|Vera italiane|en|Italian wine}} janë pjesë qendrore e kuzhinës italiane, me larmi rajonale dhe etiketa të {{ill|Emërtimi i mbrojtur i origjinës|en|protected designation of origin|lt=emërtimit të mbrojtur të origjinës}} ose treguesit të mbrojtur gjeografik, ndërsa [[Pica|pica]] dhe kafeja janë pjesë e kulturës gastronomike.<ref>{{Cite news|last=Marshall|first=Lee|date=2009-09-30|title=Italian coffee culture: a guide|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010212148/http://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|archive-date=2013-10-10|access-date=2013-09-05|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> Ëmbëlsirat kanë një traditë të gjatë të ndërthurjes së shijeve vendore, si agrumet, fëstëkët dhe bajamet, me djathra të ëmbël si [[Mascarpone|maskarponeja]] dhe [[Gjiza|gjiza]], ose me shije ekzotike si kakaoja, vanilja dhe kanella. {{ill|Xhelato|en|Gelato}},<ref>{{Cite news|last=Jewkes|first=Stephen|date=2012-10-13|title=World's first museum about gelato culture opens in Italy|url=http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016062518/http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|archive-date=2013-10-16|access-date=2013-09-05|work=Times Colonist|language=en}}</ref> [[Tiramisu me djathë maskarpone|tiramisù]]<ref>{{Cite news|last=Squires|first=Nick|date=2013-08-23|title=Tiramisu claimed by Treviso|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130829091009/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|archive-date=2013-08-29|access-date=2013-09-05|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> dhe {{ill|Kassata|en|cassata}} janë ndër shembujt më të njohur të ëmbëlsirave italiane. Struktura e vakteve italiane është tipike për rajonin mesdhetar dhe ndryshon nga strukturat e vakteve në Evropën Veriore, Qendrore dhe Lindore, megjithëse shpesh përbëhet nga mëngjesi (''colazione''), dreka (''pranzo'') dhe darka (''cena'').<ref>{{Cite web|title=Mangiare all'italiana|url=https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&idvert=62|access-date=2021-11-12|language=it|archive-date=2021-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112222610/https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&idvert=62|url-status=dead}}</ref> Megjithatë, mëngjesit i kushtohet shumë më pak rëndësi; ai shpesh anashkalohet ose përbëhet nga porcione më të lehta se ato në vendet perëndimore jashtë rajonit mesdhetar.<ref>{{Cite web|date=2016-03-29|title=Colazioni da incubo in giro per il mondo|url=https://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/colazioni-strane-nel-mondo|access-date=2021-11-12|language=it}}</ref> Mesvaktet e paradites së vonë dhe të mesditës, të quajtura ''merenda'' (shumësi: ''merende''), përfshihen shpesh në strukturën e vakteve.<ref>{{Cite web|date=2021-08-12|title=Merenda, una abitudine tutta italiana: cinque ricette salutari per tutta la famiglia|url=https://www.corriere.it/cook/news/cards/merenda-abitudine-tutta-italiana-cinque-ricette-salutari-tutta-famiglia/merenda-come-deve-essere_principale.shtml|access-date=2021-11-12|language=it}}</ref> === Sport === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Sporti në Itali|en|Sport in Italy}}}} [[File:Italy national football team Euro 2012 final.jpg|thumb|[[Kombëtarja italiane e futbollit|''Azzurrët'']] në vitin 2012. [[Futbolli në Itali|Futbolli]] është sporti më popullor në Itali.]] Sporti më popullor është [[Futbolli në Itali|futbolli]].<ref>{{Cite web|last=Wilson|first=Bill|date=2014-03-10|title=Italian football counts cost of stagnation|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-26351331|access-date=2015-06-12|publisher=BBC News|language=en}}; {{Cite book|last1=Hamil|first1=Sean|title=Managing football: an international perspective|last2=Chadwick|first2=Simon|publisher=Elsevier/Butterworth-Heinemann|year=2010|isbn=978-1-8561-7544-9|edition=1st ed., dodr.|location=Amsterdam|page=285|language=en}}</ref> [[Kombëtarja italiane e futbollit|Ekipi]] i Italisë është ndër më të suksesshmit, me katër fitore në [[Kampionati Botëror i Futbollit|Kampionatin Botëror të Futbollit]] ([[Kampionati Botëror i Futbollit 1934|1934]], [[Kampionati Botëror i Futbollit 1938|1938]], [[Kampionati Botëror i Futbollit 1982|1982]] dhe [[Kampionati Botëror i Futbollit 2006|2006]]) dhe dy fitore në [[UEFA Euro]] ([[UEFA Euro 1968|1968]] dhe [[UEFA Euro 2020|2020]]).<ref>{{Cite web|title=Previous FIFA World Cups|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110125063612/http://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|archive-date=2011-01-25|access-date=2011-01-08|publisher=FIFA|language=en}}</ref> Klubet italiane kanë fituar 48 trofe të rëndësishëm evropianë, duke e bërë Italinë vendin e dytë më të suksesshëm në Evropë, pas Spanjës. Liga më e lartë e Italisë është [[Serie A]], e cila ndiqet nga miliona tifozë në mbarë botën.<ref>{{Cite web|title=Le squadre più tifate al mondo: classifica e numero di fan|url=https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918004108/https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|url-status=dead}}</ref> Sportet e tjera ekipore popullore përfshijnë basketbollin, volejbollin dhe regbinë.<ref name="sportface">{{Cite web|date=2021-03-15|title=Sport più seguiti: la (forse) sorprendente classifica mondiale|url=https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135605/https://web.archive.org/web/20220104135605/https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|url-status=dead}}</ref> Ekipet kombëtare italiane të volejbollit për meshkuj dhe femra renditen shpesh ndër më të mirat në botë. [[Ekipi kombëtar italian i volejbollit për meshkuj|Ekipi i meshkujve]] fitoi tri herë radhazi [[Kampionatin Botëror të Volejbollit për Meshkuj|kampionatin botëror]] (në vitet 1990, 1994 dhe 1998). Rezultatet më të mira të {{ill|Ekipi kombëtar italian i basketbollit për meshkuj|en|Italy men's national basketball team|lt=ekipit italian të basketbollit për meshkuj}} ishin medalja e artë në {{ill|EuroBasket 1983|en|EuroBasket 1983|lt=EuroBasket 1983}} dhe {{ill|EuroBasket 1999|en|EuroBasket 1999|lt=EuroBasket 1999}}, si dhe medalja e argjendtë në {{ill|Basketbolli në Lojërat Olimpike Verore 2004|en|Basketball at the 2004 Summer Olympics|lt=Lojërat Olimpike të vitit 2004}}. {{ill|Lega Basket Serie A|en|Lega Basket Serie A}} është një nga ligat më konkurruese në Evropë.<ref>{{Cite web|date=July 2019|title=Basket Eurolega, l'albo d'oro delle squadre più forti e titolate d'Europa|url=https://williamhillnews.it/basket/basket-eurolega|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> {{ill|Ekipi kombëtar italian i rugby union|en|Italy national rugby union team|lt=Ekipi kombëtar italian i regbisë}} garon në {{ill|Kampionati i Gjashtë Kombeve|en|Six Nations Championship|lt=Kampionatin e Gjashtë Kombeve}} dhe në {{ill|Kupa Botërore e Rugbit|en|Rugby World Cup|lt=Kupën Botërore të Rugbit}}. Ndër sportet individuale, garat me biçikleta janë popullore;<ref>{{Cite book|last=Foot|first=John|title=Pedalare! Pedalare!: a history of Italian cycling|publisher=Bloomsbury|year=2012|isbn=978-1-4088-2219-7|location=London|page=312|language=en}}</ref> italianët kanë fituar më shumë {{ill|Kampionati Botëror i Çiklizmit në Rrugë për Meshkuj|en|UCI Road World Championships – Men's road race|lt=kampionate botërore të çiklizmit në rrugë}} sesa çdo vend tjetër, përveç [[Belgjika|Belgjikës]]. {{ill|Giro d'Italia|en|Giro d'Italia}} është një garë çiklizmi që zhvillohet çdo maj dhe është një nga tri turnetë e mëdha. Skitë alpine janë sport i përhapur dhe vendi është një destinacion popullor për ski.<ref>{{Cite news|last=Hall|first=James|date=2012-11-23|title=Italy is best value skiing country, report finds|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003012827/http://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|archive-date=2013-10-03|access-date=2013-08-29|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> Skiatorët italianë arrijnë rezultate të mira në [[Lojërat olimpike dimërore]] dhe në Kupën Botërore të Skive Alpine. Tenisi ndiqet shumë dhe është sporti i katërt më i praktikuar.<ref>{{Cite web|title=Il tennis è il quarto sport in Italia per numero di praticanti|url=http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927033216/http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|archive-date=2013-09-27|access-date=2013-08-29|publisher=Federazione Italiana Tennis|language=it}}</ref> [[Çmimi i madh i Romës]], i themeluar në vitin 1930, është një nga turnetë më prestigjiozë të tenisit.<ref>{{Cite news|title=Internazionali d'Italia di Tennis – Roma 2021|url=https://www.faretennis.com/tornei/internazionali-italia-tennis|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> Lojtarët italianë kanë fituar [[Kupa Davis|Kupën Davis]] katër herë (1976, 2023, 2024 dhe 2025) dhe {{ill|Kupa Billie Jean King|en|Billie Jean King Cup|lt=Kupën Billie Jean King}} gjashtë herë (2006, 2009, 2010, 2013, 2024 dhe 2025). [[File:Michael Schumacher 2006 USA 2.jpg|thumb|Një [[Ferrari 248 F1]] e [[Scuderia Ferrari]], ekipi më i vjetër ende aktiv në garat e {{ill|Garat automobilistike Grand Prix|en|Grand Prix motor racing|lt=Grand Prix}}-it,<ref name="targaflorio"/> që garon që nga viti 1948 dhe, statistikisht, ekipi më i suksesshëm në historinë e Formula Një]] Garat automobilistike janë popullore.<ref name="sportface"/> Italia ka fituar, me diferencë, më shumë kampionate botërore të MotoGP-së se çdo vend tjetër. Ekipi italian [[Scuderia Ferrari]] është ekipi më i vjetër ende aktiv në garat e {{ill|Garat automobilistike Grand Prix|en|Grand Prix motor racing|lt=Grand Prix}}-it,<ref name="targaflorio">{{Cite web|title=Enzo Ferrari|url=https://www.targaflorio.info/enzoferrari.htm|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> garon që nga viti 1948 dhe është ekipi më i suksesshëm në Formula Një, me 232 fitore. [[Çmimi i madh i Italisë]] në [[Formula Një]] zhvillohet që nga viti 1921<ref>{{Cite web|date=2020-09-03|title=GP d'Italia: albo d'oro|url=https://www.motori.it/curiosita/1757728/gp-ditalia-albo-doro.html|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref>, gjithmonë në [[Autodromo Nazionale Monza]], përveç vitit {{ill|Çmimi i madh i Italisë 1980|en|1980 Italian Grand Prix|lt=1980}}.<ref>{{Cite web|date=2021-09-07|title=GP Italia: a Monza tra storia e passione|url=https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135550/https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione/|url-status=dead}}</ref> Prodhues të tjerë të suksesshëm italianë të automobilave në garat automobilistike janë [[Alfa Romeo]], {{ill|Lancia|en|Lancia}} , {{ill|Maserati|en|Maserati}} dhe [[Fiat]].<ref>{{Cite web|date=2021-10-05|title=L'Italia che vince le corse|work=Mauto|url=https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104172543/https://web.archive.org/web/20220104172543/https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952/|url-status=dead}}</ref> Italia ka pasur sukses në Lojërat Olimpike, duke marrë pjesë që nga {{ill|Lojërat Olimpike Verore 1896|en|1896 Summer Olympics|lt=olimpiada e parë}} dhe në 47 nga gjithsej 48 edicione (me përjashtim të {{ill|Lojërat Olimpike Verore 1904|en|1904 Summer Olympics|lt=vitit 1904}}).<ref>{{Cite web|last=Elio Trifari|title=Che sorpresa: Italia presente a tutti i Giochi|url=https://archiviostorico.gazzetta.it/2008/novembre/28/Che_sorpresa_Italia_presente_tutti_ga_10_081128051.shtml|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> {{ill|Italia në Lojërat Olimpike|en|Italy at the Olympics|lt=Italianët}} kanë fituar 618 medalje në [[Lojërat Olimpike Verore]] dhe 141 në Lojërat Olimpike Dimërore, prej të cilave 259 medalje të arta; Italia renditet e gjashta për numrin e përgjithshëm të medaljeve. Vendi ka pritur Lojërat Olimpike Verore në {{ill|Lojërat Olimpike Verore 1960|en|1960 Summer Olympics|lt=vitin 1960}} dhe Lojërat Olimpike Dimërore në [[Lojërat olimpike dimërore 1956|vitin 1956]] dhe [[Lojërat olimpike dimërore 2006|vitin 2006]]; aktualisht po pret edicionin e {{ill|Lojërat Olimpike Dimërore 2026|en|2026 Winter Olympics|lt=vitit 2026}} në [[Milano]] dhe {{ill|Kortina d'Ampeco|en|Cortina d'Ampezzo}}. === Festat zyrtare, festivalet dhe folklori === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Festat zyrtare në Itali|en|Public holidays in Italy}} · {{ill|Traditat e Italisë|en|Traditions of Italy}} · {{ill|Folklori i Italisë|en|Folklore of Italy}}}} [[File:Frecce Tricolori 2022.jpg|thumb|''[[Frecce Tricolori]]'', me gjurmën e tymit që paraqet {{ill|ngjyrat kombëtare të Italisë|en|national colours of Italy}}, mbi {{ill|Monumentin e Viktor Emanuelit II|en|Victor Emmanuel II Monument}} në Romë, gjatë festimeve të ''{{ill|Festa della Repubblica|en|Festa della Repubblica}}'']] Festat zyrtare përfshijnë kremtime fetare, kombëtare dhe rajonale. Dita Kombëtare e Italisë, ''{{ill|Festa della Repubblica|en|Festa della Repubblica}}'' («Dita e Republikës»),<ref>{{Cite web|title=Le feste mobili. Feste religiose e feste civili in Italia|url=https://calendario.eugeniosongia.com/feste.htm|access-date=2022-12-29|language=it}}</ref> festohet më 2 qershor, me kremtimin kryesor që zhvillohet në Romë, dhe përkujton lindjen e Republikës Italiane më 1946.<ref name="Italian Embassy in London">{{Cite web|title=Festività nazionali in Italia|url=http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624220055/http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|archive-date=2012-06-24|access-date=2012-04-15|publisher=Italian Embassy in London|language=it}}</ref> Ceremonia përfshin vendosjen e një kurore në nderim të {{ill|Ushtarit të Panjohur Italian|en|Tomb of the Unknown Soldier (Italy)}} dhe një paradë ushtarake përgjatë {{ill|Via dei Fori Imperiali|en|Via dei Fori Imperiali}} në Romë. [[Dita e Shën Luçisë|Dita e Shën Luçisë]], më 13 dhjetor, është e parapëlqyer nga fëmijët në disa rajone italiane, ku ajo luan një rol të ngjashëm me atë të Babagjyshit.<ref>{{Cite web|title=Saint Lucy – Sicily's Most Famous Woman – Best of Sicily Magazine|url=http://www.bestofsicily.com/mag/art333.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015021932/http://bestofsicily.com/mag/art333.htm|archive-date=2012-10-15|website=bestofsicily.com|language=en}}</ref> [[Epifania]] lidhet me figurën e folklorit italian, [[Befana|Befanën]], një plakë që udhëton mbi fshesë dhe, natën e 5 janarit, u sjell dhurata fëmijëve të mirë, kurse atyre të këqijve qymyr ose thasë me hi.<ref>{{Cite book|last=Roy|first=Christian|url={{Google books|IKqOUfqt4cIC|page=PA144|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Traditional Festivals|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-5760-7089-5|page=144|access-date=2015-01-13|language=en}}</ref> Fjetja e Shën Marisë përkon me ''{{ill|Ferragosto|en|Ferragosto}}'' më 15 gusht, periudhën e pushimeve verore.<ref>{{Cite book|last=Jonathan Boardman|url={{Google books|VHAUAQAAIAAJ|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Rome: A Cultural and Literary Companion|publisher=Signal Books|year=2000|isbn=978-1-902669-15-1|location=University of California|page=219|format=Google Books|language=en}}</ref> Dita kombëtare e shenjtorëve mbrojtës, më 4 tetor, kremton festën e shenjtorëve Françesku dhe Katerina. Çdo qytet ose qytezë feston gjithashtu një festë zyrtare në ditën e shenjtorit mbrojtës vendor.<ref name="Italian Embassy in London"/> ''Natale di Roma'' («Ditëlindja e Romës») është një festival vjetor që mbahet në [[Roma|Romë]] më 21 prill për të kremtuar {{ill|themelimin e qytetit|en|Founding of Rome}} sipas legjendës.<ref name="Plutarch12">[[Plutarku]], ''{{ill|Jetët paralele|en|Parallel Lives}} – Jeta e Romulit'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Romulus*.html#12 12.2] (nga LacusCurtius)</ref> Sipas [[Legjenda|legjendës]], [[Romulus|Romuli]] thuhet se e themeloi qytetin e Romës më 21 prill 753 p.e.s.<ref name="penelope">{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Censorinus/text*.html#17.11|title=LacusCurtius • Censorinus – De Die Natali|website=penelope.uchicago.edu|language=en}}</ref> Festat dhe kremtimet përfshijnë garën me kuaj ''{{ill|Palio di Siena|en|Palio di Siena}}'', ritet e [[Java e Madhe|Javës së Madhe]], ''{{ill|Joust-i saracen i Arezzos|en|Saracen Joust}}'' dhe ''{{ill|calcio storico fiorentino|en|calcio storico fiorentino}}''. Më 2013, [[UNESCO]] përfshiu në [[Trashëgimia kulturore jomateriale|trashëgiminë kulturore jomateriale]] festivalet dhe ''{{ill|pasos|en|Paso (float)}}'' italiane, si ''{{ill|Varia di Palmi|en|Varia di Palmi}}'', ''{{ill|Macchina di Santa Rosa|en|Macchina di Santa Rosa}}'' në [[Viterbo]] dhe ''faradda di li candareri'' në [[Sasarit|Sassari]].<ref>{{Cite web|title=Celebrations of big shoulder-borne processional structures|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00721|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213122708/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=EN|archive-date=2014-12-13|access-date=2014-11-29|publisher=UNESCO|language=en}}</ref> Festa të tjera përfshijnë karnavalet në [[Karnavali i Venedikut|Venecia]], Viareggio, Ivrea, Foiano della Chiana dhe Satriano di Lucania. [[Festivali i Filmit në Venecia]], ku jepet çmimi [[Luan i Artë|Luani i Artë]] dhe që mbahet që prej vitit 1932, është festivali më i vjetër i filmit në botë dhe një nga tre festivalet më të mëdha evropiane të filmit, së bashku me [[Festivali i Filmit në Kanë|Kanën]] dhe [[Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Berlin|Berlinin]].<ref>{{Cite web|last=Anderson|first=Ariston|date=2014-07-24|title=Venice: David Gordon Green's 'Manglehorn,' Abel Ferrara's 'Pasolini' in Competition Lineup|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218220740/http://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|archive-date=2016-02-18|website=The Hollywood Reporter|language=en}}; {{Cite magazine|title=Addio, Lido: Last Postcards from the Venice Film Festival|url=https://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920162423/http://time.com/20140920162423/http://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival|archive-date=2014-09-20|magazine=Time|language=en}}</ref> == Shiko edhe == {{Portal|Italia|Vendet|Evropa}} * {{ill|Përmbledhja e Italisë|en|Outline of Italy}} {{Clear}} == Shënime == {{Listë shënimesh|30em}} == Referime == {{Reflist}} == Bibliografia == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|last1=Cushman-Roisin|first1=Benoit|url=https://books.google.com/books?id=OFwkVgQNHlsC|title=Physical oceanography of the Adriatic Sea|last2=Gačić|first2=Miroslav|last3=Poulain|first3=Pierre-Marie|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-1-4020-0225-0|language=en}} * {{Cite web|date=2004–2007|title=FastiOnline: A database of archaeological excavations since the year 2000|url=https://www.fastionline.org|access-date=2010-03-06|publisher=International Association of Classical Archaeology (AIAC)|language=it, en}} * Hibberd, Matthew. ''The media in Italy'' (McGraw-Hill International, 2007). * Sarti, Roland, red. ''Italy: A reference guide from the Renaissance to the present'' (2004). * Sassoon, Donald. ''Contemporary Italy: politics, economy and society since 1945'' (Routledge, 2014). * {{Cite web|date=1995–2010|title=Italy History – Italian History Index|url=http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|archive-date=2021-08-15|access-date=2010-03-06|publisher=European University Institute, The World Wide Web Virtual Library|language=it, en}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|Italia}} {{Sisterlinks|voy=Italy|d=Q38}} * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142 Italia] nga {{ill|BBC News|en|BBC News}} * {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20260116052905/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|archive-date=2026-01-16|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|title=Italy|work={{ill|The World Factbook|en|The World Factbook}}|publisher=[[Agjencia Qendrore e Inteligjencës (ShBA)]]|language=en}} * {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216082829/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm|archive-date=2008-12-16|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm|title=Italy|website=UCB Libraries GovPubs|language=en}} * [https://www.oecd.org/italy/ Italia] nga [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]] * [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/italy_en Profili i Italisë] në faqen e internetit të Bashkimit Evropian * [[G8]] * [https://www.ifs.du.edu/IFs/frm_CountryProfile/IT Parashikimet kryesore të zhvillimit për Italinë] nga International Futures * [https://www.governo.it/ Faqja zyrtare e qeverisë] {{In lang|it}} * [https://www.italia.it/en/ Faqja zyrtare e turizmit italian] {{Navboxes|title=Artikuj të lidhur me Italinë|list= {{ill|G8|en|Group of Eight}} }} {{Authority control}} {{Coord|43|N|12|E|display=title}} [[Kategoria:Italia| ]] [[Kategoria:Themelime në Evropë në vitin 1861]] [[Kategoria:Vende dhe territore ku italishtja është gjuhë zyrtare]] [[Kategoria:Vende në Evropë]] [[Kategoria:Anëtarë të G20]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Këshillit të Evropës]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të NATO-s]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Unionit për Mesdheun]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Kombeve të Bashkuara]] [[Kategoria:Anëtarë të Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]] [[Kategoria:Republika]] [[Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara në vitin 1861]] [[Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara në Evropë në vitin 1946]] kucc4nb1fcicp76xrusq6a31g0qe40q 3058989 3058884 2026-10-23T07:31:42Z Arianit 106 /* Demografia */ 3058989 wikitext text/x-wiki {{Short description|Shtet në Evropën Jugore dhe Perëndimore}} {{Use dmy dates|date=January 2026}} {{Infobox country | conventional_long_name = Republika Italiane | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = Stema | national_anthem = ''Il Canto degli Italiani''<br />''Kënga e italianëve''<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[Skeda:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[Figura:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|Globi|[[Figura:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|Harta e Bashkimit Evropian|default=1}} | capital = [[Roma]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city_region:IT-RM}} | largest_city = kryeqyteti | languages_type = Gjuhët amtare | languages = Shih [[Gjuhët e Italisë|artikullin kryesor]] | official_languages = [[Gjuha italiane|italishtja]]{{efn|Gjermanishtja është gjuhë bashkëzyrtare në [[Provinca autonome e Bolcanos|Tirolin e Jugut]] dhe [[Friuli-Venecia Xhulia]]; frëngjishtja është bashkëzyrtare në [[Lugina e Aostës|Luginën e Aostës]]; [[Gjuha sllovene|sllovenishtja]] është bashkëzyrtare në provincat e [[Provinca e Triestes|Triestes]] dhe [[Provinca e Goricias|Goricias]], si dhe në Friuli-Venecia Xhulia; gjuha ladine është bashkëzyrtare në Tirolin e Jugut, [[Provinca Autonome e Trentos|Trentino]] dhe zona të tjera veriore; gjuha friuliane është bashkëzyrtare në Friuli-Venecia Xhulia; gjuha sardine është bashkëzyrtare në [[Sardenja|Sardenjë]].<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=2021-02-26|access-date=2018-05-31|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna|language=it}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://web.archive.org/web/20150904201140/https://web.archive.org/web/20150904201140/https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=2015-09-04|access-date=2020-11-02|website=regione.fvg.it|language=it}}</ref>}} {{Infobox |child=yes |label1 = [[Imigrimi në Itali|Kombësia]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=2021-05-03|access-date=2021-05-03|language=it}}</ref> |data1 = {{Unbulleted list|91% italianë|9% të tjerë}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[Krishterimi në Itali|krishterim]]|12% [[Afetaria në Itali|jofetarë]]|4% [[Feja në Itali|të tjera]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=2023-06-29|access-date=2026-06-02|publisher=Bashkimi Evropian: [[Komisioni Evropian]]|via=Portali Evropian i të Dhënave (shih Vëllimin C: Vendet/demografia sociale: IT: Pyetja D90.2)|language=en}}</ref> | demonym = italian | government_type = {{ill|Republikë parlamentare unitare|en|Unitary parliamentary republic}} | leader_title1 = [[Presidenti i Italisë|President]] | leader_name1 = [[Sergio Mattarella]] | leader_title4 = [[Kryeministri i Italisë|Kryeministër]] | leader_name4 = [[Giorgia Meloni]] | leader_title2 = Presidenti i Senatit të Republikës | leader_name2 = {{ill|Ignazio La Russa|en}} | leader_title3 = Presidenti i Dhomës së Deputetëve | leader_name3 = {{ill|Lorenzo Fontana|en}} | legislature = [[Kuvendi i Italisë|Parlamenti]] | upper_house = [[Senati i Republikës Italiane|Senati i Republikës]] | lower_house = [[Dhoma e Deputetëve e Italisë|Dhoma e Deputetëve]] | sovereignty_type = [[Historia e Italisë|Shtetet historike]] | established_event1 = Popujt italikë | established_date1 = [[Lashtësia klasike|Lashtësia]] | established_event2 = [[Roma e Lashtë|Roma e lashtë]]<br />Italia romake | established_date2 = 753 p.e.s. – 476 e.s. | established_event3 = Mbretëritë romano-barbare<br />Italia bizantine | established_date3 = Mesjeta e hershme | established_event4 = Shtetet-qytet italiane dhe formacionet politike rajonale | established_date4 = Mesjeta dhe periudha moderne | established_event5 = [[Mbretëria e Italisë]] | established_date5 = 1861–1946<br />{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = Perandoria koloniale italiane | established_date6 = 1869/1882–1943/1960 | established_event7 = Republika Italiane | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301.340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=2023-08-23|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=2021-07-01|access-date=2023-08-28|publisher=Central Intelligence Agency|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-11-12|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=2023-12-18|access-date=2023-11-12|publisher=BBC News|language=en}}</ref> | area_rank = 71 | area_sq_mi = 116,347 <!-- Nga en.wiki: Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 1,24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=2021-03-24|access-date=2020-10-11|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|language=en}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58.934.336<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B#|publisher=ISTAT|language=it}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 25 | population_density_km2 = 195,5 | population_density_sq_mi = auto<!-- Nga en.wiki: Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 72 | GDP_PPP = {{Rritje}} $3,899&nbsp;trilionë<ref>{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (October 2026 Edition) |publisher=[[Fondi Monetar Ndërkombëtar]] |website=www.imf.org |date=2026-10-13 |access-date=2026-10-13|language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12 | GDP_PPP_per_capita = {{Rritje}} $66.221<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (October 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=13 October 2026 |access-date=13 October 2026}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29 | GDP_nominal = {{Rritje}} $2,702&nbsp;trilionë<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 9 | GDP_nominal_per_capita = {{Rritje}} $45.886<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27 | Gini = 32,5 <!-- Nga en.wiki: number only --> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!-- Nga en.wiki: increase/steady/decrease --> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://web.archive.org/web/20201009091832/https://web.archive.org/web/20201009091832/https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=2020-10-09|access-date=2022-06-21|publisher=European Commission|language=en}}</ref> | HDI = 0,915 <!-- Nga en.wiki: number only --> | HDI_year = 2023<!-- Nga en.wiki: Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- Nga en.wiki: increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://web.archive.org/web/20250506051232/https://web.archive.org/web/20250506051232/https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr2025reporten.pdf |archive-date=2025-05-06 |access-date=2025-05-06 |publisher=[[Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillimin]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29 | currency = [[Euro]] (€){{efn|Para vitit 2002, [[lira italiane]]. Euroja pranohet në [[Campione d'Italia]], por monedha e saj zyrtare është [[Frangu zviceran|franga zvicerane]].<ref>{{Cite web|date=2010-07-14|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=2011-04-30|access-date=2010-10-30|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it|language=it}}</ref>}} | currency_code = EUR | time_zone = [[Zona Kohore e Evropës Qendrore|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Ora Verore e Evropës Qendrore|CEST]] | iso3166code = IT | calling_code = +39{{efn|Për të telefonuar në Campione d'Italia, duhet përdorur kodi zviceran +41.}} | cctld = [[.it]] }} '''Italia''',{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} zyrtarisht '''Republika Italiane''',{{Efn|{{Lang|it|Repubblica Italiana|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} është një vend në [[Evropa Jugore|Evropën Jugore]] dhe [[Evropa Perëndimore|Perëndimore]].{{Efn|Italia shpesh përfshihet në Evropën Perëndimore.<ref>Punime akademike që e përshkruajnë Italinë si vend të Evropës Perëndimore: * {{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=1998-11-11|title=Politics in Western Europe: An Introduction to the Politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|url-access=registration|edition=2nd|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|quote=list of Western European countries Italy.|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian Welfare State in a European Perspective: A Comparative Analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East–West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}}</ref>|name=WE}} Ajo përbëhet nga [[Gadishulli Apenin|një gadishull]] që shtrihet në [[Deti Mesdhe|Detin Mesdhe]], me [[Alpet]] përgjatë kufirit të saj tokësor verior, si dhe nga afro 800 ishuj, ndër të cilët spikasin [[Siçilia]] dhe [[Sardenja]]. Italia ka kufi tokësor me [[Franca|Francën]] në perëndim; [[Zvicra|Zvicrën]] dhe [[Austria|Austrinë]] në veri; [[Sllovenia|Slloveninë]] në lindje; si dhe me dy enklavat e [[Vatikani|Vatikanit]] dhe [[San Marino]]s. Ajo është vendi i dhjetë më i madh në Evropë për nga sipërfaqja, me {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}}, dhe shteti i tretë më i populluar anëtar i [[Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian|Bashkimit Evropian]], me afro 59 milionë banorë. Kryeqyteti i Italisë është [[Roma]]; qytete të tjera të mëdha janë [[Milano]], [[Napoli]], [[Torino]], [[Palermo]], [[Bolonja]], [[Firencia]], [[Gjenova]], [[Bari (Itali)|Bari]] dhe [[Venediku|Venecia]]. [[Historia e Italisë]] nis me popujt e shumtë [[Fiset Italike|italikë]], veçanërisht me [[Republika Romake|romakët e lashtë]], të cilët pushtuan botën mesdhetare gjatë Republikës Romake dhe e sunduan atë për shekuj me radhë gjatë [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]]. Me përhapjen e krishterimit, Roma u bë selia e [[Kisha Katolike Romake|Kishës Katolike]] dhe e papatit. [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|Rënia dhe shkatërrimi i Perandorisë Romake Perëndimore]] ndodhën mes [[Lashtësia e vonë|lashtësisë së vonë]] dhe [[Mesjeta e hershme|Mesjetës së hershme]], si pasojë e dyndjeve barbare dhe faktorëve të tjerë. Deri në shekullin XI, [[shtetet-qytet italiane]] dhe [[Republikat Detare|republikat detare]] u zgjeruan, duke sjellë begati të përtërirë përmes tregtisë dhe duke hedhur themelet e kapitalizmit modern. [[Rilindja italiane]] lulëzoi gjatë shekujve XV dhe XVI dhe u përhap në pjesën tjetër të Evropës. Eksploruesit italianë zbuluan rrugë të reja drejt Lindjes së Largët dhe [[Bota e Re|Botës së Re]], duke kontribuar ndjeshëm në [[Epoka e Zbulimeve|Epokën e Zbulimeve]]. Pas shekujsh ndarjesh politike dhe territoriale, [[Mbretëria e Italisë]] u themelua më 1861, pas [[Luftërat italiane të pavarësisë|luftërave të pavarësisë]] dhe [[Ekspedita e Të Njëmijëve|Ekspeditës së Të Njëmijëve]]. Nga fundi i shekullit XIX deri në fillim të shekullit XX, Italia u industrializua dhe krijoi [[Perandoria Italiane|një perandori koloniale]], ndërsa [[Italia jugore|jugu]] mbeti kryesisht i varfër, duke nxitur një [[diaspora italiane|diasporë të madhe emigrantësh]] drejt Amerikave. Nga viti 1915 deri më 1918, Italia mori pjesë në [[Lufta e Parë Botërore|Luftën e Parë Botërore]], duke iu bashkuar [[Aleatët e Luftës së Parë Botërore|Antantës]] kundër [[Fuqitë Qendrore|Fuqive Qendrore]]. Më 1922 u vendos diktatura fashiste italiane. Gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], Italia fillimisht ishte pjesë e [[Fuqitë e Boshtit|Boshtit]], deri në [[armëpushimi i Kassinbilit|armëpushimin me Fuqitë Aleate]] (1940–1943); më pas u bë bashkëluftuese e Aleatëve gjatë [[rezistenca italiane|rezistencës italiane]] dhe [[çlirimi i Italisë|çlirimit të Italisë]] nga [[pushtimi gjerman i Italisë|pushtimi gjerman]] dhe Republika kolaboracioniste [[Republika Sociale Italiane|Sociale Italiane]] (RSI) (1943–1945). Më 1946 monarkia u zëvendësua me republikë dhe vendi përjetoi [[mrekullia ekonomike italiane|një rimëkëmbje të fortë ekonomike]]. Italia është [[Shtetet e zhvilluara|vend i zhvilluar]] dhe [[Ekonomia e Italisë|ekonomia e saj e përparuar]] renditet ndër më të mëdhatë në botë si për PBB-në nominale, ashtu edhe për atë të përshtatur sipas PPP-së. Ajo ka sektorin e dytë më të madh të prodhimit në Evropë dhe është fuqi rajonale, ndërsa shpesh klasifikohet si fuqi e madhe. Italia është një nga anëtaret themeluese dhe kryesore të [[Bashkimi Evropian|Bashkimit Evropian]], si dhe bën pjesë në shumë organizata të tjera ndërqeveritare. Si superfuqi kulturore, ajo ka qenë prej kohësh një qendër botërore e njohur për [[artin italian|artin]], muzikën, letërsinë, [[Kuzhina italiane|kuzhinën]], [[Moda italiane|modën]], shkencën dhe teknologjinë, si dhe burim i shpikjeve dhe zbulimeve të shumta. Italia ka numrin më të madh të [[Vende të trashëgimisë botërore|vendeve të Trashëgimisë Botërore]] (62) dhe është vendi i pestë më i vizituar në botë për nga mbërritjet e turistëve ndërkombëtarë. == Emri<span class="anchor" id="Etymology"></span> == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Emri i Italisë|en|Name of Italy}}}} Për etimologjinë e ''Italia'' ka shumë hipoteza.<ref>Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0|language=it}}.</ref> Një teori sugjeron se emri e ka zanafillën nga një term i [[Gjuha greke e lashtë|greqishtes së lashtë]] për tokën e ''Italói''ve, një fis që banonte në rajonin e njohur sot si [[Kalabria]]. Fillimisht mendohej se quheshin ''Vituli'', por disa studiues sugjerojnë se kafsha e tyre [[totemi|totemike]] ishte viçi (latinisht: ''vitulus''; umbrianisht: ''vitlo''; oskanisht: ''Víteliú'')<!-- Nga en.wiki: and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] -->.<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24. {{ISBN|978-1-8849-6402-7|language=en}}</ref> Disa autorë të lashtë thonë se vendi u emërua sipas një sundimtari vendas, [[Italus|Italusit]].<ref>Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4|date=10 September 2015}}, on Perseus.</ref> Termi i greqishtes së lashtë për Italinë fillimisht i referohej vetëm jugut të gadishullit të [[Kalabria|Brutiumit]] dhe pjesëve të [[Katanxaro|Katanxaros]] dhe Vibo Valentias. Koncepti më i gjerë i [[Oenotria|Enotrisë]] dhe «Italia» u bënë sinonime dhe emri u përdor edhe për pjesën më të madhe të Lukanisë. Përpara zgjerimit të Republikës Romake, grekët e përdornin emrin për tokën midis [[Ngushtica e Mesinës|ngushticës së Mesinës]] dhe vijës që lidhte [[Gjiri i Salernos|gjirin e Salernos]] me [[Gjiri i Tarantos|gjirin e Tarantos]], duke iu përgjigjur Kalabrisë. Grekët nisën ta përdornin «Italia» për një rajon më të gjerë.<ref>{{cite book |last=Pallottino |first=Massimo |title=History of Earliest Italy |translator=M. Ryle and K. Soper |series=Jerome Lectures |volume=17 |page=50 |language=en}}</ref> Përveç «Italisë greke» në jug, historianët kanë sugjeruar ekzistencën e një «Italie etruske», e cila përfshinte zona të Italisë qendrore.<ref>{{cite book |last=Brizzi |first=Giovanni |title=Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano |location=Bologna |publisher=Patron |year=2012 |page=94 |language=it}}</ref> Kufijtë e [[Italia romake|Italisë romake]], ''Italia'', janë më të përcaktuar. ''[[Origines]]'' e Katonit e përshkruan Italinë si të gjithë gadishullin në jug të Alpeve.<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=cato+italy+south+of+the+Alps&pg=PT49|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|language=en}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108#v=snippet&q=cato%20walls%20of%20Italy&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live|language=en}}</ref> Në vitin 264 p.e.s., Italia romake shtrihej nga lumenjtë [[Arno]] dhe [[Rubikon]] në qendër-veri deri në të gjithë jugun. Zona veriore, [[Galia Cisalpine|Galitë Cisalpine]], që gjeografikisht konsiderohej pjesë e Italisë, u pushtua nga Roma në vitet 220 p.e.s.,<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454#v=snippet&q=Tota%20Italia%20essays&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|language=en}}</ref> por mbeti e ndarë politikisht. Ajo u bashkua ligjërisht me njësinë administrative të Italisë në vitin 42 p.e.s.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&dq=beyond+the+Rubicon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020|language=en}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|year=1866|language=en}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}</ref> Sardinia, [[Korsika]], Sicilia dhe [[Malta]] iu shtuan Italisë nga [[Diokleciani]] në vitin 292 e.s.,<ref>{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> duke bërë që Italia e antikitetit të vonë të përkonte me rajonin gjeografik të Italisë së sotme.<ref>{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}</ref> Latinishtja ''Italicus'' përdorej për të përshkruar «një njeri nga Italia», në dallim nga një ''provincial'', ose dikush nga një [[provincë romake]].<ref>''Letters'' 9.23</ref> Mbiemri ''italianus'', nga i cili rrjedh ''Italian'', vjen nga latinishtja mesjetare dhe përdorej krahas ''Italicus'' gjatë [[Periudha e hershme moderne|periudhës së hershme moderne]].<ref>''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}</ref> Pas [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|rënies së Perandorisë Romake Perëndimore]], u krijua [[Mbretëria ostrogote|Mbretëria ostrogote e Italisë]]. Pas pushtimeve të [[Lombardët|lombardëve]], ''Italia'' u ruajt si emri i mbretërisë së tyre dhe i mbretërisë pasuese brenda [[Perandoria e Shenjtë Romake|Perandorisë së Shenjtë Romake]].<ref>{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com|language=it}}</ref> == Historia == {{Kryesor|Historia e Italisë}} === Parahistoria dhe lashtësia === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Italia parahistorike|en|Prehistoric Italy}}, {{ill|Popujt italikë|en|Italic peoples}}, {{ill|Qytetërimi etrusk|en|Etruscan civilisation}}, {{ill|Kolonizimi grek i Italisë|en|Greek colonisation}}, [[Magna Graecia]]}} [[File:Etruscan Painting 1.jpg|thumb|right|Afresk [[etrusk]] në nekropolin e Monterozzit, shekulli V p.e.s.]] Artefakte të [[Paleoliti i Poshtëm|Paleolitit të Poshtëm]], që datojnë 850.000 vjet më parë, janë zbuluar në Monte Poggiolo.<ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|title=Erano padani i primi abitanti d'Italia|url=http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220707/http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|archive-date=2019-06-26|access-date=2019-03-11|website=National Geographic|language=it}}</ref> Gërmimet në të gjithë Italinë kanë zbuluar praninë e [[Neandertalët|neandertalëve]] gjatë Paleolitit të Mesëm, rreth 200.000 vjet më parë,<ref>Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-3064-6463-2}}.</ref> ndërsa njerëzit modernë u shfaqën rreth 40.000 vjet më parë në Riparo Mochi.<ref>42,7–41,5 ka ([[Rregulli 68–95–99,7|interval besueshmërie 1σ]]). {{Cite journal|last=Douka|first=Katerina|display-authors=etal|year=2012|title=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)|journal=Journal of Human Evolution|volume=62|issue=2|pages=286–299|doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009|pmid=22189428|bibcode=2012JHumE..62..286D|language=en}}; {{Cite web|date=2010-01-29|title=Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria|url=http://www.iipp.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015231105/http://www.iipp.it/|archive-date=2013-10-15|publisher=IIPP|access-date=2017-08-15|language=it}}</ref> Popujt e lashtë të Italisë para-romake ishin [[Proto-Indo-Evropianët|indoevropianë]], veçanërisht popujt italikë. Popujt kryesorë historikë me prejardhje të mundshme joindoevropiane ose paraindoevropiane përfshijnë [[Etruskët|etruskët]], [[Elimët|elimët]] dhe sikanët e Siçilisë, si edhe sardët parahistorikë, prej të cilëve rrjedh qytetërimi nuragik. Popullsi të tjera të lashta përfshijnë retët dhe kamunët, të njohur për vizatimet e tyre shkëmbore në Valcamonica.<ref>{{Cite web|title=Rock Drawings in Valcamonica|url=https://whc.unesco.org/en/list/94|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703183257/http://whc.unesco.org/en/list/94|archive-date=2010-07-03|access-date=2010-06-29|publisher=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Një mumje natyrore, [[Ötzi]], e datuar në vitet 3400–3100 p.e.s., u zbulua në vitin 1991 në akullnajën Similaun.<ref>{{Cite journal|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Ivy|first2=Susan D.|display-authors=etal|year=1994|title=AMS ¹⁴C Age Determination of Tissue, Bone and Grass Samples from the Ötzal Ice Man|url=http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|url-status=live|journal=Radiocarbon|volume=36|issue=2|pages=247–250|doi=10.1017/s0033822200040534|archive-url=https://web.archive.org/web/20100720211402/https://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|archive-date=2010-07-20|access-date=2016-02-04|doi-access=free|language=en}}</ref> Kolonizuesit e parë ishin [[Fenikasit|fenikasit]], të cilët ngritën qendra tregtare në brigjet e Siçilisë dhe Sardenjës. Disa prej tyre u shndërruan në qendra të vogla urbane dhe u zhvilluan krahas kolonive greke.<ref>{{Cite journal|last1=Raclot|first1=Thierry|last2=Oudart|first2=Hugues|date=January 2000|title=CORPS GRAS ET OBESITE Acides gras alimentaires et obésité: aspects qualitatifs et quantitatifs|journal=Oléagineux, Corps gras, Lipides|volume=7|issue=1|pages=77–85|doi=10.1051/ocl.2000.0077|issn=1258-8210|doi-access=free|language=fr}}</ref> Gjatë shekujve VIII dhe VII p.e.s., u themeluan koloni greke në Pithecusae, të cilat përfundimisht u shtrinë në jug të Gadishullit Apenin dhe në bregdetin e Siçilisë, zonë që më vonë u njoh si [[Magna Graecia]].<ref>Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980.</ref> Jonianët, kolonët dorikë, sirakuzanët dhe akejtë themeluan qytete të ndryshme. Kolonizimi grek i Italisë i vuri popujt italikë në kontakt me forma demokratike qeverisjeje dhe me shprehje të zhvilluara artistike e kulturore.<ref>{{Cite web|title=II 1987: Uomini e vicende di Magna Grecia|url=https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204123345/https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|archive-date=2021-02-04|access-date=2021-01-31|website=bpp.it|language=it}}</ref> === Roma e lashtë === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Roma e Lashtë|en|Ancient Rome}} · {{ill|Zgjerimi romak në Itali|en|Roman expansion in Italy}} · {{ill|Italia romake|en|Roman Italy}}}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Colosseo 2020.jpg | caption1 = [[Koloseumi]], i konsideruar gjerësisht si një nga veprat më të mëdha të arkitekturës dhe inxhinierisë së lashtësisë | image2 = Roman Empire Trajan 117AD.png | caption2 = {{Legend|#b23938|[[Perandoria Romake]] në vitin 117 e.s., në shtrirjen e saj më të madhe<ref>{{Cite book|last=Bennett, Julian|url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC|title=Trajan: Optimus Princeps : a Life and Times|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16524-2|language=en}}</ref>}} {{Legend|#d28989|[[Shteti vasal|Shtetet vasale]]}} }} Historia e Italisë shtrihet deri te shumë [[Fiset Italike|popuj italikë]], ndër të cilët veçohen romakët e lashtë, të cilët pushtuan botën mesdhetare gjatë [[Republika Romake|Republikës Romake]] dhe sunduan për shekuj me radhë gjatë [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]].<ref>{{Cite book |last1=Carl Waldman |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |title=Encyclopedia of European Peoples |last2=Catherine Mason |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586 |access-date=2013-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |archive-date=2023-03-11 |url-status=live|language=en}}; {{Cite book |last=Mommsen |first=Theodor |title=History of Rome, Book II: From the Abolition of the Monarchy in Rome to the Union of Italy |publisher=Reimer & Hirsel |year=1855 |location=Leipzig|language=de}}; {{Cite book |last=Lazenby |first=John Francis |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |date=1998-02-04 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3004-0 |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |url-access=registration |via=Internet Archive|language=en}}</ref> Roma e lashtë, një vendbanim në brigjet e [[Tiberi|lumit Tiber]] në Italinë qendrore, u themelua më 753 p.e.s. dhe u qeveris për 244 vjet nga një sistem monarkik.<ref>{{Cite web |date=2009-11-24 |title=Rome founded {{!}} 21 April, 753 B.C. |url=https://www.history.com/this-day-in-history/april-21/rome-founded |access-date=2025-04-10 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Në vitin 509 p.e.s., romakët, të cilët përkrahnin qeverisjen nga Senati dhe Populli ([[SPQR]]), [[Përmbysja e monarkisë romake|dëbuan monarkinë]] dhe themeluan një republikë oligarkike.<ref>{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908|title=The Chronology of Early Rome|url=https://www.jstor.org/stable/261793|journal=Classical Philology|volume=3|issue=3|pages=316–329|doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192|issn=0009-837X |quote=It has come to be second nature ... to date the founding of Rome [to] 753 BC [and] the first year of the Republic [to] 509&nbsp;BC.|url-access=subscription|language=en}}</ref> Gadishulli Apenin, i quajtur ''Italia'', u bashkua në një njësi të vetme gjatë zgjerimit romak, përmes pushtimit të territoreve të reja, shpesh në kurriz të fiseve të tjera italike, [[Luftërat samnite|samnitëve]], [[Luftërat romako-etruske|etruskëve]], [[Luftërat romako-galike|keltëve]] dhe [[Lufta pirrike|grekëve]]. U krijua një lidhje e qëndrueshme me shumicën e fiseve dhe qyteteve vendore dhe Roma nisi pushtimin e Evropës Perëndimore, Afrikës Veriore dhe [[Lindja e Mesme|Lindjes së Mesme]]. Pas vrasjes së [[Jul Çezari|Jul Çezarit]] në vitin 44 p.e.s., Roma u shndërrua në një perandori të madhe, që shtrihej nga [[Britania romake|Britania]] deri në kufijtë e [[Provinca romake e Mesopotamisë|Persisë]] dhe përfshinte të gjithë pellgun mesdhetar, ku kulturat greke, romake dhe të tjera u ndërthurën për të krijuar një qytetërim të fuqishëm. Sundimi i gjatë i perandorit të parë, [[Augusti|Augustit]], shënoi fillimin e një epoke paqeje dhe begatie. Italia romake mbeti qendra e perandorisë, atdheu i romakëve dhe territori ku ndodhej kryeqyteti.<ref>{{Cite journal|last=Morcillo|first=Marta García Morcillo|title=The Glory of Italy and Rome's Universal Destiny in Strabo's Geographika, in: A. Fear – P. Liddel (eds), Historiae Mundi. Studies in Universal History. Duckworth: London 2010: 87–101. |url=https://www.academia.edu/362374|url-status=live|journal=Historiae Mundi: Studies in Universal History|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073554/https://www.academia.edu/362374|archive-date=2022-01-14|access-date=2021-11-20|language=en}}; {{Cite book|last=Keaveney|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|title=Arthur Keaveney: ''Rome and the Unification of Italy''|date=January 1987|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-3121-8|access-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000835/https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|archive-date=2024-02-11|url-status=live|language=en}}; {{Cite book|last=Billanovich|first=Giuseppe|url=https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13|title=Libreria Universitaria Hoepli, Lezioni di filologia, Giuseppe Billanovich e Roberto Pesce: ''Corpus Iuris Civilis, Italia non erat provincia, sed domina provinciarum'', Feltrinelli, p.363|publisher=Roberto Pesce|year=2008|isbn=978-8-8965-4309-2|language=it|access-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000801/https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13#v=onepage&q=Italia%20domina%20provinciarum&f=false|archive-date=2024-02-11}}</ref> Dy shekujt e parë të perandorisë u shënuan nga një periudhë stabiliteti të paprecedentë, e njohur si ''[[Pax Romana]]'' (Paqja Romake). Roma arriti shtrirjen e saj më të madhe territoriale nën [[Trajani|Trajanin]] (98–117 e.s.), por një periudhë trazirash dhe rënieje në rritje nisi nën [[Komodi|Komodin]] (180–192).<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Five Good Emperors |url=https://www.britannica.com/topic/Five-Good-Emperors |access-date=2024-08-04 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Gibbon |first=Edward |title=The History of the Decline And Fall of the Roman Empire |date=1776 |chapter=The Decline And Fall in the West – Chapter 4 |chapter-url=https://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |access-date=2017-06-27 |archive-date=2017-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824100850/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |url-status=live|language=en}}</ref> [[Dyndjet Barbare]], të shoqëruara me [[Kontaktet gjermano-romake|pushtime të mëdha nga popujt gjermanikë]], çuan në rënien e Perandorisë Romake. Perandoria Romake ishte ndër më të mëdhatë në histori dhe ushtronte fuqi të madhe ekonomike, kulturore, politike dhe ushtarake.<ref>{{Cite web |date=2024-06-04 |title=The Roman Empire at its greatest expansion |url=https://trizioeditore.it/en/blogs/notizie/impero-romano-massima-espansione-mappa-storia |access-date=2025-04-10 |website=Trizio Editore |language=en}}</ref> Në shtrirjen e saj më të madhe, ajo kishte një sipërfaqe prej 5.000.000 km².<ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|year=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959|language=en}}; {{Cite journal|last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|year=2006|title=East–West Orientation of Historical Empires|url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|url-status=live|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=222|doi=10.5195/JWSR.2006.369|issn=1076-156X|archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|archive-date=2016-05-17|access-date=2016-02-06|doi-access=free|language=en}}</ref> [[Trashëgimia e Perandorisë Romake|Trashëgimia romake]] ka ndikuar thellësisht në qytetërimin perëndimor dhe në formësimin e botës moderne. Përdorimi i gjerë i [[Gjuhët neolatine|gjuhëve neolatine]] që rrjedhin nga latinishtja, [[Numrat romakë|sistemi numerik]], alfabeti dhe kalendari modern perëndimor, si dhe përhapja e krishterimit si fe botërore, janë ndër trashëgimitë e shumta të sundimit romak.<ref>{{Cite book|last=Richard|first=Carl J.|title=Why we're all Romans: the Roman contribution to the western world|publisher=Rowman & Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6779-5|edition=1st pbk.|location=Lanham, MD|pages=xi–xv|language=en}}</ref> === Mesjeta === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Italia në Mesjetë|en|Italy in the Middle Ages}}}} Pas [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|rënies së Perandorisë Romake Perëndimore]], Italia ra nën sundimin e mbretërisë së Odoakerit dhe u pushtua nga [[Ostrogotët]].<ref>{{Cite book|last=Sarris|first=Peter|title=Empires of faith: the fall of Rome to the rise of Islam, 500–700|publisher=Oxford UP|year=2011|isbn=978-0-1992-6126-0|edition=1st. pub.|location=Oxford|page=118|language=en}}</ref> Pushtimet sollën një varg të rrëmujshëm mbretërish dhe periudhën që quhet «[[Epoka e errët|Epoka e Errët]]». Pushtimi nga një tjetër fis [[Gjermanikët|gjermanik]] në shekullin VI, [[Langobardët]], pakësoi praninë bizantine dhe i dha fund unitetit politik të gadishullit. Veriu formoi mbretërinë langobarde; pjesa qendrore dhe ajo jugore u kontrolluan gjithashtu nga langobardët, ndërsa pjesë të tjera mbetën nën sundimin bizantin.<ref>{{Cite web|title=History of Italy|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929150112/https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|archive-date=2022-09-29|access-date=2022-09-29|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[File:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|thumb|right|upright=.7|[[Marko Polo|Marko Polo (Marco Polo)]], eksplorues i shekullit XIII]] Mbretëria langobarde u përfshi në [[Francia]] nga [[Karli i Madh]] në fund të shekullit VIII dhe u bë Mbretëria e Italisë.<ref>{{Cite web|title=Carolingian and post-Carolingian Italy, 774–962|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007160553/https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|archive-date=2022-10-07|access-date=2022-10-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> Frankët ndihmuan në formimin e [[Shtetet Papale|Shteteve Papale]]. Deri në shekullin XIII, politika dominohej nga marrëdhëniet ndërmjet [[Perandori i Shenjtë Romak|perandorëve të Perandorisë së Shenjtë Romake]] dhe papatit; qytet-shtetet mbështesnin njërën palë ([[Gibelinët]]) ose tjetrën ([[Guelfët]]) për përfitime të çastit.<ref>{{Cite book|last=Nolan|first=Cathal J.|title=The age of wars of religion, 1000–1650: an encyclopedia of global warfare and civilization|publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-3133-3045-2|edition=1. publ.|location=Westport (Connecticut)|page=360|language=en}}</ref> Perandori gjermanik dhe papa romak u bënë fuqitë universale të Evropës mesjetare. Megjithatë, konfliktet rreth [[Kontroversa e investiturës|kontroversës së investiturës]] dhe ato ndërmjet guelfëve e gibelinëve i dhanë fund sistemit perandorako-feudal në veri, ku qytetet fituan pavarësinë.<ref>{{Cite book|last=Jones|first=Philip|title=The Italian city-state: from Commune to Signoria|publisher=Clarendon Press|year=1997|isbn=978-0-1982-2585-0|location=Oxford|pages=55–77|language=en}}</ref> Më 1176, [[Lidhja Lombarde]] e qytet-shteteve mundi perandorin e Perandorisë së Shenjtë Romake, [[Frederik Barbarosa]], duke siguruar pavarësinë e tyre. Qytet-shtete si Milano, Firencia dhe Venecia luajtën rol novator në zhvillimin financiar, duke krijuar praktika bankare dhe duke mundësuar forma të reja organizimi shoqëror.<ref>{{Cite book|last=Niall|first=Ferguson|title=The Ascent of Money: The Financial History of the World|publisher=Penguin|year=2008|language=en}}</ref> Në zonat bregdetare dhe jugore, republikat detare sundonin Mesdheun dhe monopolizonin tregtinë me Orientin. Ato ishin qytet-shtete të pavarura talasokratike, ku tregtarët kishin pushtet të konsiderueshëm. Ndonëse oligarkike, liria politike relative që ofronin favorizonte përparimin akademik dhe artistik.<ref name="Lane">{{Cite book|last=Lane|first=Frederic C.|title=Venice, a maritime republic|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1991|isbn=978-0-8018-1460-0|edition=4. print.|location=Baltimore|page=73|language=en}}</ref> Republikat detare më të njohura ishin Venecia, [[Republika e Gjenovës|Gjenova]], [[Republika e Pizës|Piza]] dhe [[Dukati i Amalfit|Amalfi]].<ref>G. Benvenuti – Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia – Newton & Compton editori, Roma 1989; Armando Lodolini, ''Le repubbliche del mare'', Biblioteca di storia patria, 1967, Roma. {{Cite book|last=Peris|first=Persi|title=Conoscere l'Italia|publisher=Istituto Geografico De Agostini|year=1982|pages=74|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche Marinare|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829104758/http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|archive-date=2019-08-29|access-date=2019-09-13|website=Treccani.it|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche marinare|url=https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101131949/https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|archive-date=2020-01-01|access-date=2019-09-13|website=thes.bncf.firenze.sbn.it|publisher=National Central Library (Florence)|language=it}}</ref> Secila zotëronte toka përtej detit, ishuj, territore në detet Adriatik, Egje dhe të Zi, si dhe koloni tregtare në Lindjen e Afërt dhe Afrikën e Veriut.<ref>{{Cite book|last=Zorzi|first=Alvise|url=https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|title=Venice: The Golden Age, 697 – 1797|publisher=Abbeville Press|year=1983|isbn=0-8965-9406-8|location=New York|page=255|access-date=2017-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202182132/https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|archive-date=2023-02-02|url-status=live|language=en}}</ref> {{Multiple image | align = right | total_width = 345 | direction = horizontal | width1 = 280 | image1 = Naval Jack of Italy.svg | width2 = 280 | image2 = Republik Venedig Handelswege01-IT.png | alt2 = Hartë | footer = Majtas: flamuri i [[Forca Detare Italiane|Forcës Detare Italiane]]. Në drejtim të akrepave të orës, duke nisur nga lart majtas: stemat e [[Republika e Venedikut|Venecias]], [[Republika e Gjenovës|Gjenovës]], [[Republika e Pizës|Pizës]] dhe [[Dukati i Amalfit|Amalfit]].<br />Djathtas: rrugët tregtare dhe kolonitë e [[Kolonitë gjenoveze|Gjenovës]] dhe [[Shteti i Detit|Venecias]]. }} Venecia dhe Gjenova ishin portat e Evropës drejt Lindjes dhe prodhuese të qelqit të hollë, ndërsa Firencia ishte qendër e mëndafshit, leshit, bankave dhe argjendarisë. Pasuria e krijuar mundësoi porositjen e projekteve të mëdha artistike publike dhe private. Republikat morën pjesë në [[Kryqëzatat]], duke ofruar mbështetje dhe transport, por kryesisht duke ndjekur mundësi politike dhe tregtare.<ref name="Lane"/> Italia i ndjeu e para ndryshimet ekonomike që çuan në [[Revolucioni tregtar|revolucionin tregtar]]: Venecia arriti të pushtonte kryeqytetin bizantin dhe të financonte udhëtimet e [[Marko Polo|Marko Polos]] në Azi; universitetet e para u themeluan në qytetet italiane dhe dijetarë si Akuini fituan famë ndërkombëtare; kapitalizmi dhe familjet bankare u shfaqën në Firencia, ku rreth vitit 1300 vepronin Danteja dhe Xhoto.<ref name="See">{{Cite web|last=Sée|first=Henri|title=Modern Capitalism Its Origin and Evolution|url=http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007010542/http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf|archive-date=2013-10-07|access-date=2013-08-29|website=University of Rennes|publisher=Batoche Books|language=en}}</ref> Në jug, Sicilia ishte shndërruar në [[Emirati i Sicilisë|emirat arab islamik]] në shekullin IX, i cili lulëzoi deri në pushtimin e tij nga italo-normanët në fund të shekullit XI, së bashku me shumicën e principatave langobarde dhe bizantine të Italisë jugore.<ref>{{cite book|last=Ali|first=Ahmed Essa with Othman|title=Studies in Islamic civilization: the Muslim contribution to the Renaissance|year=2010|publisher=International Institute of Islamic Thought|location=Herndon, VA|isbn=978-1-56564-350-5|pages=38–40|language=en}}</ref> Më pas, rajoni u nda ndërmjet [[Mbretëria e Siçilisë|Mbretërisë së Siçilisë]] dhe [[Mbretëria e Napolit|Mbretërisë së Napolit]].{{Efn|Mbretëria e Napolit është emërtim i përdorur nga historianët, por jo nga sundimtarët e saj, të cilët ruajtën emrin origjinal «Mbretëria e Siçilisë» (pra, ekzistonin dy Mbretëri të Siçilisë).}}<ref>Eleni Sakellariou, ''Southern Italy in the Late Middle Ages: Demographic, Institutional and Economic Change in the Kingdom of Naples, c.1440–c.1530'' (Brill, 2012), pp. 63–64.</ref> [[Vdekja e Zezë]] e vitit 1348 vrau ndoshta një të tretën e popullsisë së Italisë.<ref>Stéphane Barry and Norbert Gualde, "The Biggest Epidemics of History" (La plus grande épidémie de l'histoire), in ''L'Histoire'' n° 310, June 2006, pp. 45–46; "[https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml Plague]". Brown University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831003435/http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml|date=2009-08-31}}</ref> === Periudha e hershme moderne === {{Kryesor|Periudha e Rilindjes italiane}} {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e Italisë së hershme moderne|en|History of early modern Italy}}}} [[File:Italy 1494.svg|thumb|upright=.8|right|Shtetet italiane para [[Luftërat italiane|Luftërave italiane]] të vitit 1494]] Gjatë shekujve XV dhe XVI, Italia ishte vendlindja dhe qendra e [[Rilindja|Rilindjes]]. Kjo periudhë shënoi kalimin nga Mesjeta në epokën moderne dhe u mundësua nga pasuria e grumbulluar prej qyteteve tregtare dhe patronazhi i familjeve sunduese.<ref name="strathern">{{Cite book|last=Strathern|first=Paul|title=The Medici: Godfathers of the Renaissance|year=2003|language=en}}</ref> Shtetet italiane u shndërruan në shtete rajonale të sunduara nga princër që kontrollonin tregtinë dhe administratën, ndërsa oborret e tyre u bënë qendra të rëndësishme të arteve dhe shkencave. Këto principata drejtoheshin nga dinasti politike dhe familje tregtare, si [[Medici]]t e Firences. Pas përfundimit të [[Skizma perëndimore|Skizmës perëndimore]], [[Martini V|Papa Martini V]] u kthye në [[Shtetet Papale]] dhe e riktheu Italinë si qendrën e vetme të krishterimit perëndimor. [[Banka Medici|Banka e Medicive]] u bë institucioni kreditor i papatit dhe u krijuan lidhje të rëndësishme mes Kishës dhe dinastive të reja politike.<ref name="strathern"/><ref>{{Cite web|url=http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|title=Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel|author=Peter Barenboim; Sergey Shiyan|publisher=SLOVO|location=Moskë|year=2006|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511133416/http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|archive-date=11 May 2011|isbn=5-8505-0825-2}}</ref> [[File:Leonardo self.jpg|thumb|upright=.7|left|[[Leonardo da Vinçi]], mishërimi i njeriut të Rilindjes, në një autoportret ({{Rreth}} 1512)]] Më 1453, megjithë përpjekjet e [[Nikolla V|Papës Nikolla V]] për të mbështetur bizantinët, qyteti i [[Kostandinopoja|Kostandinopojës]] ra në duart e [[Perandoria Osmane|osmanëve]]. Kjo solli migrimin e dijetarëve dhe teksteve greke drejt Italisë, duke nxitur rizbulimin e [[Humanizmi|humanizmit]] grek.<ref>{{Cite book|title=Renaissance|work=Encyclopædia Britannica|year=2008|edition=O.Ed.|language=en}} {{Cite book|last=Har|first=Michael H.|title=History of Libraries in the Western World|publisher=Scarecrow Press Incorporate|year=1999|isbn=0-8108-3724-2|language=en}} {{Cite book|last=Norwich|first=John Julius|title=A Short History of Byzantium|publisher=Knopf|year=1997|isbn=0-6794-5088-2|language=en}}</ref> Sundimtarë humanistë si Federico da Montefeltro dhe [[Piu II|Papa Piu II]] punuan për të themeluar qytete ideale, duke themeluar Urbino dhe Pienza. Pico della Mirandola shkroi ''Fjalimin mbi dinjitetin e njeriut'', që konsiderohet manifesti i Rilindjes. Kjo periudhë pati ndikim mbizotërues mbi artin evropian për shekuj me radhë, me artistë si [[Leonardo da Vinçi]], Botticelli, [[Mikelanxhelo]], [[Rafaelo]], [[Xhoto]], [[Donatello]] dhe [[Ticiani]], si dhe arkitektë si [[Filippo Brunelleschi]], Andrea Palladio dhe Donato Bramante. Eksplorues dhe lundërtarë italianë nga republikat detare, të etur për të gjetur një rrugë alternative drejt Indive e për të anashkaluar osmanët, u ofruan shërbimet e tyre monarkëve të vendeve të Atlantikut dhe luajtën rol kyç në fillimin e [[Epoka e Zbulimeve|Epokës së Zbulimeve]] dhe kolonizimit të Amerikave. Ndër eksploruesit më të njohur ishin [[Kristofor Kolombi]], udhëtimi i të cilit më 1492 nisi kontaktin e vazhdueshëm evropian me Amerikën, kolonizimin dhe shfrytëzimin e saj;<ref>{{Cite book|title=Encyclopædia Britannica|edition=1993|volume=16|pages=605ff|language=en}} {{Cite book|last=Morison|title=Christopher Columbus|edition=1955|pages=14ff|language=en}}</ref> John Cabot, i cili kreu eksplorimin e parë të dokumentuar evropian të Amerikës së Veriut që prej [[Fiset Nordike|nordikëve]];<ref>{{Cite web|year=2007|title=Catholic Encyclopedia: John & Sebastian Cabot|url=https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518005335/https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|archive-date=18 May 2020|access-date=17 May 2008|publisher=newadvent|language=en}}</ref> dhe [[Amerigo Vespucci]], udhëtimet e të cilit konfirmuan se tokat përbënin një kontinent të ri («Botën e Re»), që më pas u emërtua për nder të tij.<ref>{{Cite book|last=Martone|first=Eric|title=Italian Americans: The History and Culture of a People|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-6106-9995-2|page=504|url=https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|access-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001055/https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|archive-date=11 February 2024|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Greene|first=George Washington|author-link=George Washington Greene|title=The Life and Voyages of Verrazzano|publisher=Folsom, Wells, and Thurston|year=1837|location=Cambridge University|page=13|url=https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000806/https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|via=Google Books|language=en}}</ref> Një aleancë mbrojtëse e njohur si Lidhja italike u krijua mes Venecias, Napolit, Firences, Milanos dhe papatit. [[Lorenzo de' Medici|Lorenzo de' Medici, «i Madhërishmi»]], ishte patroni më i madh i Rilindjes; mbështetja e tij ndihmoi aleancën të ndalte pushtimin turk gjatë [[Rrethimi i Otrantos|rrethimit të Otrantos]]. Megjithatë, aleanca u shpërbë në vitet 1490; pushtimi i [[Karli VIII i Francës|Karlit VIII të Francës]] nisi një varg luftërash në gadishull. Gjatë Rilindjes së Lartë, papë si [[Juli II]] (1503–1513) luftuan për kontrollin e Italisë kundër monarkëve të huaj; [[Pali III]] (1534–1549) parapëlqeu të ndërmjetësonte mes fuqive evropiane për të siguruar paqen. Në mes të këtyre konflikteve, papët Medici [[Leoni X]] (1513–1521) dhe [[Klementi VII]] (1523–1534) u përballën me [[Reformimi protestant|Reformimin protestant]] në Gjermani, Angli dhe gjetkë.<ref>{{Cite book|last=MacCulloch|first=Diarmaid|title=The Reformation: A History|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=978-0143035381|language=en}}</ref> Më 1559, në përfundim të luftërave italiane mes Francës dhe Habsburgëve, rreth gjysma e Italisë (mbretëritë jugore të [[Mbretëria e Napolit|Napolit]], [[Mbretëria e Siçilisë|Siçilisë]], [[Mbretëria e Sardenjës|Sardenjës]] dhe [[Dukati i Milanos|Dukati i Milanos]]) ishte nën sundimin spanjoll, ndërsa gjysma tjetër mbeti e pavarur (shumë shtete vazhduan të ishin formalisht pjesë e Perandorisë së Shenjtë Romake). Papati nisi [[Kundër-Reformimi|Kundër-Reformimin]], ngjarjet kryesore të të cilit përfshinin: [[Koncili i Trentos|Koncili i Trentit]] (1545–1563); miratimin e [[Kalendari gregorian|kalendarit gregorian]]; misionin jezuit në Kinë; [[Luftërat fetare franceze|luftërat fetare franceze]]; përfundimin e [[Lufta Tridhjetëvjeçare|Luftës Tridhjetëvjeçare]] (1618–1648); dhe [[Lufta e Madhe Turke|Luftën e Madhe Turke]]. Ekonomia italiane ra gjatë shekujve XVII dhe XVIII.{{Citim i duhur|date=July 2026}} [[File:Flag of the Cispadane Republic.svg|thumb|upright|Flamuri i Republikës Cispadane, trengjyrëshi i parë italian i miratuar nga një shtet sovran italian (1797)]] Gjatë [[Lufta e Trashëgimisë Spanjolle|Luftës së Trashëgimisë Spanjolle]] (1700–1714), Austria mori shumicën e zotërimeve spanjolle në Itali, përkatësisht Milanon, Napolin dhe Sardenjën; kjo e fundit iu dha Shtëpisë së Savojës në këmbim të Siçilisë më 1720. Më vonë, një degë e Burbonëve u ngjit në fronin e Siçilisë dhe Napolit. Gjatë [[Luftërat Napoleonike|Luftërave Napoleonike]], Italia veriore dhe ajo qendrore u riorganizuan si [[Republikat simotra|republika simotra]] të Francës dhe, më vonë, si [[Mbretëria e Italisë (Napoleonike)|Mbretëria e Italisë]].<ref>{{Cite book|last=Bonaparte|first=Napoleon|title=The Economy of the Empire in Italy: Instructions from Napoleon to Eugène, Viceroy of Italy|work=Exploring the European Past: Texts & Images|edition=Second Edition|editor=Timothy E. Gregory|publisher=Thomson|location=Mason|year=2007|pages=65–66|language=en}}</ref> Jugu u administrua nga [[Joachim Murat]], kunati i Napoleonit. [[Kongresi i Vjenës]] i viteve 1814–1815 rivendosi gjendjen e fundit të shekullit XVIII, por idealet e [[Revolucioni Francez|Revolucionit Francez]] nuk mund të zhdukeshin dhe u rishfaqën gjatë trazirave politike që karakterizuan fillimin e shekullit XIX. Miratimi i parë i trengjyrëshit italian nga një shtet italian, Republika Cispadane, ndodhi gjatë Italisë napoleonike, pas Revolucionit Francez, i cili përkrahte [[Vetëvendosja|vetëvendosjen]] kombëtare.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|year=2002|isbn=978-8-8045-0946-2|page=156|language=it}} {{Cite web|url=http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|title=The tri-coloured standard|work=Getting to Know Italy|publisher=Ministry of Foreign Affairs|access-date=5 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223131121/http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|archive-date=23 February 2008|language=en}}</ref> Kjo ngjarje përkujtohet me [[Dita e Trengjyrëshit|Ditën e Trengjyrëshit]].<ref>{{Cite web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:legge:1996-12-31;671|title=Article 1 of the law n. 671 of 31 December 1996 ("National celebration of the bicentenary of the first national flag")|language=en}}</ref> === Bashkimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Unifikimi i Italisë|en|Unification of Italy}}}} Mbretëria e Italisë u krijua si rezultat i përpjekjeve të nacionalistëve italianë dhe monarkistëve besnikë ndaj [[Shtëpia e Savojës|Shtëpisë së Savojës]] për të themeluar një mbretëri të bashkuar që përfshinte të gjithë [[Gadishulli Apenin|Gadishullin Apenin]]. Nga mesi i shekullit XIX, rritja e [[Nacionalizmi italian|nacionalizmit italian]] çoi në revolucion.<ref>{{Cite web|title=Risorgimento in 'Dizionario di Storia'|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922035556/https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|archive-date=2022-09-22|access-date=2022-09-22|website=treccani.it|language=it}}</ref> Pas [[Kongresi i Vjenës|Kongresit të Vjenës]] më 1815, u shfaq lëvizja politike dhe shoqërore për bashkimin italian, ose ''Risorgimento'', e cila synonte bashkimin e Italisë përmes bashkimit të shteteve dhe çlirimit të tyre nga kontrolli i huaj. Një figurë radikale ishte gazetari patriot [[Giuseppe Mazzini]], themeluesi i lëvizjes politike [[Italia e Re]] në vitet 1830, i cili përkrahte një republikë unitare dhe mbronte një lëvizje të gjerë nacionaliste. Më 1847 u interpretua për herë të parë publikisht «Il Canto degli Italiani», e cila u bë himni kombëtar më 1946.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|year=2002|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|isbn=978-8-8045-0946-2|page=18}}; {{Cite web|title=Fratelli d'Italia|url=https://www.quirinale.it/page/inno|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426052752/https://www.quirinale.it/page/inno|archive-date=2023-04-26|access-date=2021-10-01|language=it}}</ref> {{Multiple image | align = right | image1 = Giuseppe Mazzini.jpg | width1 = 173 | image2 = Giuseppe Garibaldi 1861.jpg | width2 = 138 | footer = [[Giuseppe Mazzini]] (majtas), udhëheqës me ndikim të madh i lëvizjes revolucionare italiane; dhe [[Xhuzepe Garibaldi]] (djathtas), i cilësuar si një nga gjeneralët më të mëdhenj të kohëve moderne<ref name="scholar and patriot">{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=iWK7AAAAIAAJ&pg=PA133&dq=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time|title=Scholar and Patriot|publisher=Manchester University Press|via=Google Books|language=en}}</ref> dhe si «Heroi i Dy Botëve», për shkak të fushatave të tij ushtarake në Amerikën e Jugut dhe në Evropë,<ref>{{Cite web|title=Giuseppe Garibaldi (Italian revolutionary)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226091529/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|archive-date=2014-02-26|access-date=2014-03-06|language=en}}</ref> i cili mori pjesë në shumë fushata ushtarake që çuan drejt bashkimit të Italisë }} Anëtari më i famshëm i «Italisë së Re» ishte revolucionari dhe gjenerali [[Xhuzepe Garibaldi]] (Giuseppe Garibaldi),<ref>Denis Mack Smith, ''Modern Italy: A Political History'', (University of Michigan Press, 1997) f. 15. Një jehonë letrare mund të gjendet te personazhi i Giorgio Violës në romanin ''Nostromo'' të Joseph Conradit.</ref> i cili udhëhoqi përpjekjet republikane për bashkim në Italinë jugore. Megjithatë, monarkia italiane e Shtëpisë së Savojës, në [[Mbretëria e Sardenjës (1720–1861)|Mbretërinë e Sardenjës]], qeveria e së cilës drejtohej nga [[Camillo Benso, Konti i Cavour|Camillo Benso, konti i Cavourit]], kishte gjithashtu synimin të krijonte një shtet të bashkuar italian. Në kontekstin e [[Revolucionet liberale të vitit 1848|revolucioneve liberale të vitit 1848]] që përfshinë Evropën, u shpall një [[Lufta e Parë Italiane për Pavarësi|luftë e parë e pasuksesshme për pavarësinë e Italisë]] kundër [[Austro-Hungaria|Austro-Hungarisë]]. Më 1855, Sardenja u bë aleate e Britanisë dhe Francës në [[Lufta e Krimesë|Luftën e Krimesë]].<ref>Enrico Dal Lago, «Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective». ''The Journal of the Civil War Era'' 3#1 (2013): 85–113.; William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World Cup History''. ed. e 4-t, 1968, f. 704–7.</ref> Sardenja luftoi kundër Perandorisë Austriake në [[Lufta e Dytë Italiane për Pavarësi|Luftën e Dytë Italiane për Pavarësi]] të vitit 1859, me ndihmën e Francës, gjë që solli çlirimin e [[Lombardia|Lombardisë]]. Sipas Marrëveshjes së Plombières, Sardenja ia lëshoi [[Savojë|Savojën]] dhe [[Nica|Nicën]] Francës, ngjarje që shkaktoi eksodin e banorëve të Nicës.<ref>{{Cite web|date=2017-08-28|title="Un nizzardo su quattro prese la via dell'esilio" in seguito all'unità d'Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|url=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|archive-date=2020-02-19|access-date=2021-05-14|language=it}}</ref> Më 1860–1861, Garibaldi udhëhoqi përpjekjet për bashkim në Napoli dhe Sicili.<ref>Mack Smith, Denis (1997). ''Modern Italy; A Political History''. Ann Arbor: The University of Michigan Press. {{ISBN|0-4721-0895-6}}.</ref> [[Teano]] ishte vendi i takimit të famshëm midis Garibaldit dhe [[Viktor Emanueli II|Viktor Emanuelit II]], mbretit të fundit të Sardenjës, gjatë të cilit Garibaldi i shtrëngoi dorën dhe e përshëndeti si mbret të Italisë. Më 1860, Cavouri ra dakord që Italia jugore e Garibaldit të bashkohej me Mbretërinë e Sardenjës. Kjo i mundësoi qeverisë sarde të [[Shpallja e Mbretërisë së Italisë|shpallte një mbretëri të bashkuar italiane]] më 17 mars 1861,<ref>{{Cite news|date=2017-03-17|title=Everything you need to know about March 17th, Italy's Unity Day|url=https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|archive-date=2017-06-17|access-date=2017-07-17|language=en}}</ref> me Viktor Emanuelin II si mbretin e saj të parë. Më 1865, kryeqyteti i mbretërisë u zhvendos nga Torino në Firence. Më 1866, Viktor Emanueli II, aleat me [[Prusia|Prusinë]] gjatë [[Lufta Austro-Prusiane|Luftës Austro-Prusiane]], zhvilloi [[Lufta e Tretë Italiane për Pavarësi|Luftën e Tretë Italiane për Pavarësi]], e cila përfundoi me aneksimin e [[Veneto|Venetos]] nga Italia. Më në fund, më 1870, kur Franca e braktisi Romën gjatë [[Lufta Franko-Prusiane|Luftës Franko-Prusiane]], italianët [[Marrja e Romës|pushtuan Shtetet Papnore]] dhe përfunduan bashkimin e Italisë, pas së cilës kryeqyteti u zhvendos në Romë.<ref name="scholar and patriot"/> === Periudha liberale === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Mbretëria e Italisë|en|Kingdom of Italy}}, {{ill|Diaspora italiane|en|Italian diaspora}}, [[Perandoria Italiane]] dhe {{ill|Historia ushtarake e Italisë gjatë Luftës së Parë Botërore|en|Military history of Italy during World War I}}}} [[File:VictorEmmanuel2.jpg|thumb|125px|Majtas: [[Viktor Emanueli II]], figurë kryesore e bashkimit; u bë mbreti i parë i Italisë së bashkuar.]] [[File:Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg|thumb|141px|Djathtas: [[Camillo Benso, Konti i Cavour|Camillo Benso, konti i Cavourit]], figurë kryesore e bashkimit; u bë kryeministri i Italisë së bashkuar.]] Kushtetuta e Sardenjës u shtri në gjithë Italinë më 1861 dhe u garantonte liri themelore qytetarëve të shtetit të ri; megjithatë, ligjet zgjedhore përjashtonin shtresat pa pasuri. Mbretëria e re qeverisej nga një monarki kushtetuese parlamentare e dominuar nga liberalët. Ndërsa Italia veriore u industrializua me shpejtësi, zonat rurale në veri dhe në jug mbetën të pazhvilluara dhe të mbipopulluara, duke i detyruar miliona njerëz të emigronin dhe duke nxitur një diasporë të madhe e me ndikim. [[Partia Socialiste Italiane|Partia Socialiste e Italisë]] u fuqizua, duke sfiduar establishmentin tradicional liberal dhe konservator. Në dy dekadat e fundit të shekullit XIX, Italia u shndërrua në një fuqi koloniale<ref>{{Cite web |title=The Italian Colonial Empire |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |archive-date=2012-02-24 |access-date=2012-06-17 |publisher=All Empires |quote=At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China |language=en}}</ref> duke nënshtruar [[Eritrea italiane|Eritrenë]], Somalinë, Tripolitaninë dhe Kirenaikën në Afrikë.<ref>(Bosworth (2005), f. 49.)</ref> Më 1913 u miratua e drejta universale e votës për burrat. Periudha para [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]] u dominua nga [[Giovanni Giolitti]], i cili shërbeu pesë herë si kryeministër midis viteve 1892 dhe 1921.<ref>{{Cite book |last=Duggan |first=Christopher |title=The Force of Destiny: A History of Italy Since 1796 |publisher=Penguin Books |year=2002 |isbn=978-0140288865 |language=en}}</ref> [[File:Trento 3 novembre 1918.jpg|thumb|Kalorësia italiane në [[Trento]] më 3 nëntor 1918, pas fitores vendimtare në [[Beteja e Vittorio Venetos|Betejën e Vittorio Venetos]]]] [[Hyrja e Italisë në Luftën e Parë Botërore|Italia hyri në Luftën e Parë Botërore]] më 1915 me synimin për të përfunduar bashkimin kombëtar; për këtë arsye, nga këndvështrimi historiografik, lufta konsiderohet edhe Lufta e Katërt Italiane për Pavarësi,<ref>{{Cite web|date=2015-03-06|title=Il 1861 e le quattro Guerre per l'Indipendenza (1848–1918) |url=http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075828/http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|archive-date=2022-03-19|access-date=2021-03-12|language=it}}</ref> si përmbyllja e [[Bashkimi i Italisë|bashkimit të Italisë]].<ref>{{Cite web|title=La Grande Guerra nei manifesti italiani dell'epoca|url=http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183754/http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|archive-date=2015-09-23|access-date=2021-03-12|language=it}}; {{Cite book|last=Genovesi|first=Piergiovanni|url=https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41|title=Il Manuale di Storia in Italia, di Piergiovanni Genovesi|date=2009-06-11|publisher=FrancoAngeli|isbn=978-8-8568-1868-0|language=it|access-date=2021-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41#v=snippet&q=%22quarta%20guerra%20d'indipendenza%22&f=false|archive-date=2024-01-16|url-status=live}}</ref> Italia, e lidhur zyrtarisht me [[Perandoria Gjermane|Perandorinë Gjermane]] dhe atë austro-hungareze në [[Aleanca e Trefishtë (1882)|Aleancën e Trefishtë]], iu bashkua [[Aleatët e Luftës së Parë Botërore|Aleatëve]] më 1915, duke hyrë në luftë me një [[Traktati i fshehtë i Londrës|premtim]] për përfitime të konsiderueshme territoriale, ku përfshiheshin [[Kranjska e Brendshme]] perëndimore, ish-[[Bregdeti austriak]], [[Dalmacia]] dhe pjesë të [[Perandoria Osmane|Perandorisë Osmane]]. Kontributi i vendit në fitoren e Aleatëve i siguroi një vend mes fuqive të quajtura «[[Katër të Mëdhenjtë (Lufta e Parë Botërore)|Katër të Mëdhenjtë]]». Riorganizimi i ushtrisë dhe rekrutimi i detyrueshëm çuan në fitore italiane. Në tetor 1918, italianët nisën një ofensivë të madhe, e cila përfundoi me fitore në [[Beteja e Vittorio Venetos|Betejën e Vittorio Venetos]].<ref>Burgwyn, H. James: ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940.'' Greenwood Publishing Group, 1997, f. 4. {{ISBN|0-2759-4877-3}}. Schindler, John R.: ''Isonzo: The Forgotten Sacrifice of the Great War.'' Greenwood Publishing Group, 2001, f. 303. {{ISBN|0-2759-7204-6}}. Mack Smith, Denis: ''Mussolini.'' Knopf, 1982, f. 31. {{ISBN|0-3945-0694-4}}.</ref> Kjo shënoi fundin e luftës në Frontin Italian, siguroi shpërbërjen e Perandorisë Austro-Hungareze dhe luajti rol të rëndësishëm në përfundimin e luftës më pak se dy javë më vonë.<ref>{{Cite book |last=Gooch |first=John |title=The Italian Army and the First World War |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0521194883 |language=en}}</ref> Gjatë luftës, vdiqën më shumë se 650.000 ushtarë italianë dhe po aq civilë,<ref>{{Cite book|last=Mortara|first=G|title=La Salute pubblica in Italia durante e dopo la Guerra|publisher=Yale University Press|year=1925|location=New Haven|language=it}}</ref> ndërsa mbretëria ishte në prag të falimentimit. [[Traktati i Saint-Germain-en-Laye (1919)|Traktati i Saint-Germain-en-Laye]] (1919) dhe [[Traktati i Rapallos (1920)|Traktati i Rapallos]] (1920) lejuan aneksimin e [[Trentino|Trentinos]] dhe [[Provinca autonome e Bolcanos|Tiroli i Jugut]], [[Marshi Julian]], [[Istria]], [[Gjiri i Kvarnerit]] dhe qyteti dalmat i [[Zara|Zarës]]. Traktati i mëvonshëm i Romës (1924) çoi në aneksimin e [[Fiume|Fiumes]] nga Italia. Italia nuk i mori territoret e tjera të premtuara nga Traktati i Londrës; prandaj, ky rezultat u denoncua si një «[[fitore e gjymtuar]]» nga [[Benito Mussolini]], gjë që ndihmoi në ngritjen e [[Fashizmi italian|fashizmit italian]]. Historianët e shohin «fitoren e gjymtuar» si një «mit politik», të përdorur nga fashistët për të nxitur imperializmin italian.<ref>G. Sabbatucci, ''La vittoria mutilata'', në AA.VV., ''Miti e storia dell'Italia unita'', Il Mulino, Bolonja, 1999, f. 101–106.</ref> Italia fitoi një vend të përhershëm në këshillin ekzekutiv të [[Lidhja e Kombeve|Lidhjes së Kombeve]].<ref>{{Cite book |last=Walters |first=F. P. |title=A History of the League of Nations |publisher=Oxford University Press |year=1952 |language=en}}</ref> === Regjimi fashist dhe Lufta e Dytë Botërore === {{Hatnote|Artikuj kryesorë: {{ill|Italia fashiste|en|Fascist Italy}}, {{ill|Historia ushtarake e Italisë gjatë Luftës së Dytë Botërore|en|Military history of Italy during World War II}}, {{ill|Fushata italiane (Lufta e Dytë Botërore)|en|Italian campaign (World War II)}} dhe {{ill|Holokausti në Itali|en|The Holocaust in Italy}}}} [[File:Mussolini mezzobusto.jpg|thumb|upright=.7|left|Diktatori fashist [[Benito Mussolini]] e quajti veten ''Duce'' dhe e sundoi vendin nga viti 1922 deri në [[Rënia e regjimit fashist në Itali|rrëzimin e tij]] më 1943.]] [[Biennio Rosso|Agjitacionet socialiste]] që pasuan shkatërrimet e Luftës së Madhe, të frymëzuara nga [[Revolucioni rus]], çuan në kundërrevolucion dhe shtypje në të gjithë Italinë. Elita liberale, e frikësuar nga një revolucion i ngjashëm me atë sovjetik, nisi të mbështeste [[Partia Kombëtare Fashiste|Partinë e vogël Kombëtare Fashiste]], të drejtuar nga Mussolini. Në tetor 1922, [[Këmishat e zeza]] të Partisë Kombëtare Fashiste organizuan një demonstratë masive dhe grushtin e shtetit të njohur si «[[Marshimi mbi Romë]]». Mbreti [[Viktor Emanueli III]] e emëroi Mussolinin [[Kryeministri i Italisë|kryeministër]], duke ua kaluar pushtetin fashistëve pa konflikt të armatosur.<ref>{{Cite book|last=Lyttelton|first=Adrian|title=The Seizure of Power: Fascism in Italy, 1919–1929|date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4155-5394-0|location=New York|pages=75–77|language=en}}; {{Cite news|title=March on Rome {{!}} Italian history|url=https://www.britannica.com/event/March-on-Rome|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504055509/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508871/March-on-Rome|archive-date=2015-05-04|access-date=2017-07-25|work=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> Mussolini i ndaloi partitë politike dhe kufizoi liritë personale, duke vendosur një diktaturë. Këto veprime tërhoqën vëmendjen ndërkombëtare dhe frymëzuan diktatura të ngjashme në [[Gjermania Naziste|Gjermaninë naziste]] dhe në Japoni.<ref>{{Cite book|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Fascism, 1914–1945|publisher=University of Wisconsin Press|year=1995|isbn=978-0299148744|language=en}}</ref> [[Fashizmi]] mbështetej te nacionalizmi dhe imperializmi italian, duke synuar zgjerimin e zotërimeve italiane përmes pretendimeve [[Irredentizmi|irredentiste]], të mbështetura te trashëgimia e Perandorisë Romake dhe e perandorive veneciane.<ref>{{Cite book|last=Rodogno|first=Davide|author-link=Davide Rodogno|title=Fascism's European Empire: Italian Occupation during the Second World War|date=2006|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|page=88|language=en}}; {{Cite book|last=Kallis|first=Aristotle A.|title=Fascist ideology: territory and expansionism in Italy and Germany, 1922–1945|date=2000|publisher=Routledge|location=London, England; New York City, USA|pages=41|language=en}}; {{Cite book|last1=Ball|first1=Terence|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought|last2=Bellamy|first2=Richard|pages=133|language=en}}; {{Cite book|last=Stephen J. Lee|url=https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157|title=European Dictatorships, 1918–1945|date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4154-5484-1|pages=157–158|access-date=2022-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001320/https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157#v=onepage&q&f=false|archive-date=2024-02-11|url-status=live|language=en}}</ref> Për këtë arsye, fashistët ndoqën një politikë të jashtme ndërhyrëse. Më 1935, Mussolini [[Lufta e Dytë Italo-Etiopiane|pushtoi Etiopinë]] dhe themeloi Afrikën Lindore Italiane, gjë që solli izolimin ndërkombëtar. Italia u tërhoq nga [[Lidhja e Kombeve]]. Më pas, Italia u [[Pakti i Çeliktë|aleatua me Gjermaninë naziste]] dhe me [[Pakti Trepalësh|Perandorinë e Japonisë]], si dhe mbështeti fuqimisht [[Francisko Franko|Francisco Francon]] gjatë [[Lufta Civile Spanjolle|Luftës Civile Spanjolle]]. Në prill 1939, Italia [[Pushtimi italian i Shqipërisë|pushtoi Shqipërinë]].<ref>{{Cite book|last=Bosworth|first=R. J. B.|title=Mussolini's Italy: Life Under the Fascist Dictatorship, 1915–1945|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=978-0143038568|language=en}}</ref> Italia hyri në Luftën e Dytë Botërore më 10 qershor 1940. Në atë kohë, Franca e kishte humbur praktikisht [[Beteja e Francës|Betejën e Francës]]. Në periudha të ndryshme, italianët përparuan në Somalilandën Britanike, në [[Egjipti|Egjipt]], në Ballkan dhe në frontet lindore. Megjithatë, ata u mundën në [[Fronti Lindor (Lufta e Dytë Botërore)|Frontin Lindor]], si edhe në fushatat e Afrikës Lindore dhe të [[Fushata e Afrikës së Veriut|Afrikës së Veriut]], duke humbur zotërimet e tyre në Afrikë dhe në Ballkan. [[Krimet e luftës italiane|Krimet italiane të luftës]] përfshinin [[Vrasjet jashtëgjyqësore|vrasje jashtëgjyqësore]] dhe [[Spastrimi etnik|spastrime etnike]],<ref>James H. Burgwyn (2004). [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005 General Roatta's war against the partisans in Yugoslavia: 1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054155/http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005|date=2013-09-21}}, Journal of Modern Italian Studies, Volume 9, Number 3, pp. 314–329(16)|language=en</ref> duke deportuar rreth 25.000 njerëz — kryesisht jugosllavë — në kampet italiane të përqendrimit dhe gjetkë. [[Partizanët Jugosllavë]] kryen krimet e tyre kundër popullsisë etnike italiane gjatë luftës dhe pas saj, përfshirë [[Masakrat e Foibes|masakrat e foibeve]]. Një [[Pushtimi aleat i Sicilisë|pushtim aleat i Sicilisë]] nisi në korrik 1943 dhe çoi në [[Rënia e regjimit fashist në Itali|shembjen e regjimit fashist]] më 25 korrik. Mussolini u rrëzua nga pushteti dhe u arrestua me urdhër të mbretit [[Viktor Emanueli III]]. Më 3 shtator, Italia nënshkroi [[Armëpushimi i Kasibilës|Armëpushimin e Kasibilës]],<!-- Nga en.wiki: ai hyri në fuqi më 8 shtator --> duke i dhënë fund luftës së saj me Mbretërinë e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara. Gjermanët, me ndihmën e fashistëve italianë, arritën të merrnin nën kontroll Italinë veriore dhe qendrore ([[Operacioni Achse]]). Vendi mbeti fushëbetejë, ndërsa Aleatët përparonin nga jugu. [[File:01 partigiani a milano1.jpg|thumb|[[Rezistenca italiane|Partizanë italianë]] në Milano gjatë kryengritjes së fundit që çoi në çlirimin e Italisë në prill 1945]] Në veri, gjermanët krijuan [[Republika Sociale Italiane|Republikën Sociale Italiane]] (RSI), një [[Shteti kukull|shtet kukull]] nazist dhe regjim bashkëpunues, me Mussolinin si udhëheqës pasi parashutistët gjermanë e [[Operacioni i Gran Sasso|shpëtuan]]. Pjesa e mbetur e trupave italiane u organizua në [[Ushtria italiane e bashkëluftimit|Ushtrinë Italiane të Bashkëluftimit]], e cila luftoi përkrah Aleatëve, ndërsa forca të tjera italiane, besnike ndaj Mussolinit, zgjodhën të luftonin përkrah gjermanëve në Ushtrinë Kombëtare Republikane. Trupat gjermane, me bashkëpunimin e RSI-së, kryen masakra dhe deportuan mijëra hebrenj në kampet e shfarosjes. Pas armëpushimit u shfaq [[Rezistenca Italiane]], e cila zhvilloi luftë guerile kundër pushtuesve gjermanë nazistë dhe bashkëpunëtorëve të tyre.<ref>G. Bianchi, ''La Resistenza'', në: AA.VV., ''Storia d'Italia'', vëll. 8, fq. 368–369.|language=it</ref> Një aspekt i kësaj periudhe ishte [[Lufta civile italiane]], e shkaktuar nga luftimet midis partizanëve dhe forcave fashiste të RSI-së.<ref>{{Cite web|title=Storia della guerra civile in Italia|url=https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013183444/https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|archive-date=2022-10-13|access-date=2023-08-28|language=it}}; Shihni librat e historianit italian [[Giorgio Pisanò]], ''Storia della guerra civile in Italia'', 1943–1945, 3 vëll., Milano, FPE, 1965, dhe librin ''L'Italia della guerra civile'' («Italia e luftës civile»), botuar më 1983 nga shkrimtari dhe gazetari italian [[Indro Montanelli]], si vëllimi i pesëmbëdhjetë i ''Storia d'Italia'' («Historia e Italisë») nga i njëjti autor.</ref><ref>{{Cite book|last=Pavone|first=Claudio|title=Una guerra civile. Saggio storico sulla moralità della Resistenza|date=1991|publisher=Bollati Boringhieri|isbn=8-8339-0629-9|location=Torino|page=238|language=it}}</ref> Në prill 1945, kur disfata dukej e pashmangshme, Mussolini u përpoq të arratisej drejt veriut,<ref>{{Citation|last=Viganò|first=Marino|title=Un'analisi accurata della presunta fuga in Svizzera|date=2001|work=Nuova Storia Contemporanea|volume=3|language=it}}</ref> por u kap dhe u ekzekutua menjëherë nga partizanët.<ref>{{Cite news|date=1945-04-28|title=1945: Italian partisans kill Mussolini|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126075555/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|archive-date=2011-11-26|access-date=2011-10-17|publisher=BBC News|language=en}}</ref> Armiqësitë përfunduan më 29 prill 1945, kur forcat gjermane në Itali u dorëzuan ([[Dorëzimi i Kazertës|Dorëzimi i Kazertës]]). Gati gjysmë milioni italianë vdiqën gjatë luftës,<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|access-date=2010-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306095718/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|archive-date=2012-03-06|url-status=live|language=en}}</ref> shoqëria ishte e përçarë dhe ekonomia pothuajse e shkatërruar — të ardhurat për frymë më 1944 arritën pikën më të ulët që nga viti 1900.<ref>{{Cite book|title=Liberal and fascist Italy, 1900–1945|date=2002|publisher=Oxford University Press|editor-last=Lyttelton|editor-first=Adrian|page=13|language=en}}</ref> Pas luftës pati një ringjallje të republikanizmit italian, që çoi në [[Referendumi institucional italian 1946|referendumin institucional italian të vitit 1946]].<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italia|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano|publisher=Treccani|date=1970|volume=VI|page=456|language=it}}</ref> === Epoka republikane === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e Republikës Italiane|en|History of the Italian Republic}}}} Italia u bë republikë pas referendumit të vitit 1946<ref>{{Cite AV media|url=https://archive.org/details/1946-06-06_Damage_Foreshadows_A-Bomb_Test|title=Damage Foreshadows A-Bomb Test, 1946/06/06 (1946) |publisher=Universal Newsreel|year=1946|access-date=2012-02-22|language=en}}</ref>, të mbajtur më 2 qershor, ditë që prej atëherë festohet si ''{{ill|Festa della Repubblica|en|Festa della Repubblica}}''. Kjo ishte hera e parë që gratë votuan në zgjedhje kombëtare.<ref>{{Cite web|title=Italia 1946: le donne al voto, dossier a cura di Mariachiara Fugazza e Silvia Cassamagnaghi |url=http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520041048/http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|archive-date=2011-05-20|access-date=2011-05-30|language=it}}; {{Cite news|title=La prima volta in cui le donne votarono in Italia, 75 anni fa|url=https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|access-date=2021-08-24|work=Il Post|date=2021-03-10|language=it}}</ref> Umberto II, i biri i Viktor Emanuelit III, u detyrua të abdikonte. Kushtetuta republikane u miratua më 1948. Sipas {{ill|Traktati i Parisit ndërmjet Italisë dhe Fuqive Aleate|en|Treaty of Paris between Italy and the Allied Powers}}, territoret pranë [[Deti Adriatik|Detit Adriatik]] iu aneksuan [[Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë|Jugosllavisë]], duke shkaktuar [[Eksodi istriano-dalmat|eksodin istriano-dalmat]], gjatë të cilit emigruan rreth 300.000 [[Italianët istrianë|istrianë]] dhe [[Italianët dalmatë|dalmatë]].<ref>{{Cite web|last=Tobagi|first=Benedetta|title=La Repubblica italiana {{!}} Treccani, il portale del sapere|url=http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001726/http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|archive-date=2016-03-05|access-date=2015-01-28|publisher=Treccani.it|language=it}}</ref> Italia humbi të gjitha zotërimet e saj koloniale, duke i dhënë fund [[Perandoria Italiane|Perandorisë Italiane]]. [[File:Alcide de Gasperi 2.jpg|thumb|upright=.7|[[Alcide De Gasperi]], [[Kryeministri i Italisë|kryeministri]] i parë i Italisë republikane dhe një nga Etërit themelues të Bashkimit Evropian]] Frika nga marrja e pushtetit nga komunistët luajti rol vendimtar në [[Zgjedhjet e përgjithshme italiane të vitit 1948|zgjedhjet e vitit 1948]], kur [[Democrazia Cristiana|Demokracia e Krishterë]], nën drejtimin e [[Alcide De Gasperi]]t, fitoi bindshëm.<ref>{{Cite book|last1=Lawrence S. Kaplan|url=https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|title=NATO 1948: The Birth of the Transatlantic Alliance |last2=Morris Honick|date=2007|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-3917-4|pages=52–55|access-date=2020-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|archive-date=2024-01-16|url-status=live|language=en}}; {{Cite book|author=Robert Ventresca|title=From Fascism to Democracy: Culture and Politics in the Italian Election of 1948 |publisher=University of Toronto Press|date=2004|pages=236–37|language=en}}</ref> Si rrjedhojë, më 1949 Italia u bë anëtare e [[NATO|NATO-s]]. [[Plani Marshall]] e rigjallëroi ekonominë, e cila deri në fund të viteve 1960 përjetoi një periudhë të quajtur {{ill|Mrekullia ekonomike italiane|en|Italian economic miracle}}. Në vitet 1950, Italia u bë një nga vendet themeluese të [[Komunitetet Evropiane|Komuniteteve Evropiane]], pararendëse të Bashkimit Evropian. Nga fundi i viteve 1960 deri në fillim të viteve 1980, vendi përjetoi ''{{ill|Vitet e Plumbit (Itali)|en|Years of Lead (Italy)}}'', të karakterizuara nga vështirësi ekonomike, veçanërisht pas [[Kriza e naftës e vitit 1973|krizës së naftës të vitit 1973]], konflikte shoqërore dhe masakra terroriste.<ref>{{Cite web|year=1995|title=Commissione parlamentare d'inchiesta sul terrorismo in Italia e sulle cause della mancata individuazione dei responsabili delle stragi (Parliamentary investigative commission on terrorism in Italy and the failure to identify the perpetrators)|url=http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819211212/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf <!-- Nga en.wiki: Bot retrieved archive -->|archive-date=2006-08-19|access-date=2006-05-02|language=it}}; {{In lang|en|it|fr|de}} {{Cite web|title=Secret Warfare: Operation Gladio and NATO's Stay-Behind Armies|url=http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm#Documents|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060425182721/http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm|archive-date=2006-04-25|access-date=2006-05-02|publisher=Swiss Federal Institute of Technology / International Relation and Security Network|language=en}}; {{Cite web|date=2000-06-24|title=Clarion: Philip Willan, Guardian, 24 June 2000, p. 19 |url=http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329113138/http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|archive-date=2010-03-29|access-date=2010-04-24|publisher=Cambridgeclarion.org|language=en}}</ref> Ekonomia u rimëkëmb dhe Italia u bë fuqia e pestë industriale në botë, pasi në vitet 1970 iu bashkua [[G7|Grupit të Shtatë (G7)]]. Megjithatë, borxhi publik u rrit me shpejtësi duke kaluar 100% të PBB-së. Midis viteve 1992 dhe 1993, Italia u përball me sulme terroriste të kryera nga [[Mafia siçiliane]], si pasojë e masave të reja qeveritare kundër mafias.<ref>{{Cite web|date=2012-03-08|title=New Arrests for Via D'Amelio Bomb Attack|url=https://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013204755/http://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|archive-date=2012-10-13|access-date=2019-02-09|website=Corriere della Sera|language=en}}</ref> Votuesit, të zhgënjyer nga paraliza politike, borxhi i madh publik dhe korrupsioni i përhapur i zbuluar nga hetimi [[Mani pulite|Duart e Pastra]], kërkuan reforma rrënjësore. Demokristianët, të cilët kishin qeverisur për gati 50 vjet, përjetuan një krizë dhe u shpërbënë, duke u ndarë në fraksione.<ref>{{Cite journal|last=Buonomo|first=Giampiero|year=2015|title=Tovaglie pulite|journal=Mondoperaio Edizione Online|language=it}}</ref> Komunistët u riorganizuan si forcë socialdemokrate. Gjatë viteve 1990 dhe 2000, koalicionet e qendrës së djathtë (të dominuara nga manjati i medias [[Silvio Berlusconi]]) dhe të qendrës së majtë (të drejtuara nga profesori [[Romano Prodi]]) qeverisën me radhë. Në fillim të shekullit XXI, Italia përjetoi një periudhë të zgjatur paqëndrueshmërie politike dhe ekonomike, të ndikuar fort nga krizat ndërkombëtare. Pasojat e [[Recesioni i madh|Recesionit të Madh]], që nisi në vitin 2008, patën ndikim të ndjeshëm në ekonominë dhe financat publike të vendit, duke çuar në miratimin e masave shtrënguese dhe në mbështetje më të madhe te qeveritë teknokrate ose të koalicionit të gjerë, të synuara për të siguruar stabilitet dhe besueshmëri ndërkombëtare.<ref>{{Cite news|last=Hooper|first=John|date=2011-11-16|title=Mario Monti appoints technocrats to steer Italy out of economic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319230844/https://web.archive.org/web/20200319230844/https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|archive-date=2020-03-19|access-date=2020-03-19|work=The Guardian|language=en}}</ref> [[File:Imigrantes salvos no Mar Mediterrâneo - SALVAMAR 2015 (52149723177).jpg|300px|thumb|[[Illegal immigrants|Emigrantë të paligjshëm]] në Detin Mesdhe, duke lundruar drejt portit italian të [[Katania|Katanias]], më 5 shtator 2015]] Gjatë viteve 2010, kryeministri i ri [[Matteo Renzi]] u përpoq të sillte reforma institucionale, të cilat synonin të thjeshtonin sistemin politik dhe të forconin degën ekzekutive, por këto nisma u rrëzuan në një [[Italian constitutional referendum, 2016|referendum]] më 2016. Në të njëjtën kohë, [[European migrant crisis|kriza evropiane e migracionit]] e vendosi Italinë në një rol qendror, si pikë e rëndësishme hyrjeje në [[Bashkimi Evropian|Bashkimin Evropian]] përmes Mesdheut,<ref>{{Cite news|date=2018-05-21|title=What will Italy's new government mean for migrants?|url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|archive-date=2019-04-01|access-date=2018-06-08|work=The Local Italy|language=en}}</ref> duke sjellë një fluks të madh migrantësh dhe azilkërkuesish, veçanërisht nga Afrika nënsahariane.<ref>{{Cite news|date=2017-07-18|title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals|url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|archive-date=2019-04-02|access-date=2018-06-08|work=Reuters|language=en}}</ref> Ky zhvillim pati pasoja të dukshme shoqërore dhe politike, duke nxitur debat publik në rritje mbi imigracionin dhe duke sjellë rritjen e mbështetjes për partitë populiste.<ref>{{Cite news|title=Italy starts to show the strains of migrant influx|url=https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429061446/https://web.archive.org/web/20170429061446/https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|archive-date=2017-04-29|access-date=2017-01-10|work=The Local|language=en}}; {{Cite news|title=Italy's far right jolts back from dead|url=http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|access-date=2017-01-10|work=Politico|date=2016-02-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119122156/http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|archive-date=2017-01-19|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2018-05-24|title=Opinion – The Populists Take Rome|url=https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|archive-date=2022-01-03|access-date=2018-06-02|work=The New York Times|language=en}}{{Cbignore}}</ref> [[Pandemia e COVID-19 në Itali|Pandemia e COVID-19]], e cila nisi në vitin 2020, ndikoi rëndë shëndetin publik dhe ecurinë ekonomike të vendit, duke i përkeqësuar dobësitë strukturore ekzistuese.<ref>{{Cite news|last=Ellyatt|first=Holly|date=2020-03-19|title=Italy's lockdown will be extended, prime minister says as death toll spikes and hospitals struggle|url=https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084719/https://web.archive.org/web/20200319084719/https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|archive-date=2020-03-19|access-date=2020-03-19|publisher=CNBC|language=en}}</ref> Si përgjigje, u miratuan [[COVID-19 lockdowns in Italy|masa të jashtëzakonshme]] për të mbështetur ekonominë, shumë prej të cilave u koordinuan në nivel evropian.<ref>[https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041/ L'Italia pagherà il conto più salato della crisi post-epidemia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527124958/https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041|date=2020-05-27}}, AGI</ref><ref>{{Cite web|date=2021-02-12|title=Mario Draghi's new government to be sworn in on Saturday|url=http://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419104552/https://web.archive.org/web/20210419104552/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|archive-date=2021-04-19|access-date=2021-02-19|website=The Guardian|language=en}}</ref> Në vitin 2022, [[Giorgia Meloni]] u betua si kryeministrja e parë grua e Italisë.<ref>{{Cite news|date=2022-10-21|title=Who is Giorgia Meloni? The rise to power of Italy's new far-right PM|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024023546/https://web.archive.org/web/20221024023546/https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|archive-date=2022-10-24|access-date=2022-10-24|publisher=BBC News|language=en}}</ref> == Gjeografia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeografia e Italisë|en|Geography of Italy}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Gjeologjia e Italisë|en|Geology of Italy}} · {{ill|Vullkanizmi në Itali|en|Volcanism of Italy}} · {{ill|Lista e lumenjve të Italisë|en|List of rivers of Italy}} · {{ill|Lista e liqeneve të Italisë|en|List of lakes of Italy}} · {{ill|Lista e ishujve të Italisë|en|List of islands of Italy}} · {{ill|Italia (rajon gjeografik)|en|Italy (geographical region)}}}} [[File:Italy relief location map.jpg|thumb|upright|left|Hartë topografike e Italisë]] Italia, territori i së cilës përkon në masë të madhe me rajonin gjeografik me të njëjtin emër,<ref name="Treccani">{{Citation |title=Italia |volume=VI |page=413 |year=1970 |publisher=Treccani |language=it |encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref> ndodhet në Evropën Jugore<ref>{{Cite web |title=Southern Europe, a peninsula extending into the central Mediterranean Sea, northeast of Tunisia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |archive-date=2021-07-01 |access-date=2021-08-17 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> (dhe konsiderohet gjithashtu pjesë e Evropës Perëndimore{{efn|name=WE}}), mes gjerësive gjeografike [[35th parallel north|35°]] dhe 47° në veri, si dhe gjatësive gjeografike [[6th meridian east|6°]] dhe [[19th meridian east|19°]] në lindje. Në veri, nga perëndimi në lindje, Italia kufizohet me Francën, Zvicrën, Austrinë dhe Slloveninë; kufiri i saj përcaktohet afërsisht nga ujëndarësi i [[Alpet|Alpeve]], i cili rrethon {{ill|Luginën e Posë|en|Po Valley}} dhe {{ill|Rrafshinën e Venetos|en|Venetian Plain}}. Ajo përfshin të gjithë [[Gadishulli Apenin|Gadishullin Apenin]], Siçilinë dhe Sardenjën (ishujt më të mëdhenj të Mesdheut), si edhe shumë ishuj më të vegjël.<ref name="Treccani" /> Një pjesë e territorit italian shtrihet përtej pellgut të Alpeve, ndërsa disa ishuj ndodhen jashtë shelfit kontinental të [[Evroazia|Evroazisë]]. Sipërfaqja e vendit është {{Convert|301230|km2|0|abbr=out}}, prej të cilave {{Convert|294020|km2|0|abbr=on}} janë tokë dhe {{Convert|7210|km2|0|abbr=on}} ujë.<ref name="Area">{{Cite web|date=2014-10-30|title=Principali dimensioni geostatistiche e grado di urbanizzazione del Paese|url=https://www.istat.it/it/archivio/137001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117054950/https://www.istat.it/it/archivio/137001|archive-date=2014-11-17|access-date=2019-03-22|website=istat.it|language=it}}</ref> Duke përfshirë ishujt, Italia ka një vijë bregdetare prej {{Convert|7600|km|0|abbr=off}} përgjatë [[Deti Mesdhe|Detit Mesdhe]], [[Deti Ligur|Detit Ligur]] dhe [[Deti Tirren|Detit Tirren]],<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tyrrhenian Sea|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|publisher=Cambridge University Press|url=https://www.britannica.com/place/Tyrrhenian-Sea|access-date=2017-07-18|editor-last=Chisholm|editor-first=Hugh|editor-link=Hugh Chisholm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711020502/https://web.archive.org/web/20180711020502/https://www.britannica.com/place/Tyrrhenian-Sea|archive-date=2018-07-11|url-status=live|language=en}}</ref> [[Deti Jon|Detit Jon]]<ref>{{Cite book|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas|publisher=Organisation hydrographique internationale|year=1953|edition=3rd|access-date=2020-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=2011-10-08|issue=28|language=en}}</ref> dhe [[Deti Adriatik|Detit Adriatik]].{{Sfn|Cushman-Roisin|Gačić|Poulain|2001|pp=1–2}} Kufiri i saj me Francën është {{Convert|488|km|0|abbr=on}}; me Zvicrën, {{Convert|740|km|0|abbr=on}}; me Austrinë, {{Convert|430|km|0|abbr=on}}; dhe me Slloveninë, {{Convert|232|km|0|abbr=on}}. Shtetet sovrane të [[San Marino]]s dhe [[Vatikani|Vatikanit]] (vendi më i vogël në botë dhe selia e [[Kisha Katolike Romake|Kishës Katolike Romake]] mbarëbotërore, e qeverisur nga [[Selia e Shenjtë]]) janë enklava brenda Italisë,<ref>{{Cite encyclopedia|year=2012|title=San Marino|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|access-date=2011-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180105/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|archive-date=2011-05-11|url-status=live|language=en}}; {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|title=Vatican country profile|year=2018|publisher=BBC News|access-date=2018-08-24|archive-date=2018-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011001/https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|url-status=live|language=en}}</ref> ndërsa [[Campione d'Italia]] është një enklavë e jashtme italiane në Zvicër.<ref>{{Cite web|title=Democracy in Figures|url=http://demo.istat.it/index_e.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126215040/http://demo.istat.it/index_e.php|archive-date=2021-01-26|access-date=2021-05-28|website=Istituto Nazionale di Statistica|language=en}}</ref> Kufiri me San Marinon është {{Convert|39|km|0|abbr=on}} i gjatë; ai me Vatikanin është {{Convert|3.2|km|1|abbr=on}}.<ref name="Area" /> [[File:Monte Bianco DSF1243-m.jpg|thumb|[[Mont Blank]] (''Monte Bianco'') në [[Lugina e Aostës|Luginën e Aostës]], pika më e lartë në Bashkimin Evropian]] Mbi 35% e territorit italian është malor.<ref name="eug92">{{Cite book|last=Riganti|first=dir. da Alberto|title=Enciclopedia universale Garzanti.|publisher=Garzanti|year=1991|isbn=8-8115-0459-7|edition=Nuova ed. aggiornata e ampliata.|location=Milano|language=it}}</ref> [[Malet Apenine]] formojnë boshtin e gadishullit, ndërsa Alpet përbëjnë pjesën më të madhe të kufirit verior të vendit. Pika më e lartë e Italisë ndodhet në majën e [[Mont Blank|Mont Blankut]] (''Monte Bianco''), në lartësinë {{Cvt|4810|m|ft}}. Ndër malet e tjera të njohura përfshihen [[Matehorn]]i (''Monte Cervino''), në Alpet perëndimore, dhe [[Dolomitet]], në Alpet lindore. Shumë zona të Italisë janë me origjinë vullkanike. Shumica e ishujve të vegjël dhe arkipelagëve në jug janë ishuj vullkanikë. Vullkanet aktive përfshijnë [[Etna|Etën]] në Siçili (më i madhi në Evropë), Vulcanon, Strombolin dhe Vezuvin. Shumica e {{ill|lumenjve të Italisë|en|rivers of Italy}} derdhen në Detin Adriatik ose në Detin Tirren.<ref>{{Cite web|title=List of Italian rivers|url=http://www.comuni-italiani.it/fiumi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916010640/http://www.comuni-italiani.it/fiumi|archive-date=2017-09-16|access-date=2018-07-30|publisher=comuni-italiani.it|language=it}}</ref> Lumi më i gjatë është [[Lumi Po]], i cili buron në Alpe pranë kufirit perëndimor dhe përshkon ultësirën e Padit deri në Adriatik.<ref>{{Cite magazine|last=Zwingle|first=Erla|date=May 2002|title=Italy's Po River Punished for centuries by destructive floods, northern Italians stubbornly embrace their nation's longest river, which nurtures rice fields, vineyards, fisheries – and legends|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223133709/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|archive-date=2007-12-23|access-date=2009-04-06|magazine=National Geographic|language=en}}</ref> Lugina e Posë është rrafshina më e madhe, me sipërfaqe {{Convert|46000|km2|abbr=on}}, dhe përfshin mbi 70% të ultësirave të vendit.<ref name="eug92" /> Liqenet më të mëdha, sipas radhës së sipërfaqes, janë: [[Liqeni Garda|Garda]] ({{Convert|367.94|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}), [[Liqeni Maggiore|Maggiore]] ({{Convert|212.51|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}) dhe [[Liqeni i Komos|Como]] ({{Convert|145.9|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).<ref>{{Cite web|title=Morphometric and hydrological characteristics of some important Italian lakes|url=http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205043503/http://web.archive.org/web/20100205043503/http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|archive-date=2010-02-05|access-date=2010-03-03|publisher=Istituto per lo Studio degli Ecosistemi|location=Verbania Pallanza|language=en}}</ref> === Klima === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Klima e Italisë|en|Climate of Italy}}}} [[File:Italy Köppen.svg|thumb|Hartë e Italisë sipas {{ill|Klasifikimit klimatik Köppen|en|Köppen climate classification}}<ref>{{Cite journal|last1=Beck|first1=Hylke E.|last2=Zimmermann|first2=Niklaus E.|last3=McVicar|first3=Tim R.|last4=Vergopolan|first4=Noemi|last5=Berg|first5=Alexis|last6=Wood|first6=Eric F.|author-link6=Eric Franklin Wood|date=30 October 2018|title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution|journal=Scientific Data|volume=5|article-number=180214|bibcode=2018NatSD...580214B|doi=10.1038/sdata.2018.214|doi-access=free|pmc=6207062|pmid=30375988|language=en}}</ref>]] Klima e Italisë ndikohet nga detet që e rrethojnë vendin në të gjitha anët, përveç veriut; ato shërbejnë si rezervuar nxehtësie dhe lagështie. Brenda zonës së butë jugore, këto dete përcaktojnë një klimë mesdhetare me dallime lokale.<ref>{{Cite web|title=Che cosa significa clima temperato e cosa significa clima continentale|url=https://www.ideegreen.it/cosa-significa-clima-temperato-cosa-significa-clima-continentale-141457.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308180036/https://www.ideegreen.it/cosa-significa-clima-temperato-cosa-significa-clima-continentale-141457.html|archive-date=8 March 2022|access-date=8 March 2022|language=it}}</ref> Për shkak të gjatësisë së gadishullit dhe zonave të brendshme kryesisht malore, klima është shumë e larmishme. Në pjesën më të madhe të zonave të brendshme veriore dhe qendrore, klima varion nga subtropikale e lagësht në kontinentale të lagësht dhe {{ill|klimë oqeanike|en|Oceanic climate}}. Lugina e Po-së ka kryesisht klimë subtropikale të lagësht, me dimra të freskët dhe vera të nxehta.<ref>Adriana Rigutti, ''Meteorologia'', Giunti, f. 95, 2009.; Thomas A. Blair, ''Climatology: General and Regional'', Prentice Hall, f. 131–132</ref> Zonat bregdetare të [[Liguria|Ligurias]], Toskanës dhe pjesës më të madhe të jugut përgjithësisht përputhen me tiparet e zakonshme të klimës mesdhetare, siç përshkruhet në {{ill|klasifikimin klimatik Köppen|en|Köppen climate classification}}. Kushtet në bregdet ndryshojnë nga ato në brendësi, sidomos gjatë dimrit, kur lartësitë më të mëdha priren të jenë të ftohta, të lagështa dhe shpesh me dëborë. Zonat bregdetare kanë dimra të butë dhe vera të nxehta e përgjithësisht të thata; luginat e ulëta janë të nxehta gjatë verës. Temperaturat e dimrit variojnë nga 0 °C në Alpe deri në 12 °C në Sicili; temperaturat mesatare të verës variojnë nga 20 °C deri në mbi 25 °C. Dimrat mund të ndryshojnë shumë: në veri mund të ketë periudha të zgjatura të ftohti, mjegulle dhe dëbore, ndërsa në jug kushtet janë më të buta e me më shumë diell. Verat janë të nxehta në të gjithë vendin, përveç zonave në lartësi të mëdha, veçanërisht në jug. Në zonat veriore dhe qendrore mund të ketë stuhi të forta nga pranvera deri në vjeshtë.<ref>{{Cite web|title=Climate Atlas of Italy|url=http://clima.meteoam.it/atlanteClimatico.php?ling=eng|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114223307/http://clima.meteoam.it/atlanteClimatico.php?ling=eng|archive-date=14 November 2012|access-date=30 September 2012|publisher=Network of the Air Force Meteorological Service|language=en}}</ref> === Biodiversiteti === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Fauna e Italisë|en|Fauna of Italy}} dhe {{ill|Flora e Italisë|en|Flora of Italy}}}} {{Hatnote|Shih më tej: {{ill|Kopshti italian|en|Italian garden}}}} Gjeografia e larmishme e Italisë, përfshirë [[Alpet]], Apeninet, pyjet e Italisë qendrore, si dhe garigën dhe shkurret makie të Italisë jugore, kontribuon në shumëllojshmërinë e habitateve. Duke qenë se gadishulli ndodhet në qendër të Mesdheut dhe formon një korridor midis Evropës Qendrore dhe Afrikës së Veriut, si dhe ka 8.000 km vijë bregdetare, Italia ka pritur specie nga [[Ballkani]], Euroazia dhe Lindja e Mesme. Italia ka ndoshta nivelin më të lartë të [[Bioshumëllojshmëria|biodiversitetit]] shtazor në Evropë, me mbi 57.000 specie të regjistruara, që përfaqësojnë më shumë se një të tretën e gjithë faunës evropiane,<ref>{{Cite web|title=Italy's Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity|url=http://www.minambiente.it/sites/default/files/archivio/allegati/biodiversita/italian_fifth_report_cbd.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094031/http://www.minambiente.it/sites/default/files/archivio/allegati/biodiversita/italian_fifth_report_cbd.pdf|archive-date=2015-05-18|access-date=2015-05-17|publisher=Italian Ministry for the Environment, Land and Sea|page=7|language=en}}</ref> si dhe nivelin më të lartë të biodiversitetit të specieve shtazore dhe bimore brenda [[Bashkimi Evropian|BE-së]].<ref>{{Cite web|title=Italy – Main Details|url=https://www.cbd.int/countries/profile/?country=it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512013114/http://web.archive.org/web/20120512013114/http://www.cbd.int/countries/profile.shtml?country=it|archive-date=2012-05-12|access-date=2023-09-10|publisher=Convention on Biological Diversity|language=en}}</ref> [[File:C. l. italicus in MNP.jpg|thumb|upright=.7|left|Ujku italian, kafsha kombëtare e Italisë]] Fauna e Italisë përfshin 4.777 specie shtazore endemike,<ref>{{Cite web|title=Checklist E Distribuzione Della Fauna Italiana|url=https://faunaitalia.it/documents/CKmap_ITA.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://faunaitalia.it/documents/CKmap_ITA.pdf|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-10|page=29|language=it}}</ref> ndër të cilat lakuriqi veshgjatë sard, dreri i kuq sard, salamandra syze, salamandra kafe e shpellave, tritoni italian, bretkosa italiane e përrenjve, thithlopa e verdhëbarkë e Apenineve, hardhuca murale italiane dhe breshka e pellgjeve të Sicilisë. Ka 119 specie gjitarësh,<ref>{{Cite web|title=Mammiferi d'Italia – Ministero della Transizione Ecologica|url=https://www.mite.gov.it/sites/default/files/archivio/biblioteca/qcn_14.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220529064555/https://www.mite.gov.it/sites/default/files/archivio/biblioteca/qcn_14.pdf|archive-date=2022-05-29|access-date=2022-03-11|page=7|language=it}}</ref> 550 specie zogjsh,<ref>{{Cite web|title=Uccelli|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/uccelli|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311153732/https://www.treccani.it/enciclopedia/uccelli|archive-date=2022-03-11|access-date=2022-03-11|language=it}}</ref> 69 specie zvarranikësh,<ref>{{Cite web|last1=Peter Uetz|last2=Jakob Hallermann|last3=Jiri Hosek|title=Distribution: italy|url=https://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?location=italy&submit=Search|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?location=italy&submit=Search|archive-date=2023-01-09|access-date=2021-06-22|website=The Reptile Database|language=en}}</ref> 39 specie amfibësh,<ref>{{Cite web|title=Quali sono gli anfibi autoctoni?|url=http://www.legambienteanimalhelp.it/anfibi-autoctoni|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075835/http://www.legambienteanimalhelp.it/anfibi-autoctoni|archive-date=2022-03-19|access-date=2022-03-11|language=it}}</ref> 623 specie peshqish<ref>{{Cite web|title=All fishes reported from Italy|url=http://www.fishbase.us/country/CountryChecklist.php?what=list&trpp=50&c_code=380&csub_code=&cpresence=present&sortby=alpha2&vhabitat=all2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110724/http://www.fishbase.us/country/CountryChecklist.php?what=list&trpp=50&c_code=380&csub_code=&cpresence=present&sortby=alpha2&vhabitat=all2|archive-date=2024-01-16|access-date=2022-03-10|language=en}}</ref> dhe 56.213 specie jovertebroresh, prej të cilave 37.303 janë specie insektesh.<ref>{{Cite web|title=Dove operiamo|url=https://www.cittametropolitana.mi.it/gev/dove_operiamo/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://www.cittametropolitana.mi.it/gev/dove_operiamo/index.html|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-11|language=it}}</ref> Tradicionalisht, flora e Italisë vlerësohej se përbëhej nga rreth 5.500 specie bimësh vaskulare.<ref>Pignatti, S. (1982). ''Flora d'Italia''. Edagricole, Bologna, vol. 1–3, 1982</ref> Megjithatë, që nga viti 2005, në ''Data bank of Italian vascular flora'' janë regjistruar 6.759 specie. <ref>{{Cite web|title=Riccardo Guarino, Sabina Addamiano, Marco La Rosa, Sandro Pignatti ''Flora Italiana Digitale'': an interactive identification tool for the Flora of Italy|url=https://www.openstarts.units.it/dspace/bitstream/10077/3767/1/Guarino%20et%20al,%20bioidentify.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226162840/https://www.openstarts.units.it/dspace/bitstream/10077/3767/1/Guarino%20et%2al,%20bioidentify.pdf|archive-date=2016-12-26|language=en}}</ref> Italia ka 1.371 lloje dhe nënlloje endemike bimësh,<ref>{{Cite web|title=An inventory of vascular plants endemic to Italy|url=https://biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.168.1.1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624045915/https://web.archive.org/web/20200624045915/https://biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.168.1.1|archive-date=2020-06-24|access-date=2022-03-12|language=en}}</ref> ndër të cilat bredhi sicilian, kolumbina e Barbaricinës, kalendula e detit, ''[[Santolina pinnata|santolina pinnata]]'' dhe ''[[Viola ucriana|viola ucriana]]''. Italia është nënshkruese e [[Konventa e Bernës|Konventës së Bernës për Ruajtjen e Kafshëve të Egra dhe Habitateve Natyrore të Evropës]] dhe e {{ill|Direktiva e habitateve|en|Habitats Directive}}. Italia ka shumë kopshte botanike dhe historike.<ref>{{Cite web|title=I parchi fioriti e gli orti botanici più belli d'Italia|date=July 2016|url=https://initalia.virgilio.it/i-parchi-fioriti-e-gli-orti-botanici-piu-belli-ditalia-3693|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172952/https://initalia.virgilio.it/i-parchi-fioriti-e-gli-orti-botanici-piu-belli-ditalia-3693|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-14|language=it}}; {{Cite web|url=https://www.casevacanza.it/idee/i-giardini-piu-belli-d-italia|title=Top10: i giardini più belli d'Italia|access-date=2022-03-15|language=it|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://web.archive.org/web/20230109172951/https://www.casevacanza.it/idee/i-giardini-piu-belli-d-italia|url-status=live}}</ref> Kopshti italian mbështetet stilistikisht te simetria, gjeometria aksiale dhe parimi i vendosjes së rendit mbi natyrën. Ai ndikoi në {{ill|Historia e kopshtarisë|en|History of gardening}}, veçanërisht në kopshtet franceze dhe angleze.<ref>{{Cite web|date=2022-03-11|title=Alla scoperta delle meraviglie del giardino all'italiana|url=https://www.tuttogreen.it/giardino-all-italiana|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://web.archive.org/web/20230109172951/https://www.tuttogreen.it/giardino-all-italiana|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-28|language=it}}</ref> Kopshti italian u ndikua nga kopshtet romake dhe ato të Rilindjes italiane. {{ill|Ujku italian|en|Italian wolf}} është kafsha kombëtare e Italisë,<ref>{{Cite web|last=Sheri Foster|date=January 2021|title=What is Italy national animal?|url=https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://web.archive.org/web/20230109172951/https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|archive-date=2023-01-09|access-date=2021-11-15|website=Yourtrip.com|language=en}}; {{Cite web|url=https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|title=Il lupo grigio degli appennini e l animale dell Italia|author=James Hansen|date=June 2018|access-date=2021-11-15|archive-date=2022-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126224852/https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|url-status=live|language=it}}</ref> ndërsa pema kombëtare është [[Mareja|mareja]].<ref name="altovastese">{{Cite web|date=2011-10-03|title=Il corbezzolo simbolo dell'Unità d'Italia. Una specie che resiste agli incendi|url=http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205120852/http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|archive-date=2016-02-05|access-date=2016-01-25|language=it}}</ref> Kjo lidhet me faktin se ujku italian, që banon në [[Malet Apenine]] dhe Alpet perëndimore, zë një vend të spikatur në kulturat latine dhe italiane, si në legjendën e [[Themelimi i Romës|themelimit të Romës]],<ref>{{Cite book|last=Livy|title=The history of Rome|publisher=Printed for A. Strahan|others=George Baker (trans.)|year=1797|language=en}}</ref> ndërsa gjethet e gjelbra, lulet e bardha dhe frutat e kuqe të marejës, vendase në Mesdhe, kujtojnë ngjyrat e flamurit.<ref name="altovastese"/> Zogu kombëtar është {{ill|Harabeli italian|en|Italian sparrow}},<ref>{{cite web|title=Passero Italiano: L'uccello nazionale d'Italia|date=2022-12-18|url=https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|publisher=Conca Ternana Oggi|access-date=2024-08-22|archive-date=2024-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240822123815/https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|url-status=live|language=it}}</ref> ndërsa lulja kombëtare është lulja e marejës.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|title=Il fiore nazionale dell'Italia (e quello degli altri Paesi del mondo)|website=[[MSN]]|access-date=2024-08-26|language=it|archive-date=2024-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002211951/https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|url-status=live}}</ref> Ndër kafshët e tjera të rëndësishme të vendit janë ariu i murrmë marsikan, [[Rrëqebulli evroaziatik|rrëqebulli evroaziatik]], dhia e egër alpine dhe [[Derri i egër|derri i egër]].<ref>{{Cite web|url=http://www.italian-journal-of-mammalogy.it/pdf-111473-47324|title=Mammals of Italy: an annotated checklist|website=www.italian-journal-of-mammalogy.it|language=en}}</ref> === Mjedisi === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e parqeve kombëtare të Italisë|en|List of national parks of Italy}}, {{ill|Lista e parqeve rajonale të Italisë|en|List of regional parks of Italy}} dhe {{ill|Lista e zonave detare të mbrojtura të Italisë|en|List of Marine Protected Areas of Italy}}}} [[File:National and Regional Parks of Italy.svg|thumb|Parqet kombëtare dhe rajonale në Itali]] Pas rritjes së shpejtë industriale, Italisë iu desh kohë të merrej me problemet e saj mjedisore. Pas përmirësimeve, Italia renditet e 84-ta në botë për qëndrueshmërinë ekologjike.<ref>{{Cite web|title=Italy – Environment|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064224/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|archive-date=2009-07-01|access-date=2010-08-02|publisher=Dev.prenhall.com|language=en}}</ref> Sipërfaqja e përgjithshme e mbrojtur nga parqet kombëtare, parqet rajonale dhe rezervatet natyrore mbulon rreth 11% të territorit italian,<ref>{{Cite web|title=Regione e aree protette|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111173345/https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|archive-date=2022-01-11|access-date=2022-01-11|language=it}}</ref> ndërsa 12% e vijës bregdetare të Italisë është e mbrojtur.<ref>{{Cite web|title=Le aree protette in Italia|url=http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302220957/http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|archive-date=2022-03-02|access-date=2022-03-02|language=it}}</ref> Italia ka qenë një ndër prodhuesit kryesorë të energjisë së rinovueshme në botë; në vitin 2010, ajo renditej e katërta për kapacitetin e instaluar të [[Energjia diellore|energjisë diellore]]<ref>{{Cite web|date=2010-07-15|title=Renewables 2010 Global Status Report |url=http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820095506/http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|archive-date=2011-08-20|access-date=2010-07-16|publisher=[[REN21]]|language=en}}; {{Cite web|title=Photovoltaic energy barometer 2010 – EurObserv'ER |url=https://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011224419/http://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|archive-date=2010-10-11|access-date=2010-10-30|language=en}}</ref> dhe e gjashta për kapacitetin e [[Energjia e erës|energjisë së erës]].<ref>{{Cite web|date=February 2011|title=World Wind Energy Report 2010 |url=http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904232058/http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|archive-date=2011-09-04|access-date=2011-08-08|publisher=[[World Wind Energy Association]]|language=en}}</ref> Në vitin 2020, energjia e rinovueshme përbënte afërsisht 37% të konsumit energjetik të Italisë.<ref>{{Cite web|date=2021-05-25|title=Renewables provided 37% of Italy's energy in 2020 – English |url=https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023040922/https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|archive-date=2021-10-23|access-date=2021-05-28|website=ANSA.it|language=en}}</ref> Vendi përdori reaktorë bërthamorë nga viti 1963 deri më 1990, por, pas [[Fatkeqësia e Çernobilit|fatkeqësisë së Çernobilit]] dhe {{ill|referendumeve|en|1987 Italian referendums|lt=referendumeve}}, programi bërthamor u ndërpre. Në vitin 2008, qeveria e përmbysi këtë vendim dhe planifikoi ndërtimin e deri në katër centraleve bërthamore. Megjithatë, pas [[Aksidenti bërthamor në Fukushima|aksidentit bërthamor në Fukushima]], një referendum e rrëzoi sërish këtë vendim.<ref>{{Cite web|last=Duncan Kennedy|date=2011-06-14|title=Italy nuclear: Berlusconi accepts referendum blow|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612112154/http://web.archive.org/web/20110612112154/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|archive-date=2011-06-12|access-date=2013-04-20|publisher=BBC News|language=en}}</ref> Ndotja e ajrit mbetet e rëndë, veçanërisht në veriun e industrializuar. Italia është prodhuesi i dymbëdhjetë më i madh i {{ill|Lista e vendeve sipas emetimeve të dioksidit të karbonit|en|List of countries by carbon dioxide emissions|lt=dioksidit të karbonit}}.<ref>United Nations Statistics Division, Millennium Development Goals indicators: [http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid= Carbon dioxide emissions ({{CO2}}), thousand metric tons of {{CO2}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225014715/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid=|date=2009-12-25}} (mbledhur nga CDIAC); përfshin vetëm emetimet e drejtpërdrejta të dioksidit të karbonit të shkaktuara nga njeriu. Përjashton gazrat e tjerë serrë, përdorimin dhe ndryshimin e përdorimit të tokës e pylltarinë (LULUCF), si dhe flukset natyrore të CO₂ (shih edhe: {{ill|Cikli i karbonit|en|Carbon cycle}}).</ref> Trafiku i dendur dhe bllokimet në qytetet e mëdha vazhdojnë të shkaktojnë probleme mjedisore dhe shëndetësore, megjithëse nivelet e smogut kanë rënë që nga vitet 1970 dhe 1980 dhe smogu është bërë gjithnjë e më i rrallë, ndërsa nivelet e {{ill|Dioksidi i squfurit|en|sulfur dioxide|lt=dioksidit të squfurit}} janë ulur.<ref>{{Cite web|title=Environment and Health in Italy – Executive Summary|url=https://www.euro.who.int/en/home|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100303051309/http://web.archive.org/web/20100303051309/http://www.euro.who.int/document/hms/ehiexes_e.pdf|archive-date=2010-03-03|publisher=World Health Organization|language=en}}</ref> Shpyllëzimi, ndërtimet e paligjshme dhe politikat e dobëta të administrimit të tokës kanë shkaktuar erozion të konsiderueshëm në zonat malore të Italisë, duke çuar në fatkeqësi ekologjike si përmbytja e vitit 1963 në {{ill|Digën e Vajontit|en|Vajont Dam}}, ajo e vitit 1998 në {{ill|Sarno|en|Sarno}},<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2009-10-02|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=2009-10-06|access-date=2009-10-02|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> dhe rrëshqitjet e baltës në Mesinë të vitit 2009, të shkaktuara nga përmbytjet. {{ill|Rrëshqitjet e baltës në Mesinë të vitit 2009|en|2009 Messina floods and mudslides}} {{Kryesor|Politika e Italisë|Zgjedhjet në Itali}} Italia është republikë kuvendore unitare që nga viti 1946, kur [[monarkia]] u shfuqizua me [[Referendumi institucional italian i vitit 1946|referendumin institucional italian të vitit 1946]]. [[Presidenti i Italisë]], [[Sergio Mattarella]], në detyrë që nga viti 2015, është kreu i shtetit. Presidenti zgjidhet për një mandat të vetëm shtatëvjeçar nga [[Kuvendi i Italisë]] dhe përfaqësuesit rajonalë në një seancë të përbashkët. Italia ka një [[Kushtetuta e Italisë|kushtetutë demokratike të shkruar]], e cila doli nga një {{ill|Asambleja Kushtetuese e Italisë|en|Constituent Assembly of Italy|lt=asamble kushtetuese}} e formuar nga përfaqësues të forcave {{ill|Antifashizmi|en|anti-fascist|lt=antifashiste}} që kontribuuan në mposhtjen e forcave naziste dhe fashiste gjatë çlirimit të Italisë në Luftën e Dytë Botërore.<ref>{{Cite journal |last=Smyth |first=Howard McGaw |title=Italy: From Fascism to the Republic (1943–1946) |journal=The Western Political Quarterly |volume=1 |issue=3 |pages=205–222 |date=September 1948 |language=en |jstor=442274}}</ref> Italia luan rol të rëndësishëm në çështjet ekonomike, ushtarake, kulturore dhe politike dhe është një nga tri fuqitë kryesore të BE-së. Ajo konsiderohet gjerësisht si {{ill|Fuqi rajonale|en|regional power}},<ref>Gabriele Abbondanza, ''Italy as a Regional Power: the African Context from National Unification to the Present Day'' (Romë: Aracne, 2016); «''Operacioni Alba mund të konsiderohet një nga rastet më të rëndësishme kur Italia ka vepruar si fuqi rajonale, duke marrë drejtimin në zbatimin e një strategjie koherente dhe të vendosur nga pikëpamja teknike dhe politike.''» Shih Federiga Bindi, ''Italy and the European Union'' (Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2011), f. 171.</ref> ndërsa statusi i saj si [[Fuqi e madhe (politikë)|fuqi e madhe]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |title=Canada Among Nations, 2004: Setting Priorities Straight |date=2005-01-17 |publisher=McGill-Queen's Press – MQUP |isbn=978-0-7735-2836-9 |page=85 |quote=The United States is the sole world's superpower. France, Italy, Germany and the United Kingdom are great powers |access-date=2016-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116145100/https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |archive-date=2023-01-16 |url-status=live |language=en}}; {{Cite book |last=Sterio |first=Milena |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers |title=The right to self-determination under international law: "selfistans", Secession and the Rule of the Great Powers |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-4156-6818-7 |location=Milton Park, Abingdon, Oxon |page=xii (preface) |quote=The great powers are super-sovereign states: an exclusive club of the most powerful states economically, militarily, politically and strategically. These states include veto-wielding members of the United Nations Security Council (United States, United Kingdom, France, China, and Russia), as well as economic powerhouses such as Germany, Italy and Japan. |access-date=2016-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers#v=snippet&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers&f=false |archive-date=2024-01-16 |url-status=live |language=en}}</ref> është temë debati mes studiuesve dhe analistëve politikë, të cilët diskutojnë nëse Italia bën pjesë ndër {{ill|Fuqitë e mëdha më të vogla|en|Least of the great powers}}. Sipas indekseve të Gjendjes Globale të Demokracisë (GSoD) dhe Gjurmuesit të Demokracisë të {{ill|International Institute for Democracy and Electoral Assistance|en|International Institute for Democracy and Electoral Assistance|lt=International IDEA}}, Italia shënon rezultate të larta në treguesit e përgjithshëm të demokracisë, por ka dobësi të veçanta në fushën e [[Sundimi i ligjit|sundimit të ligjit]].<ref>{{Cite web |title=Italy {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/italy |access-date=2025-10-16 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> === Qeveria === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Qeveria e Italisë|en|Government of Italy}}}} {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Sergio Mattarella Official (cropped).jpg | caption1 = [[Sergio Mattarella]]<br />{{Small|[[Presidenti i Italisë|President]]}} | image2 = Giorgia Meloni Official 2023 crop.jpg | caption2 = [[Giorgia Meloni]]<br />{{Small|[[Kryeministri i Italisë|Kryeministre]]}} | total_width = 320 }} Italia ka një qeveri kuvendore të bazuar në sistemin e përfaqësimit mazhoritar me anëtarë të zgjedhur në zona njëmandatëshe dhe në lista partiake. Kuvendi është plotësisht dydhomësh; të dyja dhomat kanë kompetenca të njëjta. Dhoma e Deputetëve mblidhet në Palazzo Montecitorio, ndërsa [[Senati i Republikës Italiane|Senati i Republikës]] në Palazzo Madama në Romë. Një veçori e [[Kuvendi i Italisë|Kuvendit italian]] është përfaqësimi i shtetasve italianë që jetojnë përgjithmonë jashtë vendit: 8 deputetë dhe 4 senatorë zgjidhen në katër zona të veçanta zgjedhore jashtë vendit. Ka senatorë të përjetshëm, të emëruar nga presidenti «për merita të jashtëzakonshme patriotike në fushën shoqërore, shkencore, artistike ose letrare». Ish-presidentët bëhen senatorë të përjetshëm ''{{ill|ex officio|en|Ex officio member}}''. [[File:Palazzo Madama (Roma).jpg|thumb|[[Palazzo Madama, Rome|Palazzo Madama]] në Romë, selia e [[Senati i Republikës Italiane|Senatit të Republikës]], dhoma e lartë e [[Kuvendi i Italisë|Kuvendit italian]]]] [[Kryeministri i Italisë]] është kreu i qeverisë dhe ushtron pushtetin ekzekutiv, por për zbatimin e shumicës së politikave duhet të marrë miratimin me votë të Këshillit të Ministrave. Kryeministri dhe kabineti emërohen nga presidenti dhe konfirmohen me votëbesim në kuvend. Për të qëndruar në detyrë, kryeministri duhet të fitojë votat e besimit. Roli i kryeministrit është i ngjashëm me atë në shumicën e vendeve me [[Sistemi kuvendor|sisteme kuvendore]], por kryeministri nuk ka të drejtë ta shpërndajë kuvendin. Një tjetër dallim është se përgjegjësia politike për shërbimet e inteligjencës i takon kryeministrit, i cili ka kompetencë ekskluzive për të bashkërenduar politikat e inteligjencës, përcaktuar burimet financiare, forcuar sigurinë kibernetike, zbatuar dhe mbrojtur sekretet shtetërore dhe autorizuar agjentë të kryejnë operacione në Itali ose jashtë saj.<ref>{{Cite web |title=About us – Sistema di informazione per la sicurezza della Repubblica |url=http://www.sicurezzanazionale.gov.it/sisr.nsf/english/about-us.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150329090926/http://www.sicurezzanazionale.gov.it/sisr.nsf/english/about-us.html |archive-date=2015-03-29 |access-date=2015-11-19 |website=sicurezzanazionale.gov.it |language=en}}</ref> Partitë kryesore politike janë [[Vëllezërit e Italisë]], [[Partia Demokratike e Italisë]] dhe [[Movimento 5 Stelle|Lëvizja Pesë Yjet]]. Në zgjedhjet e përgjithshme të vitit 2022, këto tri parti dhe koalicionet e tyre fituan 357 nga 400 vendet në Dhomën e Deputetëve dhe 187 nga 200 vendet në Senat. Koalicioni i qendrës së djathtë, ku bënin pjesë Vëllezërit e Italisë të Giorgia Melonit, [[Matteo Salvini|Lega]] e Matteo Salvinit, [[Forza Italia|Forza Italia]] e Silvio Berlusconit dhe {{ill|Ne të Moderuarit|en|Us Moderates|lt=Noi Moderati}} e Maurizio Lupit, fitoi shumicën e vendeve në kuvend. Vendet e tjera i mori koalicioni i qendrës së majtë, ku bënin pjesë Partia Demokratike, {{ill|Aleanca e të Gjelbërve dhe e së Majtës|en|Greens and Left Alliance}}, {{ill|Lugina e Aostës|en|Aosta Valley (political coalition)}}, {{ill|Më shumë Evropë|en|More Europe}}, {{ill|Angazhim Qytetar|en|Civic Commitment}}, Lëvizja Pesë Yjet, {{ill|Aksion – Italia Viva|en|Action – Italia Viva}}, {{ill|Partia Popullore e Tirolit të Jugut|en|South Tyrolean People's Party}}, {{ill|Jugu thërret Veriun|en|South calls North}} dhe {{ill|Lëvizja Shoqërore e Italianëve Jashtë Vendit|en|Associative Movement of Italians Abroad}}. === Ligji dhe drejtësia penale === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|E drejta e Italisë|en|Law of Italy}}, {{ill|Gjyqësori i Italisë|en|Judiciary of Italy}}, {{ill|Zbatimi i ligjit në Itali|en|Law enforcement in Italy}} dhe {{ill|Krimi në Itali|en|Crime in Italy}}}} [[File:Roma 2011 08 07 Palazzo di Giustizia.jpg|thumb|Gjykata e Lartë e Kasacionit, në [[Romë]]]] E drejta italiane ka disa burime. Ato janë hierarkike: ligji ose rregullorja e një burimi më të ulët nuk mund të bjerë ndesh me rregullin e një burimi më të lartë (hierarkia e burimeve).<ref>{{Cite web|title=GERARCHIA DELLE FONTI|url=https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117194800/https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|archive-date=2022-01-17|access-date=2022-03-26|language=it}}</ref> [[Kushtetuta e Italisë|Kushtetuta e vitit 1948]] është burimi më i lartë.<ref>{{Cite web|title=Guide to Law Online: Italy |url=https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508132418/https://web.archive.org/web/20210508132418/https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|archive-date=2021-05-08|access-date=2022-03-26|website=loc.gov|language=en}}</ref> [[Gjykata Kushtetuese e Italisë]] vendos nëse ligjet janë në përputhje me kushtetutën. Gjyqësori i mbështet vendimet në [[E drejta romake|të drejtën romake]], të ndryshuar nga [[Kodi i Napoleonit]] dhe statutet e mëvonshme. Gjykata e Lartë e Kasacionit është gjykata më e lartë për apelimet penale dhe civile. Italia mbetet prapa vendeve të tjera të Evropës Perëndimore për sa u përket [[Të drejtat LGBT në Itali|të drejtave LGBT]].<ref>{{Cite web|title=Country Ranking – Rainbow Europe|url=https://rainbow-europe.org/country-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521004552/https://web.archive.org/web/20190521004552/https://rainbow-europe.org/country-ranking|archive-date=2019-05-21|access-date=2021-10-28|website=rainbow-europe.org|language=en}}</ref> Ligji italian që ndalon torturën konsiderohet se nuk i përmbush standardet ndërkombëtare.<ref>{{Cite web|title=The Struggle against Torture in Italy – The Failure of the Italian Law – English|url=https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608005803/https://web.archive.org/web/20190608005803/https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|archive-date=2019-06-08|access-date=2019-06-08|website=menschenrechte.org|language=en}}</ref> Zbatimi i ligjit është i ndërlikuar dhe përfshin disa forca policore.<ref name="Walters">{{Cite journal|last=Reece Walters|year=2013|editor2-last=Matthew Ball|editor3-last=Erin O'Brien|editor4-last=Juan Tauri|title=Eco Mafia and Environmental Crime|journal=Crime, Justice and Social Democracy: International Perspectives|publisher=Palgrave Macmillan|page=286|doi=10.1057/9781137008695_19|isbn=978-1-3494-3575-3|editor1=Kerry Carrington|language=en}}</ref> Agjencitë kombëtare të policisë janë [[Policia e Italisë|Policia e Shtetit]] (''Polizia di Stato''), [[Karabinierët]], [[Guardia di Finanza]] («Policia Financiare») dhe [[Polizia Penitenziaria]] («Policia e Burgjeve»),<ref name="BuonannoMastrobuoni">{{Cite book|last1=Paulo Buonanno|title=Lessons from the Economics of Crime: What Reduces Offending?|last2=Giovanni Mastrobuoni|publisher=MIT Press|year=2013|isbn=978-0-2620-1961-3|editor-last=Philip J. Cook|page=193|chapter=Centralized versus Decentralized Police Hiring in Italy and the United States|doi=10.7551/mitpress/9780262019613.001.0001|editor-last2=Stephen Machin|editor-last3=Olivier Marie|editor-last4=Giovanni Mastrobuoni|language=en}}</ref> si edhe [[Guardia Costiera]] («Policia e Rojës Bregdetare»).<ref name="Walters"/> Ndonëse shërbimet policore ofrohen kryesisht në nivel kombëtar,<ref name="BuonannoMastrobuoni"/> ka gjithashtu polici [[policia provinciale|provinciale]] dhe [[policia bashkiake|bashkiake]].<ref name="Walters"/> Që nga shfaqja e tyre në mesin e shekullit XIX, [[Krimi i organizuar në Itali|krimi i organizuar italian]] dhe organizatat kriminale kanë depërtuar në jetën shoqërore dhe ekonomike të shumë rajoneve të Italisë jugore; më famëkeqja është Mafia siçiliane, e cila u përhap edhe në vende të huaja, përfshirë SHBA-në. Të ardhurat e mafias mund të arrijnë deri në 9%<ref>{{Cite web|last=Claudio Tucci|date=2008-11-11|title=Confesercenti, la crisi economica rende ancor più pericolosa la mafia|url=http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081220/http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|archive-date=2011-04-27|access-date=2011-04-21|website=Confesercenti|publisher=Ilsole24ore.com|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|title=Italy claims finally defeating the mafia|author=Nick Squires|date=2010-01-09|work=The Daily Telegraph|location=London|access-date=2011-04-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429173631/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|archive-date=2011-04-29|language=en}}</ref> të PBB-së.<ref>{{Cite news|last=Kiefer|first=Peter|date=2007-10-22|title=Mafia crime is 7% of GDP in Italy, group reports|url=https://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501085052/https://web.archive.org/web/20110501085052/https://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|archive-date=2011-05-01|access-date=2011-04-19|work=The New York Times|language=en}}</ref> Një raport i vitit 2009 identifikoi 610 [[Komuna (Itali)|{{Lang|it|comuni|nocat=true}}]] ku mafia ka prani të fuqishme; në këto komuna jetojnë 13 milionë italianë dhe prodhohet 15% e PBB-së.<ref>{{Cite web|last=Maria Loi|date=2009-10-01|title=Rapporto Censis: 13 milioni di italiani convivono con la mafia|url=http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082416/http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|archive-date=2011-04-29|access-date=2011-04-21|website=Censis|publisher=Antimafia Duemila|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|work=The Guardian|location=London|title=Mafia's influence hovers over 13{{Nbsp}}m Italians, says report|first=Tom|last=Kington|date=2009-10-01|access-date=2010-05-05|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130908050448/http://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|archive-date=2013-09-08|language=en}}</ref> [[Ndrangheta|’Ndrangheta]] kalabreze, ndoshta organizata kriminale më e fuqishme e Italisë, përbën e vetme 3% të PBB-së.<ref>{{Cite web|last=ANSA|date=2011-03-14|title=Italy: Anti-mafia police arrest 35 suspects in northern Lombardy region|url=http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429100220/http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|archive-date=2011-04-29|access-date=2011-04-21|website=adnkronos.com|publisher=Mafia Today|language=en}}</ref> Me 0,013 vrasje për 1.000 banorë, Italia renditet e 47-ta për nga shkalla e vrasjeve,<ref>{{Cite web|title=Crime Statistics – Murders (per capita) (more recent) by country|url=http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929181837/http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|archive-date=2008-09-29|access-date=2010-04-04|publisher=NationMaster.com|language=en}}</ref> krahasuar me 61 vende, dhe e 43-ta për nga numri i përdhunimeve për 1.000 banorë, krahasuar me 64 vende të botës. Këto shifra janë relativisht të ulëta mes vendeve të zhvilluara. === Marrëdhëniet me jashtë === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Marrëdhëniet me jashtë të Italisë|en|Foreign relations of Italy}}}} [[File:G7 Summit 2024 - Family photo - 02.jpg|thumb|Foto e përbashkët e udhëheqësve të [[G7|G7-s]] në [[Samiti i 50-të i G7|samitin e 50-të të G7-s]] në [[Pulia]]]] Italia është anëtare themeluese e [[Komuniteti Ekonomik Evropian|Komunitetit Ekonomik Evropian]] (KEE), tashmë Bashkimi Evropian (BE), dhe e [[NATO]]-s. Italia u pranua në Organizatën e Kombeve të Bashkuara më 1955 dhe është anëtare dhe mbështetëse e fortë e organizatave ndërkombëtare, si [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik|OECD-ja]], [[GATT]]/[[Organizata Botërore e Tregtisë|OBT-ja]], [[Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë|OSBE-ja]], [[Këshilli i Evropës]] dhe Nisma e Evropës Qendrore. Ndër presidencat me rotacion të organizatave ndërkombëtare që ka mbajtur Italia përfshihen ajo e OSBE-së më 2018, e [[G7|G7-s]] më 2017 dhe e [[Presidenca e Këshillit të Bashkimit Evropian|Këshillit të BE-së]] më 2014. Italia ka qenë vazhdimisht [[Lista e anëtarëve të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara|anëtare jo e përhershme]] e Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Italia e mbështet fuqimisht politikën ndërkombëtare shumëpalëshe dhe përkrah OKB-në dhe veprimtaritë e saj për sigurinë ndërkombëtare. Më 2013, Italia kishte 5.296 trupa të dislokuara jashtë vendit, të angazhuara në 33 misione të OKB-së dhe NATO-s në 25 vende.<ref>{{Cite web|title=Missioni/Attivita' Internazionali DAL 1 October 2013 AL 31 December 2013 – Situazione AL 11 December 2013|url=http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201175427/http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|archive-date=2014-02-01|access-date=2014-01-27|publisher=Italian Ministry of Defence|language=it}}</ref> Italia dërgoi trupa në mbështetje të misioneve paqeruajtëse të OKB-së në [[Somali]], Mozambik dhe Timorin Lindor. Italia mbështet operacionet e NATO-s dhe OKB-së në Bosnjë, [[KFOR|Kosovë]] dhe Shqipëri, si dhe dërgoi mbi 2.000 trupa në Afganistan që nga viti 2003, në mbështetje të [[Operacioni Enduring Freedom|Operacionit Enduring Freedom]] (OEF). Italia mbështeti përpjekjet ndërkombëtare për rindërtimin dhe stabilizimin e Irakut, por deri më 2006 kishte tërhequr kontingjentin e saj ushtarak prej 3.200 trupash.<ref>{{Cite news|date=2013-09-04|title=Italy donates 60 million euros to PA|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018104825/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|archive-date=2014-10-18|access-date=2014-01-27|agency=Ma'an News Agency|language=en}}</ref> Në gusht 2006, Italia dërgoi rreth 2.450 trupa në Forcën e Përkohshme të Kombeve të Bashkuara në Liban.<ref>[http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml "Italian soldiers leave for Lebanon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902001118/http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml|date=2006-09-02}} Corriere della Sera, 30 August 2006</ref> Italia është një nga financuesit më të mëdhenj të [[Autoriteti Kombëtar Palestinez|Autoritetit Kombëtar Palestinez]] dhe vetëm gjatë vitit 2013 kontribuoi me 60 milionë euro.<ref>{{Cite news|date=2013-09-04|title=Italy donates 60 million euros to PA|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018104825/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|archive-date=2014-10-18|access-date=2014-01-27|agency=Ma'an News Agency|language=en}}</ref> === Ushtria === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Forcat e Armatosura Italiane|en|Italian Armed Forces}} dhe {{ill|Historia ushtarake e Italisë|en|Military history of Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e luftërave ku është përfshirë Italia|en|List of wars involving Italy}}}} [[File:Cavour (550).jpg|thumb|Aeroplanmbajtësja ''[[Cavour (anije luftarake italiane)|Cavour]]'', [[anija drejtuese|anija udhëheqëse]] e [[Forca Detare Italiane|Forcës Detare Italiane]]]] [[File:Centauro01.JPEG|thumb|Një shkatërrues tankesh [[Centauro (shkatërrues tankesh)|Centauro]] i Ushtrisë Italiane gjatë një patrullimi në Bosnjë-Hercegovinë, si pjesë e IFOR-it]] Historia ushtarake e Italisë përfshin një periudhë të gjatë kohore, që nis me konfliktet ushtarake të zhvilluara nga popujt e lashtë të Italisë, veçanërisht pushtimin e botës mesdhetare nga [[romakët e lashtë]], vijon me zgjerimin e [[shtet-qytetet italiane|shtet-qyteteve italiane]] dhe [[Republikat Detare|republikave detare]] gjatë mesjetës, si dhe me përfshirjen e shteteve historike italiane në [[Luftërat italiane]] dhe luftërat e trashëgimisë, e më pas me periudhën napoleonike, [[bashkimi i Italisë|bashkimin e Italisë]], fushatat e [[Perandoria Italiane|perandorisë koloniale]], dy luftërat botërore dhe deri në ditët e sotme, me operacionet paqeruajtëse ndërkombëtare nën kujdesin e NATO-s, BE-së ose OKB-së. [[Ushtria Italiane]], [[Forca Detare Italiane|Forca Detare]], [[Forca Ajrore Italiane|Forca Ajrore]] dhe [[Karabinierët]] përbëjnë së bashku Forcat e Armatosura Italiane, nën komandën e Këshillit të Lartë të Mbrojtjes, të kryesuar nga presidenti. Sipas nenit 78, [[Kuvendi i Italisë|Kuvendi]] ka autoritetin të shpallë gjendjen e luftës dhe t'i japë qeverisë kompetencat e nevojshme për zhvillimin e saj. Megjithëse nuk është degë e forcave të armatosura, [[Guardia di Finanza]] ka status ushtarak dhe është e organizuar sipas strukturave ushtarake.{{Efn|Guardia di Finanza ka një flotë të madhe anijesh, avionësh dhe helikopterësh, që i mundëson të patrullojë ujërat e Italisë dhe të marrë pjesë në skenarë luftimi.}} Shërbimi ushtarak është vullnetar që nga viti 2005.<ref>{{Cite web|title=Law n°226 of August 23, 2004|url=http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117013103/http://web.archive.org/web/20130117013103/http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|archive-date=2013-01-17|access-date=2012-07-13|publisher=Camera.it|language=it}}</ref> Më 2010, ushtria italiane kishte 293.202 personel në shërbim aktiv,<ref>"The Military Balance 2010", pp. 141–145. [[International Institute for Strategic Studies]], 3 February 2010.</ref> prej të cilëve 114.778 ishin karabinierë.<ref>{{Cite web|last=Italian Ministry of Defence|author-link=Ministry of Defence (Italy)|title=Nota aggiuntiva allo stato di previsione per la Difesa per l'anno 2009|url=http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504073613/http://web.archive.org/web/20110504073613/http://web.archive.org/web/20110504073613/http://web.archive.org/web/20110504073613/http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|archive-date=2011-05-04|access-date=2014-07-11|language=it}}</ref> Si pjesë e strategjisë së NATO-s për ndarjen bërthamore, Italia strehon 90 bomba bërthamore amerikane [[Bomba bërthamore B61|B61]], të vendosura në bazat ajrore të [[Ghedi]]t dhe [[Baza Ajrore Aviano|Avianos]].<ref>{{Cite web|last=Hans M. Kristensen / Natural Resources Defense Council|year=2005|title=NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe – part 1|url=http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101060355/http://web.archive.org/web/20110101060355/http://web.archive.org/web/20110101060355/http://web.archive.org/web/20110101060355/http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|archive-date=2011-01-01|access-date=2011-05-30|language=en}}</ref> Ushtria është forca kombëtare e mbrojtjes tokësore. Ajo u krijua më 1946, kur Italia u bë republikë, nga mbetjet e «[[Ushtria Mbretërore Italiane|Ushtrisë Mbretërore Italiane]]». Ndër automjetet e saj luftarake më të njohura janë automjeti luftarak i këmbësorisë [[Dardo IFV|Dardo]], shkatërruesi i tankeve [[B1 Centauro]], tanku [[Tanku|Ariete]] dhe helikopteri sulmues [[Agusta A129 Mangusta|Mangusta]], i përdorur në misione të BE-së, NATO-s dhe OKB-së. Ajo ka në dispozicion automjete të blinduara [[Leopard 1]] dhe [[M113]]. Forca Detare Italiane është një forcë detare e ujërave të kaltra. Ajo u krijua po ashtu më 1946 nga mbetjet e ''[[Regia Marina]]'' («Marina Mbretërore»). Si anëtare e BE-së dhe NATO-s, Forca Detare ka marrë pjesë në operacione paqeruajtëse të koalicioneve anembanë botës. Më 2014, ajo kishte në shërbim 154 mjete lundruese, përfshirë mjete ndihmëse të vogla.<ref>{{Cite web|title=La Marina Militare OGGI|url=http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525043355/http://web.archive.org/web/20220525043355/http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|archive-date=2022-05-25|access-date=2022-04-28|language=it}}</ref> Forca Ajrore Italiane u themelua si degë e pavarur e shërbimit më 1923 nga mbreti Viktor Emanueli III, me emrin ''[[Regia Aeronautica]]'' («Forca Ajrore Mbretërore»). Pas Luftës së Dytë Botërore u riemërtua ''Aeronautica Militare''. Më 2021, Forca Ajrore Italiane përdorte 219 avionë luftarakë. Aftësinë e transportit e siguron një flotë prej 27 avionësh [[Lockheed Martin C-130J Super Hercules|C-130J]] dhe [[C-27J Spartan]]. Ekipi akrobatik i demonstrimeve ajrore është ''[[Frecce Tricolori]]'' («Shigjetat trengjyrëshe»). Karabinierët janë një trup autonom ushtarak, që shërben si [[Xhandarmëria|xhandarmëri]] dhe [[Policia Ushtarake|polici ushtarake]] e Italisë, duke ruajtur rendin në ushtri dhe në popullsinë civile krahas forcave të tjera policore të vendit. Degë të ndryshme të Karabinierëve raportojnë te ministri të veçanta, por trupi i raporton Ministrisë së Punëve të Brendshme kur kujdeset për rendin dhe sigurinë publike.<ref>{{Cite web|title=The Carabinieri Force is linked to the Ministry of Defence|url=http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430214042/http://web.archive.org/web/20110430214042/http://web.archive.org/web/20110430214042/http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|archive-date=2011-04-30|access-date=2010-05-14|publisher=Carabinieri|language=en}}</ref> ===<span class="anchor" id="Constituent entities"></span>Ndarjet administrative=== <!-- Nga en.wiki: Ky etiketim Anchor shërben si objektiv i përhershëm për lidhjet hyrëse drejt këtij seksioni. Mos e hiqni ose ndryshoni, përveçse për të shtuar një objektiv tjetër të përshtatshëm. Nëse ndryshoni titullin e seksionit, ruani titullin e vjetër si objektiv. Është gjithmonë mirë të ruhet si objektiv titulli i vjetër i një seksioni të ndryshuar, që lidhjet drejt tij të mos prishen. Shihni [[Stampa:Anchor]] për hollësi. Ky model është &#123;&#123;Subst:Anchor comment&#125;&#125;. --> {{Kryesor|Provincat e Italisë|Qytetet metropolitane të Italisë}} Italia përbëhet nga 20 rajone (''regioni''), pesë prej të cilave kanë status të posaçëm autonomie, që u mundëson të miratojnë ligje për çështje shtesë.<ref name="tuttitalia">{{Cite news|title=Regioni italiane|url=https://www.tuttitalia.it/regioni|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509133929/https://www.tuttitalia.it/regioni|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-04-30|language=it}}</ref> {{Div col}} * [[Abruco]] * [[Lugina e Aostës]] * [[Pulia]] * [[Bazilikata]] * [[Kalabria]] * [[Kampania]] * [[Emilia-Romanja]] * [[Friuli-Venecia Xhulia]] * [[Lacio]] * [[Liguria]] * [[Lombardia]] * [[Marke]] * [[Molize]] * [[Piemonti]] * [[Sardenja]] * [[Siçilia]] * [[Trentino-Tiroli Jugor]] * [[Toskana]] * [[Umbria]] * [[Veneto]] {{Div col end}} Rajonet përfshijnë 107 provinca ose qytete metropolitane dhe 7.896 komuna.<ref name="tuttitalia"/> == Ekonomia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Ekonomia e Italisë|en|Economy of Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e kompanive më të mëdha italiane|en|List of largest Italian companies}}}} Italia ka një <ref>{{Cite web|title=Select Country or Country Groups|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022143402/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|archive-date=2017-10-22|access-date=2017-10-22|language=en}}</ref> [[Ekonomia e përzier|ekonomi të përzier]] të përparuar dhe është e treta më e madhe në [[Eurozona|eurozonë]] dhe e {{ill|Lista e shteteve sipas PBB-së (PPP)|en|List of countries by GDP (PPP)|lt=11-ta më e madhja}} në botë, sipas PBB-së të përshtatur për [[Barazia e Fuqisë Blerëse|barazinë e fuqisë blerëse]].<ref name="IMFWEO.IT"/> Ajo zotëron {{ill|Lista e shteteve sipas pasurisë totale|en|List of countries by total wealth|lt=pasurinë e nëntë kombëtare më të madhe}} dhe renditet e treta për rezervat e arit të bankës qendrore.<ref>{{Cite web|title=Gold reserves by country|url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country|language=en}}</ref> Si anëtare themeluese e [[G7|G7-s]], eurozonës dhe [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik|Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]], ajo është ndër vendet më të industrializuara dhe një komb i rëndësishëm tregtar në Evropë;<ref>{{Cite news|last1=Sensenbrenner|first1=Frank|last2=Arcelli|first2=Angelo Federico|title=Italy's Economy Is Much Stronger Than It Seems|url=https://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206190937/http://web.archive.org/web/20141206190937/http://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|archive-date=2014-12-06|access-date=2014-11-25|work=HuffPost|language=en}}; {{Cite news|last1=Dadush|first1=Uri|title=Is the Italian Economy on the Mend?|url=http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1|access-date=2014-11-25|publisher=Carnegie Europe|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713124951/http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1|archive-date=2015-07-13|language=en}}; {{Cite web|title=Doing Business in Italy: 2014 Country Commercial Guide for U.S. Companies|url=http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715152504/http://web.archive.org/web/20140715152504/http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|archive-date=2014-07-15|access-date=2014-11-25|publisher=United States Commercial Service|language=en}}</ref> në vitin 2024 eksportoi mallra me vlerë 612&nbsp;miliardë euro dhe pati një suficit tregtar prej 46&nbsp;miliardë eurosh.<ref>[https://www.ft.com/content/1a1f0646-55a0-49ea-a959-fcfd1b1d26b8?utm_social_post_id=634238374&utm_social_handle_id=18949452&fbclid=IwY2xjawO78ZFleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFIVTRPNXM4NWFCQ1JjYVQ3c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHiFr0MoDj_MQ9STlc3S5GUpagM9kFM0GNu8rQGlInWQ_2duT7xdIytOTssGH_aem_yj3Z7vcjITd9u8Tgv436Hg Europe should learn from Italy] ''FT'' (6 nëntor 2025)</ref> Si [[Shtetet e zhvilluara|vend i zhvilluar]], i renditur i 30-ti në [[Lista e shteteve sipas Indeksit të Zhvillimit Njerëzor|Indeksin e Zhvillimit Njerëzor]], Italia shënon rezultate të mira për [[Jetëgjatësia mesatare|jetëgjatësinë mesatare]], {{ill|Kujdesi shëndetësor në Itali|en|Healthcare in Italy|lt=kujdesin shëndetësor}}<ref>{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|archive-date=2010-01-05|access-date=2015-09-07|publisher=Photius.com|language=en}}</ref> dhe [[Indeksi i arsimimit|arsimin]]. Ajo njihet për bizneset e saj krijuese dhe novatore,<ref>{{Cite web|title=The Global Creativity Index 2011|url=http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930054555/http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|archive-date=2014-09-30|access-date=2014-11-26|publisher=Martin Prosperity Institute|language=en}}</ref> sektorin bujqësor konkurrues<ref>{{Cite web|last1=Aksoy|first1=M. Ataman|last2=Ng|first2=Francis|title=The Evolution of Agricultural Trade Flows|url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129120448/https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|archive-date=2014-11-29|access-date=2014-11-25|publisher=The World Bank|language=en}}</ref> dhe industritë e saj me ndikim e cilësi të lartë të automobilave, makinerive, ushqimit, dizajnit dhe modës.<ref>{{Cite web|title=Automotive Market Sector Profile – Italy|url=http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205163959/http://web.archive.org/web/20141205163959/http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|archive-date=2014-12-05|access-date=2014-11-26|publisher=The Canadian Trade Commissioner Service|language=en}}; {{Cite web|title=Data & Trends of the European Food and Drink Industry 2013–2014|url=http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206010318/http://web.archive.org/web/20141206010318/http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|archive-date=2014-12-06|access-date=2014-11-26|publisher=FoodDrinkEurope|language=en}}; {{Cite news|date=2014-01-10|title=Italy fashion industry back to growth in 2014|url=http://uk.reuters.com/article/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205114140/http://web.archive.org/web/20141205114140/http://uk.reuters.com/article/2014/01/10/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|archive-date=2014-12-05|access-date=2014-11-26|work=Reuters|language=en}}</ref> == Ekonomia == [[File:Milan skyline skyscrapers of Porta Nuova business district.jpg|thumb|[[Milano]] është kryeqyteti ekonomik i Italisë<ref>{{Cite web|date=2018-05-18|title=Milan, Italy's Industrial and Financial Capital|url=https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707141649/https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|archive-date=2022-07-07|access-date=2022-05-27|language=en}}</ref> dhe një {{ill|qendër financiare|en|Financial centre}} dhe {{ill|kryeqytet i modës|en|Fashion capital}} me rëndësi globale.]] [[File:Siena, Piazza Salimbeni (Bank Monte dei Paschi di Siena) (38588876202).jpg|thumb|[[Banca Monte dei Paschi di Siena]], e themeluar më 1472, është banka më e vjetër ose e dyta më e vjetër në botë që vazhdon të jetë në veprim.]] [[File:The Eni building, Quartiere XXXII Europa, Roma, Lazio, Italy - panoramio.jpg|thumb|[[Eni]] konsiderohet një nga {{ill|kompanitë më të mëdha të naftës dhe gazit|en|Supermajor}} në botë.<ref>{{Cite web|url=https://www.globalwitness.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|title=The spotlight sharpens: Eni and corruption in Republic of Congo's oil sector|website=Global Witness|access-date=2020-04-27|archive-date=2023-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725204616/https://web.archive.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|url-status=dead|language=en}}</ref>]] Italia është vendi i tetë në botë dhe i dyti në Evropë për prodhimin industrial,<ref>{{Cite web|title=Manufacturing, value added (current US$)|url=http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=NV.IND.MANF.KD&country=|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152014/http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=NV.IND.MANF.KD&country=|archive-date=2017-10-10|access-date=2017-05-17|language=en}}</ref> dhe karakterizohet nga më pak korporata shumëkombëshe se ekonomitë e tjera me përmasa të krahasueshme, si dhe nga shumë ndërmarrje të vogla dhe të mesme dinamike, të përqendruara në rajone industriale, të cilat përbëjnë shtyllën kurrizore të industrisë italiane. Kjo ka krijuar një sektor prodhimi të specializuar në tregje të veçanta, shpesh të përqendruar te eksporti i produkteve luksoze. Edhe pse më pak e aftë të konkurrojë për nga sasia, Italia mund të konkurrojë me ekonomitë aziatike që kanë kosto më të ulëta të punës përmes produkteve me cilësi më të lartë.<ref>{{Cite news|date=2005-05-19|title=Knowledge Economy Forum 2008: Innovative Small And Medium Enterprises Are Key To Europe & Central Asian Growth|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623065619/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|archive-date=2008-06-23|access-date=2008-06-17|publisher=The World Bank|language=en}}</ref> Në vitin 2023, Italia ishte eksportuesi i nëntë më i madh në botë. Lidhjet e saj më të ngushta tregtare janë me vendet e tjera të BE-së, ndërsa partnerët më të mëdhenj të eksportit në vitin 2019 ishin Gjermania (12%), Franca (11%) dhe SHBA-ja (10%).<ref name="cia.gov">{{Cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=2021-07-01|access-date=2021-05-28|publisher=Central Intelligence Agency|language=en}}</ref> [[Industria automobilistike italiane]] është pjesë e rëndësishme e sektorit prodhues të vendit, me mbi 144.000 firma dhe afro 485.000 punonjës në vitin 2015,<ref>{{Cite web|title=Auto: settore da 144mila imprese in Italia e 117 mld fatturato|url=http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925121926/http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|archive-date=2015-09-25|access-date=2015-09-23|website=adnkronos.com|language=it}}</ref> dhe kontribuon me 9% të PBB-së.<ref>{{Cite web|title=Country Profiles – Italy|url=http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080211190839/http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|archive-date=2008-02-11|access-date=2008-02-09|website=acea.thisconnect.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Global Auto Market 2021. General Motors Is The Only Group To Report Double-digit Losses|url=https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701010705/https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|archive-date=2021-07-01|access-date=2022-05-27|language=en}}</ref> Vendi ka një gamë të gjerë automjetesh, nga markat e orientuara drejt {{ill|tregut masiv|en|Mass market}} si [[Fiat]] dhe markat premium si [[Alfa Romeo]] dhe {{ill|Maserati|en|Maserati}}, deri te supermakinat luksoze si Pagani, Lamborghini dhe Ferrari. [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] është banka më e vjetër ose e dyta më e vjetër në botë që vazhdon të jetë në veprim, në varësi të përkufizimit, si dhe banka e katërt më e madhe tregtare dhe e shitjes me pakicë në Itali. <ref>{{Cite news|date=2017-10-26|title=Italy's fourth-biggest bank returns to the stockmarket|url=https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215112321/https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|archive-date=2018-02-15|access-date=2021-10-26|newspaper=[[The Economist]]|language=en}}</ref> Italia ka një sektor të fuqishëm të {{ill|Kooperativa|en|Cooperative|lt=kooperativave}}, me përqindjen më të lartë në BE të popullsisë së punësuar në një kooperativë (4,5%).<ref>{{Cite web|date=April 2016|title=The Power of Cooperation – Cooperatives Europe key statistics 2015|url=https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112034412/https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|archive-date=2020-11-12|access-date=2021-05-28|website={{ill|Cooperatives Europe|en|Cooperatives Europe}}|language=en}}</ref> Zona e [[Val'd Agri oil field|Val d'Agri]]t, në Bazilikatë, përmban fushën më të madhe [[Onshore (hydrocarbons)|tokësore]] të [[hydrocarbon field|hidrokarbureve]] në Evropë.<ref>{{Cite web|title=In Val d'Agri with Upstream activities|url=https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516034214/https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|archive-date=2022-05-16|access-date=2021-02-03|publisher={{ill|Eni|en|Eni}}|language=en}}</ref> Janë zbuluar rezerva të moderuara të gazit natyror, kryesisht në [[Po Valley|Luginën e Pos]] dhe në det, nën Adriatik; ato përbëjnë burimin minerar më të rëndësishëm të vendit. Italia është një ndër prodhuesit kryesorë në botë të [[pumice|shtufit]], [[pozzolana|pozzolanës]] dhe [[feldspar|feldspatit]].<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy, the economy: Resources and power|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|access-date=2015-02-09|date=2015-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209194536/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|archive-date=2015-02-09|url-status=live|language=en}}</ref> Një burim tjetër i rëndësishëm është mermeri, veçanërisht mermeri i bardhë i famshëm [[Carrara marble|i Karrarës]], nga Toskana. Italia është pjesë e një bashkimi monetar, [[Euro|zonës euro]], e cila përfaqëson rreth 330 milionë qytetarë, si dhe e [[European single market|tregut të vetëm evropian]], i cili përfaqëson më shumë se 500 milionë konsumatorë. Disa politika tregtare vendore përcaktohen nga marrëveshjet mes anëtarëve të BE-së dhe legjislacioni i BE-së. Italia iu bashkua monedhës së përbashkët evropiane, [[Euro|euros]], në vitin 2002.<ref>{{Cite news|last=Andrews|first=Edmund L.|date=2002-01-01|title=Germans Say Goodbye to the Mark, a Symbol of Strength and Unity|url=https://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501031330/http://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|archive-date=2011-05-01|access-date=2011-03-18|work=The New York Times|language=en}}; {{Cite news|last=Taylor Martin|first=Susan|date=1998-12-28|title=On Jan.{{spaces}}1, out of many arises one Euro|work=[[St. Petersburg Times]]|page=National, 1.A|language=en}}</ref> Politika e saj monetare përcaktohet nga [[Banka Qendrore Evropiane]]. Italia u godit nga [[Kriza financiare 2007-2008|kriza financiare e vitit 2008]], e cila i përkeqësoi problemet strukturore.<ref>{{Cite web|last=Orsi|first=Roberto|date=2013-04-23|title=The Quiet Collapse of the Italian Economy|work=Euro Crisis in the Press|url=http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119075748/http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|archive-date=2014-11-19|access-date=2014-11-24|publisher={{ill|The London School of Economics|en|The London School of Economics}}|language=en}}</ref> Pas një rritjeje të fortë të PBB-së, prej 5–6% në vit nga vitet 1950 deri në fillim të viteve 1970,<ref>{{Cite book|last=Nicholas Crafts, Gianni Toniolo|title=Economic growth in Europe since 1945|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=978-0-5214-9627-8|page=428|language=en}}</ref> dhe një ngadalësimi të vazhdueshëm gjatë viteve 1980–1990, vendi ngeci në vitet 2000.<ref>{{Cite web|last=Balcerowicz|first=Leszek|title=Economic Growth in the European Union|url=http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714205108/http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|archive-date=2014-07-14|access-date=2014-10-08|publisher=The Lisbon Council|language=en}}; {{Cite news|title="Secular stagnation" in graphics|url=https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141123234145/https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|archive-date=2014-11-23|access-date=2014-11-24|newspaper=The Economist|language=en}}</ref> Përpjekjet politike për të nxitur rritjen ekonomike përmes shpenzimeve masive qeveritare shkaktuan një rritje të madhe të borxhit publik, i cili në vitin 2017 ishte mbi 132% të PBB-së;<ref>{{Cite web|date=2018-05-15|title=Debito pubblico oltre 2.300 miliardi e all'estero non lo comprano|url=https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221072720/https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|archive-date=2020-02-21|access-date=2018-06-01|language=it}}</ref> shifra e dytë më e lartë në [[Bashkimi Evropian|BE]], pas Greqisë.<ref>{{Cite web|title=Government debt increased to 93.9% of GDP in euro area and to 88.0% in EU28|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162159/http://web.archive.org/web/20141021162159/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|archive-date=2014-10-21|access-date=2014-11-24|publisher=[[Eurostati]]|language=en}}</ref> Pjesa më e madhe e [[Borxhi publik italian|borxhit publik italian]] zotërohet nga rezidentë vendas, një dallim i rëndësishëm mes Italisë dhe Greqisë,<ref>{{Cite web|date=2010-05-18|title=Could Italy Be Better Off than its Peers?|url=https://www.cnbc.com/2010/05/18/could-italy-be-better-off-than-its-peers.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430030613/http://www.cnbc.com/id/37207942/Could_Italy_Be_Better_Off_than_its_Peers|archive-date=2011-04-30|access-date=2011-05-30|publisher=CNBC|language=en}}</ref> ndërsa niveli i [[Borxhi i familjeve|borxhit të familjeve]] është shumë më i ulët se mesatarja e OECD-së.<ref>{{Cite web|title=Household debt and the OECD's surveillance of member states|url=http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD's%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109041518/http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD%27s%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|archive-date=2015-01-09|access-date=2014-11-26|publisher=[[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]]|language=en}}</ref> [[Çështja jugore|Ndarja e thellë mes veriut dhe jugut]] është një faktor i rëndësishëm i dobësisë socio-ekonomike;<ref>{{Cite news|title=Oh for a new risorgimento|url=https://www.economist.com/special-report/2011/06/11/oh-for-a-new-risorgimento|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024163715/http://www.economist.com/node/18780831|archive-date=2014-10-24|access-date=2014-11-24|newspaper=The Economist|language=en}}</ref> të ardhurat e deklaruara ndryshojnë shumë mes rajoneve dhe bashkive në veri e në jug.<ref>{{Cite web|title=Comune per Comune, ecco la mappa navigabile dei redditi dichiarati in Italia|url=http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405032750/http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|archive-date=2015-04-05|access-date=2015-04-04|website=lastampa.it|language=it}}</ref> Provinca më e pasur, Tiroli i Jugut, ka të ardhura sa 152% e PBB-së kombëtare për frymë, ndërsa rajoni më i varfër, Kalabria, sa 61%.<ref>{{Cite web|title=GDP per capita at regional level|url=https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054135/https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-10-25|publisher=Istat|language=it}}</ref> Shkalla e papunësisë (11%) është mbi mesataren e [[Eurozona|eurozonës]],<ref>{{Cite web|title=Euro area unemployment rate at 11%|url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731232352/http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|archive-date=2017-07-31|access-date=2017-10-26|publisher=[[Eurostati]]|language=en}}</ref> por shifra e ndarë sipas rajoneve është 7% në veri dhe 19% në jug.<ref>{{Cite web|last=Istat|author-link=National Institute of Statistics (Italy)|title=Employment and unemployment: second quarter 2017 |url=http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054033/http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-10-26|language=it}}</ref> Në vitin 2021, të ardhurat mesatare të disponueshme ishin 27.949 dollarë në vit ([[Barazia e Fuqisë Blerëse|sipas barazisë së fuqisë blerëse]]).<ref name="y148">{{cite book | author=OECD | title=Society at a Glance 2024: OECD Social Indicators, Figure 4.1 Median income varies by a factor eight across OECD countries | publisher=OECD | date=2024-06-20 | url=https://www.oecd.org/en/publications/2024/06/society-at-a-glance-2024_08001b73/full-report/component-12.html#indicator-d1e8404-8cd0a55a48 | page= |language=en}}</ref> Shkalla e papunësisë së të rinjve ra në rreth 20% në vitin 2025, por mbeti dukshëm mbi mesataren e eurozonës.<ref>{{cite web |title=Youth unemployment rate in Italy from 2004 to 2025 |url=https://www.statista.com/statistics/776931/youth-unemployment-rate-in-italy/ |website=Statista |date=2026-03-24|language=en}}</ref> Për të përmbushur kërkesën për fuqi punëtore, qeveria Meloni miratoi ''Decreto Flussi'', duke caktuar kuota për hyrjen e ligjshme në vend të 452.000 punëtorëve nga vende jashtë BE-së gjatë viteve 2023–2025.<ref>{{cite web |title=Italy's Meloni talks tough on migrants while opening up to foreign workers |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/italys-meloni-talks-tough-migrants-while-opening-up-foreign-workers-2023-12-06/ |date=2023-12-06|language=en}}</ref> === Bujqësia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Bujqësia në Itali|en|Agriculture in Italy}}}} [[File:Vineyards in Piemonte, Italy.jpg|thumb|[[Peizazhi i vreshtave të Piemontit: Langhe-Roero dhe Monferrato|Vreshtat në Langhe dhe Monferrato, Piemonte]]. Italia është prodhuesi më i madh i verës në botë dhe ka larminë më të madhe të hardhive vendase.<ref>{{Cite web|date=2018-11-25|title=L'Italia è il maggiore produttore di vino|url=http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111224545/http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|archive-date=2021-11-11|access-date=2021-11-11|language=it}}; {{Cite web|date=2017-06-03|title=L'Italia è il paese con più vitigni autoctoni al mondo|url=https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101044918/https://web.archive.org/web/20211101044918/https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|archive-date=2021-11-01|access-date=2021-11-11|language=it}}</ref>]] Sipas regjistrimit të fundit bujqësor, në vitin 2010 kishte 1,6 milionë ferma (32% më pak se në vitin 2000), që mbulonin {{Convert|12700000|ha|0|abbr=on|disp=or}} (63% ndodheshin në jug të Italisë).<ref name="agrocensus">{{Cite web|date=2010-10-24|title=Censimento Agricoltura 2010|url=http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213021626/http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|archive-date=2015-02-13|access-date=2015-02-11|publisher=ISTAT|language=it}}</ref> 99% e tyre janë ferma të vogla familjare, me një sipërfaqe mesatare prej vetëm {{Convert|8|ha|0|abbr=on}}.<ref name="agrocensus"/> Nga sipërfaqja e përdorur për bujqësi, 31% zënë arat me drithëra, 8% [[ulliri|ullishtet]], 5% [[Vreshti (plantacion)|vreshtat]], 4% pemishtet me agrume, 2% [[Panxhar sheqeri|panxhari i sheqerit]] dhe 2% kopshtaria. Pjesa e mbetur përdoret kryesisht për kullota (26%) dhe për drithëra foragjere (12%).<ref name="agrocensus"/> Italia është prodhuesi më i madh i verës në botë,<ref>{{Cite web|year=2010|title=OIV report on the State of the vitiviniculture world market|url=http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145648/http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-date=2011-07-28|website=news.reseau-concept.net|publisher=Réseau-CONCEPT|format=PowerPoint presentation|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Pisa|first=Nick|date=2011-06-12|title=Italy overtakes France to become world's largest wine producer|url=https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903021833/http://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html|archive-date=2011-09-03|access-date=2011-08-17|work=The Telegraph|language=en}}</ref> si edhe prodhues kryesor i [[Vaji i ullirit|vajit të ullirit]], frutave (mollëve, ullinjve, rrushit, portokajve, limonëve, dardhave, kajsive, lajthive, pjeshkëve, qershive, kumbullave, luleshtrydheve dhe kivit) dhe perimeve (sidomos angjinareve dhe domateve). Verërat italiane më të njohura janë [[Chianti]] nga Toskana dhe Barolo nga Piemonte. Verëra të tjera të njohura janë Barbaresco, Barbera d'Asti, Brunello di Montalcino, Frascati DOC, Montepulciano d'Abruzzo dhe Morellino di Scansano, si dhe verërat e gazuara Franciacorta DOCG dhe Prosecco. Prodhimet cilësore në të cilat Italia është e specializuar, veçanërisht verërat dhe djathërat rajonalë, shpesh mbrohen nga etiketat e cilësisë [[Denominazione di origine controllata|DOC/DOP]]. Kjo certifikatë e treguesit gjeografik të miratuar nga BE-ja konsiderohet e rëndësishme për të shmangur ngatërrimin me mallrat zëvendësuese. === Transporti === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Transporti në Itali|en|Transport in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Stacionet hekurudhore në Itali|en|Railway stations in Italy}}}} [[File:A8-A26 Besnate.jpg|thumb|Autostrada dei Laghi («Autostrada e Liqeneve»; pjesë e [[Autostrada A8 (Italy)|A8]] dhe {{ill|Autostrada A9|en|Autostrada A9 (Italy)}}), autostrada e parë e ndërtuar në botë<ref name="independent"/>]] {{Anchor|Infrastructure}}Italia ishte vendi i parë që ndërtoi autostrada, ''[[autostrade]]'', të rezervuara për trafikun e shpejtë dhe automjetet.<ref name="independent">{{Cite news|last=Lenarduzzi|first=Thea|date=2016-01-30|title=The motorway that built Italy: Piero Puricelli's masterpiece|url=http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220526/http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|archive-date=2022-05-26|access-date=2022-05-12|work={{ill|The Independent|en|The Independent}}|language=en}}</ref> Në vitin 2002, Italia kishte {{Convert|668721|km|mi|abbr=on}} rrugë të kalueshme, përfshirë {{Convert|6487|km|mi|abbr=on}} autostrada, në pronësi shtetërore, por të operuara privatisht nga Atlantia. Në vitin 2005, në rrjet qarkullonin rreth 34.667.000 makina (590 për 1.000 banorë) dhe 4.015.000 automjete transporti mallrash.<ref name="European Commission">{{Cite web|last=European Commission|author-link=European Commission|title=Panorama of Transport|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090407142402/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|archive-date=2009-04-07|access-date=2009-05-03|language=en}}</ref> [[File:Etr500.JPG|thumb|Një tren [[ETR 500]] në linjën hekurudhore me shpejtësi të lartë [[Florence–Rome high-speed railway|Firence–Romë]], linja e parë hekurudhore me shpejtësi të lartë e ndërtuar në Evropë<ref>{{Cite web|title=Special report: A European high-speed rail network|url=https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|access-date=2023-07-22|website=op.europa.eu|language=en-GB|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317233927/https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|url-status=live|language=en}}</ref>]] Rrjeti hekurudhor i Italisë, në pronësi shtetërore, menaxhohet nga {{ill|Rete Ferroviaria Italiana|en|Rete Ferroviaria Italiana}} (RFI), një filial i {{ill|Ferrovie dello Stato Italiane|en|Ferrovie dello Stato Italiane}} (FSI). Në dhjetor 2025, ai kishte gjithsej {{Convert|16881|km|mi|abbr=on}} gjatësi, prej të cilave {{Convert|12364|km|0|abbr=on}} ishin të elektrifikuara,<ref>{{Cite web|title=The network today|url=https://www.rfi.it/en/Network/The-network-today.html|access-date=2026-07-06|website=Rete Ferroviaria Italiana|language=en}}</ref> dhe në të qarkullonin 4.802 lokomotiva e vagona hekurudhorë.{{Citim i duhur|date=July 2026}} Operatori kryesor publik i trenave me shpejtësi të lartë është {{ill|Trenitalia|en|Trenitalia}}, pjesë e FSI-së. Trenat me shpejtësi të lartë ndahen në tri kategori: trenat {{ill|Frecciarossa|en|Frecciarossa}} («shigjeta e kuqe») arrijnë shpejtësinë maksimale prej 300{{Nbsp}}km/h në linjat e posaçme për shpejtësi të lartë; trenat {{ill|Frecciargento|en|Frecciargento}} («shigjeta e argjendtë») arrijnë deri në 250{{Nbsp}}km/h në linjat me shpejtësi të lartë dhe në linjat kryesore; ndërsa trenat {{ill|Frecciabianca|en|Frecciabianca}} («shigjeta e bardhë») qarkullojnë vetëm në linjat kryesore, me shpejtësi maksimale prej 200{{Nbsp}}km/h. Italia ka 11 pika kalimi hekurudhor përgjatë Alpeve, në kufijtë me vendet fqinje. Italia renditej e pesta në Evropë për nga numri i pasagjerëve të transportuar me avion; në vitin 2011 kishte rreth 148 milionë pasagjerë, ose afërsisht 10% të totalit evropian.<ref>{{Cite web|date=2013-01-07|title=Trasporto aereo in Italia (PDF)|url=http://www.istat.it/it/archivio/78802|access-date=2013-08-05|publisher=ISTAT|archive-date=2013-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130113035254/http://www.istat.it/it/archivio/78802|url-status=live|language=it}}</ref> Në vitin 2022 kishte 45 aeroporte civile, përfshirë nyjet ajrore të {{ill|Aeroporti i Milanos-Malpensa|en|Milan Malpensa Airport}} dhe {{ill|Aeroporti i Romës-Fiumiçino|en|Rome Fiumicino Airport}}.<ref>{{Cite web|title=Aeroporti in Italia: quanti sono? Elenco per regione|url=https://gliaeroporti.it/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117184416/https://gliaeroporti.it/|archive-date=2022-11-17|access-date=2022-11-17|language=it}}</ref> Që nga viti 2021, kompania ajrore kombëtare e Italisë është {{ill|ITA Airways|en|ITA Airways}}, e cila mori vendin e {{ill|Alitalia|en|Alitalia}}.<ref>{{Cite news|last=Buckley|first=Julia|date=2021-10-18|title=Italy reveals its new national airline|url=https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|access-date=2021-10-18|publisher=CNN|archive-date=2021-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018100255/https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|url-status=live|language=en}}; {{Cite news|last=Villamizar|first=Helwing|date=2021-10-15|title=Italian Flag Carrier ITA Airways Is Born|url=https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016100028/https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|archive-date=2021-10-16|access-date=2021-10-18|work=Airways Magazine|language=en}}</ref> Në vitin 2004 kishte 43 porte të mëdha detare, përfshirë Gjenovën, portin më të madh të vendit dhe të dytin më të madh në Mesdhe. Në vitin 2005, Italia kishte një flotë civile ajrore prej rreth 389.000 njësish dhe një flotë tregtare prej 581 anijesh.<ref name="European Commission"/> Rrjeti kombëtar i rrugëve ujore të brendshme kishte një gjatësi prej {{Convert|2400|km|0|abbr=on}} për trafikun tregtar në vitin 2012.<ref name="cia.gov"/> Portet e Italisë veriore, si porti i ujërave të thella në Trieste, me lidhjet e tij të gjera hekurudhore me Evropën Qendrore dhe Lindore, përfitojnë subvencione dhe investime të konsiderueshme të huaja.<ref>Marcus Hernig: ''Die Renaissance der Seidenstraße'' (2018), f. 112; Bernhard Simon: “Can The New Silk Road Compete with the Maritime Silk Road?”, në ''The Maritime Executive'', 1 janar 2020; Chazizam, M. (2018). “The Chinese Maritime Silk Road Initiative: The Role of the Mediterranean”. ''Mediterranean Quarterly'', 29(2), 54–69; Guido Santevecchi: “Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste”, në ''Corriere della Sera'', 5 nëntor 2019; Linda Vierecke dhe Elisabetta Galla, “Triest und die neue Seidenstraße”, në ''Deutsche Welle'', 8 dhjetor 2020; {{Cite web|title=HHLA PLT Italy starting on schedule|url=https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule|website=hellenicshippingnews.com|access-date=2021-01-11|archive-date=2021-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111105059/https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule/|url-status=live|language=en}}</ref> Në gusht 2025, qeveria e Melonit dha miratimin përfundimtar për projektin e planifikuar të {{ill|Urës së Ngushticës së Mesinës|en|Strait of Messina Bridge}}, ndërsa ndërtimi pritej të niste në vjeshtën e po atij viti. Kur të hapet në vitin 2032, ura do të lidhë [[Kalabria|Kalabrinë]] me [[Siçilia|Siçilinë]] dhe do të bëhet ura e varur me hapësirën më të gjatë në botë.<ref>{{Cite web|title=Italy gives final go-ahead for landmark Sicily bridge project|url=https://www.reuters.com/world/europe/italy-gives-final-go-ahead-landmark-sicily-bridge-project-2025-08-06/|website=reuters.com|date=2025-08-06|access-date=2025-08-06|language=en}}</ref> === Energjia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Energjia në Itali|en|Energy in Italy}}}} {{Hatnote|Shih më tej: {{ill|Energjia e rinovueshme në Itali|en|Renewable energy in Italy}} • {{ill|Sektori i energjisë elektrike në Itali|en|Electricity sector in Italy}}}} [[File:Pannelli solari Unicoop Tirreno.JPG|thumb|Panele diellore në [[Piombino]], në Toskanë. Italia është një nga prodhuesit më të mëdhenj të energjisë së rinovueshme në botë.<ref name="legambiente2015">{{Cite web|date=2015-05-18|title=Il rapporto Comuni Rinnovabili 2015|url=http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015|access-date=2016-03-13|website=Comuni Rinnovabili|publisher=Legambiente|language=it|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314011841/http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015/|url-status=live}}</ref>]] Italia është bërë një nga [[Lista e vendeve sipas prodhimit të energjisë elektrike nga burimet e rinovueshme|prodhueset më të mëdha të energjisë së rinovueshme]] në botë, duke u renditur e dyta në [[Bashkimi Evropian|BE]] dhe e nënta në botë. {{ill|Energjia e erës në Itali|en|Wind power in Italy}}, {{ill|Hidroenergjia në Itali|en|Hydroelectricity in Italy}} dhe {{ill|Energjia gjeotermale në Itali|en|Geothermal power in Italy}} janë burime të rëndësishme të energjisë elektrike në vend. Burimet e rinovueshme përbëjnë 28% të gjithë energjisë elektrike të prodhuar: hidroenergjia zë 13%, e ndjekur nga energjia diellore me 6%, energjia e erës me 4%, bioenergjia me 3,5% dhe energjia gjeotermale me 1,6%.<ref name="gse">{{Cite web|date=2013-12-19|title=Rapporto Statistico sugli Impianti a fonti rinnovabili|url=http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018022905/http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|archive-date=2017-10-18|access-date=2015-02-11|publisher=Gestore dei Servizi Energetici|language=it}}</ref> Pjesa tjetër e kërkesës kombëtare mbulohet nga lëndët djegëse fosile (gazi natyror 38%, qymyri 13%, nafta 8%) dhe importet.<ref name="gse"/> {{ill|Eni|en|Eni}}, e cila operon në 79 vende, është një nga shtatë kompanitë e grupit {{ill|Big Oil|en|Big Oil}} dhe një nga kompanitë më të mëdha industriale në botë.<ref>{{Cite web|title=Summary for Eni SpA|url=https://finance.yahoo.com/q?s=E|access-date=2020-07-01|archive-date=2016-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604184217/http://finance.yahoo.com/q?s=e|url-status=live|language=en}}</ref> Vetëm prodhimi i [[Energjia diellore në Itali|energjisë diellore]] përbënte 9% të energjisë elektrike në vitin 2014, duke e bërë Italinë vendin me kontributin më të lartë nga energjia diellore në botë.<ref name="legambiente2015"/> [[Centrali fotovoltaik i Montalto di Castro|Centrali fotovoltaik i Montalto di Castro]], i përfunduar në vitin 2010, është centrali më i madh fotovoltaik në Itali.<ref>{{Cite web|title=The Italian Montalto di Castro and Rovigo PV plants|url=https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509012719/https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|archive-date=2018-05-09|access-date=2018-05-08|website=solarserver.com|language=en}}</ref> Italia ishte vendi i parë që përdori energjinë gjeotermale për prodhimin e energjisë elektrike.<ref>{{Cite web|year=2011|title=Inventario delle risorse geotermiche nazionali|url=http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722034736/http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|archive-date=2011-07-22|access-date=2011-09-14|publisher=UNMIG|language=it}}</ref> [[Energjia bërthamore në Itali|Energjia bërthamore në Itali]] u braktis pas {{ill|Referendumet italiane të vitit 1987|en|1987 Italian referendums}} (pas [[Fatkeqësia e Çernobilit|fatkeqësisë së Çernobilit]] të vitit 1986), megjithëse Italia ende importon energji bërthamore nga reaktorë në pronësi italiane, të vendosur në territore të huaja. === Shkenca dhe teknologjia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Shkenca dhe teknologjia në Itali|en|Science and technology in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e shpikjeve dhe zbulimeve italiane|en|List of Italian inventions and discoveries}}}} [[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|upright=.8|[[Galileo Galilei]], që konsiderohet gjerësisht si ati i shkencës moderne, fizikës dhe astronomisë]] Përgjatë shekujve, Italia ka ushqyer një bashkësi shkencore që ka sjellë zbulime të rëndësishme në shkenca. [[Galileo Galilei]] luajti një rol të rëndësishëm në [[Revolucioni Shkencor|Revolucionin Shkencor]] dhe konsiderohet gjerësisht si ati i [[astronomia vëzhguese|astronomisë vëzhguese]],<ref>{{Cite book|last=Singer|first=C.|url=https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|title=A Short History of Science to the Nineteenth Century|date=1941|publisher=Clarendon Press|page=217|access-date=2023-03-22|archive-date=2024-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002213513/https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|url-status=live|language=en}}</ref> fizikës moderne,<ref>{{Cite book|last=Whitehouse|first=D.|url=https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit|title=Renaissance Genius: Galileo Galilei & His Legacy to Modern Science|date=2009|publisher=Sterling Publishing|isbn=978-1-4027-6977-1|page=[https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit/page/219 219]|language=en}}</ref> dhe [[Metoda shkencore|metodës shkencore]].<ref>''Thomas Hobbes: Critical Assessments'', Volume 1. Preston King. 1993. p. 59</ref><ref>''Curiosities of Literature''. I. Disraeli. 1835. f. 371</ref> [[Laboratori Kombëtar i Gran Sasso|Laboratori Kombëtar i Gran Sasso]] (LNGS) është qendra më e madhe kërkimore nëntokësore në botë.<ref>{{Cite web|title=I Laboratori Nazionali del Gran Sasso|url=https://www.lngs.infn.it/it/descrizione-generale|access-date=2018-01-15|language=it}}</ref> Trieste ka përqindjen më të lartë të studiuesve në Evropë në raport me popullsinë.<ref>G. Bar, «Trieste, è record europeo di ricercatori: 37 ogni mille abitanti. Più della Finlandia», te: ''il Fatto Quotidiano'', 26 prill 2018.</ref> Italia u rendit e 28-ta në {{ill|Indeksin Global të Inovacionit|en|Global Innovation Index}} në vitin 2025.<ref>{{Cite web|title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025|url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/italy|access-date=2025-10-16|website=WIPO|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Dutta|first1=Soumitra|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html|title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads|last2=Lanvin|first2=Bruno|publisher={{ill|Organizata Botërore e Pronësisë Intelektuale|en|World Intellectual Property Organization}}|year=2025|isbn=978-92-805-3797-0|page=19|language=en|doi=10.34667/tind.58864|access-date=2025-10-17}}</ref> Në Itali ka parqe teknologjike si Parqet e Shkencës dhe Teknologjisë Kilometro Rosso (Bergamo), {{ill|AREA Science Park|en|AREA Science Park}} (Trieste), VEGA–Venice Gateway for Science and Technology (Venezia), Toscana Life Sciences (Siena), Technology Park of Lodi Cluster (Lodi) dhe Technology Park of Navacchio (Pisa),<ref>{{Cite web|title=Science and Technology Parks in Italy|url=https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719154033/https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|archive-date=2023-07-19|access-date=2023-08-28|language=en}}</ref> si edhe {{ill|muze të shkencës|en|science museum}}, si {{ill|Museo Nazionale Scienza e Tecnologia Leonardo da Vinci|en|Museo Nazionale Scienza e Tecnologia Leonardo da Vinci}} në Milano. Dallimi i madh i të ardhurave midis veriut dhe jugut sjell një «[[ndarja digjitale|ndarje digjitale]]».<ref>{{Cite journal|last=Alampi|first=Matteo|date=December 2007|title=Underdevelopment in Southern Italy: Traditional Setbacks and Modern Solutions|url=https://fisherpub.sjf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1047&context=intlstudies_masters|journal=Fisher Digital Publications|via=International Studies Masters|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Di Pietro|first=Giorgio|date=June 2021|title=Changes in Italy's education-related digital divide|journal=Economic Affairs|volume=41|issue=2|pages=252–270|doi=10.1111/ecaf.12471|issn=0265-0665|s2cid=237848271|doi-access=free|language=en}}</ref> === Turizmi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Turizmi në Itali|en|Tourism in Italy}}}} [[File:Positano - Fornillo Beach.jpg|thumb|Bregdeti i Amalfit është një nga destinacionet kryesore turistike të Italisë.<ref>[http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB "Foreign tourist numbers in Italy head towards new record"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601184213/http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB|date=2017-06-01}}. Marrë më 2017-05-21.</ref>]] Njerëzit e kanë vizituar Italinë prej shekujsh, por të parët që vizituan gadishullin për turizëm ishin aristokratët gjatë {{ill|Grand Tour|en|Grand Tour}}, i cili nisi në shekullin e 17-të dhe lulëzoi në shekujt e 18-të dhe të 19-të.<ref name="grand-tour">{{Cite web|title=Grand Tour|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/grand-tour|access-date=2022-05-06|language=it}}</ref> Kjo ishte një periudhë kur aristokratë evropianë, shumë prej të cilëve britanikë, vizitonin pjesë të Evropës, ku Italia ishte një destinacion i rëndësishëm.<ref name="grand-tour"/> Në Itali, ata vinin për të studiuar arkitekturën e lashtë, kulturën vendore dhe për të admiruar bukuritë natyrore të vendit.<ref>{{Cite web|title=Italy on the Grand Tour (Getty Exhibitions)|url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/grand_tour/what.html|access-date=2015-06-09|language=en}}</ref> Italia është vendi i dytë më i vizituar në botë, me gjithsej 74 milionë mbërritje në vitin 2024, pas [[Spanja|Spanjës]].<ref>{{cite web |title=Global and regional tourism performance |url=https://www.unwto.org/tourism-data/un-tourism-tourism-dashboard |access-date=2025-05-25|language=en}}</ref> Në vitin 2014, të ardhurat nga udhëtimet dhe turizmi ishin 163 miliardë euro (10% e PBB-së), ndërsa 1.082.000 vende pune lidheshin drejtpërdrejt me këtë sektor (5% e punësimit).<ref>{{Cite web|title=Travel & Tourism Economic Impact 2015 Italy |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152616/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|archive-date=2017-10-10|access-date=2017-05-20|publisher=World Travel and Tourism Council|language=en}}</ref> Interesi turistik përqendrohet kryesisht te [[Kultura e Italisë|kultura]], [[Kuzhina italiane|kuzhina]], [[Historia e Italisë|historia]], arkitektura, arti italian, vendet dhe itineraret fetare, turizmi i dasmave, bukuritë natyrore, jeta e natës, vendet nënujore dhe banjat termale.<ref>{{Cite web|date=February 2023|title=In Italia 11mila matrimoni stranieri, un turismo da 599 milioni|url=https://www.ansa.it/canale_viaggiart/it/notizie/speciali/2023/02/01/turismo-wedding-2-milioni-presenze-e-fatturato-599-mln_dcec4ad9-3ab8-4677-a303-6378020ac3a7.html|access-date=2023-02-02|language=it}}; {{Cite web|title=10 Migliori destinazioni italiane per vita notturna|url=https://www.travel365.it/migliori-destinazioni-italiane-per-vita-notturna.htm|access-date=2021-12-28|language=it}}</ref> Turizmi dimëror dhe veror zhvillohet në zona të [[Alpet|Alpeve]] dhe të [[Gadishulli Apenin|Apenineve]],<ref>{{Cite web|date=2017-07-30|title=VACANZE IN MONTAGNA IN ITALIA: IN INVERNO E IN ESTATE|url=https://www.alloggitaly.it/vacanze-in-montagna-in-italia|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> ndërsa turizmi bregdetar është i përhapur përgjatë zonave të [[Deti Mesdhe|Mesdheut]].<ref>{{Cite web|date=2018-02-14|title=Il turismo balneare|url=https://www.turismo-oggi.com/il-turismo-balneare.html|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Italia është destinacioni kryesor i turizmit të kroçerave në Mesdhe.<ref>{{Cite web|date=2022-04-27|title=Crociere, Cemar: 8,8 milioni di passeggeri nei porti italiani|url=https://www.lagenziadiviaggi.it/crociere-cemar-88-milioni-di-passeggeri-nei-porti-italiani|access-date=2022-05-13|language=it}}</ref> Fshatrat e vegjël historikë dhe artistikë promovohen nga shoqata {{ill|Fshatrat më të bukura të Italisë|en|I Borghi più belli d'Italia}} (emri i së cilës do të thotë fjalë për fjalë “Fshatrat më të bukura të Italisë”). Rajonet më të vizituara janë Veneto, Toskana, Lombardia, Emilia-Romagna dhe Lacio.<ref>{{Cite web|title=Number of nights spent in tourist accommodation establishments in the top 20 EU-28 tourist regions, by NUTS 2 regions, 2015 (million nights spent) RYB17 – Statistics Explained |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Number_of_nights_spent_in_tourist_accommodation_establishments_in_the_top_20_EU-28_tourist_regions,_by_NUTS_2_regions,_2015_(million_nights_spent)_RYB17.png|access-date=2022-04-17|publisher=European Commission|language=en}}</ref> Roma është qyteti i tretë më i vizituar në Evropë dhe i 12-ti në botë, me 9,4 milionë mbërritje në vitin 2017.<ref>{{Cite web|title=Ranking the 30 Most-Visited Cities in the World|url=https://www.travelpulse.com/news/destinations/ranking-the-30-most-visited-cities-in-the-world.html|website=TravelPulse|language=en}}</ref> Venecia dhe Firencia janë ndër 100 destinacionet më të vizituara në botë. Italia ka më shumë {{ill|Vende të Trashëgimisë Botërore|en|World Heritage Sites}} se çdo vend tjetër: 62,<ref>{{Cite web|title=The World Heritage Convention|url=https://whc.unesco.org/en/convention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention|archive-date=2016-08-27|access-date=2021-08-01|publisher=UNESCO|language=en}}</ref> nga të cilat 56 janë kulturore dhe 6 natyrore.<ref>{{Cite web|title=Italy|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201134320/http://whc.unesco.org/en/statesparties/it|archive-date=2021-12-01|access-date=2019-04-09|publisher=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> == Demografia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Demografia e Italisë|en|Demographics of Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Italianët|en|Italians}} · {{ill|Migrimi i brendshëm në Itali|en|Internal migration in Italy}} · {{ill|Diaspora italiane|en|Italian diaspora}} · {{ill|Historia gjenetike e Italisë|en|Genetic history of Italy}} · {{ill|Lista e qyteteve të Italisë|en|List of cities in Italy}}}} [[File:Map of population density in Italy (2011 census) alt colours.jpg|thumb|Harta e dendësisë së popullsisë së Italisë (regjistrimi i popullsisë i vitit 2011)]] [[File:Map of the Italian Diaspora in the World.svg|thumb|{{ill|Diaspora italiane|en|Italian diaspora}} në botë]] Në vitin 2025, Italia kishte 58.915.561 banorë.<ref name="population" /> Dendësia e popullsisë prej 195 banorësh/km² është më e lartë se në shumicën e vendeve të Evropës Perëndimore. Megjithatë, shpërndarja është e pabarabartë: zonat me dendësinë më të lartë të popullsisë janë Lugina e Po-së (ku jeton pothuajse gjysma e popullsisë) dhe zonat metropolitane të Romës e Napolit, ndërsa rajone të gjera, si Alpet dhe malësitë e Apenineve, pllajat e Bazilikatës dhe ishulli i Sardenjës, si edhe pjesa më e madhe e Sicilisë, janë pak të populluara. Popullsia e Italisë pothuajse u dyfishua gjatë shekullit XX, por rritja nuk ishte e njëtrajtshme, për shkak të {{ill|Migrimit të brendshëm në Itali|en|Internal migration in Italy|lt=migrimit të brendshëm nga jugu rural drejt veriut industrial}}, i nxitur nga {{ill|Mrekullia ekonomike italiane|en|Italian economic miracle}} e viteve 1950–1960. Nivelet e larta të lindshmërisë vazhduan deri në vitet 1970, pas së cilës nisën të binin; norma e përgjithshme e lindshmërisë arriti nivelin më të ulët historik, 1,2 fëmijë për grua, në vitin 1995, shumë më poshtë se niveli i zëvendësimit prej 2,1 dhe dukshëm nën kulmin prej 5 në vitin 1883.<ref>{{Citation|last=Max Roser|title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries|work={{ill|Our World in Data|en|Our World in Data}}, {{ill|Gapminder Foundation|en|Gapminder Foundation}}|year=2014|url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|access-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807185906/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|archive-date=2018-08-07|url-status=dead|language=en}}</ref> Që nga viti 2008, kur norma u rrit lehtë në 1,4,<ref>{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Average number of children born per woman 2005–2008|url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171708/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|archive-date=2011-08-10|access-date=2009-05-03|language=it}}</ref><ref>{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Crude birth rates, mortality rates and marriage rates 2005–2008|url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171721/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|archive-date=2011-08-10|access-date=2009-05-10|language=it}}</ref> numri i lindjeve ka rënë vazhdimisht çdo vit, duke arritur një rekord të ulët prej 379.000 në vitin 2023 — numrin më të vogël që prej vitit 1861.<ref name="www.reuters.com">[https://www.reuters.com/world/europe/births-fall-italy-15th-year-running-record-low-2024-03-29/ Lindjet në Itali bien për të 15-in vit radhazi, duke arritur nivelin më të ulët historik] | Reuters</ref> Në vitin 2024, kjo normë ishte 1,2.<ref>{{Cite news|last=Jones|first=Tobias|date=2024-01-03|title=Boosting Italy's birthrate has become a patriotic cause for the far right. But it's an idea that's doomed|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/03/italy-birthrate-far-right-population-immigration-giorgia-meloni|access-date=2024-05-29|work=The Guardian|language=en|issn=0261-3077}}</ref> Si pasojë e këtyre prirjeve, popullsia e Italisë po plaket me shpejtësi dhe po zvogëlohet gradualisht. Gati një në katër italianë është mbi 65 vjeç,<ref name="www.reuters.com" /> dhe vendi ka {{ill|Lista e vendeve sipas moshës mediane|en|List of countries by median age|lt=popullsinë e katërt më të moshuar në botë}}, me moshë mediane 48 vjeç dhe moshë mesatare 46,6 vjeç.<ref name="cia.gov" /><ref>{{Cite web|title=Aging population of Italy|url=https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|access-date=2024-05-29|website=Statista|language=en|archive-date=2024-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041428/https://web.archive.org/web/20240529041428/https://web.archive.org/web/20240529041428/https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|url-status=live}}</ref> Popullsia e përgjithshme ka rënë vazhdimisht që nga viti 2014 dhe vlerësohet se në vitin 2024 ra pak nën 59 milionë, një humbje kumulative prej më shumë se 1,36 milionë banorësh brenda një dekade.<ref>{{Cite web|last1=Nadeau|first1=Barbie Latza|last2=Di Donato|first2=Valentina|last3=Mortensen|first3=Antonia|date=2023-05-17|title='Low fertility trap': Why Italy's falling birth rate is causing alarm|url=https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|access-date=2024-05-29|website=CNN|language=en|archive-date=2024-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041430/https://web.archive.org/web/20240529041430/https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|url-status=live}}</ref> Nga fundi i shekullit XIX deri në vitet 1960, Italia ishte vend i emigrimit masiv. Në vitet kulmore të {{ill|Diasporës italiane|en|Italian diaspora}}, midis viteve 1898 dhe 1914, emigronin rreth 750.000 italianë çdo vit.<ref>{{Cite web|date=1999-08-15|title=Causes of the Italian mass emigration|url=http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701010600/http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey=|archive-date=2009-07-01|access-date=2014-08-11|publisher=ThinkQuest Library|language=en}}</ref> Diaspora përfshinte më shumë se 25 milionë italianë dhe konsiderohet migrimi masiv më i madh i kohëve të fundit.<ref>Favero, Luigi e Tassello, Graziano. ''Cent'anni di emigrazione italiana (1861–1961)'' Hyrje</ref> === Imigrimi === {{Hatnote|Artikuj kryesorë: {{ill|Imigrimi në Itali|en|Immigration to Italy}} dhe {{ill|Kriza evropiane e migrantëve e vitit 2015|en|2015 European migrant crisis}}}} [[File:Italy, foreign residents as a percentage of the total population, 2011.svg|thumb|Banorët e huaj si përqindje e popullsisë rajonale (regjistrimi i vitit 2011)]] Në vitet 1980, Italia, deri atëherë një shoqëri homogjene nga ana gjuhësore dhe kulturore, nisi të tërhiqte flukse të konsiderueshme emigrantësh.<ref>{{Cite book|last=Allen|first=Beverly|url=https://archive.org/details/revisioningitaly00beve|title=Revisioning Italy national identity and global culture|date=1997|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-2727-1|location=Minneapolis|page=[https://archive.org/details/revisioningitaly00beve/page/169 169]|url-access=registration|language=en}}</ref> Pas [[Rënia e Murit të Berlinit|rënies së Murit të Berlinit]] dhe [[Perdja e Hekurt|rënies së Perdes së Hekurt]], valët e migrimit nisën nga shumë vende ish-socialiste të Evropës Lindore. Bashkimi Evropian u zgjerua [[Zgjerimi i Bashkimit Evropian i vitit 2004|më 2004]], më 2007 (me Rumaninë dhe Bullgarinë) dhe më 2013 (me [[Kroacia|Kroacinë]]). Burime të tjera të imigrimit kanë qenë Afrika e Veriut fqinje, rajoni Azi-Paqësor,<ref>{{Cite web|title=Milan police in Chinatown clash|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6550725.stm|website=BBC News|date=13 April 2007|language=en}}</ref> [[Filipinet]] dhe Amerika Latine. Më 2010, popullsia e lindur jashtë vendit vinte nga këto rajone: Evropa (54%), Afrika (22%), Azia (16%), Amerika (8%) dhe Oqeania (0,06%). Shpërndarja e popullsisë së huaj ndryshon sipas rajonit: më 2020, 61% e shtetasve të huaj jetonin në veri, 24% në qendër, 11% në jug dhe 4% në ishuj.<ref>{{Cite web|title=XXIX Rapporto Immigrazione 2020|url=https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|access-date=2021-12-31|language=it|archive-date=2021-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231222417/https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|url-status=live}}</ref> Më 2021, Italia kishte rreth 5,2 milionë banorë të huaj,<ref name="id2020"/><ref>{{Cite web|title=Population on 1 January by sex, country of birth and broad group of citizenship|url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|access-date=2023-08-28|archive-date=2023-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230121154457/https://ec.europa.eu/eurostat/web/main/eurostat/web/main/help/faq/data-services|url-status=live|language=en}}</ref> që përbënin 9% të popullsisë. Këto shifra përfshijnë mbi gjysmë milioni fëmijë të lindur në Itali nga shtetas të huaj, por nuk përfshijnë shtetasit e huaj që më pas morën shtetësinë italiane;<ref>{{Cite web|title=Immigrants.Stat|url=http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709143540/http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|archive-date=2017-07-09|access-date=2017-06-15|publisher=Istat|language=en}}</ref> më 2016, rreth 201.000 persona u bënë shtetas italianë.<ref>{{Cite web|title=National demographic balance 2016|url=https://www.istat.it/en/archive/201143|access-date=2017-06-15|publisher=Istat|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010180410/https://www.istat.it/en/archive/201143|url-status=live|language=en}}</ref> Shifrat zyrtare nuk përfshijnë as [[imigrantët e paligjshëm]], numri i të cilëve vlerësohej në 670.000 më 2008.<ref>{{Cite web|last=Rosenthal|first=Elisabeth|title=Italy cracks down on illegal immigration|url=https://archive.boston.com/news/world/europe/articles/2008/05/16/italy_cracks_down_on_illegal_immigration/|website=The Boston Globe|date=2008-05-16|language=en}}</ref> Rreth një milion shtetas [[Diaspora rumune|rumunë]] janë regjistruar si banues në Itali, duke përbërë popullsinë më të madhe migrante. === Gjuhët === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: Gjuhët e Italisë, Gjuha italiane, Italishtja rajonale dhe Shpërndarja gjeografike e folësve të italishtes}} [[File:Linguistic map of Italy.png|thumb|Harta e [[Gjuhët e Italisë|gjuhëve që fliten në Itali]]]] Gjuha zyrtare e Italisë është [[Gjuha italiane|italishtja]].<ref name="lang">{{Cite web|title=Legge 15 Dicembre 1999, n. 482 "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche" pubblicata nella Gazzetta Ufficiale n. 297 del 20 dicembre 1999|url=http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512051856/http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|archive-date=2015-05-12|access-date=2014-12-02|publisher=[[Kuvendi i Italisë]]|language=it}}</ref><ref>Statuto Speciale per il Trentino-Alto Adige, Art. 99</ref> Në mbarë botën vlerësohet se ka 64 milionë folës amtare të italishtes,<ref>[https://www.ethnologue.com/language/ita Gjuha italiane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150730230004/http://www.ethnologue.com/language/ita|date=30 korrik 2015}} Ethnologue.com; {{Cite web|date=February 2006|title=Eurobarometer – Europeans and their languages|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430202903/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|archive-date=2011-04-30|format=485&nbsp;KB|language=en}}; [[Nationalencyklopedin]], «Världens 100 största språk 2007» (100 gjuhët më të mëdha në botë në vitin 2007)</ref> ndërsa 21 milionë të tjerë e përdorin si gjuhë të dytë.<ref>[http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian Gjuha italiane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502004444/http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian|date=2 maj 2014}} Universiteti i Leicesterit</ref> Italishtja flitet shpesh në mënyrë amtare si një [[Italishtja rajonale|dialekt rajonal]], i cili nuk duhet ngatërruar me gjuhët rajonale dhe të pakicave të Italisë;<ref>{{Cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218184822/http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|archive-date=2016-12-18|access-date=2018-01-02|publisher=UNESCO|language=en}}; {{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|title=Italian language|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2008-11-03|access-date=2009-11-19|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091129081859/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|archive-date=2009-11-29|language=en}}</ref> megjithatë, gjatë shekullit XX, krijimi i një sistemi arsimor kombëtar çoi në pakësimin e dialekteve rajonale. Standardizimi u zgjerua më tej gjatë viteve 1950 dhe 1960, si pasojë e rritjes ekonomike dhe përhapjes së [[Mediat në Itali|medias masive]] dhe televizionit. Njihen zyrtarisht dymbëdhjetë «gjuhë historike të pakicave»: shqipja, [[Gjuha katalane|katalanishtja]], gjermanishtja, greqishtja, sllovenishtja, kroatishtja, frëngjishtja, franko-provansalishtja, friulanishtja, [[Gjuha ladine|ladinishtja]], [[Gjuha oksitane|oksitanishtja]] dhe sardinishtja.<ref name="lang"/> Katër prej tyre kanë status bashkëzyrtar në rajonet përkatëse: frëngjishtja në [[Lugina e Aostës|Luginën e Aostës]];<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 4, Statuto speciale per la Valle d'Aosta</ref> gjermanishtja në [[Provinca autonome e Bolcanos|Tirolin e Jugut]], ndërsa ladinishtja gjithashtu në disa pjesë të së njëjtës provincë dhe në pjesë të [[Provinca Autonome e Trentos|Trentinos]] fqinje;<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 5, Statuto speciale per il Trentino-Alto Adige</ref> si dhe [[Gjuha sllovene|sllovenishtja]] në [[Provinca e Triestes|provincën e Triestes]], [[Provinca e Goricias|provincën e Goricias]] dhe [[Provinca e Udines|provincën e Udines]].<ref>L. cost. 31 gennaio 1963, n. 1, Statuto speciale della Regione Friuli-Venezia Giulia</ref> Gjuhët e tjera të përfshira në Ethnologue, ISO dhe UNESCO nuk njihen nga ligji italian. Ashtu si Franca, Italia e ka nënshkruar [[Karta Evropiane për Gjuhët Rajonale ose Minoritare|Kartën Evropiane për Gjuhët Rajonale ose Minoritare]], por nuk e ka ratifikuar.<ref>{{Cite web|title=Ready for Ratification|url=https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103133317/https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|archive-date=2018-01-03|publisher=Qendra Evropiane për Çështjet e Minoriteteve|language=en}}</ref><ref>elen.ngo: [https://elen.ngo/2023/10/11/elen-calls-on-italy-to-ratify-the-european-charter-for-regional-or-minority-languages-at-its-meeting-in-sardinia/ ''ELEN calls on Italy to ratify the European Charter for Regional or Minority Languages at its meeting in Sardinia''] (11 tetor 2023)</ref> Për shkak të imigracionit të kohëve të fundit, në Itali ka popullsi të konsiderueshme, gjuha amtare e të cilave nuk është as italishtja dhe as një gjuhë rajonale. Sipas [[Instituti Kombëtar i Statistikave i Italisë|Institutit Kombëtar të Statistikave të Italisë]], në vitin 2012 rumanishtja ishte gjuha amtare më e përhapur ndër banorët e huaj: gati 800.000 persona e flisnin rumanishten si gjuhë të parë (22% e banorëve të huaj të moshës gjashtë vjeç e lart). Gjuhë të tjera amtare të përhapura ishin arabishtja (e folur nga mbi 475.000 persona; 13% e banorëve të huaj), shqipja (380.000) dhe spanjishtja (255.000).<ref>{{Cite web|date=2014-07-24|title=Linguistic diversity among foreign citizens in Italy|url=http://www.istat.it/en/archive/129304|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140730134706/http://www.istat.it/en/archive/129304|archive-date=2014-07-30|access-date=2014-07-27|publisher=Instituti Kombëtar i Statistikave i Italisë|language=en}}</ref> === Feja === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kisha Katolike në Itali|en|Catholic Church in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e katedraleve në Itali|en|List of cathedrals in Italy}}}} [[Skeda:PonteSantAngeloRom.jpg|thumb|upright=1.1|Bazilika e [[Shën Pjetrit]] parë nga [[Tiberi]]; në sfond [[Kodra e Vatikanit]], ndërsa në të djathtë, në Romë, [[Castel Sant'Angelo]]. Si bazilika, ashtu edhe kodra janë pjesë e shtetit sovran të [[Qyteti i Vatikanit|Vatikanit]], të [[Selia e Shenjtë|Selisë së Shenjtë]] të [[Kisha Katolike Romake|Kishës Katolike Romake]].]] [[Selia e Shenjtë]], juridiksioni peshkopal i [[Dioqeza e Romës|Romës]], përfshin qeverinë e [[Vatikani|Qytetit të Vatikanit]] dhe [[Kisha Katolike Romake|Kishën Katolike Romake]] mbarëbotërore. Ajo njihet si entitet [[Sovraniteti|sovran]], i drejtuar nga papa, i cili është edhe peshkopi i Romës, me të cilin mund të vendosen marrëdhënie diplomatike.<ref>Teksti është marrë drejtpërdrejt nga {{Cite web|title=Country Profile: Vatican City State|url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231084624/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|archive-date=2010-12-31|access-date=2016-02-05|language=en}} (parë më 14 dhjetor 2011), në faqen e internetit të Ministrisë së Jashtme dhe të Komonuelthit të Mbretërisë së Bashkuar.</ref>{{Efn|Sovraniteti i Selisë së Shenjtë është njohur shprehimisht në shumë marrëveshje ndërkombëtare dhe theksohet veçanërisht në nenin 2 të [[Traktati Lateran|Traktatit Lateran]] të 11 shkurtit 1929, ku thuhet se «Italia e njeh sovranitetin e Selisë së Shenjtë në çështjet ndërkombëtare si një atribut të qenësishëm, në përputhje me traditat e saj dhe kërkesat e misionit të saj në botë» ([http://www.aloha.net/~mikesch/treaty.htm Traktati Lateran, përkthim në anglisht]).}} Historikisht, Italia është dominuar nga katolicizmi.<ref name="Dell'orto">{{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=2023-10-05|title=The Nones: Italy|url=https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|access-date=2023-10-06|work=Associated Press News|archive-date=2023-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005133701/https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|url-status=live|language=en}}; {{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=2023-10-05|title=From cradle to casket, life for Italians changes as Catholic faith loses relevance|url=https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|access-date=2023-10-06|work=Associated Press News|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007220721/https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|url-status=live|language=en}}</ref> Shumica e katolikëve janë të tillë vetëm nominalisht; [[Associated Press]] e përshkroi [[Krishterimi në Itali|katolicizmin italian]] si «të përqafuar nominalisht, por të praktikuar rrallë».<ref name="Dell'orto"/> Rreth vitit 2010, Italia kishte popullsinë e pestë më të madhe katolike në botë dhe më të madhen në Evropë.<ref>{{Cite web|date=2013-02-13|title=The Global Catholic Population|url=https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=2020-11-21|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125003604/https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population/|url-status=live|language=en}}</ref><ref>Selia e Shenjtë boton çdo vit një «Vjetar statistikor të Kishës».</ref> Që prej vitit 1985, katolicizmi nuk është më [[Feja shtetërore|fe shtetërore]].<ref>{{Cite news|date=1985-06-04|title=Catholicism No Longer Italy's State Religion|url=http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020143004/http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|archive-date=2013-10-20|access-date=2013-09-07|work=Sun Sentinel|language=en}}</ref> Në vitin 2011, pakicat e krishtera përfshinin rreth 1,5 milion të krishterë ortodoksë, ndërsa [[Protestantizmi|protestantizmi]] po rritej.<ref>{{Cite book|last=Leustean|first=Lucian N.|title=Eastern Christianity and Politics in the Twenty-First Century|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-0-4156-8490-3|page=723|language=en}}</ref> Për shekuj me radhë, Italia ka mirëpritur hebrenj të dëbuar nga vende të tjera, veçanërisht nga Spanja. Megjithatë, rreth 20% e hebrenjve italianë u vranë gjatë [[Holokausti|Holokaustit]].<ref>{{Cite book|last=Dawidowicz, Lucy S.|title=The war against the Jews, 1933–1945|publisher=Bantam Books|year=1986|isbn=978-0-5533-4302-1|location=New York|page=403|language=en}}</ref> Kjo, së bashku me emigrimin para dhe pas Luftës së Dytë Botërore, ka bërë që numri i tyre të bjerë në rreth 28.000.<ref>{{Cite web|title=The Jewish Community of Italy (Unione delle Comunita Ebraiche Italiane)|url=http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313095857/http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|archive-date=2013-03-13|access-date=2014-08-25|publisher=European Jewish Congress|language=en}}</ref> Në Itali ka 120.000 hinduistë<ref>{{Cite web|date=2019-11-04|title=Eurispes, risultati del primo Rapporto di ricerca su "L'Induismo in Italia"|url=https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia|access-date=2021-12-31|language=it|archive-date=2021-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231223926/https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia/|url-status=live}}</ref> dhe 70.000 sikë.<ref>{{Cite web|date=2004-11-15|title=NRI Sikhs in Italy|url=https://www.nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207031755/http://nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|archive-date=2011-02-07|access-date=2010-10-30|publisher=Nriinternet.com|language=en}}</ref> Shteti u shpërndan komuniteteve fetare të njohura një pjesë të të ardhurave nga tatimi, sipas një skeme të njohur si «tetë për mijë». Dhurimet lejohen për komunitetet e krishtera, hebraike, budiste dhe hindu; megjithatë, Islami mbetet i përjashtuar, pasi asnjë komunitet mysliman nuk ka nënshkruar marrëveshje konkordati.<ref>{{Cite web|date=2003-04-07|title=Italy: Islam denied income tax revenue – Adnkronos Religion|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620070907/http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|archive-date=2013-06-20|access-date=2013-06-02|publisher=Adnkronos.com|language=en}}</ref> Tatimpaguesit që nuk dëshirojnë të financojnë një fe, e kontribuojnë pjesën e tyre në sistemin e mirëqenies sociale.<ref>[https://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm#_Toc278992388 Dossieri BI0350 i Dhomës së Deputetëve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927211619/http://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm|date=27 shtator 2013}}. Documenti.camera.it (10 mars 1998). Marrë më 12 korrik 2013.</ref> === Arsimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Arsimi në Itali|en|Education in Italy}}}} [[Skeda:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[Universiteti i Bolonjës|Universiteti i Bolonjës]], i themeluar më 1088 e.s., është {{ill|universiteti më i vjetër në funksionim të vazhdueshëm|en|List of oldest universities in continuous operation}} në botë.]] Arsimi është i detyrueshëm dhe falas për moshat nga gjashtë deri në gjashtëmbëdhjetë vjeç,<ref>{{Cite web|title=Law 27 December 2007, n.296 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121206012402/http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|archive-date=2012-12-06|access-date=2012-09-30|publisher=Italian Parliament|language=it}}</ref> dhe përbëhet nga pesë nivele: kopshti i fëmijëve, arsimi fillor, arsimi i mesëm i ulët, arsimi i mesëm i lartë dhe universiteti.<ref>{{Cite web|title=Human Development Reports|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|archive-date=2011-04-29|access-date=2014-01-18|publisher=Hdr.undp.org|language=en}}</ref> Arsimi fillor zgjat tetë vjet. Nxënësit marrin arsim bazë në gjuhën italiane, anglisht, matematikë, shkenca natyrore, histori, gjeografi, shkenca shoqërore, edukim fizik, arte pamore dhe muzikë. Arsimi i mesëm zgjat pesë vjet dhe përfshin tri lloje tradicionale shkollash, të përqendruara në nivele të ndryshme akademike: liceu i përgatit nxënësit për studimet universitare me program klasik ose shkencor, ndërsa *istituto tecnico* dhe *istituto professionale* i përgatisin për profesione të ndryshme. Në vitin 2018, arsimi i mesëm u vlerësua nën mesataren e vendeve të [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik|OECD-së]].<ref name="oecd.org">{{Cite web|title=PISA 2018 results|url=https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|access-date=2021-04-06|website=oecd.org|archive-date=2019-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203141933/https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|url-status=live|language=en}}</ref> Italia shënoi rezultate nën mesataren e OECD-së në lexim dhe shkenca, dhe afër mesatares së saj në matematikë.<ref name="oecd.org"/> Ekziston një hendek i madh midis shkollave të veriut, rezultatet e të cilave janë afër mesatares, dhe atyre të jugut, ku rezultatet ishin shumë më të dobëta.<ref>{{Cite web|title=The literacy divide: territorial differences in the Italian education system|url=http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015624/http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|archive-date=2015-11-17|access-date=2015-11-16|publisher=Parthenope University of Naples|language=en}}</ref> Arsimi terciar ndahet midis universiteteve publike, universiteteve private dhe shkollave të larta prestigjioze e përzgjedhëse, si {{ill|Scuola Normale Superiore di Pisa|en|Scuola Normale Superiore di Pisa}}. Tridhjetë e tre universitete italiane u renditën ndër 500 më të mirat në botë në vitin 2019.<ref>{{Cite web|year=2019|title=Number of top-ranked universities by country in Europe|url=https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe|publisher=jakubmarian.com|access-date=2019-05-18|archive-date=2019-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518113438/https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe/|url-status=live|language=en}}</ref> [[Universiteti i Bolonjës|Universiteti i Bolonjës]], i themeluar më 1088, është universiteti më i vjetër që funksionon ende,<ref>{{Cite book|title=The heritage of European universities|edition=2nd|series=Higher Education Series|volume=7|publisher=Council of Europe|year=2006|author=Nuria Sanz|author2=Sjur Bergan|page=136|isbn=978-92-871-6121-5|language=en}}</ref> si dhe një nga institucionet akademike më të rëndësishme në Evropë.<ref>{{Cite news|date=2017-07-03|title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima|url=http://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308|work=La Repubblica|access-date=2018-09-10|archive-date=2018-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910204704/https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/|url-status=live|language=it}}</ref> Universiteti Bocconi, Università Cattolica del Sacro Cuore, LUISS, {{ill|Universiteti Politeknik i Torinos|en|Polytechnic University of Turin}}, {{ill|Universiteti Politeknik i Milanos|en|Polytechnic University of Milan}}, [[Universiteti i Romës La Sapienza]] dhe [[Universiteti i Milanos]] renditen gjithashtu ndër më të mirët.<ref>{{Cite web|year=2015|title=Academic Ranking of World Universities 2015 |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030134046/http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|archive-date=2015-10-30|access-date=2015-10-29|publisher=Shanghai Ranking Consultancy|language=en}}</ref> === Shëndetësia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Shëndetësia në Itali|en|Health in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Kujdesi shëndetësor në Itali|en|Healthcare in Italy}}}} [[File:Oil-1383546 1920.jpg|thumb|right|[[Vaji i ullirit]] dhe perimet janë përbërës thelbësorë të dietës mesdhetare.<ref>{{Cite journal|last1=Duarte, A.|last2=Fernandes, J.|last3=Bernardes, J.|last4=Miguel, G.|year=2016|title=Citrus as a Component of the Mediterranean Diet|url=https://www.researchgate.net/publication/311911612|journal=Journal of Spatial and Organizational Dynamics|volume=4|pages=289–304|access-date=2021-01-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001220519/https://www.researchgate.net/publication/311911612|url-status=live|language=en}}</ref>]] Në vitin 2015, jetëgjatësia në Itali ishte 80,5 vjet për burrat dhe 84,8 vjet për gratë, duke e renditur vendin të [[Lista e vendeve sipas jetëgjatësisë|pestën në botë]].<ref>{{Cite web|year=2016|title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |url=https://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623023234/http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|archive-date=2016-06-23|access-date=2016-06-27|publisher=World Health Organization|language=en}}</ref> Krahasuar me vendet e tjera perëndimore, Italia ka një normë të ulët të obezitetit te të rriturit (nën 10%<ref>{{Cite web|title=Global Prevalence of Adult Obesity|url=http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327044232/http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|archive-date=2009-03-27|access-date=2008-01-29|publisher=International Obesity Taskforce|language=en}}</ref>), pasi përfitimet shëndetësore të {{ill|dietës mesdhetare|en|Mediterranean diet|lt=dietës mesdhetare}} janë shumë të rëndësishme.<ref>{{Cite journal|last1=Dinu|first1=M|last2=Pagliai|first2=G|last3=Casini|first3=A|author-link3=Angela Casini|last4=Sofi|first4=F|date=2017-05-10|title=Mediterranean diet and multiple health outcomes: an umbrella review of meta-analyses of observational studies and randomised trials.|journal=European Journal of Clinical Nutrition|volume=72|issue=1|pages=30–43|doi=10.1038/ejcn.2017.58|pmid=28488692|s2cid=7702206|hdl-access=free|hdl=2158/1081996|language=en}}</ref> Në vitin 2013, [[UNESCO]], me nismën e Italisë, e shtoi dietën mesdhetare në {{ill|Listën përfaqësuese të trashëgimisë kulturore jomateriale të njerëzimit|en|Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|lt=Listën përfaqësuese të trashëgimisë kulturore jomateriale të njerëzimit}} të Italisë, Marokut, Spanjës, Portugalisë, Greqisë, Qipros dhe Kroacisë.<ref>{{Cite web|title=UNESCO Culture Sector, Eighth Session of the Intergovernmental Committee (8.COM) – from 2 to 7 December 2013 |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00473|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220125948/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00473|archive-date=2013-12-20|access-date=2014-04-03|language=en}}; {{Cite web|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00884|access-date=2014-04-03|title=UNESCO – Culture – Intangible Heritage – Lists & Register – Inscribed Elements – Mediterranean Diet|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415064011/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00884|archive-date=2014-04-15|language=en}}</ref> Përqindja e duhanpirësve të përditshëm ishte 22% në vitin 2012, nga 24% në vitin 2000, por mbetej mbi mesataren e OECD-së.<ref>{{Cite web|year=2014|title=OECD Health Statistics 2014 How Does Italy Compare? |url=http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924133234/http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|archive-date=2015-09-24|publisher=OECD|language=en}}</ref> Që prej vitit 2005, pirja e duhanit në vende publike është kufizuar në «dhoma të ajrosura posaçërisht».<ref>{{Cite news|title=Smoking Ban Begins in Italy {{!}} Europe {{!}} DW.COM {{!}} 10 January 2005|url=http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621143640/http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|archive-date=2015-06-21|access-date=2010-08-01|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> Që prej vitit 1978, shteti administron një sistem publik të kujdesit shëndetësor universal.<ref>{{Cite web|title=Italy – Health|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064229/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|archive-date=2009-07-01|access-date=2010-08-02|publisher=Dev.prenhall.com|language=en}}</ref> Megjithatë, kujdesi shëndetësor u ofrohet të gjithë qytetarëve dhe banorëve nëpërmjet një sistemi të përzier publik dhe privat. Pjesa publike është [[Servizio Sanitario Nazionale]], e organizuar nën Ministrinë e Shëndetësisë dhe e administruar në mënyrë të decentralizuar në nivel rajonal. Shpenzimet për kujdesin shëndetësor përbënin 10% të PBB-së në vitin 2020. Sistemi italian i kujdesit shëndetësor është renditur vazhdimisht ndër më të mirët në botë;<ref>{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|access-date=2015-09-07|publisher=Photius.com|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live|language=en}}; {{Cite news|date=2017-03-20|title=Italy's Struggling Economy Has World's Healthiest People|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|access-date=2020-12-09|archive-date=2022-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006112037/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|url-status=live|language=en}}</ref> sipas një studimi të [[Organizata Botërore e Shëndetësisë|Organizatës Botërore të Shëndetësisë]] (OBSH) që daton nga viti 2000, Italia kishte sistemin e dytë më të mirë të kujdesit shëndetësor në botë për sa i përket efikasitetit të shpenzimeve dhe qasjes së qytetarëve në kujdesin publik, pas Francës.<ref>{{Cite journal|last1=Maio|first1=Vittorio|last2=Manzoli|first2=L|date=2002|title=The Italian health care system: W.H.O. Ranking versus public perception.|url=https://www.researchgate.net/publication/285698246|journal=P and T|volume=27|pages=301–308|language=en}}</ref> == Kultura == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kultura e Italisë|en|Culture of Italy}}}} Italia është një nga djepet kryesore të qytetërimit perëndimor dhe një fuqi e madhe kulturore.<ref>Ndër të tjera, Italia është përshkruar si «fuqi e madhe kulturore» nga [https://www.washingtonpost.com/entertainment/coming-to-the-us-the-year-of-italian-culture-2013/2012/10/15/29f404a8-1703-11e2-9855-71f2b202721b_story.html ''The Washington Post''], presidenti amerikan [[Barack Obama]] dhe ish-ministri i Punëve të Jashtme [[Giulio Terzi di Sant'Agata]]. {{Cite web |url=http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |title=Italy, a cultural superpower |date=2012-06-02 |access-date=2021-01-25 |archive-date=2014-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226231012/http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |url-status=bot: unknown |language=en }}.</ref> Kultura e saj është formësuar nga një mori zakonesh rajonale dhe qendrash vendore të pushtetit e të patronazhit.<ref>{{Cite book|last=Killinger|first=Charles|url=https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3|title=Culture and customs of Italy|publisher=Greenwood Press|year=2005|isbn=978-0-3133-2489-5|edition=1. publ.|location=Westport, Conn.|page=[https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3 3]|language=en}}</ref> Vendi ka dhënë kontribute të rëndësishme në trashëgiminë [[Kultura e Evropës|kulturore]] dhe [[Historia e Evropës|historike]] të Evropës.<ref>{{Cite book|last=Cole|first=Alison|title=Virtue and magnificence: art of the Italian Renaissance courts|publisher=H.N. Abrams|year=1995|isbn=978-0-8109-2733-9|location=New York|language=en}}</ref> === Arkitektura === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Arkitektura italiane|en|Italian architecture}}}} [[File:Reggia di Caserta - panoramio - Carlo Pelagalli (2).jpg|thumb|right|[[Pallati Mbretëror i Kazertës]] është ish-rezidenca mbretërore më e madhe në botë.<ref>{{Cite web |last=Chronopoulou |first=Angeliki |date=2024-01-23 |title=Reggia Di Caserta Historical Overview |url=https://www.academia.edu/44592878 |access-date=2024-01-23 |website=Academia |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qTdlAQAAQBAJ|title=Dictionnaire amoureux de Versailles|first=Franck|last=FERRAND|date=2013-10-24|publisher=Place des éditeurs|isbn=9782259222679 |via=Google Books|language=fr}}</ref>]] Italia njihet për arritjet e saj arkitekturore,<ref>[http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp Architecture in Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115053940/http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp|date=2012-01-15}}, ItalyTravel.com</ref> si ndërtimi i harqeve, kupolave dhe strukturave të ngjashme në Romën e lashtë, themelimi i lëvizjes arkitekturore të [[Arkitektura e rilindjes|Rilindjes]] nga fundi i shekullit XIV deri në shekullin XVI, si dhe zhvillimi i palladianizmit, një stil që frymëzoi lëvizje si [[Arkitektura neoklasike|arkitektura neoklasike]] dhe ndikoi në projektimin e vilave në mbarë botën, veçanërisht në Mbretërinë e Bashkuar dhe në Shtetet e Bashkuara, nga fundi i shekullit XVII deri në fillim të shekullit XX. Të parët që nisën një varg të dallueshëm modelesh ishin grekët dhe etruskët; më pas erdhi arkitektura klasike romake,<ref>Sear, Frank. [https://books.google.com/books?id=Rkdt_p6uvw0C&pg=PA10 ''Roman architecture.''] Cornell University Press, 1983. f. 10. Web. 23 shtator 2011.</ref> e ndjekur nga ringjallja e saj gjatë Rilindjes dhe zhvillimi i saj në epokën baroke. Koncepti i krishterë i bazilikës, një stil që mbizotëroi në Mesjetë, u krijua në Romë.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp Italy Architecture: Early Christian and Byzanthine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328131150/http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp|date=2013-03-28}}, ItalyTravel.com</ref> [[Arkitektura romanike|Arkitektura romanike]], e cila lulëzoi afërsisht nga viti 800 deri në vitin 1100 e.s., ishte një nga periudhat më të frytshme dhe krijuese të arkitekturës italiane. Gjatë saj u ndërtuan kryevepra si [[Kulla e pjerrët e Pizës]] dhe [[Bazilika e Sant'Ambrogios]] në Milano. Ajo njihej për përdorimin e harqeve romake, dritareve me xham të ngjyrosur dhe kolonave të lakuara. Risia kryesore e arkitekturës romanike italiane ishte [[Qemeri|qemeri]], që nuk ishte parë më parë në arkitekturën perëndimore.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp Italy Architecture: Romanesque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328120342/http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp|date=2013-03-28}}, ItalyTravel.com</ref> Arkitektura italiane u zhvillua ndjeshëm gjatë [[Rilindja|Rilindjes]]. [[Filippo Brunelleschi]] kontribuoi në projektimin arkitekturor me kupolën e [[Katedralja e Firences|Katedrales së Firences]], një arritje inxhinierike që nuk ishte parë që nga lashtësia.<ref>{{Cite book|last1=Campbell|first1=Stephen JCampbell|title=Italian Renaissance Art|last2=Cole|first2=Michael Wayne Cole|publisher=Thames & Hudson Inc|year=2012|location=New York|pages=95–97|language=en}}</ref> Një arritje e shquar e arkitekturës së Rilindjes italiane ishte [[Bazilika e Shën Pjetrit]], e projektuar nga [[Donato Bramante]] në fillim të shekullit XVI. [[Andrea Palladio]] ndikoi te arkitektët në të gjithë Evropën Perëndimore përmes vilave dhe pallateve që projektoi.<ref>{{Cite web|title=City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto|url=https://whc.unesco.org/en/list/712|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Periudha e [[Arkitektura baroke|barokut]] nxori arkitektë të shquar italianë. Vepra më origjinale e arkitekturës së barokut të vonë dhe [[Rokoko|rokokos]] është [[Pallazina e gjuetisë në Stupinigi]].<ref>R. De Fusco, ''A thousand years of architecture in Europe'', f. 443.</ref> Në vitin 1752, [[Luigi Vanvitelli]] nisi ndërtimin e [[Pallati Mbretëror i Kazertës|Pallatit Mbretëror të Kazertës]].<ref>{{Cite book|last=Hersey|first=George|title=Architecture and Geometry in the Age of the Baroque|publisher=University of Chicago Press|year=2001|isbn=0-2263-2784-1|location=Chicago|page=119|language=en}}</ref> Në fund të shekullit XVIII dhe në fillim të shekullit XIX, Italia u ndikua nga lëvizja arkitekturore [[Arkitektura neoklasike|neoklasike]]. Vilat, pallatet, kopshtet, interierët dhe arti nisën përsëri të mbështeteshin në tema të lashta romake dhe greke.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp Italy Architecture: Neoclassicism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328084932/http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp|date=2013-03-28}}, ItalyTravel.com</ref> Gjatë periudhës së [[Fashizmi italian|fashizmit italian]], lulëzoi lëvizja e ashtuquajtur «[[Lëvizja Novecento|Novecento]]», e mbështetur në rizbulimin e Romës perandorake. [[Marcello Piacentini]], përgjegjës për transformimet urbane të qyteteve, krijoi një formë të neoklasicizmit të thjeshtuar.<ref>{{Cite news|title=Renzo Piano|url=https://www.nytimes.com/topic/person/renzo-piano|access-date=2017-08-20|work=The New York Times|language=en}}</ref> === Artet pamore === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Arti italian|en|Italian art}}}} [[File:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|''{{ill|Darka e Fundit|en|The Last Supper (Leonardo da Vinci)}}'' (1494–1499), [[Leonardo da Vinçi]], kisha e [[Santa Maria delle Grazie, Milan|Santa Maria delle Grazie]], në Milano]] Historia e arteve pamore italiane ka rëndësi të madhe për {{ill|Piktura perëndimore|en|Western painting}}. [[Arti romak]] u ndikua nga Greqia dhe mund të shihet si pasardhës i pikturës së lashtë greke. Të vetmet piktura romake që kanë mbijetuar janë pikturat murale.<ref>{{Cite web|title=Roman Painting|url=http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726163006/http://art-and-archaeology.com/roman/painting.html|archive-date=2013-07-26|publisher=art-and-archaeology.com|language=en}}</ref> Ato mund të përmbajnë shembujt e parë të {{ill|Trompe-l'œil|en|trompe-l'œil}}, perspektivës së rreme dhe peizazhit të mirëfilltë.<ref>{{Cite web|title=Roman Wall Painting|url=http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|archive-date=2007-03-19|publisher=accd.edu|language=en}}</ref> Rilindja italiane konsiderohet si një {{ill|Epoka e artë|en|Golden Age (metaphor)}} e pikturës, që shtrihet nga shekulli XV deri në fund të shekullit XVI dhe pati ndikim të madh jashtë Italisë. Artistë si [[Masaccio]], Filippo Lippi, Tintoretto, [[Sandro Botiçeli]], [[Leonardo da Vinçi]], [[Mikelanxhelo]], [[Rafaelo]] dhe [[Ticiani]] e çuan pikturën në një nivel më të lartë përmes përdorimit të {{ill|Perspektiva grafike|en|Perspective (graphical)}}. Mikelanxhelo ishte gjithashtu skulptor; veprat e tij përfshijnë kryevepra si ''{{ill|Davidi (Mikelanxhelo)|en|David (Michelangelo)}}'', ''{{ill|Pietà (Mikelanxhelo)|en|Pietà (Michelangelo)}}'' dhe ''{{ill|Moisiu (Mikelanxhelo)|en|Moses (Michelangelo)}}''. Në shekujt XV dhe XVI, {{ill|Rilindja e Lartë|en|High Renaissance}} solli një art të stilizuar të njohur si {{ill|Manierizmi|en|Mannerism}}. Në vend të kompozimeve të balancuara dhe qasjes racionale ndaj perspektivës, që karakterizonin artin në fillim të shekullit XVI, manieristët kërkonin paqëndrueshmëri, artifice dhe dyshim. Fytyrat e patrazuara dhe gjestet e Piero della Francesca-s, si dhe Virgjëreshat e qeta të Rafaelit, u zëvendësuan nga shprehjet e trazuara të Pontormos dhe intensiteti emocional i El Grecos. [[File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|''{{ill|Lindja e Venerës|en|The Birth of Venus}}'' (1484–1486), [[Sandro Botiçeli]], Galeria Uffizi, Firence]] Në shekullin XVII, ndër piktorët më të mëdhenj të {{ill|Baroku italian|en|Italian Baroque}} ishin [[Karavaxho]], Artemisia Gentileschi, Carlo Saraceni dhe Bartolomeo Manfredi. Në shekullin XVIII, {{ill|Rokokoja italiane|en|Italian Rococo art}} u frymëzua kryesisht nga {{ill|Rokokoja|en|Rococo}} franceze. Skulptura neoklasike italiane, me nudot e Antonio Canovës, u përqendrua te aspekti idealist i lëvizjes. Në shekullin XIX, piktorët romantikë përfshinin Francesco Hayez dhe Francesco Podesti. {{ill|Impresionizmi|en|Impressionism}} u përhap nga Franca në Itali me anë të ''{{ill|Macchiaioli|en|Macchiaioli}}'', ndërsa {{ill|Realizmi në art|en|Realism (arts)}} u përhap nga Gioacchino Toma dhe Giuseppe Pellizza da Volpedo. Në shekullin XX, me {{ill|Futurizmi|en|futurism}}, Italia u ngrit sërish si vend pararojë për zhvillimin e pikturës dhe skulpturës. Futurizmin e pasuan pikturat metafizike të Giorgio de Chirico-s, i cili ndikoi te surrealistët.<ref>Gale, Matthew. "Pittura Metafisica". ''Grove Art Online. Oxford Art Online''. Oxford University Press. Web.</ref> === Letërsia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Letërsia italiane|en|Italian literature}}}} Letërsia latine formale nisi më 240 p.e.s., kur u vu në skenë në Romë pjesa e parë teatrale.<ref>{{Cite book|author=George Eckel Duckworth|url=https://books.google.com/books?id=BuLEo5U9sb0C&pg=PA3|title=The nature of Roman comedy: a study in popular entertainment|publisher=University of Oklahoma Press|year=1994|page=3|language=en|access-date=2011-10-15}}</ref> Letërsia latine ka qenë dhe vazhdon të jetë me ndikim të madh, falë shkrimtarëve, poetëve, filozofëve dhe historianëve të shumtë, si [[Plini Plaku]], [[Plini i Riu]], [[Virgjili]], [[Horaci]], Properti, [[Ovidi]] dhe [[Tit Livi]]. Romakët njiheshin për traditën gojore, poezinë, dramën dhe epigramet e tyre.<ref>{{Cite book|url={{Google books|LHA_SydyKOYC|page=PA39|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Poetry and Drama: Literary Terms and Concepts|date=2011|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-6153-0490-5|language=en|access-date=2011-10-18}}</ref> Në fillim të shekullit XIII, [[Françesku i Asizit]] ishte poeti i parë italian; ai shkroi këngën fetare ''Kënga e Diellit''.<ref>{{Cite book|url={{Google books|3uq0bObScHMC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=The Cambridge History of Italian Literature|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-5216-6622-0|editor-last=Brand|editor-first=Peter|chapter=2 – Poetry. Francis of Assisi (pp. 5ff.)|access-date=2015-12-31|editor-last2=Pertile|editor-first2=Lino|editor-link2=Lino Pertile|chapter-url={{Google books|3uq0bObScHMC|page=PA5|keywords=|text=|plainurl=yes}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610172548/https://books.google.com/books?id=3uq0bObScHMC&printsec=frontcover|archive-date=2016-06-10|url-status=live|language=en}}</ref> [[File:Dante03.jpg|thumb|upright=.8|[[Dante Alighieri]], veprat e të cilit ndihmuan në formësimin e gjuhës moderne italiane, konsiderohet një nga poetët më të mëdhenj të [[Mesjeta|Mesjetës]]. Poema e tij epike ''[[Komedia Hyjnore]]'' renditet ndër veprat më të shquara të [[Letërsia botërore|letërsisë botërore]].]] Në oborrin e [[Frederiku II, Perandor i Shenjtë Romak|Perandorit Frederiku II]] në Sicili, gjatë shekullit XIII, u shkruan poezi lirike të frymëzuara nga format dhe temat provansale, në një variant të përpunuar të gjuhës vendase. Njëri prej këtyre poetëve ishte Xhakomo da Lentini, shpikësi i formës së [[soneti|sonetit]]; sonetisti i hershëm më i njohur ishte [[Françesko Petrarka]].<ref>{{Cite book|author=Ernest Hatch Wilkins|title=The invention of the sonnet, and other studies in Italian literature|location=Rome|publisher=Edizioni di Storia e letteratura|year=1959|pages=11–39|language=en}}</ref> Guido Guinizelli konsiderohet themeluesi i ''{{ill|Stili i ëmbël i ri|en|Dolce Stil Novo}}'', një shkollë që i dha poezisë së dashurisë një përmasë filozofike. Ky kuptim i ri i dashurisë, i shprehur me një stil të rrjedhshëm, ndikoi poetin fiorentin [[Dante Alighieri]], i cili hodhi themelet e italishtes moderne. Vepra e Dantes, ''[[Komedia Hyjnore]]'', është ndër më të shquarat e letërsisë.<ref name="Bloom">{{Cite book|last=Bloom|first=Harold|author-link=Harold Bloom|url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloorich|title=The Western Canon|publisher=Harcourt Brace|year=1994|isbn=978-0-1519-5747-7|url-access=registration|language=en}} Shih edhe {{ill|Kanoni perëndimor|en|Western canon}} për kanone të tjera ku përfshihet ''Komedia Hyjnore''.</ref> Petrarka dhe [[Xhovani Bokaço]] kërkuan dhe imituan veprat e lashtësisë, ndërsa zhvilluan personalitetet e tyre artistike. Petrarka u bë i famshëm për përmbledhjen e poezive ''[[Il Canzoniere]]''. Po aq me ndikim ishte ''[[Dekameroni]]'' i Bokaços, një përmbledhje shumë e popullarizuar me tregime të shkurtra.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Giovanni Boccaccio: The Decameron|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|access-date=2013-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219020413/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|archive-date=2013-12-19|url-status=live|language=en}}</ref> Veprat e autorëve të Rilindjes përfshijnë ''[[Princi (libër)|Princi]]'' të [[Nikolo Makiaveli|Nikolo Makiavelit]], një ese mbi [[Shkenca politike|shkencën politike]], ku «e vërteta efektive» konsiderohet më e rëndësishme se çdo ideal abstrakt. Xhovani Françesko Straparola dhe Xhambatista Bazile, të cilët shkruan përkatësisht ''Netët gazmore të Straparolës'' (1550–1555) dhe ''Pentameronin'' (1634), botuan disa nga variantet e para të njohura të përrallave në Evropë.<ref>Steven Swann Jones, ''The Fairy Tale: The Magic Mirror of Imagination'', Twayne Publishers, New York, 1995, {{ISBN|0-8057-0950-9}}, f. 38; Bottigheimer 2012a, f. 7; Waters 1894, xii; Zipes 2015, f. 599; {{Citation|last1=Opie|first1=Iona|title=The Classic Fairy Tales|year=1974|url=https://archive.org/details/classicfairytale00opie_0|place=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1921-1559-1|last2=Opie|first2=Peter|author-link=Iona Opie|author-link2=Peter Opie|language=en}} Shih f. 20. Pretendimi për përrallën më të hershme mbetet i diskutuar; për shembull, shih Jan M. Ziolkowski, ''Fairy tales from before fairy tales: the medieval Latin past of wonderful lies'', University of Michigan Press, 2007. Ziolkowski shqyrton poemën latine mesjetare me kafshë të Egbertit të Liège-s, ''Fecunda natis'' (''Anija e ngarkuar me bollëk'', rreth vitit 1022/1024), variantin më të hershëm të njohur të «[[Kësulëkuqja|Kësulëkuqes]]». Informacion shtesë: [https://web.archive.org/web/20071023044216/http://www.leithart.com/archives/003139.php Little Red Pentecostal], Peter J. Leithart, 9 korrik 2007.</ref> Periudha baroke solli prozën e qartë shkencore të Galileos. Në shekullin XVII, akademikët e Arkadisë nisën një lëvizje për të rikthyer thjeshtësinë dhe përmbajtjen klasike në poezi.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Academy-of-Arcadia|title=Academy of Arcadia &#124; Neapolitan Poets, Arcadian Shepherds & Arcadian Landscape &#124; Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2025-11-19|language=en}}</ref> Shkrimtarët italianë përqafuan romantizmin në shekullin XIX; ai përkoi me idetë e {{ill|Rilindja italiane|en|Risorgimento}}, lëvizjes që solli bashkimin e Italisë. Bashkimi u parapri nga poetët [[Vittorio Alfieri]], [[Ugo Foscolo]] dhe [[Xhakomo Leopardi]]. Veprat e [[Alessandro Manzoni|Alessandro Manzonit]], romantikut më të shquar italian, janë simbol i bashkimit italian për mesazhin e tyre patriotik dhe për përpjekjet e tij në zhvillimin e një gjuhe moderne dhe të unifikuar italiane.<ref>{{Cite web|date=2023-05-18|title=Alessandro Manzoni {{!}} Italian author|url=https://www.britannica.com/biography/Alessandro-Manzoni|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[File:Portrait of Niccolò Machiavelli.jpg|thumb|upright=.8|[[Nikolo Makiaveli]], themeluesi i [[Shkenca politike|shkencës politike]] moderne]] Në fund të shekullit XIX, një lëvizje letrare e quajtur ''{{ill|Verizmi (letërsi)|en|Verismo (literature)}}'', e cila lartësonte realizmin, luajti rol të rëndësishëm në letërsinë italiane. [[Emilio Salgari]], shkrimtar i romaneve aventureske me shpatarë dhe pionier i fantashkencës, botoi serinë e tij ''[[Sandokan]]''.<ref>{{Cite book|last1=Gaetana Marrone|url={{Google books|d9NcAgAAQBAJ|page=PA1654|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Encyclopedia of Italian Literary Studies|last2=Paolo Puppa|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-1-1354-5530-9|page=1654|language=en}}</ref> Më 1883, [[Carlo Collodi]] botoi ''[[Aventurat e Pinokut]]'', që u bë klasiku më i njohur për fëmijë nga një autor italian dhe një nga librat jofetarë më të përkthyer në botë.<ref>Giovanni Gasparini, ''La corsa di Pinocchio'', Milano, Vita e Pensiero, 1997, f. 117. {{ISBN|8-8343-4889-3}}</ref> Një lëvizje e quajtur {{ill|Futurizmi|en|Futurism}} ndikoi letërsinë në fillim të shekullit XX. Filippo Tommaso Marinetti shkroi ''Manifestin e Futurizmit'' dhe bëri thirrje për përdorimin e një gjuhe dhe metaforash që lartësonin shpejtësinë, dinamizmin dhe dhunën e epokës së makinës.<ref>{{Cite book|title=The 20th-Century art book|publisher=Phaidon Press|year=2001|isbn=978-0-7148-3542-6|edition=Reprinted|location=London|language=en}}</ref> Ndër figurat letrare moderne janë [[Gabriele D'Annunzio]], poeti nacionalist [[Giosuè Carducci]], laureat i Nobelit më 1906, shkrimtarja realiste [[Grazia Deledda]], laureate më 1926, autori i dramave moderne [[Luigji Pirandelo]], laureat më 1936, shkrimtari i tregimeve të shkurtra [[Italo Calvino]] më 1960, poetët [[Salvatore Quasimodo]] më 1959 dhe [[Eugenio Montale]] më 1975, [[Umberto Eco]] më 1980, si dhe satiristi dhe autori i dramave [[Dario Fo]] më 1997.<ref>{{Cite web|title=All Nobel Prizes in Literature|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110529091551/http://nobelprize.org/web/20110529091551/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|archive-date=2011-05-29|access-date=2011-05-30|publisher=Nobel Foundation|language=en}}</ref> === Filozofia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Filozofia italiane|en|Italian philosophy}}}} Filozofia italiane ka ndikuar në [[Filozofia perëndimore|filozofinë perëndimore]], duke filluar me grekët dhe romakët, humanizmin e Rilindjes, [[Epoka e Iluminizmit|Epokën e Iluminizmit]] dhe filozofinë moderne.<ref name="Garin">{{Cite book|last=Garin|first=Eugenio|url=https://books.google.com/books?id=sVP3vBmDktQC|title=History of Italian Philosophy|publisher=VIBS|year=2008|isbn=978-9-0420-2321-5|language=en}}</ref> Filozofia formale u soll në Itali nga [[Pitagora]], themeluesi i shkollës italiane të filozofisë në Krotone.<ref>{{Cite book|last=Herodotus|title=The Histories|publisher=Penguin Classics|page=226|language=en}}</ref> Ndër filozofët italianë të periudhës greke përfshihen [[Ksenofani]], [[Parmenidhi]] dhe [[Zenoni]]. Filozofët romakë përfshijnë [[Ciceroni]], [[Lukreci]], [[Lucius Annaeus Seneca]], [[Plutarku]], [[Epikteti]], [[Mark Aureli]] dhe [[Agostini]].<ref name="Garin"/> [[File:Famous Italian philosophers.jpg|thumb|Në drejtim të akrepave të orës, nga lart majtas: [[Tomas Akuinas]], teolog;<ref>{{Cite web|title=St. Thomas Aquinas {{!}} Biography, philosophy, & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Thomas-Aquinas|access-date=2020-01-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[Xhordano Bruno|Bruno]], kozmolog;<ref>{{Cite book|last=Gatti|first=Hilary|title=Giordano Bruno and Renaissance Science: Broken Lives and Organizational Power|publisher=Cornell University Press|year=2002|page=1|isbn=0-8014-8785-4|language=en}}</ref> [[Cesare Beccaria|Beccaria]], kriminolog;<ref name="Hostettler-2011">{{Cite book|last=Hostettler|first=John|title=Cesare Beccaria: The Genius of 'On Crimes and Punishments'|date=2011|publisher=Waterside Press|isbn=978-1-9043-8063-4|location=Hampshire|page=160|language=en}}</ref> dhe [[Maria Montessori|Montessori]], e lidhur me [[Pedagogjia e Montesorit|pedagogjinë Montessori]]<ref name="Montessori">{{Cite web|title=Introduction to Montessori Method|url=https://amshq.org/Montessori-Education/Introduction-to-Montessori|publisher=American Montessori Society|language=en}}</ref>]] Filozofia mesjetare italiane ishte kryesisht e krishterë dhe përfshinte teologë si [[Tomas Akuinas]], një përkrahës klasik i [[Teologjia natyrore|teologjisë natyrore]], i cili e rifuti filozofinë aristoteliane në krishterim.<ref>{{Cite web|last=Blair|first=Peter|title=Reason and Faith: The Thought of Thomas Aquinas|url=http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130913011656/http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|archive-date=2013-09-13|access-date=2013-12-18|website=The Dartmouth Apologia|language=en}}</ref> Filozofët e Rilindjes përfshijnë [[Xhordano Bruno]], figurë e rëndësishme shkencore e Perëndimit; Marsilio Ficino, filozof humanist; dhe [[Nikolo Makiaveli]], një nga themeluesit e [[Shkenca politike|shkencës politike]] moderne. Vepra më e famshme e Makiavelit është ''[[Princi (vepër)|Princi]]'', kontributi i së cilës në mendimin politik qëndron në ndarjen thelbësore midis [[Idealizmi|idealizmit]] politik dhe realizmit.<ref>{{Cite book|last=Moschovitis|first=Christian D. Von Dehsen and Scott L. Harris|title=Philosophers and religious leaders|publisher=The Oryx Press|year=1999|page=117|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Enlightenment throughout Europe|url=http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123082708/http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-date=2013-01-23|access-date=2017-12-12|website=International World History Project|language=en}}</ref> Qytetet universitare si Padova, Bolonja dhe Napoli mbetën qendra të dijes, ku veproi edhe filozofi [[Giambattista Vico]].<ref name="maritain.nd.edu">{{Cite web|title=History of Philosophy 70|url=http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525033238/http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|archive-date=2017-05-25|access-date=2017-12-12|website=maritain.nd.edu|language=en}}</ref> [[Cesare Beccaria]] ishte një figurë e rëndësishme e Iluminizmit dhe një nga themeluesit e teorisë klasike të krimit dhe [[Penologjia|penologjisë]].<ref name="Hostettler-2011"/> Në Itali, gjatë viteve 1800, pati një lëvizje filozofike të njohur, ku përfshiheshin [[Idealizmi|idealizmi]], sensizmi dhe [[Empirizmi|empirizmi]].<ref name="maritain.nd.edu"/> Në fund të shekullit XIX dhe gjatë shekullit XX, fituan popullaritet edhe lëvizje të tjera, si ontologjizmi,<ref>{{Cite journal|last=Scarangello|first=Anthony|year=1964|title=Major Catholic-Liberal Educational Philosophers of the Italian Risorgimento|journal=History of Education Quarterly|volume=4|issue=4|pages=232–250|doi=10.2307/367499|jstor=367499|s2cid=147563567|language=en}}</ref> [[Anarkizmi në Itali|anarkizmi]], komunizmi, socializmi, futurizmi, fashizmi dhe demokracia e krishterë.<ref>{{Cite book|last=Pernicone|first=Nunzio|title=Italian Anarchism 1864–1892|publisher=AK Press|year=2009|pages=111–113|language=en}}</ref> [[Antonio Gramshi]] mbetet një filozof me rëndësi në teorinë komuniste, të cilit i atribuohet krijimi i teorisë së hegjemonisë kulturore. Filozofët italianë ndikuan në zhvillimin e filozofisë së socializmit liberal jomarksist. Në vitet 1960, aktivistët e majtë përqafuan teoritë antiautoritare në mbështetje të klasës punëtore, të cilat u njohën si [[Autonomizmi|autonomizëm]] dhe operaismo.<ref>{{Cite book|last1=Balestrini|first1=Nanni|title=L'orda d'oro 1968–1977. La grande ondata rivoluzionaria e creativa, politica ed esistenziale|last2=Moroni|first2=Primo|publisher=SugarCo|year=1997|isbn=8-8078-1462-5|language=it}}</ref> Ndër [[feministet italiane]] përfshihen Sibilla Aleramo, Alaide Gualberta Beccari dhe Anna Maria Mozzoni; idetë protofeministe ishin trajtuar më parë edhe nga shkrimtare italiane. Edukatorja italiane [[Maria Montessori]] krijoi filozofinë e edukimit që mban emrin e saj.<ref name="Montessori"/> [[Giuseppe Peano]] ishte një nga themeluesit e filozofisë analitike dhe filozofisë bashkëkohore të matematikës. Ndër filozofët analitikë përfshihen Carlo Penco, Gloria Origgi, Pieranna Garavaso dhe Luciano Floridi.<ref name="Garin"/> === Teatri === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Teatri i Italisë|en|Theatre of Italy}}}} [[File:Gemälde des Hieronymus Francken - Die Compagnia dei Comici Gelosi bei einer Aufführung in Paris.jpg|thumb|Trupa e [[commedia dell'arte|komedisë dell’arte]] {{ill|I Gelosi|en|I Gelosi}} duke interpretuar; vepër e {{ill|Hieronymus Francken I|en|Hieronymus Francken I}}, {{Rreth|1590}}]] Teatri italian mori formë në Mesjetë, megjithëse fillesat e tij datojnë që nga kolonitë e lashta greke në Italinë jugore ([[Magna Graecia]]),<ref>{{Cite web|title=Storia del Teatro nelle città d'Italia|url=https://www.melogranoarte.it/storia-del-teatro-nelle-citta-ditalia|access-date=2022-07-27|language=it}}</ref> si edhe teatri i {{ill|Popujt italikë|en|Italic peoples}}<ref>{{Cite web|title=Storia del teatro: lo spazio scenico in Toscana|url=https://brunelleschi.imss.fi.it/itinerari/itinerario/storiateatrospazioscenicotoscana.html|access-date=2022-07-28|language=it}}</ref> dhe {{ill|Teatri në Romën e lashtë|en|Theatre of ancient Rome}}. Teatri u zhvillua përgjatë dy prirjeve kryesore. E para ishte dramatizimi i liturgjive katolike, ndërsa e dyta përfshinte forma pagane spektakli, si shfaqjet në festat e qyteteve, përgatitjet e oborreve me gaztorë dhe këngët e [[Trubaduri|trubadurëve]].<ref>Në lidhje me këtë prirje të dytë, Dario Fo flet për një kulturë të vërtetë alternative ndaj asaj zyrtare; megjithëse kjo ide është e përhapur, disa studiues, si {{ill|Giovanni Antonucci|it}}, nuk pajtohen se bëhej fjalë për një të tillë. Për këtë, shih {{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|pages=10–14|language=it}}</ref> Teatri i Rilindjes shënoi fillimin e teatrit modern. Tekstet e lashta teatrale u përkthyen dhe u vunë në skenë në oborre, e më pas u shfaqën në teatro publike. Në fund të shekullit XV, qytetet e [[Ferrara]]s dhe Romës kishin rëndësi për rizbulimin dhe ripërtëritjen e teatrit.<ref>{{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|page=18|language=it}}</ref> Nga shekulli XVI deri në shekullin XVIII, {{ill|Komedia dell’arte|en|commedia dell'arte}} ishte një formë e {{ill|teatrit të improvizuar|en|improvisational theatre}}, e cila vazhdon të interpretohet edhe sot. Trupat shëtitëse të aktorëve ngrinin skena në hapësira të hapura dhe argëtonin publikun me [[akrobacia|akrobaci]], {{ill|xhonglim|en|juggling}} dhe pjesë humoristike. Shfaqjet nuk lindnin nga drama të shkruara, por nga skenarë të quajtur ''[[lazzi]]'', skelete të lirshme mbi të cilat aktorët improvizonin. Personazhet e ''komedisë'' zakonisht përfaqësojnë tipe shoqërore të përcaktuara dhe personazhe stereotipike, secili me një [[Kostumet në komedinë dell’arte|kostum]] dallues.<ref>{{Cite book|last1=Chaffee, Judith|title=The Routledge Companion to Commedia Dell'Arte|last2=Crick, Olly|publisher=Rutledge Taylor and Francis Group|year=2015|isbn=978-0-4157-4506-2|location=London and New York|page=1|language=en}}</ref> Shfaqjet e para të dokumentuara të komedisë dell’arte u zhvilluan në Romë që më 1551.<ref>{{Cite book|last=Katritzky|first=M. A.|url=https://books.google.com/books?id=9fV4gz5FmiAC&q=the+art+of+commedia|title=The Art of Commedia: A Study in the Commedia dell'arte 1560–1620 with Special Reference to the Visual Records |publisher=Editions Rodopi|year=2006|isbn=978-9-0420-1798-6|location=New York|page=82|language=en}}</ref> Rolet e grave luheshin nga gra, siç dokumentohet që në vitet 1560; ato ishin aktoret e para profesioniste të njohura në Evropë që nga lashtësia. [[Lucrezia Di Siena]], e përmendur në një kontratë të vitit 1564, është cilësuar si aktorja e parë italiane e njohur me emër, ndërsa [[Vincenza Armani]] dhe [[Barbara Flaminia]] si primadonat e para.<ref>Giacomo Oreglia (2002). ''Commedia dell'arte''. Ordfront. {{ISBN|9-1732-4602-6}}.</ref> Baleti lindi në Itali gjatë Rilindjes, si zhvillim i spektakleve madhështore të oborreve.<ref>{{Cite web|title=The Ballet|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/balt/hd_balt.htm|website=metmuseum.org|date=October 2004|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Andros on Ballet – Catherine Medici De|url=http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080209205503/http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|archive-date=2008-02-09|website=michaelminn.net|language=en}}</ref> === Muzika === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Muzika italiane|en|Music of Italy}}}} {{Multiple image | align = right | image1 = Old violin.jpg | width1 = 106 | alt1 = | caption1 = | image2 = Pianoforte Verticale.jpg | width2 = 197 | alt2 = | caption2 = | footer = Instrumentet që lidhen me muzikën klasike, përfshirë violinën dhe pianon, u shpikën në Itali.<ref name="Erlich"/> }} Nga {{ill|muzika popullore italiane|en|Italian folk music|lt=muzika popullore}} te muzika klasike, muzika është pjesë e pandashme e kulturës italiane. Instrumentet që lidhen me muzikën klasike, përfshirë pianon dhe violinën, u shpikën në Itali,<ref name="Erlich">{{Cite book|last=Erlich|first=Cyril|title=The Piano: A History|publisher=Oxford University Press, US; Revised edition|year=1990|isbn=978-0-1981-6171-4|language=en}}; {{Cite book|last=Allen|first=Edward Heron|title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument|date=1914|publisher=E. Howe|language=en}}</ref> dhe shumë forma të përhapura, si [[Simfonia|simfonia]], koncerti dhe {{ill|sonata|en|Sonata}}, i kanë rrënjët te risitë e muzikës italiane të shekujve XVI dhe XVII. Kompozitorët më të njohur të Italisë përfshijnë Palestrinën e Rilindjes, [[Monteverdi]]n dhe {{ill|Karlo Xhezualdo|en|Carlo Gesualdo|lt=Gesualdon}}; Skarlatin dhe [[Antonio Vivaldi|Vivaldin]] e [[Muzika baroke|barokut]]; [[Niccolò Paganini|Paganinin]] dhe [[Gioachino Rossini|Rossinin]] e periudhës klasike; si dhe [[Giuseppe Verdi|Verdin]] dhe [[Giacomo Puccini|Puçinin]] e romantizmit. Muzika klasike ka një traditë të fortë në Itali, siç dëshmohet nga fama e teatrove të operës, si La Scala, dhe e interpretuesve si pianisti Maurizio Pollini dhe tenori [[Luçano Pavaroti]]. Italia njihet si vendlindja e operës.<ref name="Kimbell, David R.B.-1994">{{Cite book|last=Kimbell, David R.B.|url={{Google books|C37Gq2GagZIC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Italian Opera|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=978-0-5214-6643-1|access-date=2009-12-20|language=en}}</ref> Mendohet se {{ill|Opera italiane|en|Italian opera}} u themelua në shekullin XVII.<ref name="Kimbell, David R.B.-1994"/> Xhazi, i sjellë në Itali në fillim të viteve 1920, fitoi terren dhe mbeti popullor, pavarësisht politikave ksenofobe të fashistëve. Italia u përfaqësua në lëvizjet e [[Progressive rock|rokut progresiv]] dhe muzikës pop të viteve 1970 nga grupe si {{ill|Premiata Forneria Marconi|en|Premiata Forneria Marconi|lt=PFM}}, {{ill|Banco del Mutuo Soccorso|en|Banco del Mutuo Soccorso}}, {{ill|Le Orme|en|Le Orme}}, {{ill|Goblin|en|Goblin (band)}} dhe {{ill|Pooh|en|Pooh (band)}}.<ref>{{Cite book|last=Keller, Catalano and Colicci|url=https://books.google.com/books?id=Gh03DwAAQBAJ&q=keller%20catalano%20and%20colicci&pg=PT1022|title=Garland Encyclopedia of World Music|date=2017-09-25|publisher=Routledge|isbn=978-1-3515-4426-9|pages=604–625|language=en}}</ref> Në të njëjtën periudhë, kinematografia italiane u diversifikua dhe filmat e Cinecittà-s përfshinin partitura komplekse nga kompozitorë si [[Ennio Morricone]]. Në vitet 1980, këngëtari [[Jovanotti]] u bë ylli i parë i hip-hopit italian.<ref>{{Cite news|last=Sisario|first=Ben|date=2012-10-03|title=A Roman Rapper Comes to New York, Where He Can Get Real|url=https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|archive-date=2022-01-03|access-date=2014-02-24|work=The New York Times|language=en}}{{Cbignore}}</ref> Ndër grupet italiane të metalit janë [[Rhapsody of Fire]], {{ill|Lacuna Coil|en|Lacuna Coil}}, {{ill|Elvenking|en|Elvenking (band)}}, {{ill|Forgotten Tomb|en|Forgotten Tomb}} dhe {{ill|Fleshgod Apocalypse|en|Fleshgod Apocalypse}}.<ref>{{Cite book|last1=Sharpe-Young|first1=Garry|author-link1=MusicMight|title=A–Z of Power Metal|series=Rockdetector Series|year=2003|publisher=Cherry Red Books|isbn=978-1-901447-13-2|language=en}}</ref> Italia dha kontribut në zhvillimin e [[Disco|diskos]] dhe [[Muzika elektronike|muzikës elektronike]]. {{ill|Italo disco|en|Italo disco}}, i njohur për tingullin e tij futurist dhe përdorimin e theksuar të sintetizuesve dhe makinave të ritmit, ishte një nga zhanret e para të muzikës elektronike të kërcimit.<ref>{{Cite news|last=McDonnell|first=John|date=2008-09-01|title=Scene and heard: Italo-disco|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2008/sep/01/sceneandhearditalodisco|access-date=2012-07-14|work=The Guardian|location=London|language=en}}</ref> Producentë si {{ill|Xhorxho Moroder|en|Giorgio Moroder}}—fitues i tre çmimeve Oscar dhe katër çmimeve Golden Globe—patën ndikim në zhvillimin e muzikës elektronike të kërcimit.<ref>“Ky album ishte një bashkëpunim mes Philip Oakey-t, këngëtarit me zë të fuqishëm të grupit techno-pop Human League, dhe Giorgio Moroderit, babait të diskos, i lindur në Itali, i cili kaloi vitet ’80 duke shkruar muzikë pop me sintetizues dhe muzikë filmi.” {{Cite web|last=Evan Cater|title=Philip Oakey & Giorgio Moroder: Overview|url=https://www.allmusic.com/album/r59464|access-date=2009-12-21|publisher=[[Allmusic]]|language=en}}</ref> Muzika pop italiane përfaqësohet çdo vit në [[Festivali i Sanremos|Festivalin e Muzikës së Sanremos]], i cili shërbeu si frymëzim për [[Festivali Evropian i Këngës|Festivalin Evropian të Këngës]].<ref>{{Cite web|last=Yiorgos Kasapoglou|date=2007-02-27|title=Sanremo Music Festival kicks off tonight|url=http://www.esctoday.com/news/read/7817|access-date=2011-08-18|publisher=esctoday.com|language=en}}</ref> [[Gigliola Cinquetti]], [[Toto Cutugno]] dhe [[Måneskin]] fituan Festivalin Evropian të Këngës, përkatësisht në [[Festivali Evropian i Këngës 1964|1964]], [[Festivali Evropian i Këngës 1990|1990]] dhe [[Festivali Evropian i Këngës 2021|2021]]. Ndër këngëtarët italianë që kanë marrë vlerësime ndërkombëtare janë {{ill|Domeniko Modunjo|en|Domenico Modugno}}, [[Mina (këngëtare)|Mina]], [[Andrea Boçeli]], [[Raffaella Carra]], {{ill|Il Volo|en|Il Volo}}, Al Bano, Toto Cutugno, Nek, Umberto Tozzi, Giorgia, fituesja e çmimit Grammy [[Laura Pausini]], [[Eros Ramazzotti]], [[Tiziano Ferro]], Måneskin dhe të tjerë.<ref>{{Cite web|first=Federica|last=Cirone|date=2023-08-29|title=Cantanti italiani, quali sono quelli che hanno avuto più successo all'estero|url=https://www.socialboost.it/cantanti-italiani-quali-sono-quelli-che-hanno-avuto-piu-successo-allestero/|access-date=2024-06-05|publisher=socialboost.it|language=it}}</ref> === Moda dhe dizajni === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Moda italiane|en|Italian fashion}} dhe {{ill|Dizajni italian|en|Italian design}}}} [[File:Prada milano.JPG|thumb|Dyqan i [[Prada]]-s në {{ill|Galeria Vittorio Emanuele II|en|Galleria Vittorio Emanuele II}}, [[Milano|Milano]]]] Moda italiane ka një traditë të gjatë. ''Top Global Fashion Capital Rankings'' (2013), nga {{ill|Global Language Monitor|en}}, e renditi [[Roma|Romën]] në vendin e gjashtë dhe [[Milano|Milanon]] në vendin e dymbëdhjetë.<ref>{{Cite web|title=New York Takes Top Global Fashion Capital Title from London, edging past Paris|url=http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222011026/http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|archive-date=2014-02-22|access-date=2014-02-25|publisher=Languagemonitor.com|language=en}}</ref> Marka të rëndësishme italiane të modës, si [[Gucci]], [[Armani]], [[Prada]], {{ill|Versace|en}}, Valentino, [[Dolce & Gabbana]], janë ndër shtëpitë e modës më të mira në botë. Në Itali u themeluan shtëpi argjendarie si [[Bulgari]], Damiani dhe {{ill|Buccellati|en}}. Revista e modës ''{{ill|Vogue Italia|en}}'' është një nga revistat më prestigjioze të modës në botë.<ref>{{Cite book|last=Press|first=Debbie|url={{Google books|pkeaOOxb_isC|page=PA16|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Your Modeling Career: You Don't Have to Be a Superstar to Succeed|publisher=Allworth Press|year=2000|isbn=978-1-58115-045-2|language=en}}; {{Cite web|last=Cardini|first=Tiziana|date=2020-10-28|title=Get to Know the Young Winners of the 2020 International Talent Support Awards |url=https://www.vogue.com/article/internationa-talent-support-award-2020-winners|website=Vogue|language=en}}</ref> Italia shquhet në fushën e dizajnit, veçanërisht në dizajnin e brendshëm, arkitekturor, industrial dhe urban.<ref>Miller (2005) p. 486</ref><ref>Insight Guides (2004) p. 220</ref> [[Milano|Milanoja]] dhe [[Torino|Torinoja]] janë qytetet kryesore të vendit për dizajnin arkitekturor dhe industrial. Në Milano mbahet {{ill|Fiera Milano|en}}, panairi më i madh i dizajnit në Evropë.<ref>{{Cite web|title=Design City Milan|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206052654/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|archive-date=2010-12-06|access-date=2010-01-03|publisher=Wiley|language=en}}</ref> Milanoja pret veprimtari dhe hapësira të rëndësishme që lidhen me dizajnin dhe arkitekturën, si ''Fuori Salone'' dhe Panairi i Mobilieve në Milano, dhe ka qenë vendbanimi i dizajnerëve {{ill|Bruno Munari|en}}, {{ill|Lucio Fontana|en}}, {{ill|Enrico Castellani|en}} dhe {{ill|Piero Manzoni|en}}.<ref>{{Cite web|title=Frieze Magazine – Archive – Milan and Turin|url=http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110123141/http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|archive-date=2010-01-10|access-date=2010-01-03|website=Frieze|language=en}}</ref> === Kinematografia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kinematografia e Italisë|en|Cinema of Italy}}}} Kinematografia italiane filloi pak pasi [[Vëllezërit Lumier]] paraqitën shfaqjet e filmave.<ref>{{Cite web|title=L'œuvre cinématographique des frères Lumière – Pays: Italie|url=https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320195614/https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|archive-date=2018-03-20|access-date=2022-01-01|language=fr}}; {{Cite web|title=Il Cinema Ritrovato – Italia 1896 – Grand Tour Italiano |url=https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321124127/https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|archive-date=2018-03-21|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Regjisori i parë italian ishte Vittorio Calcina, i cili filmoi [[Leoni XIII|Papën Leon XIII]] më 1896.<ref>{{Cite web|title=26 febbraio 1896 – Papa Leone XIII filmato Fratelli Lumière |url=https://archivio.quirinale.it/aspr/gianni-bisiach/AV-002-000398/26-febbraio-1896-papa-leone-xiii-filmato-fratelli-lumiere|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> ''{{ill|Cabiria|en|Cabiria}}'', i vitit 1914, është filmi pa zë italian më i famshëm.<ref>{{Citation|title=Cinematografia|volume=III|page=226|year=1970|publisher=Treccani|language=it|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref><ref>{{Cite book|last=Andrea Fioravanti|title=La "storia" senza storia. Racconti del passato tra letteratura, cinema e televisione|publisher=Morlacchi Editore|year=2006|isbn=978-8-8607-4066-3|page=121|language=it}}</ref> Lëvizja më e vjetër e kinemasë evropiane të [[Arti pararojë|avangardës]], futurizmi italian, u shfaq në fund të viteve 1910.<ref>{{Cite web|date=2017-09-30|title=Il cinema delle avanguardie|url=https://www.brevestoriadelcinema.org/04-4-il-cinema-delle-avanguardie|access-date=2022-11-13|language=it}}</ref> [[File:Federico Fellini NYWTS 2.jpg|thumb|[[Federico Fellini]], i konsideruar si një nga kineastët më me ndikim dhe më të vlerësuar të shekullit XX<ref>{{Cite web|date=2022-01-20|title=Federico Fellini, i 10 migliori film per conoscere il grande regista|url=https://libreriamo.it/intrattenimento/federico-fellini-i-10-film-regista|access-date=2022-09-10|language=it}}</ref>]] Pas rënies në vitet 1920, industria u rigjallërua në vitet 1930 me ardhjen e filmave me zë. Një zhanër popullor italian, ''Telefoni Bianchi'', përbëhej nga komedi me mjedise plot shkëlqim.<ref>{{Citation |last=Katz |first=Ephraim |title=Italy |pages=682–685 |year=2001 |publisher=HarperResource |isbn=978-0-0607-4214-0 |encyclopedia=The Film Encyclopedia}}.</ref> ''Calligrafismo'' ishte në kontrast të fortë me komeditë e stilit amerikan ''Telefoni Bianchi''; ai ishte më artistik, shumë formalist, shprehës në kompleksitetin e tij dhe trajtonte kryesisht materiale bashkëkohore letrare.<ref>{{Cite book|last=Brunetta|first=Gian Piero|title=Storia del cinema mondiale|publisher=Einaudi|year=2002|isbn=978-8-8061-4528-6|volume=III|pages=357–359|language=it}}</ref> Musolini e përdori kinemanë për prodhimin e propagandës fashiste dhe themeloi studiot e njohura të {{ill|Cinecittà|en|Cinecittà}} në Romë.<ref>{{Cite web|title=The Cinema Under Mussolini|url=http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100731200507/http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|archive-date=2010-07-31|access-date=2010-10-30|publisher=Ccat.sas.upenn.edu|language=en}}</ref> Pas Luftës së Dytë Botërore, filmat italianë u vlerësuan gjerësisht dhe u eksportuan, derisa në vitet 1980 ndodhi një rënie artistike.<ref>{{Cite web|title=STORIA 'POCONORMALE' DEL CINEMA: ITALIA ANNI '80, IL DECLINO|url=https://www.mymovies.it/cinemanews/2009/16629|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Ndër regjisorët italianë ishin [[Federico Fellini]], [[Sergjo Leone]], [[Pier Paolo Pasolini]], Duccio Tessari, Luchino Visconti, Vittorio De Sica, [[Mikelanxhelo Antonioni|Michelangelo Antonioni]] dhe Roberto Rossellini, të cilët konsiderohen ndër më të mëdhenjtë e të gjitha kohërave.<ref>{{Cite news|last=Ebert|first=Roger|title=The Bicycle Thief / Bicycle Thieves (1949) |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19990319/REVIEWS08/903190306/1023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227023704/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19990319/REVIEWS08/903190306/1023|archive-date=2009-02-27|access-date=2011-09-08|work=Chicago Sun-Times|language=en}}; {{Cite web|date=2002-07-07|title=The 25 Most Influential Directors of All Time|url=http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211230213/http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|archive-date=2015-12-11|access-date=2017-02-21|website=MovieMaker Magazine|language=en}}</ref> Periudha nga mesi i viteve 1940 deri në fillim të viteve 1950 ishte kulmi i [[Neorealizmi|neorealizmit italian]], i cili pasqyronte gjendjen e rëndë të Italisë së pasluftës.<ref>{{Cite web|title=Italian Neorealism – Explore – The Criterion Collection|url=https://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918102158/http://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|archive-date=2011-09-18|access-date=2011-09-07|publisher=Criterion.com|language=en}}</ref> Me rritjen e mirëqenies së vendit në vitet 1950, një formë e neorealizmit e njohur si neorealizmi rozë i pasoi, ndërsa zhanri ''commedia all'italiana'' dhe zhanre të tjera filmike, si filmat me shpata e sandale dhe westernët spageti, ishin të popullarizuar gjatë viteve 1960 dhe 1970.<ref>{{Cite web|title=Western all'italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/western-all-italiana_%28Enciclopedia-del-Cinema%29|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Aktore si [[Sophia Loren]] arritën famë ndërkombëtare. Trilerët erotikë italianë, ose ''gialli'', të realizuar nga regjisorë si Dario Argento në vitet 1970, ndikuan në filmat horror.<ref>{{Cite web|title=Tarantino e i film italiani degli anni settanta|url=https://www.corriere.it/solferino/severgnini/09-10-30/09.spm|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Kohët e fundit, kinemaja italiane ka marrë vëmendje vetëm herë pas here, me filma si ''[[Jeta është e bukur (film 1997)|Jeta është e bukur]]'', ''Cinema Paradiso'' dhe ''Il Postino: The Postman''.<ref>{{Cite news|date=2013-05-21|title=Cannes 2013. La grande bellezza |url=https://stanzedicinema.com/2013/05/21/cannes-2013-la-grande-bellezza|access-date=2022-01-01|work=Stanze di Cinema|language=it}}</ref> Studiot Cinecittà janë kompleksi më i madh i prodhimit të filmave dhe televizionit në Evropë,<ref>{{Cite web|date=2021-12-30|title=Cinecittà, c'è l'accordo per espandere gli Studios italiani|url=https://www.ciakmagazine.it/news/cinecitta-ce-laccordo-per-espandere-gli-studios-italiani|access-date=2022-09-10|language=it}}</ref> ku janë xhiruar shumë filma ndërkombëtarë me sukses në arkëtime. Në vitet 1950, numri i produksioneve ndërkombëtare të realizuara atje bëri që Roma të quhej «Hollywoodi mbi Tiber». Në kompleksin e saj janë realizuar mbi 3.000 produksione, 90 prej të cilave u nominuan për një çmim të Akademisë dhe 47 fituan.<ref>{{Cite book|last=Bondanella|first=Peter E.|url=https://books.google.com/books?id=PiTBFMc7tp4C|title=Italian Cinema: From Neorealism to the Present|date=2001|publisher=Continuum|isbn=978-0-8264-1247-8|page=13|language=en}}</ref> Italia është vendi më i vlerësuar në çmimet e Akademisë për filmin më të mirë në gjuhë të huaj, me 14 fitore, 3 çmime speciale dhe 31 nominime.<ref>{{Cite web|date=2021-10-26|title=Oscar 2022: Paolo Sorrentino e gli altri candidati come miglior film internazionale |url=https://www.sorrisi.com/cinema/migliori-film/oscar-2022-paolo-sorrentino-e-gli-altri-candidati-come-miglior-film-internazionale|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> {{As of|2016}}, filmat italianë kanë fituar 12 Palma të Artë,<ref>{{Cite web|date=2014-05-13|title=10 film italiani che hanno fatto la storia del Festival di Cannes|url=https://www.nanopress.it/articolo/10-film-italiani-che-hanno-fatto-la-storia-del-festival-di-cannes/67505|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> 11 Luanë të Artë<ref>{{Cite web|date=2018-08-28|title=I film italiani vincitori del Leone d'Oro al Festival di Venezia|url=https://www.supereva.it/i-film-italiani-vincitori-del-leone-doro-al-festival-di-venezia-51756|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> dhe 7 Arinj të Artë.<ref>{{Cite web|title=Film italiani vincitori Orso d'Oro di Berlino|url=https://popcorntv.it/guide/film-italiani-vincitori-orso-doro-di-berlino/32626|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> === Kuzhina === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: [[Kuzhina italiane]], {{ill|Struktura e vakteve italiane|en|Italian meal structure}}, {{ill|Lista e ushqimeve dhe pijeve italiane|en|List of Italian foods and drinks}}}} [[Skeda:Salumi e vino lucchese.JPG|thumb|{{ill|Vera italiane|en|Italian wine}} dhe ''salumi'']] [[Kuzhina italiane]] është ndikuar shumë nga kuzhinat e [[Etruskët|qytetërimit etrusk]], {{ill|Kuzhina e Greqisë së Lashtë|en|Ancient Greek cuisine}}, [[Kuzhina e Romës së Lashtë|Romës së lashtë]], {{ill|Kuzhina bizantine|en|Byzantine cuisine}}, {{ill|Kuzhina arabe|en|Arab cuisine}} dhe {{ill|Kuzhina hebraike|en|Jewish cuisine}}.<ref>{{Cite web|date=2023-04-05|title=The History of Italian Cuisine: A Cultural Journey – Italian Cuisine|url=https://italian-cuisine.org/the-history-of-italian-cuisine-a-cultural-journey|access-date=2024-02-25|website=italian-cuisine.org|language=en}}; {{Cite web|title=Italian Cooking: History of Food and Cooking in Rome and Lazio Region, Papal Influence, Jewish Influence, The Essence of Roman Italian Cooking|url=http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410100532/http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|archive-date=2010-04-10|access-date=2010-04-24|publisher=Inmamaskitchen.com|language=en}}</ref> Ndryshime të rëndësishme ndodhën pas zbulimit të [[Bota e Re|Botës së Re]], kur produkte si patatet, domatet dhe misri u bënë përbërës kryesorë duke filluar nga shekulli XVIII.<ref>{{Cite web|title=The Making of Italian Food...From the Beginning|url=http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100327080045/http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|archive-date=2010-03-27|access-date=2010-04-24|publisher=Epicurean.com|language=en}}; Del Conte, 11–21.</ref> [[Dieta mesdhetare|Dieta mesdhetare]] përbën bazën e kuzhinës italiane, e cila është e pasur me [[Makaronat|makarona]], peshk, fruta dhe perime. Ajo dallohet për thjeshtësinë dhe larminë e saj; shumë gatime kanë vetëm katër deri në tetë përbërës.<ref>The Silver Spoon {{ISBN|8-8721-2223-6}}, botimi i vitit 1997.</ref> Kuzhina italiane shquhet për larminë rajonale,<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italian cuisine – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|access-date=2010-04-24|date=2009-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100716014306/https://web.archive.org/web/20100716014306/https://web.archive.org/web/20100716014306/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|archive-date=2010-07-16|author=Related Articles|url-status=live|language=en}}; {{Cite web|title=Italian Food – Italy's Regional Dishes & Cuisine|url=http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102020059/http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|archive-date=2011-01-02|access-date=2010-04-24|publisher=Indigoguide.com|language=en}}; {{Cite web|title=Regional Italian Cuisine|url=https://www.rusticocooking.com/regions.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410072851/https://www.rusticocooking.com/regions.htm|archive-date=2010-04-10|access-date=2010-04-24|publisher=Rusticocooking.com|language=en}}</ref> pasurinë e dallimeve në shije dhe popullaritetin e saj si një nga kuzhinat më të pëlqyera në botë,<ref>{{Cite web|date=2013-01-06|title=Which country has the best food?|url=http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629071154/http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|archive-date=2013-06-29|access-date=2013-10-14|publisher=CNN|language=en}}</ref> si dhe ushtron ndikim të madh jashtë vendit.<ref>{{Cite web|last=Freeman|first=Nancy|date=2007-03-02|title=American Food, Cuisine|url=https://www.sallybernstein.com/food/cuisines/us|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418064119/http://sallybernstein.com/food/cuisines/us|archive-date=2010-04-18|access-date=2010-04-24|publisher=Sallybernstein.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Most Americans Have Dined Out in the Past Month and, Among Type of Cuisine, American Food is Tops Followed by Italian|url=http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520205539/http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|archive-date=2013-05-20|access-date=2013-08-31|publisher=[[Harris Insights & Analytics|Harris interactive]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kazmin|first=Amy|date=2013-03-26|title=A taste for Italian in New Delhi|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|archive-date=2022-12-10|access-date=2013-08-31|work=[[Financial Times]]|location=London|language=en}}</ref> Kuzhina italiane mbështetet shumë te produktet tradicionale; vendi ka një numër të madh specialitetesh tradicionale të mbrojtura nga legjislacioni i BE-së.<ref>{{Cite web|last=Keane|first=John|title=Italy leads the way with protected products under EU schemes|url=http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329075250/http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|archive-date=2014-03-29|access-date=2013-09-05|publisher=Bord Bia|language=en}}</ref> Italia ka 395 restorante të vlerësuara me yje të Michelin-it.<ref>{{cite web|url=https://www.michelin.com/en/publications/products-and-services/michelin-guide-2024-italy-two-new-3-michelin-stars-restaurants|title=Michelin Guide 2024 – Italy – Two new 3 Michelin stars restaurants|access-date=2024-11-20|language=en}}</ref> {{ill|Lista e djathrave italianë|en|List of Italian cheeses|lt=Djathrat}}, [[Salumi|mishrat e ftohtë të përpunuar]] dhe {{ill|Vera italiane|en|Italian wine}} janë pjesë qendrore e kuzhinës italiane, me larmi rajonale dhe etiketa të {{ill|Emërtimi i mbrojtur i origjinës|en|protected designation of origin|lt=emërtimit të mbrojtur të origjinës}} ose treguesit të mbrojtur gjeografik, ndërsa [[Pica|pica]] dhe kafeja janë pjesë e kulturës gastronomike.<ref>{{Cite news|last=Marshall|first=Lee|date=2009-09-30|title=Italian coffee culture: a guide|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010212148/http://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|archive-date=2013-10-10|access-date=2013-09-05|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> Ëmbëlsirat kanë një traditë të gjatë të ndërthurjes së shijeve vendore, si agrumet, fëstëkët dhe bajamet, me djathra të ëmbël si [[Mascarpone|maskarponeja]] dhe [[Gjiza|gjiza]], ose me shije ekzotike si kakaoja, vanilja dhe kanella. {{ill|Xhelato|en|Gelato}},<ref>{{Cite news|last=Jewkes|first=Stephen|date=2012-10-13|title=World's first museum about gelato culture opens in Italy|url=http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016062518/http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|archive-date=2013-10-16|access-date=2013-09-05|work=Times Colonist|language=en}}</ref> [[Tiramisu me djathë maskarpone|tiramisù]]<ref>{{Cite news|last=Squires|first=Nick|date=2013-08-23|title=Tiramisu claimed by Treviso|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130829091009/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|archive-date=2013-08-29|access-date=2013-09-05|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> dhe {{ill|Kassata|en|cassata}} janë ndër shembujt më të njohur të ëmbëlsirave italiane. Struktura e vakteve italiane është tipike për rajonin mesdhetar dhe ndryshon nga strukturat e vakteve në Evropën Veriore, Qendrore dhe Lindore, megjithëse shpesh përbëhet nga mëngjesi (''colazione''), dreka (''pranzo'') dhe darka (''cena'').<ref>{{Cite web|title=Mangiare all'italiana|url=https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&idvert=62|access-date=2021-11-12|language=it|archive-date=2021-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112222610/https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&idvert=62|url-status=dead}}</ref> Megjithatë, mëngjesit i kushtohet shumë më pak rëndësi; ai shpesh anashkalohet ose përbëhet nga porcione më të lehta se ato në vendet perëndimore jashtë rajonit mesdhetar.<ref>{{Cite web|date=2016-03-29|title=Colazioni da incubo in giro per il mondo|url=https://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/colazioni-strane-nel-mondo|access-date=2021-11-12|language=it}}</ref> Mesvaktet e paradites së vonë dhe të mesditës, të quajtura ''merenda'' (shumësi: ''merende''), përfshihen shpesh në strukturën e vakteve.<ref>{{Cite web|date=2021-08-12|title=Merenda, una abitudine tutta italiana: cinque ricette salutari per tutta la famiglia|url=https://www.corriere.it/cook/news/cards/merenda-abitudine-tutta-italiana-cinque-ricette-salutari-tutta-famiglia/merenda-come-deve-essere_principale.shtml|access-date=2021-11-12|language=it}}</ref> === Sport === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Sporti në Itali|en|Sport in Italy}}}} [[File:Italy national football team Euro 2012 final.jpg|thumb|[[Kombëtarja italiane e futbollit|''Azzurrët'']] në vitin 2012. [[Futbolli në Itali|Futbolli]] është sporti më popullor në Itali.]] Sporti më popullor është [[Futbolli në Itali|futbolli]].<ref>{{Cite web|last=Wilson|first=Bill|date=2014-03-10|title=Italian football counts cost of stagnation|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-26351331|access-date=2015-06-12|publisher=BBC News|language=en}}; {{Cite book|last1=Hamil|first1=Sean|title=Managing football: an international perspective|last2=Chadwick|first2=Simon|publisher=Elsevier/Butterworth-Heinemann|year=2010|isbn=978-1-8561-7544-9|edition=1st ed., dodr.|location=Amsterdam|page=285|language=en}}</ref> [[Kombëtarja italiane e futbollit|Ekipi]] i Italisë është ndër më të suksesshmit, me katër fitore në [[Kampionati Botëror i Futbollit|Kampionatin Botëror të Futbollit]] ([[Kampionati Botëror i Futbollit 1934|1934]], [[Kampionati Botëror i Futbollit 1938|1938]], [[Kampionati Botëror i Futbollit 1982|1982]] dhe [[Kampionati Botëror i Futbollit 2006|2006]]) dhe dy fitore në [[UEFA Euro]] ([[UEFA Euro 1968|1968]] dhe [[UEFA Euro 2020|2020]]).<ref>{{Cite web|title=Previous FIFA World Cups|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110125063612/http://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|archive-date=2011-01-25|access-date=2011-01-08|publisher=FIFA|language=en}}</ref> Klubet italiane kanë fituar 48 trofe të rëndësishëm evropianë, duke e bërë Italinë vendin e dytë më të suksesshëm në Evropë, pas Spanjës. Liga më e lartë e Italisë është [[Serie A]], e cila ndiqet nga miliona tifozë në mbarë botën.<ref>{{Cite web|title=Le squadre più tifate al mondo: classifica e numero di fan|url=https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918004108/https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|url-status=dead}}</ref> Sportet e tjera ekipore popullore përfshijnë basketbollin, volejbollin dhe regbinë.<ref name="sportface">{{Cite web|date=2021-03-15|title=Sport più seguiti: la (forse) sorprendente classifica mondiale|url=https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135605/https://web.archive.org/web/20220104135605/https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|url-status=dead}}</ref> Ekipet kombëtare italiane të volejbollit për meshkuj dhe femra renditen shpesh ndër më të mirat në botë. [[Ekipi kombëtar italian i volejbollit për meshkuj|Ekipi i meshkujve]] fitoi tri herë radhazi [[Kampionatin Botëror të Volejbollit për Meshkuj|kampionatin botëror]] (në vitet 1990, 1994 dhe 1998). Rezultatet më të mira të {{ill|Ekipi kombëtar italian i basketbollit për meshkuj|en|Italy men's national basketball team|lt=ekipit italian të basketbollit për meshkuj}} ishin medalja e artë në {{ill|EuroBasket 1983|en|EuroBasket 1983|lt=EuroBasket 1983}} dhe {{ill|EuroBasket 1999|en|EuroBasket 1999|lt=EuroBasket 1999}}, si dhe medalja e argjendtë në {{ill|Basketbolli në Lojërat Olimpike Verore 2004|en|Basketball at the 2004 Summer Olympics|lt=Lojërat Olimpike të vitit 2004}}. {{ill|Lega Basket Serie A|en|Lega Basket Serie A}} është një nga ligat më konkurruese në Evropë.<ref>{{Cite web|date=July 2019|title=Basket Eurolega, l'albo d'oro delle squadre più forti e titolate d'Europa|url=https://williamhillnews.it/basket/basket-eurolega|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> {{ill|Ekipi kombëtar italian i rugby union|en|Italy national rugby union team|lt=Ekipi kombëtar italian i regbisë}} garon në {{ill|Kampionati i Gjashtë Kombeve|en|Six Nations Championship|lt=Kampionatin e Gjashtë Kombeve}} dhe në {{ill|Kupa Botërore e Rugbit|en|Rugby World Cup|lt=Kupën Botërore të Rugbit}}. Ndër sportet individuale, garat me biçikleta janë popullore;<ref>{{Cite book|last=Foot|first=John|title=Pedalare! Pedalare!: a history of Italian cycling|publisher=Bloomsbury|year=2012|isbn=978-1-4088-2219-7|location=London|page=312|language=en}}</ref> italianët kanë fituar më shumë {{ill|Kampionati Botëror i Çiklizmit në Rrugë për Meshkuj|en|UCI Road World Championships – Men's road race|lt=kampionate botërore të çiklizmit në rrugë}} sesa çdo vend tjetër, përveç [[Belgjika|Belgjikës]]. {{ill|Giro d'Italia|en|Giro d'Italia}} është një garë çiklizmi që zhvillohet çdo maj dhe është një nga tri turnetë e mëdha. Skitë alpine janë sport i përhapur dhe vendi është një destinacion popullor për ski.<ref>{{Cite news|last=Hall|first=James|date=2012-11-23|title=Italy is best value skiing country, report finds|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003012827/http://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|archive-date=2013-10-03|access-date=2013-08-29|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> Skiatorët italianë arrijnë rezultate të mira në [[Lojërat olimpike dimërore]] dhe në Kupën Botërore të Skive Alpine. Tenisi ndiqet shumë dhe është sporti i katërt më i praktikuar.<ref>{{Cite web|title=Il tennis è il quarto sport in Italia per numero di praticanti|url=http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927033216/http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|archive-date=2013-09-27|access-date=2013-08-29|publisher=Federazione Italiana Tennis|language=it}}</ref> [[Çmimi i madh i Romës]], i themeluar në vitin 1930, është një nga turnetë më prestigjiozë të tenisit.<ref>{{Cite news|title=Internazionali d'Italia di Tennis – Roma 2021|url=https://www.faretennis.com/tornei/internazionali-italia-tennis|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> Lojtarët italianë kanë fituar [[Kupa Davis|Kupën Davis]] katër herë (1976, 2023, 2024 dhe 2025) dhe {{ill|Kupa Billie Jean King|en|Billie Jean King Cup|lt=Kupën Billie Jean King}} gjashtë herë (2006, 2009, 2010, 2013, 2024 dhe 2025). [[File:Michael Schumacher 2006 USA 2.jpg|thumb|Një [[Ferrari 248 F1]] e [[Scuderia Ferrari]], ekipi më i vjetër ende aktiv në garat e {{ill|Garat automobilistike Grand Prix|en|Grand Prix motor racing|lt=Grand Prix}}-it,<ref name="targaflorio"/> që garon që nga viti 1948 dhe, statistikisht, ekipi më i suksesshëm në historinë e Formula Një]] Garat automobilistike janë popullore.<ref name="sportface"/> Italia ka fituar, me diferencë, më shumë kampionate botërore të MotoGP-së se çdo vend tjetër. Ekipi italian [[Scuderia Ferrari]] është ekipi më i vjetër ende aktiv në garat e {{ill|Garat automobilistike Grand Prix|en|Grand Prix motor racing|lt=Grand Prix}}-it,<ref name="targaflorio">{{Cite web|title=Enzo Ferrari|url=https://www.targaflorio.info/enzoferrari.htm|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> garon që nga viti 1948 dhe është ekipi më i suksesshëm në Formula Një, me 232 fitore. [[Çmimi i madh i Italisë]] në [[Formula Një]] zhvillohet që nga viti 1921<ref>{{Cite web|date=2020-09-03|title=GP d'Italia: albo d'oro|url=https://www.motori.it/curiosita/1757728/gp-ditalia-albo-doro.html|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref>, gjithmonë në [[Autodromo Nazionale Monza]], përveç vitit {{ill|Çmimi i madh i Italisë 1980|en|1980 Italian Grand Prix|lt=1980}}.<ref>{{Cite web|date=2021-09-07|title=GP Italia: a Monza tra storia e passione|url=https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135550/https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione/|url-status=dead}}</ref> Prodhues të tjerë të suksesshëm italianë të automobilave në garat automobilistike janë [[Alfa Romeo]], {{ill|Lancia|en|Lancia}} , {{ill|Maserati|en|Maserati}} dhe [[Fiat]].<ref>{{Cite web|date=2021-10-05|title=L'Italia che vince le corse|work=Mauto|url=https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104172543/https://web.archive.org/web/20220104172543/https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952/|url-status=dead}}</ref> Italia ka pasur sukses në Lojërat Olimpike, duke marrë pjesë që nga {{ill|Lojërat Olimpike Verore 1896|en|1896 Summer Olympics|lt=olimpiada e parë}} dhe në 47 nga gjithsej 48 edicione (me përjashtim të {{ill|Lojërat Olimpike Verore 1904|en|1904 Summer Olympics|lt=vitit 1904}}).<ref>{{Cite web|last=Elio Trifari|title=Che sorpresa: Italia presente a tutti i Giochi|url=https://archiviostorico.gazzetta.it/2008/novembre/28/Che_sorpresa_Italia_presente_tutti_ga_10_081128051.shtml|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> {{ill|Italia në Lojërat Olimpike|en|Italy at the Olympics|lt=Italianët}} kanë fituar 618 medalje në [[Lojërat Olimpike Verore]] dhe 141 në Lojërat Olimpike Dimërore, prej të cilave 259 medalje të arta; Italia renditet e gjashta për numrin e përgjithshëm të medaljeve. Vendi ka pritur Lojërat Olimpike Verore në {{ill|Lojërat Olimpike Verore 1960|en|1960 Summer Olympics|lt=vitin 1960}} dhe Lojërat Olimpike Dimërore në [[Lojërat olimpike dimërore 1956|vitin 1956]] dhe [[Lojërat olimpike dimërore 2006|vitin 2006]]; aktualisht po pret edicionin e {{ill|Lojërat Olimpike Dimërore 2026|en|2026 Winter Olympics|lt=vitit 2026}} në [[Milano]] dhe {{ill|Kortina d'Ampeco|en|Cortina d'Ampezzo}}. === Festat zyrtare, festivalet dhe folklori === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Festat zyrtare në Itali|en|Public holidays in Italy}} · {{ill|Traditat e Italisë|en|Traditions of Italy}} · {{ill|Folklori i Italisë|en|Folklore of Italy}}}} [[File:Frecce Tricolori 2022.jpg|thumb|''[[Frecce Tricolori]]'', me gjurmën e tymit që paraqet {{ill|ngjyrat kombëtare të Italisë|en|national colours of Italy}}, mbi {{ill|Monumentin e Viktor Emanuelit II|en|Victor Emmanuel II Monument}} në Romë, gjatë festimeve të ''{{ill|Festa della Repubblica|en|Festa della Repubblica}}'']] Festat zyrtare përfshijnë kremtime fetare, kombëtare dhe rajonale. Dita Kombëtare e Italisë, ''{{ill|Festa della Repubblica|en|Festa della Repubblica}}'' («Dita e Republikës»),<ref>{{Cite web|title=Le feste mobili. Feste religiose e feste civili in Italia|url=https://calendario.eugeniosongia.com/feste.htm|access-date=2022-12-29|language=it}}</ref> festohet më 2 qershor, me kremtimin kryesor që zhvillohet në Romë, dhe përkujton lindjen e Republikës Italiane më 1946.<ref name="Italian Embassy in London">{{Cite web|title=Festività nazionali in Italia|url=http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624220055/http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|archive-date=2012-06-24|access-date=2012-04-15|publisher=Italian Embassy in London|language=it}}</ref> Ceremonia përfshin vendosjen e një kurore në nderim të {{ill|Ushtarit të Panjohur Italian|en|Tomb of the Unknown Soldier (Italy)}} dhe një paradë ushtarake përgjatë {{ill|Via dei Fori Imperiali|en|Via dei Fori Imperiali}} në Romë. [[Dita e Shën Luçisë|Dita e Shën Luçisë]], më 13 dhjetor, është e parapëlqyer nga fëmijët në disa rajone italiane, ku ajo luan një rol të ngjashëm me atë të Babagjyshit.<ref>{{Cite web|title=Saint Lucy – Sicily's Most Famous Woman – Best of Sicily Magazine|url=http://www.bestofsicily.com/mag/art333.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015021932/http://bestofsicily.com/mag/art333.htm|archive-date=2012-10-15|website=bestofsicily.com|language=en}}</ref> [[Epifania]] lidhet me figurën e folklorit italian, [[Befana|Befanën]], një plakë që udhëton mbi fshesë dhe, natën e 5 janarit, u sjell dhurata fëmijëve të mirë, kurse atyre të këqijve qymyr ose thasë me hi.<ref>{{Cite book|last=Roy|first=Christian|url={{Google books|IKqOUfqt4cIC|page=PA144|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Traditional Festivals|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-5760-7089-5|page=144|access-date=2015-01-13|language=en}}</ref> Fjetja e Shën Marisë përkon me ''{{ill|Ferragosto|en|Ferragosto}}'' më 15 gusht, periudhën e pushimeve verore.<ref>{{Cite book|last=Jonathan Boardman|url={{Google books|VHAUAQAAIAAJ|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Rome: A Cultural and Literary Companion|publisher=Signal Books|year=2000|isbn=978-1-902669-15-1|location=University of California|page=219|format=Google Books|language=en}}</ref> Dita kombëtare e shenjtorëve mbrojtës, më 4 tetor, kremton festën e shenjtorëve Françesku dhe Katerina. Çdo qytet ose qytezë feston gjithashtu një festë zyrtare në ditën e shenjtorit mbrojtës vendor.<ref name="Italian Embassy in London"/> ''Natale di Roma'' («Ditëlindja e Romës») është një festival vjetor që mbahet në [[Roma|Romë]] më 21 prill për të kremtuar {{ill|themelimin e qytetit|en|Founding of Rome}} sipas legjendës.<ref name="Plutarch12">[[Plutarku]], ''{{ill|Jetët paralele|en|Parallel Lives}} – Jeta e Romulit'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Romulus*.html#12 12.2] (nga LacusCurtius)</ref> Sipas [[Legjenda|legjendës]], [[Romulus|Romuli]] thuhet se e themeloi qytetin e Romës më 21 prill 753 p.e.s.<ref name="penelope">{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Censorinus/text*.html#17.11|title=LacusCurtius • Censorinus – De Die Natali|website=penelope.uchicago.edu|language=en}}</ref> Festat dhe kremtimet përfshijnë garën me kuaj ''{{ill|Palio di Siena|en|Palio di Siena}}'', ritet e [[Java e Madhe|Javës së Madhe]], ''{{ill|Joust-i saracen i Arezzos|en|Saracen Joust}}'' dhe ''{{ill|calcio storico fiorentino|en|calcio storico fiorentino}}''. Më 2013, [[UNESCO]] përfshiu në [[Trashëgimia kulturore jomateriale|trashëgiminë kulturore jomateriale]] festivalet dhe ''{{ill|pasos|en|Paso (float)}}'' italiane, si ''{{ill|Varia di Palmi|en|Varia di Palmi}}'', ''{{ill|Macchina di Santa Rosa|en|Macchina di Santa Rosa}}'' në [[Viterbo]] dhe ''faradda di li candareri'' në [[Sasarit|Sassari]].<ref>{{Cite web|title=Celebrations of big shoulder-borne processional structures|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00721|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213122708/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=EN|archive-date=2014-12-13|access-date=2014-11-29|publisher=UNESCO|language=en}}</ref> Festa të tjera përfshijnë karnavalet në [[Karnavali i Venedikut|Venecia]], Viareggio, Ivrea, Foiano della Chiana dhe Satriano di Lucania. [[Festivali i Filmit në Venecia]], ku jepet çmimi [[Luan i Artë|Luani i Artë]] dhe që mbahet që prej vitit 1932, është festivali më i vjetër i filmit në botë dhe një nga tre festivalet më të mëdha evropiane të filmit, së bashku me [[Festivali i Filmit në Kanë|Kanën]] dhe [[Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Berlin|Berlinin]].<ref>{{Cite web|last=Anderson|first=Ariston|date=2014-07-24|title=Venice: David Gordon Green's 'Manglehorn,' Abel Ferrara's 'Pasolini' in Competition Lineup|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218220740/http://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|archive-date=2016-02-18|website=The Hollywood Reporter|language=en}}; {{Cite magazine|title=Addio, Lido: Last Postcards from the Venice Film Festival|url=https://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920162423/http://time.com/20140920162423/http://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival|archive-date=2014-09-20|magazine=Time|language=en}}</ref> == Shiko edhe == {{Portal|Italia|Vendet|Evropa}} * {{ill|Përmbledhja e Italisë|en|Outline of Italy}} {{Clear}} == Shënime == {{Listë shënimesh|30em}} == Referime == {{Reflist}} == Bibliografia == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|last1=Cushman-Roisin|first1=Benoit|url=https://books.google.com/books?id=OFwkVgQNHlsC|title=Physical oceanography of the Adriatic Sea|last2=Gačić|first2=Miroslav|last3=Poulain|first3=Pierre-Marie|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-1-4020-0225-0|language=en}} * {{Cite web|date=2004–2007|title=FastiOnline: A database of archaeological excavations since the year 2000|url=https://www.fastionline.org|access-date=2010-03-06|publisher=International Association of Classical Archaeology (AIAC)|language=it, en}} * Hibberd, Matthew. ''The media in Italy'' (McGraw-Hill International, 2007). * Sarti, Roland, red. ''Italy: A reference guide from the Renaissance to the present'' (2004). * Sassoon, Donald. ''Contemporary Italy: politics, economy and society since 1945'' (Routledge, 2014). * {{Cite web|date=1995–2010|title=Italy History – Italian History Index|url=http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|archive-date=2021-08-15|access-date=2010-03-06|publisher=European University Institute, The World Wide Web Virtual Library|language=it, en}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|Italia}} {{Sisterlinks|voy=Italy|d=Q38}} * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142 Italia] nga {{ill|BBC News|en|BBC News}} * {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20260116052905/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|archive-date=2026-01-16|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|title=Italy|work={{ill|The World Factbook|en|The World Factbook}}|publisher=[[Agjencia Qendrore e Inteligjencës (ShBA)]]|language=en}} * {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216082829/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm|archive-date=2008-12-16|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm|title=Italy|website=UCB Libraries GovPubs|language=en}} * [https://www.oecd.org/italy/ Italia] nga [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]] * [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/italy_en Profili i Italisë] në faqen e internetit të Bashkimit Evropian * [[G8]] * [https://www.ifs.du.edu/IFs/frm_CountryProfile/IT Parashikimet kryesore të zhvillimit për Italinë] nga International Futures * [https://www.governo.it/ Faqja zyrtare e qeverisë] {{In lang|it}} * [https://www.italia.it/en/ Faqja zyrtare e turizmit italian] {{Navboxes|title=Artikuj të lidhur me Italinë|list= {{ill|G8|en|Group of Eight}} }} {{Authority control}} {{Coord|43|N|12|E|display=title}} [[Kategoria:Italia| ]] [[Kategoria:Themelime në Evropë në vitin 1861]] [[Kategoria:Vende dhe territore ku italishtja është gjuhë zyrtare]] [[Kategoria:Vende në Evropë]] [[Kategoria:Anëtarë të G20]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Këshillit të Evropës]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të NATO-s]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Unionit për Mesdheun]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Kombeve të Bashkuara]] [[Kategoria:Anëtarë të Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]] [[Kategoria:Republika]] [[Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara në vitin 1861]] [[Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara në Evropë në vitin 1946]] 8lrj6j8a50l6u5kaqy585k3tqls0urz 3058990 3058989 2026-10-23T07:32:29Z Arianit 106 /* Shiko edhe */ 3058990 wikitext text/x-wiki {{Short description|Shtet në Evropën Jugore dhe Perëndimore}} {{Use dmy dates|date=January 2026}} {{Infobox country | conventional_long_name = Republika Italiane | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = Stema | national_anthem = ''Il Canto degli Italiani''<br />''Kënga e italianëve''<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[Skeda:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[Figura:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|Globi|[[Figura:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|Harta e Bashkimit Evropian|default=1}} | capital = [[Roma]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city_region:IT-RM}} | largest_city = kryeqyteti | languages_type = Gjuhët amtare | languages = Shih [[Gjuhët e Italisë|artikullin kryesor]] | official_languages = [[Gjuha italiane|italishtja]]{{efn|Gjermanishtja është gjuhë bashkëzyrtare në [[Provinca autonome e Bolcanos|Tirolin e Jugut]] dhe [[Friuli-Venecia Xhulia]]; frëngjishtja është bashkëzyrtare në [[Lugina e Aostës|Luginën e Aostës]]; [[Gjuha sllovene|sllovenishtja]] është bashkëzyrtare në provincat e [[Provinca e Triestes|Triestes]] dhe [[Provinca e Goricias|Goricias]], si dhe në Friuli-Venecia Xhulia; gjuha ladine është bashkëzyrtare në Tirolin e Jugut, [[Provinca Autonome e Trentos|Trentino]] dhe zona të tjera veriore; gjuha friuliane është bashkëzyrtare në Friuli-Venecia Xhulia; gjuha sardine është bashkëzyrtare në [[Sardenja|Sardenjë]].<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=2021-02-26|access-date=2018-05-31|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna|language=it}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://web.archive.org/web/20150904201140/https://web.archive.org/web/20150904201140/https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=2015-09-04|access-date=2020-11-02|website=regione.fvg.it|language=it}}</ref>}} {{Infobox |child=yes |label1 = [[Imigrimi në Itali|Kombësia]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=2021-05-03|access-date=2021-05-03|language=it}}</ref> |data1 = {{Unbulleted list|91% italianë|9% të tjerë}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[Krishterimi në Itali|krishterim]]|12% [[Afetaria në Itali|jofetarë]]|4% [[Feja në Itali|të tjera]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=2023-06-29|access-date=2026-06-02|publisher=Bashkimi Evropian: [[Komisioni Evropian]]|via=Portali Evropian i të Dhënave (shih Vëllimin C: Vendet/demografia sociale: IT: Pyetja D90.2)|language=en}}</ref> | demonym = italian | government_type = {{ill|Republikë parlamentare unitare|en|Unitary parliamentary republic}} | leader_title1 = [[Presidenti i Italisë|President]] | leader_name1 = [[Sergio Mattarella]] | leader_title4 = [[Kryeministri i Italisë|Kryeministër]] | leader_name4 = [[Giorgia Meloni]] | leader_title2 = Presidenti i Senatit të Republikës | leader_name2 = {{ill|Ignazio La Russa|en}} | leader_title3 = Presidenti i Dhomës së Deputetëve | leader_name3 = {{ill|Lorenzo Fontana|en}} | legislature = [[Kuvendi i Italisë|Parlamenti]] | upper_house = [[Senati i Republikës Italiane|Senati i Republikës]] | lower_house = [[Dhoma e Deputetëve e Italisë|Dhoma e Deputetëve]] | sovereignty_type = [[Historia e Italisë|Shtetet historike]] | established_event1 = Popujt italikë | established_date1 = [[Lashtësia klasike|Lashtësia]] | established_event2 = [[Roma e Lashtë|Roma e lashtë]]<br />Italia romake | established_date2 = 753 p.e.s. – 476 e.s. | established_event3 = Mbretëritë romano-barbare<br />Italia bizantine | established_date3 = Mesjeta e hershme | established_event4 = Shtetet-qytet italiane dhe formacionet politike rajonale | established_date4 = Mesjeta dhe periudha moderne | established_event5 = [[Mbretëria e Italisë]] | established_date5 = 1861–1946<br />{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = Perandoria koloniale italiane | established_date6 = 1869/1882–1943/1960 | established_event7 = Republika Italiane | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301.340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=2023-08-23|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=2021-07-01|access-date=2023-08-28|publisher=Central Intelligence Agency|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-11-12|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=2023-12-18|access-date=2023-11-12|publisher=BBC News|language=en}}</ref> | area_rank = 71 | area_sq_mi = 116,347 <!-- Nga en.wiki: Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 1,24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=2021-03-24|access-date=2020-10-11|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|language=en}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58.934.336<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B#|publisher=ISTAT|language=it}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = 25 | population_density_km2 = 195,5 | population_density_sq_mi = auto<!-- Nga en.wiki: Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 72 | GDP_PPP = {{Rritje}} $3,899&nbsp;trilionë<ref>{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (October 2026 Edition) |publisher=[[Fondi Monetar Ndërkombëtar]] |website=www.imf.org |date=2026-10-13 |access-date=2026-10-13|language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12 | GDP_PPP_per_capita = {{Rritje}} $66.221<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (October 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=13 October 2026 |access-date=13 October 2026}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29 | GDP_nominal = {{Rritje}} $2,702&nbsp;trilionë<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 9 | GDP_nominal_per_capita = {{Rritje}} $45.886<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27 | Gini = 32,5 <!-- Nga en.wiki: number only --> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!-- Nga en.wiki: increase/steady/decrease --> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://web.archive.org/web/20201009091832/https://web.archive.org/web/20201009091832/https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=2020-10-09|access-date=2022-06-21|publisher=European Commission|language=en}}</ref> | HDI = 0,915 <!-- Nga en.wiki: number only --> | HDI_year = 2023<!-- Nga en.wiki: Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- Nga en.wiki: increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://web.archive.org/web/20250506051232/https://web.archive.org/web/20250506051232/https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr2025reporten.pdf |archive-date=2025-05-06 |access-date=2025-05-06 |publisher=[[Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillimin]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29 | currency = [[Euro]] (€){{efn|Para vitit 2002, [[lira italiane]]. Euroja pranohet në [[Campione d'Italia]], por monedha e saj zyrtare është [[Frangu zviceran|franga zvicerane]].<ref>{{Cite web|date=2010-07-14|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=2011-04-30|access-date=2010-10-30|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it|language=it}}</ref>}} | currency_code = EUR | time_zone = [[Zona Kohore e Evropës Qendrore|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Ora Verore e Evropës Qendrore|CEST]] | iso3166code = IT | calling_code = +39{{efn|Për të telefonuar në Campione d'Italia, duhet përdorur kodi zviceran +41.}} | cctld = [[.it]] }} '''Italia''',{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} zyrtarisht '''Republika Italiane''',{{Efn|{{Lang|it|Repubblica Italiana|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} është një vend në [[Evropa Jugore|Evropën Jugore]] dhe [[Evropa Perëndimore|Perëndimore]].{{Efn|Italia shpesh përfshihet në Evropën Perëndimore.<ref>Punime akademike që e përshkruajnë Italinë si vend të Evropës Perëndimore: * {{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=1998-11-11|title=Politics in Western Europe: An Introduction to the Politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|url-access=registration|edition=2nd|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|quote=list of Western European countries Italy.|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian Welfare State in a European Perspective: A Comparative Analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East–West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}} * {{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=2019-09-29|ref=none|language=en}}</ref>|name=WE}} Ajo përbëhet nga [[Gadishulli Apenin|një gadishull]] që shtrihet në [[Deti Mesdhe|Detin Mesdhe]], me [[Alpet]] përgjatë kufirit të saj tokësor verior, si dhe nga afro 800 ishuj, ndër të cilët spikasin [[Siçilia]] dhe [[Sardenja]]. Italia ka kufi tokësor me [[Franca|Francën]] në perëndim; [[Zvicra|Zvicrën]] dhe [[Austria|Austrinë]] në veri; [[Sllovenia|Slloveninë]] në lindje; si dhe me dy enklavat e [[Vatikani|Vatikanit]] dhe [[San Marino]]s. Ajo është vendi i dhjetë më i madh në Evropë për nga sipërfaqja, me {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}}, dhe shteti i tretë më i populluar anëtar i [[Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian|Bashkimit Evropian]], me afro 59 milionë banorë. Kryeqyteti i Italisë është [[Roma]]; qytete të tjera të mëdha janë [[Milano]], [[Napoli]], [[Torino]], [[Palermo]], [[Bolonja]], [[Firencia]], [[Gjenova]], [[Bari (Itali)|Bari]] dhe [[Venediku|Venecia]]. [[Historia e Italisë]] nis me popujt e shumtë [[Fiset Italike|italikë]], veçanërisht me [[Republika Romake|romakët e lashtë]], të cilët pushtuan botën mesdhetare gjatë Republikës Romake dhe e sunduan atë për shekuj me radhë gjatë [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]]. Me përhapjen e krishterimit, Roma u bë selia e [[Kisha Katolike Romake|Kishës Katolike]] dhe e papatit. [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|Rënia dhe shkatërrimi i Perandorisë Romake Perëndimore]] ndodhën mes [[Lashtësia e vonë|lashtësisë së vonë]] dhe [[Mesjeta e hershme|Mesjetës së hershme]], si pasojë e dyndjeve barbare dhe faktorëve të tjerë. Deri në shekullin XI, [[shtetet-qytet italiane]] dhe [[Republikat Detare|republikat detare]] u zgjeruan, duke sjellë begati të përtërirë përmes tregtisë dhe duke hedhur themelet e kapitalizmit modern. [[Rilindja italiane]] lulëzoi gjatë shekujve XV dhe XVI dhe u përhap në pjesën tjetër të Evropës. Eksploruesit italianë zbuluan rrugë të reja drejt Lindjes së Largët dhe [[Bota e Re|Botës së Re]], duke kontribuar ndjeshëm në [[Epoka e Zbulimeve|Epokën e Zbulimeve]]. Pas shekujsh ndarjesh politike dhe territoriale, [[Mbretëria e Italisë]] u themelua më 1861, pas [[Luftërat italiane të pavarësisë|luftërave të pavarësisë]] dhe [[Ekspedita e Të Njëmijëve|Ekspeditës së Të Njëmijëve]]. Nga fundi i shekullit XIX deri në fillim të shekullit XX, Italia u industrializua dhe krijoi [[Perandoria Italiane|një perandori koloniale]], ndërsa [[Italia jugore|jugu]] mbeti kryesisht i varfër, duke nxitur një [[diaspora italiane|diasporë të madhe emigrantësh]] drejt Amerikave. Nga viti 1915 deri më 1918, Italia mori pjesë në [[Lufta e Parë Botërore|Luftën e Parë Botërore]], duke iu bashkuar [[Aleatët e Luftës së Parë Botërore|Antantës]] kundër [[Fuqitë Qendrore|Fuqive Qendrore]]. Më 1922 u vendos diktatura fashiste italiane. Gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], Italia fillimisht ishte pjesë e [[Fuqitë e Boshtit|Boshtit]], deri në [[armëpushimi i Kassinbilit|armëpushimin me Fuqitë Aleate]] (1940–1943); më pas u bë bashkëluftuese e Aleatëve gjatë [[rezistenca italiane|rezistencës italiane]] dhe [[çlirimi i Italisë|çlirimit të Italisë]] nga [[pushtimi gjerman i Italisë|pushtimi gjerman]] dhe Republika kolaboracioniste [[Republika Sociale Italiane|Sociale Italiane]] (RSI) (1943–1945). Më 1946 monarkia u zëvendësua me republikë dhe vendi përjetoi [[mrekullia ekonomike italiane|një rimëkëmbje të fortë ekonomike]]. Italia është [[Shtetet e zhvilluara|vend i zhvilluar]] dhe [[Ekonomia e Italisë|ekonomia e saj e përparuar]] renditet ndër më të mëdhatë në botë si për PBB-në nominale, ashtu edhe për atë të përshtatur sipas PPP-së. Ajo ka sektorin e dytë më të madh të prodhimit në Evropë dhe është fuqi rajonale, ndërsa shpesh klasifikohet si fuqi e madhe. Italia është një nga anëtaret themeluese dhe kryesore të [[Bashkimi Evropian|Bashkimit Evropian]], si dhe bën pjesë në shumë organizata të tjera ndërqeveritare. Si superfuqi kulturore, ajo ka qenë prej kohësh një qendër botërore e njohur për [[artin italian|artin]], muzikën, letërsinë, [[Kuzhina italiane|kuzhinën]], [[Moda italiane|modën]], shkencën dhe teknologjinë, si dhe burim i shpikjeve dhe zbulimeve të shumta. Italia ka numrin më të madh të [[Vende të trashëgimisë botërore|vendeve të Trashëgimisë Botërore]] (62) dhe është vendi i pestë më i vizituar në botë për nga mbërritjet e turistëve ndërkombëtarë. == Emri<span class="anchor" id="Etymology"></span> == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Emri i Italisë|en|Name of Italy}}}} Për etimologjinë e ''Italia'' ka shumë hipoteza.<ref>Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0|language=it}}.</ref> Një teori sugjeron se emri e ka zanafillën nga një term i [[Gjuha greke e lashtë|greqishtes së lashtë]] për tokën e ''Italói''ve, një fis që banonte në rajonin e njohur sot si [[Kalabria]]. Fillimisht mendohej se quheshin ''Vituli'', por disa studiues sugjerojnë se kafsha e tyre [[totemi|totemike]] ishte viçi (latinisht: ''vitulus''; umbrianisht: ''vitlo''; oskanisht: ''Víteliú'')<!-- Nga en.wiki: and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] -->.<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24. {{ISBN|978-1-8849-6402-7|language=en}}</ref> Disa autorë të lashtë thonë se vendi u emërua sipas një sundimtari vendas, [[Italus|Italusit]].<ref>Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4|date=10 September 2015}}, on Perseus.</ref> Termi i greqishtes së lashtë për Italinë fillimisht i referohej vetëm jugut të gadishullit të [[Kalabria|Brutiumit]] dhe pjesëve të [[Katanxaro|Katanxaros]] dhe Vibo Valentias. Koncepti më i gjerë i [[Oenotria|Enotrisë]] dhe «Italia» u bënë sinonime dhe emri u përdor edhe për pjesën më të madhe të Lukanisë. Përpara zgjerimit të Republikës Romake, grekët e përdornin emrin për tokën midis [[Ngushtica e Mesinës|ngushticës së Mesinës]] dhe vijës që lidhte [[Gjiri i Salernos|gjirin e Salernos]] me [[Gjiri i Tarantos|gjirin e Tarantos]], duke iu përgjigjur Kalabrisë. Grekët nisën ta përdornin «Italia» për një rajon më të gjerë.<ref>{{cite book |last=Pallottino |first=Massimo |title=History of Earliest Italy |translator=M. Ryle and K. Soper |series=Jerome Lectures |volume=17 |page=50 |language=en}}</ref> Përveç «Italisë greke» në jug, historianët kanë sugjeruar ekzistencën e një «Italie etruske», e cila përfshinte zona të Italisë qendrore.<ref>{{cite book |last=Brizzi |first=Giovanni |title=Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano |location=Bologna |publisher=Patron |year=2012 |page=94 |language=it}}</ref> Kufijtë e [[Italia romake|Italisë romake]], ''Italia'', janë më të përcaktuar. ''[[Origines]]'' e Katonit e përshkruan Italinë si të gjithë gadishullin në jug të Alpeve.<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=cato+italy+south+of+the+Alps&pg=PT49|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|language=en}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108#v=snippet&q=cato%20walls%20of%20Italy&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live|language=en}}</ref> Në vitin 264 p.e.s., Italia romake shtrihej nga lumenjtë [[Arno]] dhe [[Rubikon]] në qendër-veri deri në të gjithë jugun. Zona veriore, [[Galia Cisalpine|Galitë Cisalpine]], që gjeografikisht konsiderohej pjesë e Italisë, u pushtua nga Roma në vitet 220 p.e.s.,<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454#v=snippet&q=Tota%20Italia%20essays&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|language=en}}</ref> por mbeti e ndarë politikisht. Ajo u bashkua ligjërisht me njësinë administrative të Italisë në vitin 42 p.e.s.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&dq=beyond+the+Rubicon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020|language=en}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|year=1866|language=en}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}</ref> Sardinia, [[Korsika]], Sicilia dhe [[Malta]] iu shtuan Italisë nga [[Diokleciani]] në vitin 292 e.s.,<ref>{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> duke bërë që Italia e antikitetit të vonë të përkonte me rajonin gjeografik të Italisë së sotme.<ref>{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}</ref> Latinishtja ''Italicus'' përdorej për të përshkruar «një njeri nga Italia», në dallim nga një ''provincial'', ose dikush nga një [[provincë romake]].<ref>''Letters'' 9.23</ref> Mbiemri ''italianus'', nga i cili rrjedh ''Italian'', vjen nga latinishtja mesjetare dhe përdorej krahas ''Italicus'' gjatë [[Periudha e hershme moderne|periudhës së hershme moderne]].<ref>''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}</ref> Pas [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|rënies së Perandorisë Romake Perëndimore]], u krijua [[Mbretëria ostrogote|Mbretëria ostrogote e Italisë]]. Pas pushtimeve të [[Lombardët|lombardëve]], ''Italia'' u ruajt si emri i mbretërisë së tyre dhe i mbretërisë pasuese brenda [[Perandoria e Shenjtë Romake|Perandorisë së Shenjtë Romake]].<ref>{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com|language=it}}</ref> == Historia == {{Kryesor|Historia e Italisë}} === Parahistoria dhe lashtësia === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Italia parahistorike|en|Prehistoric Italy}}, {{ill|Popujt italikë|en|Italic peoples}}, {{ill|Qytetërimi etrusk|en|Etruscan civilisation}}, {{ill|Kolonizimi grek i Italisë|en|Greek colonisation}}, [[Magna Graecia]]}} [[File:Etruscan Painting 1.jpg|thumb|right|Afresk [[etrusk]] në nekropolin e Monterozzit, shekulli V p.e.s.]] Artefakte të [[Paleoliti i Poshtëm|Paleolitit të Poshtëm]], që datojnë 850.000 vjet më parë, janë zbuluar në Monte Poggiolo.<ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|title=Erano padani i primi abitanti d'Italia|url=http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220707/http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|archive-date=2019-06-26|access-date=2019-03-11|website=National Geographic|language=it}}</ref> Gërmimet në të gjithë Italinë kanë zbuluar praninë e [[Neandertalët|neandertalëve]] gjatë Paleolitit të Mesëm, rreth 200.000 vjet më parë,<ref>Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-3064-6463-2}}.</ref> ndërsa njerëzit modernë u shfaqën rreth 40.000 vjet më parë në Riparo Mochi.<ref>42,7–41,5 ka ([[Rregulli 68–95–99,7|interval besueshmërie 1σ]]). {{Cite journal|last=Douka|first=Katerina|display-authors=etal|year=2012|title=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)|journal=Journal of Human Evolution|volume=62|issue=2|pages=286–299|doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009|pmid=22189428|bibcode=2012JHumE..62..286D|language=en}}; {{Cite web|date=2010-01-29|title=Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria|url=http://www.iipp.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015231105/http://www.iipp.it/|archive-date=2013-10-15|publisher=IIPP|access-date=2017-08-15|language=it}}</ref> Popujt e lashtë të Italisë para-romake ishin [[Proto-Indo-Evropianët|indoevropianë]], veçanërisht popujt italikë. Popujt kryesorë historikë me prejardhje të mundshme joindoevropiane ose paraindoevropiane përfshijnë [[Etruskët|etruskët]], [[Elimët|elimët]] dhe sikanët e Siçilisë, si edhe sardët parahistorikë, prej të cilëve rrjedh qytetërimi nuragik. Popullsi të tjera të lashta përfshijnë retët dhe kamunët, të njohur për vizatimet e tyre shkëmbore në Valcamonica.<ref>{{Cite web|title=Rock Drawings in Valcamonica|url=https://whc.unesco.org/en/list/94|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703183257/http://whc.unesco.org/en/list/94|archive-date=2010-07-03|access-date=2010-06-29|publisher=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Një mumje natyrore, [[Ötzi]], e datuar në vitet 3400–3100 p.e.s., u zbulua në vitin 1991 në akullnajën Similaun.<ref>{{Cite journal|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Ivy|first2=Susan D.|display-authors=etal|year=1994|title=AMS ¹⁴C Age Determination of Tissue, Bone and Grass Samples from the Ötzal Ice Man|url=http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|url-status=live|journal=Radiocarbon|volume=36|issue=2|pages=247–250|doi=10.1017/s0033822200040534|archive-url=https://web.archive.org/web/20100720211402/https://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|archive-date=2010-07-20|access-date=2016-02-04|doi-access=free|language=en}}</ref> Kolonizuesit e parë ishin [[Fenikasit|fenikasit]], të cilët ngritën qendra tregtare në brigjet e Siçilisë dhe Sardenjës. Disa prej tyre u shndërruan në qendra të vogla urbane dhe u zhvilluan krahas kolonive greke.<ref>{{Cite journal|last1=Raclot|first1=Thierry|last2=Oudart|first2=Hugues|date=January 2000|title=CORPS GRAS ET OBESITE Acides gras alimentaires et obésité: aspects qualitatifs et quantitatifs|journal=Oléagineux, Corps gras, Lipides|volume=7|issue=1|pages=77–85|doi=10.1051/ocl.2000.0077|issn=1258-8210|doi-access=free|language=fr}}</ref> Gjatë shekujve VIII dhe VII p.e.s., u themeluan koloni greke në Pithecusae, të cilat përfundimisht u shtrinë në jug të Gadishullit Apenin dhe në bregdetin e Siçilisë, zonë që më vonë u njoh si [[Magna Graecia]].<ref>Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980.</ref> Jonianët, kolonët dorikë, sirakuzanët dhe akejtë themeluan qytete të ndryshme. Kolonizimi grek i Italisë i vuri popujt italikë në kontakt me forma demokratike qeverisjeje dhe me shprehje të zhvilluara artistike e kulturore.<ref>{{Cite web|title=II 1987: Uomini e vicende di Magna Grecia|url=https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204123345/https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|archive-date=2021-02-04|access-date=2021-01-31|website=bpp.it|language=it}}</ref> === Roma e lashtë === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Roma e Lashtë|en|Ancient Rome}} · {{ill|Zgjerimi romak në Itali|en|Roman expansion in Italy}} · {{ill|Italia romake|en|Roman Italy}}}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Colosseo 2020.jpg | caption1 = [[Koloseumi]], i konsideruar gjerësisht si një nga veprat më të mëdha të arkitekturës dhe inxhinierisë së lashtësisë | image2 = Roman Empire Trajan 117AD.png | caption2 = {{Legend|#b23938|[[Perandoria Romake]] në vitin 117 e.s., në shtrirjen e saj më të madhe<ref>{{Cite book|last=Bennett, Julian|url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC|title=Trajan: Optimus Princeps : a Life and Times|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16524-2|language=en}}</ref>}} {{Legend|#d28989|[[Shteti vasal|Shtetet vasale]]}} }} Historia e Italisë shtrihet deri te shumë [[Fiset Italike|popuj italikë]], ndër të cilët veçohen romakët e lashtë, të cilët pushtuan botën mesdhetare gjatë [[Republika Romake|Republikës Romake]] dhe sunduan për shekuj me radhë gjatë [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]].<ref>{{Cite book |last1=Carl Waldman |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |title=Encyclopedia of European Peoples |last2=Catherine Mason |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586 |access-date=2013-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |archive-date=2023-03-11 |url-status=live|language=en}}; {{Cite book |last=Mommsen |first=Theodor |title=History of Rome, Book II: From the Abolition of the Monarchy in Rome to the Union of Italy |publisher=Reimer & Hirsel |year=1855 |location=Leipzig|language=de}}; {{Cite book |last=Lazenby |first=John Francis |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |date=1998-02-04 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3004-0 |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |url-access=registration |via=Internet Archive|language=en}}</ref> Roma e lashtë, një vendbanim në brigjet e [[Tiberi|lumit Tiber]] në Italinë qendrore, u themelua më 753 p.e.s. dhe u qeveris për 244 vjet nga një sistem monarkik.<ref>{{Cite web |date=2009-11-24 |title=Rome founded {{!}} 21 April, 753 B.C. |url=https://www.history.com/this-day-in-history/april-21/rome-founded |access-date=2025-04-10 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Në vitin 509 p.e.s., romakët, të cilët përkrahnin qeverisjen nga Senati dhe Populli ([[SPQR]]), [[Përmbysja e monarkisë romake|dëbuan monarkinë]] dhe themeluan një republikë oligarkike.<ref>{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908|title=The Chronology of Early Rome|url=https://www.jstor.org/stable/261793|journal=Classical Philology|volume=3|issue=3|pages=316–329|doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192|issn=0009-837X |quote=It has come to be second nature ... to date the founding of Rome [to] 753 BC [and] the first year of the Republic [to] 509&nbsp;BC.|url-access=subscription|language=en}}</ref> Gadishulli Apenin, i quajtur ''Italia'', u bashkua në një njësi të vetme gjatë zgjerimit romak, përmes pushtimit të territoreve të reja, shpesh në kurriz të fiseve të tjera italike, [[Luftërat samnite|samnitëve]], [[Luftërat romako-etruske|etruskëve]], [[Luftërat romako-galike|keltëve]] dhe [[Lufta pirrike|grekëve]]. U krijua një lidhje e qëndrueshme me shumicën e fiseve dhe qyteteve vendore dhe Roma nisi pushtimin e Evropës Perëndimore, Afrikës Veriore dhe [[Lindja e Mesme|Lindjes së Mesme]]. Pas vrasjes së [[Jul Çezari|Jul Çezarit]] në vitin 44 p.e.s., Roma u shndërrua në një perandori të madhe, që shtrihej nga [[Britania romake|Britania]] deri në kufijtë e [[Provinca romake e Mesopotamisë|Persisë]] dhe përfshinte të gjithë pellgun mesdhetar, ku kulturat greke, romake dhe të tjera u ndërthurën për të krijuar një qytetërim të fuqishëm. Sundimi i gjatë i perandorit të parë, [[Augusti|Augustit]], shënoi fillimin e një epoke paqeje dhe begatie. Italia romake mbeti qendra e perandorisë, atdheu i romakëve dhe territori ku ndodhej kryeqyteti.<ref>{{Cite journal|last=Morcillo|first=Marta García Morcillo|title=The Glory of Italy and Rome's Universal Destiny in Strabo's Geographika, in: A. Fear – P. Liddel (eds), Historiae Mundi. Studies in Universal History. Duckworth: London 2010: 87–101. |url=https://www.academia.edu/362374|url-status=live|journal=Historiae Mundi: Studies in Universal History|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073554/https://www.academia.edu/362374|archive-date=2022-01-14|access-date=2021-11-20|language=en}}; {{Cite book|last=Keaveney|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|title=Arthur Keaveney: ''Rome and the Unification of Italy''|date=January 1987|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-3121-8|access-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000835/https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|archive-date=2024-02-11|url-status=live|language=en}}; {{Cite book|last=Billanovich|first=Giuseppe|url=https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13|title=Libreria Universitaria Hoepli, Lezioni di filologia, Giuseppe Billanovich e Roberto Pesce: ''Corpus Iuris Civilis, Italia non erat provincia, sed domina provinciarum'', Feltrinelli, p.363|publisher=Roberto Pesce|year=2008|isbn=978-8-8965-4309-2|language=it|access-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000801/https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13#v=onepage&q=Italia%20domina%20provinciarum&f=false|archive-date=2024-02-11}}</ref> Dy shekujt e parë të perandorisë u shënuan nga një periudhë stabiliteti të paprecedentë, e njohur si ''[[Pax Romana]]'' (Paqja Romake). Roma arriti shtrirjen e saj më të madhe territoriale nën [[Trajani|Trajanin]] (98–117 e.s.), por një periudhë trazirash dhe rënieje në rritje nisi nën [[Komodi|Komodin]] (180–192).<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Five Good Emperors |url=https://www.britannica.com/topic/Five-Good-Emperors |access-date=2024-08-04 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Gibbon |first=Edward |title=The History of the Decline And Fall of the Roman Empire |date=1776 |chapter=The Decline And Fall in the West – Chapter 4 |chapter-url=https://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |access-date=2017-06-27 |archive-date=2017-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824100850/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |url-status=live|language=en}}</ref> [[Dyndjet Barbare]], të shoqëruara me [[Kontaktet gjermano-romake|pushtime të mëdha nga popujt gjermanikë]], çuan në rënien e Perandorisë Romake. Perandoria Romake ishte ndër më të mëdhatë në histori dhe ushtronte fuqi të madhe ekonomike, kulturore, politike dhe ushtarake.<ref>{{Cite web |date=2024-06-04 |title=The Roman Empire at its greatest expansion |url=https://trizioeditore.it/en/blogs/notizie/impero-romano-massima-espansione-mappa-storia |access-date=2025-04-10 |website=Trizio Editore |language=en}}</ref> Në shtrirjen e saj më të madhe, ajo kishte një sipërfaqe prej 5.000.000 km².<ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|year=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959|language=en}}; {{Cite journal|last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|year=2006|title=East–West Orientation of Historical Empires|url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|url-status=live|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=222|doi=10.5195/JWSR.2006.369|issn=1076-156X|archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|archive-date=2016-05-17|access-date=2016-02-06|doi-access=free|language=en}}</ref> [[Trashëgimia e Perandorisë Romake|Trashëgimia romake]] ka ndikuar thellësisht në qytetërimin perëndimor dhe në formësimin e botës moderne. Përdorimi i gjerë i [[Gjuhët neolatine|gjuhëve neolatine]] që rrjedhin nga latinishtja, [[Numrat romakë|sistemi numerik]], alfabeti dhe kalendari modern perëndimor, si dhe përhapja e krishterimit si fe botërore, janë ndër trashëgimitë e shumta të sundimit romak.<ref>{{Cite book|last=Richard|first=Carl J.|title=Why we're all Romans: the Roman contribution to the western world|publisher=Rowman & Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6779-5|edition=1st pbk.|location=Lanham, MD|pages=xi–xv|language=en}}</ref> === Mesjeta === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Italia në Mesjetë|en|Italy in the Middle Ages}}}} Pas [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|rënies së Perandorisë Romake Perëndimore]], Italia ra nën sundimin e mbretërisë së Odoakerit dhe u pushtua nga [[Ostrogotët]].<ref>{{Cite book|last=Sarris|first=Peter|title=Empires of faith: the fall of Rome to the rise of Islam, 500–700|publisher=Oxford UP|year=2011|isbn=978-0-1992-6126-0|edition=1st. pub.|location=Oxford|page=118|language=en}}</ref> Pushtimet sollën një varg të rrëmujshëm mbretërish dhe periudhën që quhet «[[Epoka e errët|Epoka e Errët]]». Pushtimi nga një tjetër fis [[Gjermanikët|gjermanik]] në shekullin VI, [[Langobardët]], pakësoi praninë bizantine dhe i dha fund unitetit politik të gadishullit. Veriu formoi mbretërinë langobarde; pjesa qendrore dhe ajo jugore u kontrolluan gjithashtu nga langobardët, ndërsa pjesë të tjera mbetën nën sundimin bizantin.<ref>{{Cite web|title=History of Italy|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929150112/https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|archive-date=2022-09-29|access-date=2022-09-29|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[File:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|thumb|right|upright=.7|[[Marko Polo|Marko Polo (Marco Polo)]], eksplorues i shekullit XIII]] Mbretëria langobarde u përfshi në [[Francia]] nga [[Karli i Madh]] në fund të shekullit VIII dhe u bë Mbretëria e Italisë.<ref>{{Cite web|title=Carolingian and post-Carolingian Italy, 774–962|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007160553/https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|archive-date=2022-10-07|access-date=2022-10-07|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> Frankët ndihmuan në formimin e [[Shtetet Papale|Shteteve Papale]]. Deri në shekullin XIII, politika dominohej nga marrëdhëniet ndërmjet [[Perandori i Shenjtë Romak|perandorëve të Perandorisë së Shenjtë Romake]] dhe papatit; qytet-shtetet mbështesnin njërën palë ([[Gibelinët]]) ose tjetrën ([[Guelfët]]) për përfitime të çastit.<ref>{{Cite book|last=Nolan|first=Cathal J.|title=The age of wars of religion, 1000–1650: an encyclopedia of global warfare and civilization|publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-3133-3045-2|edition=1. publ.|location=Westport (Connecticut)|page=360|language=en}}</ref> Perandori gjermanik dhe papa romak u bënë fuqitë universale të Evropës mesjetare. Megjithatë, konfliktet rreth [[Kontroversa e investiturës|kontroversës së investiturës]] dhe ato ndërmjet guelfëve e gibelinëve i dhanë fund sistemit perandorako-feudal në veri, ku qytetet fituan pavarësinë.<ref>{{Cite book|last=Jones|first=Philip|title=The Italian city-state: from Commune to Signoria|publisher=Clarendon Press|year=1997|isbn=978-0-1982-2585-0|location=Oxford|pages=55–77|language=en}}</ref> Më 1176, [[Lidhja Lombarde]] e qytet-shteteve mundi perandorin e Perandorisë së Shenjtë Romake, [[Frederik Barbarosa]], duke siguruar pavarësinë e tyre. Qytet-shtete si Milano, Firencia dhe Venecia luajtën rol novator në zhvillimin financiar, duke krijuar praktika bankare dhe duke mundësuar forma të reja organizimi shoqëror.<ref>{{Cite book|last=Niall|first=Ferguson|title=The Ascent of Money: The Financial History of the World|publisher=Penguin|year=2008|language=en}}</ref> Në zonat bregdetare dhe jugore, republikat detare sundonin Mesdheun dhe monopolizonin tregtinë me Orientin. Ato ishin qytet-shtete të pavarura talasokratike, ku tregtarët kishin pushtet të konsiderueshëm. Ndonëse oligarkike, liria politike relative që ofronin favorizonte përparimin akademik dhe artistik.<ref name="Lane">{{Cite book|last=Lane|first=Frederic C.|title=Venice, a maritime republic|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1991|isbn=978-0-8018-1460-0|edition=4. print.|location=Baltimore|page=73|language=en}}</ref> Republikat detare më të njohura ishin Venecia, [[Republika e Gjenovës|Gjenova]], [[Republika e Pizës|Piza]] dhe [[Dukati i Amalfit|Amalfi]].<ref>G. Benvenuti – Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia – Newton & Compton editori, Roma 1989; Armando Lodolini, ''Le repubbliche del mare'', Biblioteca di storia patria, 1967, Roma. {{Cite book|last=Peris|first=Persi|title=Conoscere l'Italia|publisher=Istituto Geografico De Agostini|year=1982|pages=74|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche Marinare|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829104758/http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|archive-date=2019-08-29|access-date=2019-09-13|website=Treccani.it|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche marinare|url=https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101131949/https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|archive-date=2020-01-01|access-date=2019-09-13|website=thes.bncf.firenze.sbn.it|publisher=National Central Library (Florence)|language=it}}</ref> Secila zotëronte toka përtej detit, ishuj, territore në detet Adriatik, Egje dhe të Zi, si dhe koloni tregtare në Lindjen e Afërt dhe Afrikën e Veriut.<ref>{{Cite book|last=Zorzi|first=Alvise|url=https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|title=Venice: The Golden Age, 697 – 1797|publisher=Abbeville Press|year=1983|isbn=0-8965-9406-8|location=New York|page=255|access-date=2017-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202182132/https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|archive-date=2023-02-02|url-status=live|language=en}}</ref> {{Multiple image | align = right | total_width = 345 | direction = horizontal | width1 = 280 | image1 = Naval Jack of Italy.svg | width2 = 280 | image2 = Republik Venedig Handelswege01-IT.png | alt2 = Hartë | footer = Majtas: flamuri i [[Forca Detare Italiane|Forcës Detare Italiane]]. Në drejtim të akrepave të orës, duke nisur nga lart majtas: stemat e [[Republika e Venedikut|Venecias]], [[Republika e Gjenovës|Gjenovës]], [[Republika e Pizës|Pizës]] dhe [[Dukati i Amalfit|Amalfit]].<br />Djathtas: rrugët tregtare dhe kolonitë e [[Kolonitë gjenoveze|Gjenovës]] dhe [[Shteti i Detit|Venecias]]. }} Venecia dhe Gjenova ishin portat e Evropës drejt Lindjes dhe prodhuese të qelqit të hollë, ndërsa Firencia ishte qendër e mëndafshit, leshit, bankave dhe argjendarisë. Pasuria e krijuar mundësoi porositjen e projekteve të mëdha artistike publike dhe private. Republikat morën pjesë në [[Kryqëzatat]], duke ofruar mbështetje dhe transport, por kryesisht duke ndjekur mundësi politike dhe tregtare.<ref name="Lane"/> Italia i ndjeu e para ndryshimet ekonomike që çuan në [[Revolucioni tregtar|revolucionin tregtar]]: Venecia arriti të pushtonte kryeqytetin bizantin dhe të financonte udhëtimet e [[Marko Polo|Marko Polos]] në Azi; universitetet e para u themeluan në qytetet italiane dhe dijetarë si Akuini fituan famë ndërkombëtare; kapitalizmi dhe familjet bankare u shfaqën në Firencia, ku rreth vitit 1300 vepronin Danteja dhe Xhoto.<ref name="See">{{Cite web|last=Sée|first=Henri|title=Modern Capitalism Its Origin and Evolution|url=http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007010542/http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf|archive-date=2013-10-07|access-date=2013-08-29|website=University of Rennes|publisher=Batoche Books|language=en}}</ref> Në jug, Sicilia ishte shndërruar në [[Emirati i Sicilisë|emirat arab islamik]] në shekullin IX, i cili lulëzoi deri në pushtimin e tij nga italo-normanët në fund të shekullit XI, së bashku me shumicën e principatave langobarde dhe bizantine të Italisë jugore.<ref>{{cite book|last=Ali|first=Ahmed Essa with Othman|title=Studies in Islamic civilization: the Muslim contribution to the Renaissance|year=2010|publisher=International Institute of Islamic Thought|location=Herndon, VA|isbn=978-1-56564-350-5|pages=38–40|language=en}}</ref> Më pas, rajoni u nda ndërmjet [[Mbretëria e Siçilisë|Mbretërisë së Siçilisë]] dhe [[Mbretëria e Napolit|Mbretërisë së Napolit]].{{Efn|Mbretëria e Napolit është emërtim i përdorur nga historianët, por jo nga sundimtarët e saj, të cilët ruajtën emrin origjinal «Mbretëria e Siçilisë» (pra, ekzistonin dy Mbretëri të Siçilisë).}}<ref>Eleni Sakellariou, ''Southern Italy in the Late Middle Ages: Demographic, Institutional and Economic Change in the Kingdom of Naples, c.1440–c.1530'' (Brill, 2012), pp. 63–64.</ref> [[Vdekja e Zezë]] e vitit 1348 vrau ndoshta një të tretën e popullsisë së Italisë.<ref>Stéphane Barry and Norbert Gualde, "The Biggest Epidemics of History" (La plus grande épidémie de l'histoire), in ''L'Histoire'' n° 310, June 2006, pp. 45–46; "[https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml Plague]". Brown University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831003435/http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml|date=2009-08-31}}</ref> === Periudha e hershme moderne === {{Kryesor|Periudha e Rilindjes italiane}} {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e Italisë së hershme moderne|en|History of early modern Italy}}}} [[File:Italy 1494.svg|thumb|upright=.8|right|Shtetet italiane para [[Luftërat italiane|Luftërave italiane]] të vitit 1494]] Gjatë shekujve XV dhe XVI, Italia ishte vendlindja dhe qendra e [[Rilindja|Rilindjes]]. Kjo periudhë shënoi kalimin nga Mesjeta në epokën moderne dhe u mundësua nga pasuria e grumbulluar prej qyteteve tregtare dhe patronazhi i familjeve sunduese.<ref name="strathern">{{Cite book|last=Strathern|first=Paul|title=The Medici: Godfathers of the Renaissance|year=2003|language=en}}</ref> Shtetet italiane u shndërruan në shtete rajonale të sunduara nga princër që kontrollonin tregtinë dhe administratën, ndërsa oborret e tyre u bënë qendra të rëndësishme të arteve dhe shkencave. Këto principata drejtoheshin nga dinasti politike dhe familje tregtare, si [[Medici]]t e Firences. Pas përfundimit të [[Skizma perëndimore|Skizmës perëndimore]], [[Martini V|Papa Martini V]] u kthye në [[Shtetet Papale]] dhe e riktheu Italinë si qendrën e vetme të krishterimit perëndimor. [[Banka Medici|Banka e Medicive]] u bë institucioni kreditor i papatit dhe u krijuan lidhje të rëndësishme mes Kishës dhe dinastive të reja politike.<ref name="strathern"/><ref>{{Cite web|url=http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|title=Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel|author=Peter Barenboim; Sergey Shiyan|publisher=SLOVO|location=Moskë|year=2006|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511133416/http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|archive-date=11 May 2011|isbn=5-8505-0825-2}}</ref> [[File:Leonardo self.jpg|thumb|upright=.7|left|[[Leonardo da Vinçi]], mishërimi i njeriut të Rilindjes, në një autoportret ({{Rreth}} 1512)]] Më 1453, megjithë përpjekjet e [[Nikolla V|Papës Nikolla V]] për të mbështetur bizantinët, qyteti i [[Kostandinopoja|Kostandinopojës]] ra në duart e [[Perandoria Osmane|osmanëve]]. Kjo solli migrimin e dijetarëve dhe teksteve greke drejt Italisë, duke nxitur rizbulimin e [[Humanizmi|humanizmit]] grek.<ref>{{Cite book|title=Renaissance|work=Encyclopædia Britannica|year=2008|edition=O.Ed.|language=en}} {{Cite book|last=Har|first=Michael H.|title=History of Libraries in the Western World|publisher=Scarecrow Press Incorporate|year=1999|isbn=0-8108-3724-2|language=en}} {{Cite book|last=Norwich|first=John Julius|title=A Short History of Byzantium|publisher=Knopf|year=1997|isbn=0-6794-5088-2|language=en}}</ref> Sundimtarë humanistë si Federico da Montefeltro dhe [[Piu II|Papa Piu II]] punuan për të themeluar qytete ideale, duke themeluar Urbino dhe Pienza. Pico della Mirandola shkroi ''Fjalimin mbi dinjitetin e njeriut'', që konsiderohet manifesti i Rilindjes. Kjo periudhë pati ndikim mbizotërues mbi artin evropian për shekuj me radhë, me artistë si [[Leonardo da Vinçi]], Botticelli, [[Mikelanxhelo]], [[Rafaelo]], [[Xhoto]], [[Donatello]] dhe [[Ticiani]], si dhe arkitektë si [[Filippo Brunelleschi]], Andrea Palladio dhe Donato Bramante. Eksplorues dhe lundërtarë italianë nga republikat detare, të etur për të gjetur një rrugë alternative drejt Indive e për të anashkaluar osmanët, u ofruan shërbimet e tyre monarkëve të vendeve të Atlantikut dhe luajtën rol kyç në fillimin e [[Epoka e Zbulimeve|Epokës së Zbulimeve]] dhe kolonizimit të Amerikave. Ndër eksploruesit më të njohur ishin [[Kristofor Kolombi]], udhëtimi i të cilit më 1492 nisi kontaktin e vazhdueshëm evropian me Amerikën, kolonizimin dhe shfrytëzimin e saj;<ref>{{Cite book|title=Encyclopædia Britannica|edition=1993|volume=16|pages=605ff|language=en}} {{Cite book|last=Morison|title=Christopher Columbus|edition=1955|pages=14ff|language=en}}</ref> John Cabot, i cili kreu eksplorimin e parë të dokumentuar evropian të Amerikës së Veriut që prej [[Fiset Nordike|nordikëve]];<ref>{{Cite web|year=2007|title=Catholic Encyclopedia: John & Sebastian Cabot|url=https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518005335/https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|archive-date=18 May 2020|access-date=17 May 2008|publisher=newadvent|language=en}}</ref> dhe [[Amerigo Vespucci]], udhëtimet e të cilit konfirmuan se tokat përbënin një kontinent të ri («Botën e Re»), që më pas u emërtua për nder të tij.<ref>{{Cite book|last=Martone|first=Eric|title=Italian Americans: The History and Culture of a People|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-6106-9995-2|page=504|url=https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|access-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001055/https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|archive-date=11 February 2024|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Greene|first=George Washington|author-link=George Washington Greene|title=The Life and Voyages of Verrazzano|publisher=Folsom, Wells, and Thurston|year=1837|location=Cambridge University|page=13|url=https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000806/https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|via=Google Books|language=en}}</ref> Një aleancë mbrojtëse e njohur si Lidhja italike u krijua mes Venecias, Napolit, Firences, Milanos dhe papatit. [[Lorenzo de' Medici|Lorenzo de' Medici, «i Madhërishmi»]], ishte patroni më i madh i Rilindjes; mbështetja e tij ndihmoi aleancën të ndalte pushtimin turk gjatë [[Rrethimi i Otrantos|rrethimit të Otrantos]]. Megjithatë, aleanca u shpërbë në vitet 1490; pushtimi i [[Karli VIII i Francës|Karlit VIII të Francës]] nisi një varg luftërash në gadishull. Gjatë Rilindjes së Lartë, papë si [[Juli II]] (1503–1513) luftuan për kontrollin e Italisë kundër monarkëve të huaj; [[Pali III]] (1534–1549) parapëlqeu të ndërmjetësonte mes fuqive evropiane për të siguruar paqen. Në mes të këtyre konflikteve, papët Medici [[Leoni X]] (1513–1521) dhe [[Klementi VII]] (1523–1534) u përballën me [[Reformimi protestant|Reformimin protestant]] në Gjermani, Angli dhe gjetkë.<ref>{{Cite book|last=MacCulloch|first=Diarmaid|title=The Reformation: A History|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=978-0143035381|language=en}}</ref> Më 1559, në përfundim të luftërave italiane mes Francës dhe Habsburgëve, rreth gjysma e Italisë (mbretëritë jugore të [[Mbretëria e Napolit|Napolit]], [[Mbretëria e Siçilisë|Siçilisë]], [[Mbretëria e Sardenjës|Sardenjës]] dhe [[Dukati i Milanos|Dukati i Milanos]]) ishte nën sundimin spanjoll, ndërsa gjysma tjetër mbeti e pavarur (shumë shtete vazhduan të ishin formalisht pjesë e Perandorisë së Shenjtë Romake). Papati nisi [[Kundër-Reformimi|Kundër-Reformimin]], ngjarjet kryesore të të cilit përfshinin: [[Koncili i Trentos|Koncili i Trentit]] (1545–1563); miratimin e [[Kalendari gregorian|kalendarit gregorian]]; misionin jezuit në Kinë; [[Luftërat fetare franceze|luftërat fetare franceze]]; përfundimin e [[Lufta Tridhjetëvjeçare|Luftës Tridhjetëvjeçare]] (1618–1648); dhe [[Lufta e Madhe Turke|Luftën e Madhe Turke]]. Ekonomia italiane ra gjatë shekujve XVII dhe XVIII.{{Citim i duhur|date=July 2026}} [[File:Flag of the Cispadane Republic.svg|thumb|upright|Flamuri i Republikës Cispadane, trengjyrëshi i parë italian i miratuar nga një shtet sovran italian (1797)]] Gjatë [[Lufta e Trashëgimisë Spanjolle|Luftës së Trashëgimisë Spanjolle]] (1700–1714), Austria mori shumicën e zotërimeve spanjolle në Itali, përkatësisht Milanon, Napolin dhe Sardenjën; kjo e fundit iu dha Shtëpisë së Savojës në këmbim të Siçilisë më 1720. Më vonë, një degë e Burbonëve u ngjit në fronin e Siçilisë dhe Napolit. Gjatë [[Luftërat Napoleonike|Luftërave Napoleonike]], Italia veriore dhe ajo qendrore u riorganizuan si [[Republikat simotra|republika simotra]] të Francës dhe, më vonë, si [[Mbretëria e Italisë (Napoleonike)|Mbretëria e Italisë]].<ref>{{Cite book|last=Bonaparte|first=Napoleon|title=The Economy of the Empire in Italy: Instructions from Napoleon to Eugène, Viceroy of Italy|work=Exploring the European Past: Texts & Images|edition=Second Edition|editor=Timothy E. Gregory|publisher=Thomson|location=Mason|year=2007|pages=65–66|language=en}}</ref> Jugu u administrua nga [[Joachim Murat]], kunati i Napoleonit. [[Kongresi i Vjenës]] i viteve 1814–1815 rivendosi gjendjen e fundit të shekullit XVIII, por idealet e [[Revolucioni Francez|Revolucionit Francez]] nuk mund të zhdukeshin dhe u rishfaqën gjatë trazirave politike që karakterizuan fillimin e shekullit XIX. Miratimi i parë i trengjyrëshit italian nga një shtet italian, Republika Cispadane, ndodhi gjatë Italisë napoleonike, pas Revolucionit Francez, i cili përkrahte [[Vetëvendosja|vetëvendosjen]] kombëtare.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|year=2002|isbn=978-8-8045-0946-2|page=156|language=it}} {{Cite web|url=http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|title=The tri-coloured standard|work=Getting to Know Italy|publisher=Ministry of Foreign Affairs|access-date=5 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223131121/http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|archive-date=23 February 2008|language=en}}</ref> Kjo ngjarje përkujtohet me [[Dita e Trengjyrëshit|Ditën e Trengjyrëshit]].<ref>{{Cite web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:legge:1996-12-31;671|title=Article 1 of the law n. 671 of 31 December 1996 ("National celebration of the bicentenary of the first national flag")|language=en}}</ref> === Bashkimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Unifikimi i Italisë|en|Unification of Italy}}}} Mbretëria e Italisë u krijua si rezultat i përpjekjeve të nacionalistëve italianë dhe monarkistëve besnikë ndaj [[Shtëpia e Savojës|Shtëpisë së Savojës]] për të themeluar një mbretëri të bashkuar që përfshinte të gjithë [[Gadishulli Apenin|Gadishullin Apenin]]. Nga mesi i shekullit XIX, rritja e [[Nacionalizmi italian|nacionalizmit italian]] çoi në revolucion.<ref>{{Cite web|title=Risorgimento in 'Dizionario di Storia'|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922035556/https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|archive-date=2022-09-22|access-date=2022-09-22|website=treccani.it|language=it}}</ref> Pas [[Kongresi i Vjenës|Kongresit të Vjenës]] më 1815, u shfaq lëvizja politike dhe shoqërore për bashkimin italian, ose ''Risorgimento'', e cila synonte bashkimin e Italisë përmes bashkimit të shteteve dhe çlirimit të tyre nga kontrolli i huaj. Një figurë radikale ishte gazetari patriot [[Giuseppe Mazzini]], themeluesi i lëvizjes politike [[Italia e Re]] në vitet 1830, i cili përkrahte një republikë unitare dhe mbronte një lëvizje të gjerë nacionaliste. Më 1847 u interpretua për herë të parë publikisht «Il Canto degli Italiani», e cila u bë himni kombëtar më 1946.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|year=2002|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|isbn=978-8-8045-0946-2|page=18}}; {{Cite web|title=Fratelli d'Italia|url=https://www.quirinale.it/page/inno|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426052752/https://www.quirinale.it/page/inno|archive-date=2023-04-26|access-date=2021-10-01|language=it}}</ref> {{Multiple image | align = right | image1 = Giuseppe Mazzini.jpg | width1 = 173 | image2 = Giuseppe Garibaldi 1861.jpg | width2 = 138 | footer = [[Giuseppe Mazzini]] (majtas), udhëheqës me ndikim të madh i lëvizjes revolucionare italiane; dhe [[Xhuzepe Garibaldi]] (djathtas), i cilësuar si një nga gjeneralët më të mëdhenj të kohëve moderne<ref name="scholar and patriot">{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=iWK7AAAAIAAJ&pg=PA133&dq=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time|title=Scholar and Patriot|publisher=Manchester University Press|via=Google Books|language=en}}</ref> dhe si «Heroi i Dy Botëve», për shkak të fushatave të tij ushtarake në Amerikën e Jugut dhe në Evropë,<ref>{{Cite web|title=Giuseppe Garibaldi (Italian revolutionary)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226091529/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|archive-date=2014-02-26|access-date=2014-03-06|language=en}}</ref> i cili mori pjesë në shumë fushata ushtarake që çuan drejt bashkimit të Italisë }} Anëtari më i famshëm i «Italisë së Re» ishte revolucionari dhe gjenerali [[Xhuzepe Garibaldi]] (Giuseppe Garibaldi),<ref>Denis Mack Smith, ''Modern Italy: A Political History'', (University of Michigan Press, 1997) f. 15. Një jehonë letrare mund të gjendet te personazhi i Giorgio Violës në romanin ''Nostromo'' të Joseph Conradit.</ref> i cili udhëhoqi përpjekjet republikane për bashkim në Italinë jugore. Megjithatë, monarkia italiane e Shtëpisë së Savojës, në [[Mbretëria e Sardenjës (1720–1861)|Mbretërinë e Sardenjës]], qeveria e së cilës drejtohej nga [[Camillo Benso, Konti i Cavour|Camillo Benso, konti i Cavourit]], kishte gjithashtu synimin të krijonte një shtet të bashkuar italian. Në kontekstin e [[Revolucionet liberale të vitit 1848|revolucioneve liberale të vitit 1848]] që përfshinë Evropën, u shpall një [[Lufta e Parë Italiane për Pavarësi|luftë e parë e pasuksesshme për pavarësinë e Italisë]] kundër [[Austro-Hungaria|Austro-Hungarisë]]. Më 1855, Sardenja u bë aleate e Britanisë dhe Francës në [[Lufta e Krimesë|Luftën e Krimesë]].<ref>Enrico Dal Lago, «Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective». ''The Journal of the Civil War Era'' 3#1 (2013): 85–113.; William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World Cup History''. ed. e 4-t, 1968, f. 704–7.</ref> Sardenja luftoi kundër Perandorisë Austriake në [[Lufta e Dytë Italiane për Pavarësi|Luftën e Dytë Italiane për Pavarësi]] të vitit 1859, me ndihmën e Francës, gjë që solli çlirimin e [[Lombardia|Lombardisë]]. Sipas Marrëveshjes së Plombières, Sardenja ia lëshoi [[Savojë|Savojën]] dhe [[Nica|Nicën]] Francës, ngjarje që shkaktoi eksodin e banorëve të Nicës.<ref>{{Cite web|date=2017-08-28|title="Un nizzardo su quattro prese la via dell'esilio" in seguito all'unità d'Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|url=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|archive-date=2020-02-19|access-date=2021-05-14|language=it}}</ref> Më 1860–1861, Garibaldi udhëhoqi përpjekjet për bashkim në Napoli dhe Sicili.<ref>Mack Smith, Denis (1997). ''Modern Italy; A Political History''. Ann Arbor: The University of Michigan Press. {{ISBN|0-4721-0895-6}}.</ref> [[Teano]] ishte vendi i takimit të famshëm midis Garibaldit dhe [[Viktor Emanueli II|Viktor Emanuelit II]], mbretit të fundit të Sardenjës, gjatë të cilit Garibaldi i shtrëngoi dorën dhe e përshëndeti si mbret të Italisë. Më 1860, Cavouri ra dakord që Italia jugore e Garibaldit të bashkohej me Mbretërinë e Sardenjës. Kjo i mundësoi qeverisë sarde të [[Shpallja e Mbretërisë së Italisë|shpallte një mbretëri të bashkuar italiane]] më 17 mars 1861,<ref>{{Cite news|date=2017-03-17|title=Everything you need to know about March 17th, Italy's Unity Day|url=https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|archive-date=2017-06-17|access-date=2017-07-17|language=en}}</ref> me Viktor Emanuelin II si mbretin e saj të parë. Më 1865, kryeqyteti i mbretërisë u zhvendos nga Torino në Firence. Më 1866, Viktor Emanueli II, aleat me [[Prusia|Prusinë]] gjatë [[Lufta Austro-Prusiane|Luftës Austro-Prusiane]], zhvilloi [[Lufta e Tretë Italiane për Pavarësi|Luftën e Tretë Italiane për Pavarësi]], e cila përfundoi me aneksimin e [[Veneto|Venetos]] nga Italia. Më në fund, më 1870, kur Franca e braktisi Romën gjatë [[Lufta Franko-Prusiane|Luftës Franko-Prusiane]], italianët [[Marrja e Romës|pushtuan Shtetet Papnore]] dhe përfunduan bashkimin e Italisë, pas së cilës kryeqyteti u zhvendos në Romë.<ref name="scholar and patriot"/> === Periudha liberale === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Mbretëria e Italisë|en|Kingdom of Italy}}, {{ill|Diaspora italiane|en|Italian diaspora}}, [[Perandoria Italiane]] dhe {{ill|Historia ushtarake e Italisë gjatë Luftës së Parë Botërore|en|Military history of Italy during World War I}}}} [[File:VictorEmmanuel2.jpg|thumb|125px|Majtas: [[Viktor Emanueli II]], figurë kryesore e bashkimit; u bë mbreti i parë i Italisë së bashkuar.]] [[File:Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg|thumb|141px|Djathtas: [[Camillo Benso, Konti i Cavour|Camillo Benso, konti i Cavourit]], figurë kryesore e bashkimit; u bë kryeministri i Italisë së bashkuar.]] Kushtetuta e Sardenjës u shtri në gjithë Italinë më 1861 dhe u garantonte liri themelore qytetarëve të shtetit të ri; megjithatë, ligjet zgjedhore përjashtonin shtresat pa pasuri. Mbretëria e re qeverisej nga një monarki kushtetuese parlamentare e dominuar nga liberalët. Ndërsa Italia veriore u industrializua me shpejtësi, zonat rurale në veri dhe në jug mbetën të pazhvilluara dhe të mbipopulluara, duke i detyruar miliona njerëz të emigronin dhe duke nxitur një diasporë të madhe e me ndikim. [[Partia Socialiste Italiane|Partia Socialiste e Italisë]] u fuqizua, duke sfiduar establishmentin tradicional liberal dhe konservator. Në dy dekadat e fundit të shekullit XIX, Italia u shndërrua në një fuqi koloniale<ref>{{Cite web |title=The Italian Colonial Empire |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |archive-date=2012-02-24 |access-date=2012-06-17 |publisher=All Empires |quote=At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China |language=en}}</ref> duke nënshtruar [[Eritrea italiane|Eritrenë]], Somalinë, Tripolitaninë dhe Kirenaikën në Afrikë.<ref>(Bosworth (2005), f. 49.)</ref> Më 1913 u miratua e drejta universale e votës për burrat. Periudha para [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]] u dominua nga [[Giovanni Giolitti]], i cili shërbeu pesë herë si kryeministër midis viteve 1892 dhe 1921.<ref>{{Cite book |last=Duggan |first=Christopher |title=The Force of Destiny: A History of Italy Since 1796 |publisher=Penguin Books |year=2002 |isbn=978-0140288865 |language=en}}</ref> [[File:Trento 3 novembre 1918.jpg|thumb|Kalorësia italiane në [[Trento]] më 3 nëntor 1918, pas fitores vendimtare në [[Beteja e Vittorio Venetos|Betejën e Vittorio Venetos]]]] [[Hyrja e Italisë në Luftën e Parë Botërore|Italia hyri në Luftën e Parë Botërore]] më 1915 me synimin për të përfunduar bashkimin kombëtar; për këtë arsye, nga këndvështrimi historiografik, lufta konsiderohet edhe Lufta e Katërt Italiane për Pavarësi,<ref>{{Cite web|date=2015-03-06|title=Il 1861 e le quattro Guerre per l'Indipendenza (1848–1918) |url=http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075828/http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|archive-date=2022-03-19|access-date=2021-03-12|language=it}}</ref> si përmbyllja e [[Bashkimi i Italisë|bashkimit të Italisë]].<ref>{{Cite web|title=La Grande Guerra nei manifesti italiani dell'epoca|url=http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183754/http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|archive-date=2015-09-23|access-date=2021-03-12|language=it}}; {{Cite book|last=Genovesi|first=Piergiovanni|url=https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41|title=Il Manuale di Storia in Italia, di Piergiovanni Genovesi|date=2009-06-11|publisher=FrancoAngeli|isbn=978-8-8568-1868-0|language=it|access-date=2021-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41#v=snippet&q=%22quarta%20guerra%20d'indipendenza%22&f=false|archive-date=2024-01-16|url-status=live}}</ref> Italia, e lidhur zyrtarisht me [[Perandoria Gjermane|Perandorinë Gjermane]] dhe atë austro-hungareze në [[Aleanca e Trefishtë (1882)|Aleancën e Trefishtë]], iu bashkua [[Aleatët e Luftës së Parë Botërore|Aleatëve]] më 1915, duke hyrë në luftë me një [[Traktati i fshehtë i Londrës|premtim]] për përfitime të konsiderueshme territoriale, ku përfshiheshin [[Kranjska e Brendshme]] perëndimore, ish-[[Bregdeti austriak]], [[Dalmacia]] dhe pjesë të [[Perandoria Osmane|Perandorisë Osmane]]. Kontributi i vendit në fitoren e Aleatëve i siguroi një vend mes fuqive të quajtura «[[Katër të Mëdhenjtë (Lufta e Parë Botërore)|Katër të Mëdhenjtë]]». Riorganizimi i ushtrisë dhe rekrutimi i detyrueshëm çuan në fitore italiane. Në tetor 1918, italianët nisën një ofensivë të madhe, e cila përfundoi me fitore në [[Beteja e Vittorio Venetos|Betejën e Vittorio Venetos]].<ref>Burgwyn, H. James: ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940.'' Greenwood Publishing Group, 1997, f. 4. {{ISBN|0-2759-4877-3}}. Schindler, John R.: ''Isonzo: The Forgotten Sacrifice of the Great War.'' Greenwood Publishing Group, 2001, f. 303. {{ISBN|0-2759-7204-6}}. Mack Smith, Denis: ''Mussolini.'' Knopf, 1982, f. 31. {{ISBN|0-3945-0694-4}}.</ref> Kjo shënoi fundin e luftës në Frontin Italian, siguroi shpërbërjen e Perandorisë Austro-Hungareze dhe luajti rol të rëndësishëm në përfundimin e luftës më pak se dy javë më vonë.<ref>{{Cite book |last=Gooch |first=John |title=The Italian Army and the First World War |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0521194883 |language=en}}</ref> Gjatë luftës, vdiqën më shumë se 650.000 ushtarë italianë dhe po aq civilë,<ref>{{Cite book|last=Mortara|first=G|title=La Salute pubblica in Italia durante e dopo la Guerra|publisher=Yale University Press|year=1925|location=New Haven|language=it}}</ref> ndërsa mbretëria ishte në prag të falimentimit. [[Traktati i Saint-Germain-en-Laye (1919)|Traktati i Saint-Germain-en-Laye]] (1919) dhe [[Traktati i Rapallos (1920)|Traktati i Rapallos]] (1920) lejuan aneksimin e [[Trentino|Trentinos]] dhe [[Provinca autonome e Bolcanos|Tiroli i Jugut]], [[Marshi Julian]], [[Istria]], [[Gjiri i Kvarnerit]] dhe qyteti dalmat i [[Zara|Zarës]]. Traktati i mëvonshëm i Romës (1924) çoi në aneksimin e [[Fiume|Fiumes]] nga Italia. Italia nuk i mori territoret e tjera të premtuara nga Traktati i Londrës; prandaj, ky rezultat u denoncua si një «[[fitore e gjymtuar]]» nga [[Benito Mussolini]], gjë që ndihmoi në ngritjen e [[Fashizmi italian|fashizmit italian]]. Historianët e shohin «fitoren e gjymtuar» si një «mit politik», të përdorur nga fashistët për të nxitur imperializmin italian.<ref>G. Sabbatucci, ''La vittoria mutilata'', në AA.VV., ''Miti e storia dell'Italia unita'', Il Mulino, Bolonja, 1999, f. 101–106.</ref> Italia fitoi një vend të përhershëm në këshillin ekzekutiv të [[Lidhja e Kombeve|Lidhjes së Kombeve]].<ref>{{Cite book |last=Walters |first=F. P. |title=A History of the League of Nations |publisher=Oxford University Press |year=1952 |language=en}}</ref> === Regjimi fashist dhe Lufta e Dytë Botërore === {{Hatnote|Artikuj kryesorë: {{ill|Italia fashiste|en|Fascist Italy}}, {{ill|Historia ushtarake e Italisë gjatë Luftës së Dytë Botërore|en|Military history of Italy during World War II}}, {{ill|Fushata italiane (Lufta e Dytë Botërore)|en|Italian campaign (World War II)}} dhe {{ill|Holokausti në Itali|en|The Holocaust in Italy}}}} [[File:Mussolini mezzobusto.jpg|thumb|upright=.7|left|Diktatori fashist [[Benito Mussolini]] e quajti veten ''Duce'' dhe e sundoi vendin nga viti 1922 deri në [[Rënia e regjimit fashist në Itali|rrëzimin e tij]] më 1943.]] [[Biennio Rosso|Agjitacionet socialiste]] që pasuan shkatërrimet e Luftës së Madhe, të frymëzuara nga [[Revolucioni rus]], çuan në kundërrevolucion dhe shtypje në të gjithë Italinë. Elita liberale, e frikësuar nga një revolucion i ngjashëm me atë sovjetik, nisi të mbështeste [[Partia Kombëtare Fashiste|Partinë e vogël Kombëtare Fashiste]], të drejtuar nga Mussolini. Në tetor 1922, [[Këmishat e zeza]] të Partisë Kombëtare Fashiste organizuan një demonstratë masive dhe grushtin e shtetit të njohur si «[[Marshimi mbi Romë]]». Mbreti [[Viktor Emanueli III]] e emëroi Mussolinin [[Kryeministri i Italisë|kryeministër]], duke ua kaluar pushtetin fashistëve pa konflikt të armatosur.<ref>{{Cite book|last=Lyttelton|first=Adrian|title=The Seizure of Power: Fascism in Italy, 1919–1929|date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4155-5394-0|location=New York|pages=75–77|language=en}}; {{Cite news|title=March on Rome {{!}} Italian history|url=https://www.britannica.com/event/March-on-Rome|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504055509/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508871/March-on-Rome|archive-date=2015-05-04|access-date=2017-07-25|work=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> Mussolini i ndaloi partitë politike dhe kufizoi liritë personale, duke vendosur një diktaturë. Këto veprime tërhoqën vëmendjen ndërkombëtare dhe frymëzuan diktatura të ngjashme në [[Gjermania Naziste|Gjermaninë naziste]] dhe në Japoni.<ref>{{Cite book|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Fascism, 1914–1945|publisher=University of Wisconsin Press|year=1995|isbn=978-0299148744|language=en}}</ref> [[Fashizmi]] mbështetej te nacionalizmi dhe imperializmi italian, duke synuar zgjerimin e zotërimeve italiane përmes pretendimeve [[Irredentizmi|irredentiste]], të mbështetura te trashëgimia e Perandorisë Romake dhe e perandorive veneciane.<ref>{{Cite book|last=Rodogno|first=Davide|author-link=Davide Rodogno|title=Fascism's European Empire: Italian Occupation during the Second World War|date=2006|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|page=88|language=en}}; {{Cite book|last=Kallis|first=Aristotle A.|title=Fascist ideology: territory and expansionism in Italy and Germany, 1922–1945|date=2000|publisher=Routledge|location=London, England; New York City, USA|pages=41|language=en}}; {{Cite book|last1=Ball|first1=Terence|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought|last2=Bellamy|first2=Richard|pages=133|language=en}}; {{Cite book|last=Stephen J. Lee|url=https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157|title=European Dictatorships, 1918–1945|date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4154-5484-1|pages=157–158|access-date=2022-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001320/https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157#v=onepage&q&f=false|archive-date=2024-02-11|url-status=live|language=en}}</ref> Për këtë arsye, fashistët ndoqën një politikë të jashtme ndërhyrëse. Më 1935, Mussolini [[Lufta e Dytë Italo-Etiopiane|pushtoi Etiopinë]] dhe themeloi Afrikën Lindore Italiane, gjë që solli izolimin ndërkombëtar. Italia u tërhoq nga [[Lidhja e Kombeve]]. Më pas, Italia u [[Pakti i Çeliktë|aleatua me Gjermaninë naziste]] dhe me [[Pakti Trepalësh|Perandorinë e Japonisë]], si dhe mbështeti fuqimisht [[Francisko Franko|Francisco Francon]] gjatë [[Lufta Civile Spanjolle|Luftës Civile Spanjolle]]. Në prill 1939, Italia [[Pushtimi italian i Shqipërisë|pushtoi Shqipërinë]].<ref>{{Cite book|last=Bosworth|first=R. J. B.|title=Mussolini's Italy: Life Under the Fascist Dictatorship, 1915–1945|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=978-0143038568|language=en}}</ref> Italia hyri në Luftën e Dytë Botërore më 10 qershor 1940. Në atë kohë, Franca e kishte humbur praktikisht [[Beteja e Francës|Betejën e Francës]]. Në periudha të ndryshme, italianët përparuan në Somalilandën Britanike, në [[Egjipti|Egjipt]], në Ballkan dhe në frontet lindore. Megjithatë, ata u mundën në [[Fronti Lindor (Lufta e Dytë Botërore)|Frontin Lindor]], si edhe në fushatat e Afrikës Lindore dhe të [[Fushata e Afrikës së Veriut|Afrikës së Veriut]], duke humbur zotërimet e tyre në Afrikë dhe në Ballkan. [[Krimet e luftës italiane|Krimet italiane të luftës]] përfshinin [[Vrasjet jashtëgjyqësore|vrasje jashtëgjyqësore]] dhe [[Spastrimi etnik|spastrime etnike]],<ref>James H. Burgwyn (2004). [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005 General Roatta's war against the partisans in Yugoslavia: 1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054155/http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005|date=2013-09-21}}, Journal of Modern Italian Studies, Volume 9, Number 3, pp. 314–329(16)|language=en</ref> duke deportuar rreth 25.000 njerëz — kryesisht jugosllavë — në kampet italiane të përqendrimit dhe gjetkë. [[Partizanët Jugosllavë]] kryen krimet e tyre kundër popullsisë etnike italiane gjatë luftës dhe pas saj, përfshirë [[Masakrat e Foibes|masakrat e foibeve]]. Një [[Pushtimi aleat i Sicilisë|pushtim aleat i Sicilisë]] nisi në korrik 1943 dhe çoi në [[Rënia e regjimit fashist në Itali|shembjen e regjimit fashist]] më 25 korrik. Mussolini u rrëzua nga pushteti dhe u arrestua me urdhër të mbretit [[Viktor Emanueli III]]. Më 3 shtator, Italia nënshkroi [[Armëpushimi i Kasibilës|Armëpushimin e Kasibilës]],<!-- Nga en.wiki: ai hyri në fuqi më 8 shtator --> duke i dhënë fund luftës së saj me Mbretërinë e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara. Gjermanët, me ndihmën e fashistëve italianë, arritën të merrnin nën kontroll Italinë veriore dhe qendrore ([[Operacioni Achse]]). Vendi mbeti fushëbetejë, ndërsa Aleatët përparonin nga jugu. [[File:01 partigiani a milano1.jpg|thumb|[[Rezistenca italiane|Partizanë italianë]] në Milano gjatë kryengritjes së fundit që çoi në çlirimin e Italisë në prill 1945]] Në veri, gjermanët krijuan [[Republika Sociale Italiane|Republikën Sociale Italiane]] (RSI), një [[Shteti kukull|shtet kukull]] nazist dhe regjim bashkëpunues, me Mussolinin si udhëheqës pasi parashutistët gjermanë e [[Operacioni i Gran Sasso|shpëtuan]]. Pjesa e mbetur e trupave italiane u organizua në [[Ushtria italiane e bashkëluftimit|Ushtrinë Italiane të Bashkëluftimit]], e cila luftoi përkrah Aleatëve, ndërsa forca të tjera italiane, besnike ndaj Mussolinit, zgjodhën të luftonin përkrah gjermanëve në Ushtrinë Kombëtare Republikane. Trupat gjermane, me bashkëpunimin e RSI-së, kryen masakra dhe deportuan mijëra hebrenj në kampet e shfarosjes. Pas armëpushimit u shfaq [[Rezistenca Italiane]], e cila zhvilloi luftë guerile kundër pushtuesve gjermanë nazistë dhe bashkëpunëtorëve të tyre.<ref>G. Bianchi, ''La Resistenza'', në: AA.VV., ''Storia d'Italia'', vëll. 8, fq. 368–369.|language=it</ref> Një aspekt i kësaj periudhe ishte [[Lufta civile italiane]], e shkaktuar nga luftimet midis partizanëve dhe forcave fashiste të RSI-së.<ref>{{Cite web|title=Storia della guerra civile in Italia|url=https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013183444/https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|archive-date=2022-10-13|access-date=2023-08-28|language=it}}; Shihni librat e historianit italian [[Giorgio Pisanò]], ''Storia della guerra civile in Italia'', 1943–1945, 3 vëll., Milano, FPE, 1965, dhe librin ''L'Italia della guerra civile'' («Italia e luftës civile»), botuar më 1983 nga shkrimtari dhe gazetari italian [[Indro Montanelli]], si vëllimi i pesëmbëdhjetë i ''Storia d'Italia'' («Historia e Italisë») nga i njëjti autor.</ref><ref>{{Cite book|last=Pavone|first=Claudio|title=Una guerra civile. Saggio storico sulla moralità della Resistenza|date=1991|publisher=Bollati Boringhieri|isbn=8-8339-0629-9|location=Torino|page=238|language=it}}</ref> Në prill 1945, kur disfata dukej e pashmangshme, Mussolini u përpoq të arratisej drejt veriut,<ref>{{Citation|last=Viganò|first=Marino|title=Un'analisi accurata della presunta fuga in Svizzera|date=2001|work=Nuova Storia Contemporanea|volume=3|language=it}}</ref> por u kap dhe u ekzekutua menjëherë nga partizanët.<ref>{{Cite news|date=1945-04-28|title=1945: Italian partisans kill Mussolini|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126075555/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|archive-date=2011-11-26|access-date=2011-10-17|publisher=BBC News|language=en}}</ref> Armiqësitë përfunduan më 29 prill 1945, kur forcat gjermane në Itali u dorëzuan ([[Dorëzimi i Kazertës|Dorëzimi i Kazertës]]). Gati gjysmë milioni italianë vdiqën gjatë luftës,<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|access-date=2010-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306095718/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|archive-date=2012-03-06|url-status=live|language=en}}</ref> shoqëria ishte e përçarë dhe ekonomia pothuajse e shkatërruar — të ardhurat për frymë më 1944 arritën pikën më të ulët që nga viti 1900.<ref>{{Cite book|title=Liberal and fascist Italy, 1900–1945|date=2002|publisher=Oxford University Press|editor-last=Lyttelton|editor-first=Adrian|page=13|language=en}}</ref> Pas luftës pati një ringjallje të republikanizmit italian, që çoi në [[Referendumi institucional italian 1946|referendumin institucional italian të vitit 1946]].<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italia|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano|publisher=Treccani|date=1970|volume=VI|page=456|language=it}}</ref> === Epoka republikane === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e Republikës Italiane|en|History of the Italian Republic}}}} Italia u bë republikë pas referendumit të vitit 1946<ref>{{Cite AV media|url=https://archive.org/details/1946-06-06_Damage_Foreshadows_A-Bomb_Test|title=Damage Foreshadows A-Bomb Test, 1946/06/06 (1946) |publisher=Universal Newsreel|year=1946|access-date=2012-02-22|language=en}}</ref>, të mbajtur më 2 qershor, ditë që prej atëherë festohet si ''{{ill|Festa della Repubblica|en|Festa della Repubblica}}''. Kjo ishte hera e parë që gratë votuan në zgjedhje kombëtare.<ref>{{Cite web|title=Italia 1946: le donne al voto, dossier a cura di Mariachiara Fugazza e Silvia Cassamagnaghi |url=http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520041048/http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|archive-date=2011-05-20|access-date=2011-05-30|language=it}}; {{Cite news|title=La prima volta in cui le donne votarono in Italia, 75 anni fa|url=https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|access-date=2021-08-24|work=Il Post|date=2021-03-10|language=it}}</ref> Umberto II, i biri i Viktor Emanuelit III, u detyrua të abdikonte. Kushtetuta republikane u miratua më 1948. Sipas {{ill|Traktati i Parisit ndërmjet Italisë dhe Fuqive Aleate|en|Treaty of Paris between Italy and the Allied Powers}}, territoret pranë [[Deti Adriatik|Detit Adriatik]] iu aneksuan [[Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë|Jugosllavisë]], duke shkaktuar [[Eksodi istriano-dalmat|eksodin istriano-dalmat]], gjatë të cilit emigruan rreth 300.000 [[Italianët istrianë|istrianë]] dhe [[Italianët dalmatë|dalmatë]].<ref>{{Cite web|last=Tobagi|first=Benedetta|title=La Repubblica italiana {{!}} Treccani, il portale del sapere|url=http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001726/http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|archive-date=2016-03-05|access-date=2015-01-28|publisher=Treccani.it|language=it}}</ref> Italia humbi të gjitha zotërimet e saj koloniale, duke i dhënë fund [[Perandoria Italiane|Perandorisë Italiane]]. [[File:Alcide de Gasperi 2.jpg|thumb|upright=.7|[[Alcide De Gasperi]], [[Kryeministri i Italisë|kryeministri]] i parë i Italisë republikane dhe një nga Etërit themelues të Bashkimit Evropian]] Frika nga marrja e pushtetit nga komunistët luajti rol vendimtar në [[Zgjedhjet e përgjithshme italiane të vitit 1948|zgjedhjet e vitit 1948]], kur [[Democrazia Cristiana|Demokracia e Krishterë]], nën drejtimin e [[Alcide De Gasperi]]t, fitoi bindshëm.<ref>{{Cite book|last1=Lawrence S. Kaplan|url=https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|title=NATO 1948: The Birth of the Transatlantic Alliance |last2=Morris Honick|date=2007|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-3917-4|pages=52–55|access-date=2020-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|archive-date=2024-01-16|url-status=live|language=en}}; {{Cite book|author=Robert Ventresca|title=From Fascism to Democracy: Culture and Politics in the Italian Election of 1948 |publisher=University of Toronto Press|date=2004|pages=236–37|language=en}}</ref> Si rrjedhojë, më 1949 Italia u bë anëtare e [[NATO|NATO-s]]. [[Plani Marshall]] e rigjallëroi ekonominë, e cila deri në fund të viteve 1960 përjetoi një periudhë të quajtur {{ill|Mrekullia ekonomike italiane|en|Italian economic miracle}}. Në vitet 1950, Italia u bë një nga vendet themeluese të [[Komunitetet Evropiane|Komuniteteve Evropiane]], pararendëse të Bashkimit Evropian. Nga fundi i viteve 1960 deri në fillim të viteve 1980, vendi përjetoi ''{{ill|Vitet e Plumbit (Itali)|en|Years of Lead (Italy)}}'', të karakterizuara nga vështirësi ekonomike, veçanërisht pas [[Kriza e naftës e vitit 1973|krizës së naftës të vitit 1973]], konflikte shoqërore dhe masakra terroriste.<ref>{{Cite web|year=1995|title=Commissione parlamentare d'inchiesta sul terrorismo in Italia e sulle cause della mancata individuazione dei responsabili delle stragi (Parliamentary investigative commission on terrorism in Italy and the failure to identify the perpetrators)|url=http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819211212/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf <!-- Nga en.wiki: Bot retrieved archive -->|archive-date=2006-08-19|access-date=2006-05-02|language=it}}; {{In lang|en|it|fr|de}} {{Cite web|title=Secret Warfare: Operation Gladio and NATO's Stay-Behind Armies|url=http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm#Documents|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060425182721/http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm|archive-date=2006-04-25|access-date=2006-05-02|publisher=Swiss Federal Institute of Technology / International Relation and Security Network|language=en}}; {{Cite web|date=2000-06-24|title=Clarion: Philip Willan, Guardian, 24 June 2000, p. 19 |url=http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329113138/http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|archive-date=2010-03-29|access-date=2010-04-24|publisher=Cambridgeclarion.org|language=en}}</ref> Ekonomia u rimëkëmb dhe Italia u bë fuqia e pestë industriale në botë, pasi në vitet 1970 iu bashkua [[G7|Grupit të Shtatë (G7)]]. Megjithatë, borxhi publik u rrit me shpejtësi duke kaluar 100% të PBB-së. Midis viteve 1992 dhe 1993, Italia u përball me sulme terroriste të kryera nga [[Mafia siçiliane]], si pasojë e masave të reja qeveritare kundër mafias.<ref>{{Cite web|date=2012-03-08|title=New Arrests for Via D'Amelio Bomb Attack|url=https://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013204755/http://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|archive-date=2012-10-13|access-date=2019-02-09|website=Corriere della Sera|language=en}}</ref> Votuesit, të zhgënjyer nga paraliza politike, borxhi i madh publik dhe korrupsioni i përhapur i zbuluar nga hetimi [[Mani pulite|Duart e Pastra]], kërkuan reforma rrënjësore. Demokristianët, të cilët kishin qeverisur për gati 50 vjet, përjetuan një krizë dhe u shpërbënë, duke u ndarë në fraksione.<ref>{{Cite journal|last=Buonomo|first=Giampiero|year=2015|title=Tovaglie pulite|journal=Mondoperaio Edizione Online|language=it}}</ref> Komunistët u riorganizuan si forcë socialdemokrate. Gjatë viteve 1990 dhe 2000, koalicionet e qendrës së djathtë (të dominuara nga manjati i medias [[Silvio Berlusconi]]) dhe të qendrës së majtë (të drejtuara nga profesori [[Romano Prodi]]) qeverisën me radhë. Në fillim të shekullit XXI, Italia përjetoi një periudhë të zgjatur paqëndrueshmërie politike dhe ekonomike, të ndikuar fort nga krizat ndërkombëtare. Pasojat e [[Recesioni i madh|Recesionit të Madh]], që nisi në vitin 2008, patën ndikim të ndjeshëm në ekonominë dhe financat publike të vendit, duke çuar në miratimin e masave shtrënguese dhe në mbështetje më të madhe te qeveritë teknokrate ose të koalicionit të gjerë, të synuara për të siguruar stabilitet dhe besueshmëri ndërkombëtare.<ref>{{Cite news|last=Hooper|first=John|date=2011-11-16|title=Mario Monti appoints technocrats to steer Italy out of economic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319230844/https://web.archive.org/web/20200319230844/https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|archive-date=2020-03-19|access-date=2020-03-19|work=The Guardian|language=en}}</ref> [[File:Imigrantes salvos no Mar Mediterrâneo - SALVAMAR 2015 (52149723177).jpg|300px|thumb|[[Illegal immigrants|Emigrantë të paligjshëm]] në Detin Mesdhe, duke lundruar drejt portit italian të [[Katania|Katanias]], më 5 shtator 2015]] Gjatë viteve 2010, kryeministri i ri [[Matteo Renzi]] u përpoq të sillte reforma institucionale, të cilat synonin të thjeshtonin sistemin politik dhe të forconin degën ekzekutive, por këto nisma u rrëzuan në një [[Italian constitutional referendum, 2016|referendum]] më 2016. Në të njëjtën kohë, [[European migrant crisis|kriza evropiane e migracionit]] e vendosi Italinë në një rol qendror, si pikë e rëndësishme hyrjeje në [[Bashkimi Evropian|Bashkimin Evropian]] përmes Mesdheut,<ref>{{Cite news|date=2018-05-21|title=What will Italy's new government mean for migrants?|url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|archive-date=2019-04-01|access-date=2018-06-08|work=The Local Italy|language=en}}</ref> duke sjellë një fluks të madh migrantësh dhe azilkërkuesish, veçanërisht nga Afrika nënsahariane.<ref>{{Cite news|date=2017-07-18|title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals|url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|archive-date=2019-04-02|access-date=2018-06-08|work=Reuters|language=en}}</ref> Ky zhvillim pati pasoja të dukshme shoqërore dhe politike, duke nxitur debat publik në rritje mbi imigracionin dhe duke sjellë rritjen e mbështetjes për partitë populiste.<ref>{{Cite news|title=Italy starts to show the strains of migrant influx|url=https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429061446/https://web.archive.org/web/20170429061446/https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|archive-date=2017-04-29|access-date=2017-01-10|work=The Local|language=en}}; {{Cite news|title=Italy's far right jolts back from dead|url=http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|access-date=2017-01-10|work=Politico|date=2016-02-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119122156/http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|archive-date=2017-01-19|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2018-05-24|title=Opinion – The Populists Take Rome|url=https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|archive-date=2022-01-03|access-date=2018-06-02|work=The New York Times|language=en}}{{Cbignore}}</ref> [[Pandemia e COVID-19 në Itali|Pandemia e COVID-19]], e cila nisi në vitin 2020, ndikoi rëndë shëndetin publik dhe ecurinë ekonomike të vendit, duke i përkeqësuar dobësitë strukturore ekzistuese.<ref>{{Cite news|last=Ellyatt|first=Holly|date=2020-03-19|title=Italy's lockdown will be extended, prime minister says as death toll spikes and hospitals struggle|url=https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084719/https://web.archive.org/web/20200319084719/https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|archive-date=2020-03-19|access-date=2020-03-19|publisher=CNBC|language=en}}</ref> Si përgjigje, u miratuan [[COVID-19 lockdowns in Italy|masa të jashtëzakonshme]] për të mbështetur ekonominë, shumë prej të cilave u koordinuan në nivel evropian.<ref>[https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041/ L'Italia pagherà il conto più salato della crisi post-epidemia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527124958/https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041|date=2020-05-27}}, AGI</ref><ref>{{Cite web|date=2021-02-12|title=Mario Draghi's new government to be sworn in on Saturday|url=http://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419104552/https://web.archive.org/web/20210419104552/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|archive-date=2021-04-19|access-date=2021-02-19|website=The Guardian|language=en}}</ref> Në vitin 2022, [[Giorgia Meloni]] u betua si kryeministrja e parë grua e Italisë.<ref>{{Cite news|date=2022-10-21|title=Who is Giorgia Meloni? The rise to power of Italy's new far-right PM|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024023546/https://web.archive.org/web/20221024023546/https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|archive-date=2022-10-24|access-date=2022-10-24|publisher=BBC News|language=en}}</ref> == Gjeografia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeografia e Italisë|en|Geography of Italy}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Gjeologjia e Italisë|en|Geology of Italy}} · {{ill|Vullkanizmi në Itali|en|Volcanism of Italy}} · {{ill|Lista e lumenjve të Italisë|en|List of rivers of Italy}} · {{ill|Lista e liqeneve të Italisë|en|List of lakes of Italy}} · {{ill|Lista e ishujve të Italisë|en|List of islands of Italy}} · {{ill|Italia (rajon gjeografik)|en|Italy (geographical region)}}}} [[File:Italy relief location map.jpg|thumb|upright|left|Hartë topografike e Italisë]] Italia, territori i së cilës përkon në masë të madhe me rajonin gjeografik me të njëjtin emër,<ref name="Treccani">{{Citation |title=Italia |volume=VI |page=413 |year=1970 |publisher=Treccani |language=it |encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref> ndodhet në Evropën Jugore<ref>{{Cite web |title=Southern Europe, a peninsula extending into the central Mediterranean Sea, northeast of Tunisia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |archive-date=2021-07-01 |access-date=2021-08-17 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> (dhe konsiderohet gjithashtu pjesë e Evropës Perëndimore{{efn|name=WE}}), mes gjerësive gjeografike [[35th parallel north|35°]] dhe 47° në veri, si dhe gjatësive gjeografike [[6th meridian east|6°]] dhe [[19th meridian east|19°]] në lindje. Në veri, nga perëndimi në lindje, Italia kufizohet me Francën, Zvicrën, Austrinë dhe Slloveninë; kufiri i saj përcaktohet afërsisht nga ujëndarësi i [[Alpet|Alpeve]], i cili rrethon {{ill|Luginën e Posë|en|Po Valley}} dhe {{ill|Rrafshinën e Venetos|en|Venetian Plain}}. Ajo përfshin të gjithë [[Gadishulli Apenin|Gadishullin Apenin]], Siçilinë dhe Sardenjën (ishujt më të mëdhenj të Mesdheut), si edhe shumë ishuj më të vegjël.<ref name="Treccani" /> Një pjesë e territorit italian shtrihet përtej pellgut të Alpeve, ndërsa disa ishuj ndodhen jashtë shelfit kontinental të [[Evroazia|Evroazisë]]. Sipërfaqja e vendit është {{Convert|301230|km2|0|abbr=out}}, prej të cilave {{Convert|294020|km2|0|abbr=on}} janë tokë dhe {{Convert|7210|km2|0|abbr=on}} ujë.<ref name="Area">{{Cite web|date=2014-10-30|title=Principali dimensioni geostatistiche e grado di urbanizzazione del Paese|url=https://www.istat.it/it/archivio/137001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117054950/https://www.istat.it/it/archivio/137001|archive-date=2014-11-17|access-date=2019-03-22|website=istat.it|language=it}}</ref> Duke përfshirë ishujt, Italia ka një vijë bregdetare prej {{Convert|7600|km|0|abbr=off}} përgjatë [[Deti Mesdhe|Detit Mesdhe]], [[Deti Ligur|Detit Ligur]] dhe [[Deti Tirren|Detit Tirren]],<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tyrrhenian Sea|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|publisher=Cambridge University Press|url=https://www.britannica.com/place/Tyrrhenian-Sea|access-date=2017-07-18|editor-last=Chisholm|editor-first=Hugh|editor-link=Hugh Chisholm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711020502/https://web.archive.org/web/20180711020502/https://www.britannica.com/place/Tyrrhenian-Sea|archive-date=2018-07-11|url-status=live|language=en}}</ref> [[Deti Jon|Detit Jon]]<ref>{{Cite book|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas|publisher=Organisation hydrographique internationale|year=1953|edition=3rd|access-date=2020-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=2011-10-08|issue=28|language=en}}</ref> dhe [[Deti Adriatik|Detit Adriatik]].{{Sfn|Cushman-Roisin|Gačić|Poulain|2001|pp=1–2}} Kufiri i saj me Francën është {{Convert|488|km|0|abbr=on}}; me Zvicrën, {{Convert|740|km|0|abbr=on}}; me Austrinë, {{Convert|430|km|0|abbr=on}}; dhe me Slloveninë, {{Convert|232|km|0|abbr=on}}. Shtetet sovrane të [[San Marino]]s dhe [[Vatikani|Vatikanit]] (vendi më i vogël në botë dhe selia e [[Kisha Katolike Romake|Kishës Katolike Romake]] mbarëbotërore, e qeverisur nga [[Selia e Shenjtë]]) janë enklava brenda Italisë,<ref>{{Cite encyclopedia|year=2012|title=San Marino|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|access-date=2011-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180105/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|archive-date=2011-05-11|url-status=live|language=en}}; {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|title=Vatican country profile|year=2018|publisher=BBC News|access-date=2018-08-24|archive-date=2018-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011001/https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|url-status=live|language=en}}</ref> ndërsa [[Campione d'Italia]] është një enklavë e jashtme italiane në Zvicër.<ref>{{Cite web|title=Democracy in Figures|url=http://demo.istat.it/index_e.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126215040/http://demo.istat.it/index_e.php|archive-date=2021-01-26|access-date=2021-05-28|website=Istituto Nazionale di Statistica|language=en}}</ref> Kufiri me San Marinon është {{Convert|39|km|0|abbr=on}} i gjatë; ai me Vatikanin është {{Convert|3.2|km|1|abbr=on}}.<ref name="Area" /> [[File:Monte Bianco DSF1243-m.jpg|thumb|[[Mont Blank]] (''Monte Bianco'') në [[Lugina e Aostës|Luginën e Aostës]], pika më e lartë në Bashkimin Evropian]] Mbi 35% e territorit italian është malor.<ref name="eug92">{{Cite book|last=Riganti|first=dir. da Alberto|title=Enciclopedia universale Garzanti.|publisher=Garzanti|year=1991|isbn=8-8115-0459-7|edition=Nuova ed. aggiornata e ampliata.|location=Milano|language=it}}</ref> [[Malet Apenine]] formojnë boshtin e gadishullit, ndërsa Alpet përbëjnë pjesën më të madhe të kufirit verior të vendit. Pika më e lartë e Italisë ndodhet në majën e [[Mont Blank|Mont Blankut]] (''Monte Bianco''), në lartësinë {{Cvt|4810|m|ft}}. Ndër malet e tjera të njohura përfshihen [[Matehorn]]i (''Monte Cervino''), në Alpet perëndimore, dhe [[Dolomitet]], në Alpet lindore. Shumë zona të Italisë janë me origjinë vullkanike. Shumica e ishujve të vegjël dhe arkipelagëve në jug janë ishuj vullkanikë. Vullkanet aktive përfshijnë [[Etna|Etën]] në Siçili (më i madhi në Evropë), Vulcanon, Strombolin dhe Vezuvin. Shumica e {{ill|lumenjve të Italisë|en|rivers of Italy}} derdhen në Detin Adriatik ose në Detin Tirren.<ref>{{Cite web|title=List of Italian rivers|url=http://www.comuni-italiani.it/fiumi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916010640/http://www.comuni-italiani.it/fiumi|archive-date=2017-09-16|access-date=2018-07-30|publisher=comuni-italiani.it|language=it}}</ref> Lumi më i gjatë është [[Lumi Po]], i cili buron në Alpe pranë kufirit perëndimor dhe përshkon ultësirën e Padit deri në Adriatik.<ref>{{Cite magazine|last=Zwingle|first=Erla|date=May 2002|title=Italy's Po River Punished for centuries by destructive floods, northern Italians stubbornly embrace their nation's longest river, which nurtures rice fields, vineyards, fisheries – and legends|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223133709/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|archive-date=2007-12-23|access-date=2009-04-06|magazine=National Geographic|language=en}}</ref> Lugina e Posë është rrafshina më e madhe, me sipërfaqe {{Convert|46000|km2|abbr=on}}, dhe përfshin mbi 70% të ultësirave të vendit.<ref name="eug92" /> Liqenet më të mëdha, sipas radhës së sipërfaqes, janë: [[Liqeni Garda|Garda]] ({{Convert|367.94|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}), [[Liqeni Maggiore|Maggiore]] ({{Convert|212.51|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}) dhe [[Liqeni i Komos|Como]] ({{Convert|145.9|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).<ref>{{Cite web|title=Morphometric and hydrological characteristics of some important Italian lakes|url=http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205043503/http://web.archive.org/web/20100205043503/http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|archive-date=2010-02-05|access-date=2010-03-03|publisher=Istituto per lo Studio degli Ecosistemi|location=Verbania Pallanza|language=en}}</ref> === Klima === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Klima e Italisë|en|Climate of Italy}}}} [[File:Italy Köppen.svg|thumb|Hartë e Italisë sipas {{ill|Klasifikimit klimatik Köppen|en|Köppen climate classification}}<ref>{{Cite journal|last1=Beck|first1=Hylke E.|last2=Zimmermann|first2=Niklaus E.|last3=McVicar|first3=Tim R.|last4=Vergopolan|first4=Noemi|last5=Berg|first5=Alexis|last6=Wood|first6=Eric F.|author-link6=Eric Franklin Wood|date=30 October 2018|title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution|journal=Scientific Data|volume=5|article-number=180214|bibcode=2018NatSD...580214B|doi=10.1038/sdata.2018.214|doi-access=free|pmc=6207062|pmid=30375988|language=en}}</ref>]] Klima e Italisë ndikohet nga detet që e rrethojnë vendin në të gjitha anët, përveç veriut; ato shërbejnë si rezervuar nxehtësie dhe lagështie. Brenda zonës së butë jugore, këto dete përcaktojnë një klimë mesdhetare me dallime lokale.<ref>{{Cite web|title=Che cosa significa clima temperato e cosa significa clima continentale|url=https://www.ideegreen.it/cosa-significa-clima-temperato-cosa-significa-clima-continentale-141457.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308180036/https://www.ideegreen.it/cosa-significa-clima-temperato-cosa-significa-clima-continentale-141457.html|archive-date=8 March 2022|access-date=8 March 2022|language=it}}</ref> Për shkak të gjatësisë së gadishullit dhe zonave të brendshme kryesisht malore, klima është shumë e larmishme. Në pjesën më të madhe të zonave të brendshme veriore dhe qendrore, klima varion nga subtropikale e lagësht në kontinentale të lagësht dhe {{ill|klimë oqeanike|en|Oceanic climate}}. Lugina e Po-së ka kryesisht klimë subtropikale të lagësht, me dimra të freskët dhe vera të nxehta.<ref>Adriana Rigutti, ''Meteorologia'', Giunti, f. 95, 2009.; Thomas A. Blair, ''Climatology: General and Regional'', Prentice Hall, f. 131–132</ref> Zonat bregdetare të [[Liguria|Ligurias]], Toskanës dhe pjesës më të madhe të jugut përgjithësisht përputhen me tiparet e zakonshme të klimës mesdhetare, siç përshkruhet në {{ill|klasifikimin klimatik Köppen|en|Köppen climate classification}}. Kushtet në bregdet ndryshojnë nga ato në brendësi, sidomos gjatë dimrit, kur lartësitë më të mëdha priren të jenë të ftohta, të lagështa dhe shpesh me dëborë. Zonat bregdetare kanë dimra të butë dhe vera të nxehta e përgjithësisht të thata; luginat e ulëta janë të nxehta gjatë verës. Temperaturat e dimrit variojnë nga 0 °C në Alpe deri në 12 °C në Sicili; temperaturat mesatare të verës variojnë nga 20 °C deri në mbi 25 °C. Dimrat mund të ndryshojnë shumë: në veri mund të ketë periudha të zgjatura të ftohti, mjegulle dhe dëbore, ndërsa në jug kushtet janë më të buta e me më shumë diell. Verat janë të nxehta në të gjithë vendin, përveç zonave në lartësi të mëdha, veçanërisht në jug. Në zonat veriore dhe qendrore mund të ketë stuhi të forta nga pranvera deri në vjeshtë.<ref>{{Cite web|title=Climate Atlas of Italy|url=http://clima.meteoam.it/atlanteClimatico.php?ling=eng|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114223307/http://clima.meteoam.it/atlanteClimatico.php?ling=eng|archive-date=14 November 2012|access-date=30 September 2012|publisher=Network of the Air Force Meteorological Service|language=en}}</ref> === Biodiversiteti === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Fauna e Italisë|en|Fauna of Italy}} dhe {{ill|Flora e Italisë|en|Flora of Italy}}}} {{Hatnote|Shih më tej: {{ill|Kopshti italian|en|Italian garden}}}} Gjeografia e larmishme e Italisë, përfshirë [[Alpet]], Apeninet, pyjet e Italisë qendrore, si dhe garigën dhe shkurret makie të Italisë jugore, kontribuon në shumëllojshmërinë e habitateve. Duke qenë se gadishulli ndodhet në qendër të Mesdheut dhe formon një korridor midis Evropës Qendrore dhe Afrikës së Veriut, si dhe ka 8.000 km vijë bregdetare, Italia ka pritur specie nga [[Ballkani]], Euroazia dhe Lindja e Mesme. Italia ka ndoshta nivelin më të lartë të [[Bioshumëllojshmëria|biodiversitetit]] shtazor në Evropë, me mbi 57.000 specie të regjistruara, që përfaqësojnë më shumë se një të tretën e gjithë faunës evropiane,<ref>{{Cite web|title=Italy's Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity|url=http://www.minambiente.it/sites/default/files/archivio/allegati/biodiversita/italian_fifth_report_cbd.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094031/http://www.minambiente.it/sites/default/files/archivio/allegati/biodiversita/italian_fifth_report_cbd.pdf|archive-date=2015-05-18|access-date=2015-05-17|publisher=Italian Ministry for the Environment, Land and Sea|page=7|language=en}}</ref> si dhe nivelin më të lartë të biodiversitetit të specieve shtazore dhe bimore brenda [[Bashkimi Evropian|BE-së]].<ref>{{Cite web|title=Italy – Main Details|url=https://www.cbd.int/countries/profile/?country=it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512013114/http://web.archive.org/web/20120512013114/http://www.cbd.int/countries/profile.shtml?country=it|archive-date=2012-05-12|access-date=2023-09-10|publisher=Convention on Biological Diversity|language=en}}</ref> [[File:C. l. italicus in MNP.jpg|thumb|upright=.7|left|Ujku italian, kafsha kombëtare e Italisë]] Fauna e Italisë përfshin 4.777 specie shtazore endemike,<ref>{{Cite web|title=Checklist E Distribuzione Della Fauna Italiana|url=https://faunaitalia.it/documents/CKmap_ITA.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://faunaitalia.it/documents/CKmap_ITA.pdf|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-10|page=29|language=it}}</ref> ndër të cilat lakuriqi veshgjatë sard, dreri i kuq sard, salamandra syze, salamandra kafe e shpellave, tritoni italian, bretkosa italiane e përrenjve, thithlopa e verdhëbarkë e Apenineve, hardhuca murale italiane dhe breshka e pellgjeve të Sicilisë. Ka 119 specie gjitarësh,<ref>{{Cite web|title=Mammiferi d'Italia – Ministero della Transizione Ecologica|url=https://www.mite.gov.it/sites/default/files/archivio/biblioteca/qcn_14.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220529064555/https://www.mite.gov.it/sites/default/files/archivio/biblioteca/qcn_14.pdf|archive-date=2022-05-29|access-date=2022-03-11|page=7|language=it}}</ref> 550 specie zogjsh,<ref>{{Cite web|title=Uccelli|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/uccelli|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311153732/https://www.treccani.it/enciclopedia/uccelli|archive-date=2022-03-11|access-date=2022-03-11|language=it}}</ref> 69 specie zvarranikësh,<ref>{{Cite web|last1=Peter Uetz|last2=Jakob Hallermann|last3=Jiri Hosek|title=Distribution: italy|url=https://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?location=italy&submit=Search|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?location=italy&submit=Search|archive-date=2023-01-09|access-date=2021-06-22|website=The Reptile Database|language=en}}</ref> 39 specie amfibësh,<ref>{{Cite web|title=Quali sono gli anfibi autoctoni?|url=http://www.legambienteanimalhelp.it/anfibi-autoctoni|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075835/http://www.legambienteanimalhelp.it/anfibi-autoctoni|archive-date=2022-03-19|access-date=2022-03-11|language=it}}</ref> 623 specie peshqish<ref>{{Cite web|title=All fishes reported from Italy|url=http://www.fishbase.us/country/CountryChecklist.php?what=list&trpp=50&c_code=380&csub_code=&cpresence=present&sortby=alpha2&vhabitat=all2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110724/http://www.fishbase.us/country/CountryChecklist.php?what=list&trpp=50&c_code=380&csub_code=&cpresence=present&sortby=alpha2&vhabitat=all2|archive-date=2024-01-16|access-date=2022-03-10|language=en}}</ref> dhe 56.213 specie jovertebroresh, prej të cilave 37.303 janë specie insektesh.<ref>{{Cite web|title=Dove operiamo|url=https://www.cittametropolitana.mi.it/gev/dove_operiamo/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://www.cittametropolitana.mi.it/gev/dove_operiamo/index.html|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-11|language=it}}</ref> Tradicionalisht, flora e Italisë vlerësohej se përbëhej nga rreth 5.500 specie bimësh vaskulare.<ref>Pignatti, S. (1982). ''Flora d'Italia''. Edagricole, Bologna, vol. 1–3, 1982</ref> Megjithatë, që nga viti 2005, në ''Data bank of Italian vascular flora'' janë regjistruar 6.759 specie. <ref>{{Cite web|title=Riccardo Guarino, Sabina Addamiano, Marco La Rosa, Sandro Pignatti ''Flora Italiana Digitale'': an interactive identification tool for the Flora of Italy|url=https://www.openstarts.units.it/dspace/bitstream/10077/3767/1/Guarino%20et%20al,%20bioidentify.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226162840/https://www.openstarts.units.it/dspace/bitstream/10077/3767/1/Guarino%20et%2al,%20bioidentify.pdf|archive-date=2016-12-26|language=en}}</ref> Italia ka 1.371 lloje dhe nënlloje endemike bimësh,<ref>{{Cite web|title=An inventory of vascular plants endemic to Italy|url=https://biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.168.1.1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624045915/https://web.archive.org/web/20200624045915/https://biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.168.1.1|archive-date=2020-06-24|access-date=2022-03-12|language=en}}</ref> ndër të cilat bredhi sicilian, kolumbina e Barbaricinës, kalendula e detit, ''[[Santolina pinnata|santolina pinnata]]'' dhe ''[[Viola ucriana|viola ucriana]]''. Italia është nënshkruese e [[Konventa e Bernës|Konventës së Bernës për Ruajtjen e Kafshëve të Egra dhe Habitateve Natyrore të Evropës]] dhe e {{ill|Direktiva e habitateve|en|Habitats Directive}}. Italia ka shumë kopshte botanike dhe historike.<ref>{{Cite web|title=I parchi fioriti e gli orti botanici più belli d'Italia|date=July 2016|url=https://initalia.virgilio.it/i-parchi-fioriti-e-gli-orti-botanici-piu-belli-ditalia-3693|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172952/https://initalia.virgilio.it/i-parchi-fioriti-e-gli-orti-botanici-piu-belli-ditalia-3693|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-14|language=it}}; {{Cite web|url=https://www.casevacanza.it/idee/i-giardini-piu-belli-d-italia|title=Top10: i giardini più belli d'Italia|access-date=2022-03-15|language=it|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://web.archive.org/web/20230109172951/https://www.casevacanza.it/idee/i-giardini-piu-belli-d-italia|url-status=live}}</ref> Kopshti italian mbështetet stilistikisht te simetria, gjeometria aksiale dhe parimi i vendosjes së rendit mbi natyrën. Ai ndikoi në {{ill|Historia e kopshtarisë|en|History of gardening}}, veçanërisht në kopshtet franceze dhe angleze.<ref>{{Cite web|date=2022-03-11|title=Alla scoperta delle meraviglie del giardino all'italiana|url=https://www.tuttogreen.it/giardino-all-italiana|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://web.archive.org/web/20230109172951/https://www.tuttogreen.it/giardino-all-italiana|archive-date=2023-01-09|access-date=2022-03-28|language=it}}</ref> Kopshti italian u ndikua nga kopshtet romake dhe ato të Rilindjes italiane. {{ill|Ujku italian|en|Italian wolf}} është kafsha kombëtare e Italisë,<ref>{{Cite web|last=Sheri Foster|date=January 2021|title=What is Italy national animal?|url=https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://web.archive.org/web/20230109172951/https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|archive-date=2023-01-09|access-date=2021-11-15|website=Yourtrip.com|language=en}}; {{Cite web|url=https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|title=Il lupo grigio degli appennini e l animale dell Italia|author=James Hansen|date=June 2018|access-date=2021-11-15|archive-date=2022-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126224852/https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|url-status=live|language=it}}</ref> ndërsa pema kombëtare është [[Mareja|mareja]].<ref name="altovastese">{{Cite web|date=2011-10-03|title=Il corbezzolo simbolo dell'Unità d'Italia. Una specie che resiste agli incendi|url=http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205120852/http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|archive-date=2016-02-05|access-date=2016-01-25|language=it}}</ref> Kjo lidhet me faktin se ujku italian, që banon në [[Malet Apenine]] dhe Alpet perëndimore, zë një vend të spikatur në kulturat latine dhe italiane, si në legjendën e [[Themelimi i Romës|themelimit të Romës]],<ref>{{Cite book|last=Livy|title=The history of Rome|publisher=Printed for A. Strahan|others=George Baker (trans.)|year=1797|language=en}}</ref> ndërsa gjethet e gjelbra, lulet e bardha dhe frutat e kuqe të marejës, vendase në Mesdhe, kujtojnë ngjyrat e flamurit.<ref name="altovastese"/> Zogu kombëtar është {{ill|Harabeli italian|en|Italian sparrow}},<ref>{{cite web|title=Passero Italiano: L'uccello nazionale d'Italia|date=2022-12-18|url=https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|publisher=Conca Ternana Oggi|access-date=2024-08-22|archive-date=2024-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240822123815/https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|url-status=live|language=it}}</ref> ndërsa lulja kombëtare është lulja e marejës.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|title=Il fiore nazionale dell'Italia (e quello degli altri Paesi del mondo)|website=[[MSN]]|access-date=2024-08-26|language=it|archive-date=2024-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002211951/https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|url-status=live}}</ref> Ndër kafshët e tjera të rëndësishme të vendit janë ariu i murrmë marsikan, [[Rrëqebulli evroaziatik|rrëqebulli evroaziatik]], dhia e egër alpine dhe [[Derri i egër|derri i egër]].<ref>{{Cite web|url=http://www.italian-journal-of-mammalogy.it/pdf-111473-47324|title=Mammals of Italy: an annotated checklist|website=www.italian-journal-of-mammalogy.it|language=en}}</ref> === Mjedisi === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e parqeve kombëtare të Italisë|en|List of national parks of Italy}}, {{ill|Lista e parqeve rajonale të Italisë|en|List of regional parks of Italy}} dhe {{ill|Lista e zonave detare të mbrojtura të Italisë|en|List of Marine Protected Areas of Italy}}}} [[File:National and Regional Parks of Italy.svg|thumb|Parqet kombëtare dhe rajonale në Itali]] Pas rritjes së shpejtë industriale, Italisë iu desh kohë të merrej me problemet e saj mjedisore. Pas përmirësimeve, Italia renditet e 84-ta në botë për qëndrueshmërinë ekologjike.<ref>{{Cite web|title=Italy – Environment|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064224/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|archive-date=2009-07-01|access-date=2010-08-02|publisher=Dev.prenhall.com|language=en}}</ref> Sipërfaqja e përgjithshme e mbrojtur nga parqet kombëtare, parqet rajonale dhe rezervatet natyrore mbulon rreth 11% të territorit italian,<ref>{{Cite web|title=Regione e aree protette|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111173345/https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|archive-date=2022-01-11|access-date=2022-01-11|language=it}}</ref> ndërsa 12% e vijës bregdetare të Italisë është e mbrojtur.<ref>{{Cite web|title=Le aree protette in Italia|url=http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302220957/http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|archive-date=2022-03-02|access-date=2022-03-02|language=it}}</ref> Italia ka qenë një ndër prodhuesit kryesorë të energjisë së rinovueshme në botë; në vitin 2010, ajo renditej e katërta për kapacitetin e instaluar të [[Energjia diellore|energjisë diellore]]<ref>{{Cite web|date=2010-07-15|title=Renewables 2010 Global Status Report |url=http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820095506/http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|archive-date=2011-08-20|access-date=2010-07-16|publisher=[[REN21]]|language=en}}; {{Cite web|title=Photovoltaic energy barometer 2010 – EurObserv'ER |url=https://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011224419/http://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|archive-date=2010-10-11|access-date=2010-10-30|language=en}}</ref> dhe e gjashta për kapacitetin e [[Energjia e erës|energjisë së erës]].<ref>{{Cite web|date=February 2011|title=World Wind Energy Report 2010 |url=http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904232058/http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|archive-date=2011-09-04|access-date=2011-08-08|publisher=[[World Wind Energy Association]]|language=en}}</ref> Në vitin 2020, energjia e rinovueshme përbënte afërsisht 37% të konsumit energjetik të Italisë.<ref>{{Cite web|date=2021-05-25|title=Renewables provided 37% of Italy's energy in 2020 – English |url=https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023040922/https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|archive-date=2021-10-23|access-date=2021-05-28|website=ANSA.it|language=en}}</ref> Vendi përdori reaktorë bërthamorë nga viti 1963 deri më 1990, por, pas [[Fatkeqësia e Çernobilit|fatkeqësisë së Çernobilit]] dhe {{ill|referendumeve|en|1987 Italian referendums|lt=referendumeve}}, programi bërthamor u ndërpre. Në vitin 2008, qeveria e përmbysi këtë vendim dhe planifikoi ndërtimin e deri në katër centraleve bërthamore. Megjithatë, pas [[Aksidenti bërthamor në Fukushima|aksidentit bërthamor në Fukushima]], një referendum e rrëzoi sërish këtë vendim.<ref>{{Cite web|last=Duncan Kennedy|date=2011-06-14|title=Italy nuclear: Berlusconi accepts referendum blow|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612112154/http://web.archive.org/web/20110612112154/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|archive-date=2011-06-12|access-date=2013-04-20|publisher=BBC News|language=en}}</ref> Ndotja e ajrit mbetet e rëndë, veçanërisht në veriun e industrializuar. Italia është prodhuesi i dymbëdhjetë më i madh i {{ill|Lista e vendeve sipas emetimeve të dioksidit të karbonit|en|List of countries by carbon dioxide emissions|lt=dioksidit të karbonit}}.<ref>United Nations Statistics Division, Millennium Development Goals indicators: [http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid= Carbon dioxide emissions ({{CO2}}), thousand metric tons of {{CO2}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225014715/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid=|date=2009-12-25}} (mbledhur nga CDIAC); përfshin vetëm emetimet e drejtpërdrejta të dioksidit të karbonit të shkaktuara nga njeriu. Përjashton gazrat e tjerë serrë, përdorimin dhe ndryshimin e përdorimit të tokës e pylltarinë (LULUCF), si dhe flukset natyrore të CO₂ (shih edhe: {{ill|Cikli i karbonit|en|Carbon cycle}}).</ref> Trafiku i dendur dhe bllokimet në qytetet e mëdha vazhdojnë të shkaktojnë probleme mjedisore dhe shëndetësore, megjithëse nivelet e smogut kanë rënë që nga vitet 1970 dhe 1980 dhe smogu është bërë gjithnjë e më i rrallë, ndërsa nivelet e {{ill|Dioksidi i squfurit|en|sulfur dioxide|lt=dioksidit të squfurit}} janë ulur.<ref>{{Cite web|title=Environment and Health in Italy – Executive Summary|url=https://www.euro.who.int/en/home|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100303051309/http://web.archive.org/web/20100303051309/http://www.euro.who.int/document/hms/ehiexes_e.pdf|archive-date=2010-03-03|publisher=World Health Organization|language=en}}</ref> Shpyllëzimi, ndërtimet e paligjshme dhe politikat e dobëta të administrimit të tokës kanë shkaktuar erozion të konsiderueshëm në zonat malore të Italisë, duke çuar në fatkeqësi ekologjike si përmbytja e vitit 1963 në {{ill|Digën e Vajontit|en|Vajont Dam}}, ajo e vitit 1998 në {{ill|Sarno|en|Sarno}},<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2009-10-02|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=2009-10-06|access-date=2009-10-02|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> dhe rrëshqitjet e baltës në Mesinë të vitit 2009, të shkaktuara nga përmbytjet. {{ill|Rrëshqitjet e baltës në Mesinë të vitit 2009|en|2009 Messina floods and mudslides}} {{Kryesor|Politika e Italisë|Zgjedhjet në Itali}} Italia është republikë kuvendore unitare që nga viti 1946, kur [[monarkia]] u shfuqizua me [[Referendumi institucional italian i vitit 1946|referendumin institucional italian të vitit 1946]]. [[Presidenti i Italisë]], [[Sergio Mattarella]], në detyrë që nga viti 2015, është kreu i shtetit. Presidenti zgjidhet për një mandat të vetëm shtatëvjeçar nga [[Kuvendi i Italisë]] dhe përfaqësuesit rajonalë në një seancë të përbashkët. Italia ka një [[Kushtetuta e Italisë|kushtetutë demokratike të shkruar]], e cila doli nga një {{ill|Asambleja Kushtetuese e Italisë|en|Constituent Assembly of Italy|lt=asamble kushtetuese}} e formuar nga përfaqësues të forcave {{ill|Antifashizmi|en|anti-fascist|lt=antifashiste}} që kontribuuan në mposhtjen e forcave naziste dhe fashiste gjatë çlirimit të Italisë në Luftën e Dytë Botërore.<ref>{{Cite journal |last=Smyth |first=Howard McGaw |title=Italy: From Fascism to the Republic (1943–1946) |journal=The Western Political Quarterly |volume=1 |issue=3 |pages=205–222 |date=September 1948 |language=en |jstor=442274}}</ref> Italia luan rol të rëndësishëm në çështjet ekonomike, ushtarake, kulturore dhe politike dhe është një nga tri fuqitë kryesore të BE-së. Ajo konsiderohet gjerësisht si {{ill|Fuqi rajonale|en|regional power}},<ref>Gabriele Abbondanza, ''Italy as a Regional Power: the African Context from National Unification to the Present Day'' (Romë: Aracne, 2016); «''Operacioni Alba mund të konsiderohet një nga rastet më të rëndësishme kur Italia ka vepruar si fuqi rajonale, duke marrë drejtimin në zbatimin e një strategjie koherente dhe të vendosur nga pikëpamja teknike dhe politike.''» Shih Federiga Bindi, ''Italy and the European Union'' (Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2011), f. 171.</ref> ndërsa statusi i saj si [[Fuqi e madhe (politikë)|fuqi e madhe]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |title=Canada Among Nations, 2004: Setting Priorities Straight |date=2005-01-17 |publisher=McGill-Queen's Press – MQUP |isbn=978-0-7735-2836-9 |page=85 |quote=The United States is the sole world's superpower. France, Italy, Germany and the United Kingdom are great powers |access-date=2016-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116145100/https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |archive-date=2023-01-16 |url-status=live |language=en}}; {{Cite book |last=Sterio |first=Milena |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers |title=The right to self-determination under international law: "selfistans", Secession and the Rule of the Great Powers |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-4156-6818-7 |location=Milton Park, Abingdon, Oxon |page=xii (preface) |quote=The great powers are super-sovereign states: an exclusive club of the most powerful states economically, militarily, politically and strategically. These states include veto-wielding members of the United Nations Security Council (United States, United Kingdom, France, China, and Russia), as well as economic powerhouses such as Germany, Italy and Japan. |access-date=2016-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers#v=snippet&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers&f=false |archive-date=2024-01-16 |url-status=live |language=en}}</ref> është temë debati mes studiuesve dhe analistëve politikë, të cilët diskutojnë nëse Italia bën pjesë ndër {{ill|Fuqitë e mëdha më të vogla|en|Least of the great powers}}. Sipas indekseve të Gjendjes Globale të Demokracisë (GSoD) dhe Gjurmuesit të Demokracisë të {{ill|International Institute for Democracy and Electoral Assistance|en|International Institute for Democracy and Electoral Assistance|lt=International IDEA}}, Italia shënon rezultate të larta në treguesit e përgjithshëm të demokracisë, por ka dobësi të veçanta në fushën e [[Sundimi i ligjit|sundimit të ligjit]].<ref>{{Cite web |title=Italy {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/italy |access-date=2025-10-16 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> === Qeveria === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Qeveria e Italisë|en|Government of Italy}}}} {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Sergio Mattarella Official (cropped).jpg | caption1 = [[Sergio Mattarella]]<br />{{Small|[[Presidenti i Italisë|President]]}} | image2 = Giorgia Meloni Official 2023 crop.jpg | caption2 = [[Giorgia Meloni]]<br />{{Small|[[Kryeministri i Italisë|Kryeministre]]}} | total_width = 320 }} Italia ka një qeveri kuvendore të bazuar në sistemin e përfaqësimit mazhoritar me anëtarë të zgjedhur në zona njëmandatëshe dhe në lista partiake. Kuvendi është plotësisht dydhomësh; të dyja dhomat kanë kompetenca të njëjta. Dhoma e Deputetëve mblidhet në Palazzo Montecitorio, ndërsa [[Senati i Republikës Italiane|Senati i Republikës]] në Palazzo Madama në Romë. Një veçori e [[Kuvendi i Italisë|Kuvendit italian]] është përfaqësimi i shtetasve italianë që jetojnë përgjithmonë jashtë vendit: 8 deputetë dhe 4 senatorë zgjidhen në katër zona të veçanta zgjedhore jashtë vendit. Ka senatorë të përjetshëm, të emëruar nga presidenti «për merita të jashtëzakonshme patriotike në fushën shoqërore, shkencore, artistike ose letrare». Ish-presidentët bëhen senatorë të përjetshëm ''{{ill|ex officio|en|Ex officio member}}''. [[File:Palazzo Madama (Roma).jpg|thumb|[[Palazzo Madama, Rome|Palazzo Madama]] në Romë, selia e [[Senati i Republikës Italiane|Senatit të Republikës]], dhoma e lartë e [[Kuvendi i Italisë|Kuvendit italian]]]] [[Kryeministri i Italisë]] është kreu i qeverisë dhe ushtron pushtetin ekzekutiv, por për zbatimin e shumicës së politikave duhet të marrë miratimin me votë të Këshillit të Ministrave. Kryeministri dhe kabineti emërohen nga presidenti dhe konfirmohen me votëbesim në kuvend. Për të qëndruar në detyrë, kryeministri duhet të fitojë votat e besimit. Roli i kryeministrit është i ngjashëm me atë në shumicën e vendeve me [[Sistemi kuvendor|sisteme kuvendore]], por kryeministri nuk ka të drejtë ta shpërndajë kuvendin. Një tjetër dallim është se përgjegjësia politike për shërbimet e inteligjencës i takon kryeministrit, i cili ka kompetencë ekskluzive për të bashkërenduar politikat e inteligjencës, përcaktuar burimet financiare, forcuar sigurinë kibernetike, zbatuar dhe mbrojtur sekretet shtetërore dhe autorizuar agjentë të kryejnë operacione në Itali ose jashtë saj.<ref>{{Cite web |title=About us – Sistema di informazione per la sicurezza della Repubblica |url=http://www.sicurezzanazionale.gov.it/sisr.nsf/english/about-us.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150329090926/http://www.sicurezzanazionale.gov.it/sisr.nsf/english/about-us.html |archive-date=2015-03-29 |access-date=2015-11-19 |website=sicurezzanazionale.gov.it |language=en}}</ref> Partitë kryesore politike janë [[Vëllezërit e Italisë]], [[Partia Demokratike e Italisë]] dhe [[Movimento 5 Stelle|Lëvizja Pesë Yjet]]. Në zgjedhjet e përgjithshme të vitit 2022, këto tri parti dhe koalicionet e tyre fituan 357 nga 400 vendet në Dhomën e Deputetëve dhe 187 nga 200 vendet në Senat. Koalicioni i qendrës së djathtë, ku bënin pjesë Vëllezërit e Italisë të Giorgia Melonit, [[Matteo Salvini|Lega]] e Matteo Salvinit, [[Forza Italia|Forza Italia]] e Silvio Berlusconit dhe {{ill|Ne të Moderuarit|en|Us Moderates|lt=Noi Moderati}} e Maurizio Lupit, fitoi shumicën e vendeve në kuvend. Vendet e tjera i mori koalicioni i qendrës së majtë, ku bënin pjesë Partia Demokratike, {{ill|Aleanca e të Gjelbërve dhe e së Majtës|en|Greens and Left Alliance}}, {{ill|Lugina e Aostës|en|Aosta Valley (political coalition)}}, {{ill|Më shumë Evropë|en|More Europe}}, {{ill|Angazhim Qytetar|en|Civic Commitment}}, Lëvizja Pesë Yjet, {{ill|Aksion – Italia Viva|en|Action – Italia Viva}}, {{ill|Partia Popullore e Tirolit të Jugut|en|South Tyrolean People's Party}}, {{ill|Jugu thërret Veriun|en|South calls North}} dhe {{ill|Lëvizja Shoqërore e Italianëve Jashtë Vendit|en|Associative Movement of Italians Abroad}}. === Ligji dhe drejtësia penale === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|E drejta e Italisë|en|Law of Italy}}, {{ill|Gjyqësori i Italisë|en|Judiciary of Italy}}, {{ill|Zbatimi i ligjit në Itali|en|Law enforcement in Italy}} dhe {{ill|Krimi në Itali|en|Crime in Italy}}}} [[File:Roma 2011 08 07 Palazzo di Giustizia.jpg|thumb|Gjykata e Lartë e Kasacionit, në [[Romë]]]] E drejta italiane ka disa burime. Ato janë hierarkike: ligji ose rregullorja e një burimi më të ulët nuk mund të bjerë ndesh me rregullin e një burimi më të lartë (hierarkia e burimeve).<ref>{{Cite web|title=GERARCHIA DELLE FONTI|url=https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117194800/https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|archive-date=2022-01-17|access-date=2022-03-26|language=it}}</ref> [[Kushtetuta e Italisë|Kushtetuta e vitit 1948]] është burimi më i lartë.<ref>{{Cite web|title=Guide to Law Online: Italy |url=https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508132418/https://web.archive.org/web/20210508132418/https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|archive-date=2021-05-08|access-date=2022-03-26|website=loc.gov|language=en}}</ref> [[Gjykata Kushtetuese e Italisë]] vendos nëse ligjet janë në përputhje me kushtetutën. Gjyqësori i mbështet vendimet në [[E drejta romake|të drejtën romake]], të ndryshuar nga [[Kodi i Napoleonit]] dhe statutet e mëvonshme. Gjykata e Lartë e Kasacionit është gjykata më e lartë për apelimet penale dhe civile. Italia mbetet prapa vendeve të tjera të Evropës Perëndimore për sa u përket [[Të drejtat LGBT në Itali|të drejtave LGBT]].<ref>{{Cite web|title=Country Ranking – Rainbow Europe|url=https://rainbow-europe.org/country-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521004552/https://web.archive.org/web/20190521004552/https://rainbow-europe.org/country-ranking|archive-date=2019-05-21|access-date=2021-10-28|website=rainbow-europe.org|language=en}}</ref> Ligji italian që ndalon torturën konsiderohet se nuk i përmbush standardet ndërkombëtare.<ref>{{Cite web|title=The Struggle against Torture in Italy – The Failure of the Italian Law – English|url=https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608005803/https://web.archive.org/web/20190608005803/https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|archive-date=2019-06-08|access-date=2019-06-08|website=menschenrechte.org|language=en}}</ref> Zbatimi i ligjit është i ndërlikuar dhe përfshin disa forca policore.<ref name="Walters">{{Cite journal|last=Reece Walters|year=2013|editor2-last=Matthew Ball|editor3-last=Erin O'Brien|editor4-last=Juan Tauri|title=Eco Mafia and Environmental Crime|journal=Crime, Justice and Social Democracy: International Perspectives|publisher=Palgrave Macmillan|page=286|doi=10.1057/9781137008695_19|isbn=978-1-3494-3575-3|editor1=Kerry Carrington|language=en}}</ref> Agjencitë kombëtare të policisë janë [[Policia e Italisë|Policia e Shtetit]] (''Polizia di Stato''), [[Karabinierët]], [[Guardia di Finanza]] («Policia Financiare») dhe [[Polizia Penitenziaria]] («Policia e Burgjeve»),<ref name="BuonannoMastrobuoni">{{Cite book|last1=Paulo Buonanno|title=Lessons from the Economics of Crime: What Reduces Offending?|last2=Giovanni Mastrobuoni|publisher=MIT Press|year=2013|isbn=978-0-2620-1961-3|editor-last=Philip J. Cook|page=193|chapter=Centralized versus Decentralized Police Hiring in Italy and the United States|doi=10.7551/mitpress/9780262019613.001.0001|editor-last2=Stephen Machin|editor-last3=Olivier Marie|editor-last4=Giovanni Mastrobuoni|language=en}}</ref> si edhe [[Guardia Costiera]] («Policia e Rojës Bregdetare»).<ref name="Walters"/> Ndonëse shërbimet policore ofrohen kryesisht në nivel kombëtar,<ref name="BuonannoMastrobuoni"/> ka gjithashtu polici [[policia provinciale|provinciale]] dhe [[policia bashkiake|bashkiake]].<ref name="Walters"/> Që nga shfaqja e tyre në mesin e shekullit XIX, [[Krimi i organizuar në Itali|krimi i organizuar italian]] dhe organizatat kriminale kanë depërtuar në jetën shoqërore dhe ekonomike të shumë rajoneve të Italisë jugore; më famëkeqja është Mafia siçiliane, e cila u përhap edhe në vende të huaja, përfshirë SHBA-në. Të ardhurat e mafias mund të arrijnë deri në 9%<ref>{{Cite web|last=Claudio Tucci|date=2008-11-11|title=Confesercenti, la crisi economica rende ancor più pericolosa la mafia|url=http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081220/http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|archive-date=2011-04-27|access-date=2011-04-21|website=Confesercenti|publisher=Ilsole24ore.com|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|title=Italy claims finally defeating the mafia|author=Nick Squires|date=2010-01-09|work=The Daily Telegraph|location=London|access-date=2011-04-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429173631/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|archive-date=2011-04-29|language=en}}</ref> të PBB-së.<ref>{{Cite news|last=Kiefer|first=Peter|date=2007-10-22|title=Mafia crime is 7% of GDP in Italy, group reports|url=https://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501085052/https://web.archive.org/web/20110501085052/https://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|archive-date=2011-05-01|access-date=2011-04-19|work=The New York Times|language=en}}</ref> Një raport i vitit 2009 identifikoi 610 [[Komuna (Itali)|{{Lang|it|comuni|nocat=true}}]] ku mafia ka prani të fuqishme; në këto komuna jetojnë 13 milionë italianë dhe prodhohet 15% e PBB-së.<ref>{{Cite web|last=Maria Loi|date=2009-10-01|title=Rapporto Censis: 13 milioni di italiani convivono con la mafia|url=http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082416/http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|archive-date=2011-04-29|access-date=2011-04-21|website=Censis|publisher=Antimafia Duemila|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|work=The Guardian|location=London|title=Mafia's influence hovers over 13{{Nbsp}}m Italians, says report|first=Tom|last=Kington|date=2009-10-01|access-date=2010-05-05|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130908050448/http://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|archive-date=2013-09-08|language=en}}</ref> [[Ndrangheta|’Ndrangheta]] kalabreze, ndoshta organizata kriminale më e fuqishme e Italisë, përbën e vetme 3% të PBB-së.<ref>{{Cite web|last=ANSA|date=2011-03-14|title=Italy: Anti-mafia police arrest 35 suspects in northern Lombardy region|url=http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429100220/http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|archive-date=2011-04-29|access-date=2011-04-21|website=adnkronos.com|publisher=Mafia Today|language=en}}</ref> Me 0,013 vrasje për 1.000 banorë, Italia renditet e 47-ta për nga shkalla e vrasjeve,<ref>{{Cite web|title=Crime Statistics – Murders (per capita) (more recent) by country|url=http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929181837/http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|archive-date=2008-09-29|access-date=2010-04-04|publisher=NationMaster.com|language=en}}</ref> krahasuar me 61 vende, dhe e 43-ta për nga numri i përdhunimeve për 1.000 banorë, krahasuar me 64 vende të botës. Këto shifra janë relativisht të ulëta mes vendeve të zhvilluara. === Marrëdhëniet me jashtë === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Marrëdhëniet me jashtë të Italisë|en|Foreign relations of Italy}}}} [[File:G7 Summit 2024 - Family photo - 02.jpg|thumb|Foto e përbashkët e udhëheqësve të [[G7|G7-s]] në [[Samiti i 50-të i G7|samitin e 50-të të G7-s]] në [[Pulia]]]] Italia është anëtare themeluese e [[Komuniteti Ekonomik Evropian|Komunitetit Ekonomik Evropian]] (KEE), tashmë Bashkimi Evropian (BE), dhe e [[NATO]]-s. Italia u pranua në Organizatën e Kombeve të Bashkuara më 1955 dhe është anëtare dhe mbështetëse e fortë e organizatave ndërkombëtare, si [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik|OECD-ja]], [[GATT]]/[[Organizata Botërore e Tregtisë|OBT-ja]], [[Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë|OSBE-ja]], [[Këshilli i Evropës]] dhe Nisma e Evropës Qendrore. Ndër presidencat me rotacion të organizatave ndërkombëtare që ka mbajtur Italia përfshihen ajo e OSBE-së më 2018, e [[G7|G7-s]] më 2017 dhe e [[Presidenca e Këshillit të Bashkimit Evropian|Këshillit të BE-së]] më 2014. Italia ka qenë vazhdimisht [[Lista e anëtarëve të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara|anëtare jo e përhershme]] e Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Italia e mbështet fuqimisht politikën ndërkombëtare shumëpalëshe dhe përkrah OKB-në dhe veprimtaritë e saj për sigurinë ndërkombëtare. Më 2013, Italia kishte 5.296 trupa të dislokuara jashtë vendit, të angazhuara në 33 misione të OKB-së dhe NATO-s në 25 vende.<ref>{{Cite web|title=Missioni/Attivita' Internazionali DAL 1 October 2013 AL 31 December 2013 – Situazione AL 11 December 2013|url=http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201175427/http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|archive-date=2014-02-01|access-date=2014-01-27|publisher=Italian Ministry of Defence|language=it}}</ref> Italia dërgoi trupa në mbështetje të misioneve paqeruajtëse të OKB-së në [[Somali]], Mozambik dhe Timorin Lindor. Italia mbështet operacionet e NATO-s dhe OKB-së në Bosnjë, [[KFOR|Kosovë]] dhe Shqipëri, si dhe dërgoi mbi 2.000 trupa në Afganistan që nga viti 2003, në mbështetje të [[Operacioni Enduring Freedom|Operacionit Enduring Freedom]] (OEF). Italia mbështeti përpjekjet ndërkombëtare për rindërtimin dhe stabilizimin e Irakut, por deri më 2006 kishte tërhequr kontingjentin e saj ushtarak prej 3.200 trupash.<ref>{{Cite news|date=2013-09-04|title=Italy donates 60 million euros to PA|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018104825/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|archive-date=2014-10-18|access-date=2014-01-27|agency=Ma'an News Agency|language=en}}</ref> Në gusht 2006, Italia dërgoi rreth 2.450 trupa në Forcën e Përkohshme të Kombeve të Bashkuara në Liban.<ref>[http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml "Italian soldiers leave for Lebanon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902001118/http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml|date=2006-09-02}} Corriere della Sera, 30 August 2006</ref> Italia është një nga financuesit më të mëdhenj të [[Autoriteti Kombëtar Palestinez|Autoritetit Kombëtar Palestinez]] dhe vetëm gjatë vitit 2013 kontribuoi me 60 milionë euro.<ref>{{Cite news|date=2013-09-04|title=Italy donates 60 million euros to PA|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018104825/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|archive-date=2014-10-18|access-date=2014-01-27|agency=Ma'an News Agency|language=en}}</ref> === Ushtria === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Forcat e Armatosura Italiane|en|Italian Armed Forces}} dhe {{ill|Historia ushtarake e Italisë|en|Military history of Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e luftërave ku është përfshirë Italia|en|List of wars involving Italy}}}} [[File:Cavour (550).jpg|thumb|Aeroplanmbajtësja ''[[Cavour (anije luftarake italiane)|Cavour]]'', [[anija drejtuese|anija udhëheqëse]] e [[Forca Detare Italiane|Forcës Detare Italiane]]]] [[File:Centauro01.JPEG|thumb|Një shkatërrues tankesh [[Centauro (shkatërrues tankesh)|Centauro]] i Ushtrisë Italiane gjatë një patrullimi në Bosnjë-Hercegovinë, si pjesë e IFOR-it]] Historia ushtarake e Italisë përfshin një periudhë të gjatë kohore, që nis me konfliktet ushtarake të zhvilluara nga popujt e lashtë të Italisë, veçanërisht pushtimin e botës mesdhetare nga [[romakët e lashtë]], vijon me zgjerimin e [[shtet-qytetet italiane|shtet-qyteteve italiane]] dhe [[Republikat Detare|republikave detare]] gjatë mesjetës, si dhe me përfshirjen e shteteve historike italiane në [[Luftërat italiane]] dhe luftërat e trashëgimisë, e më pas me periudhën napoleonike, [[bashkimi i Italisë|bashkimin e Italisë]], fushatat e [[Perandoria Italiane|perandorisë koloniale]], dy luftërat botërore dhe deri në ditët e sotme, me operacionet paqeruajtëse ndërkombëtare nën kujdesin e NATO-s, BE-së ose OKB-së. [[Ushtria Italiane]], [[Forca Detare Italiane|Forca Detare]], [[Forca Ajrore Italiane|Forca Ajrore]] dhe [[Karabinierët]] përbëjnë së bashku Forcat e Armatosura Italiane, nën komandën e Këshillit të Lartë të Mbrojtjes, të kryesuar nga presidenti. Sipas nenit 78, [[Kuvendi i Italisë|Kuvendi]] ka autoritetin të shpallë gjendjen e luftës dhe t'i japë qeverisë kompetencat e nevojshme për zhvillimin e saj. Megjithëse nuk është degë e forcave të armatosura, [[Guardia di Finanza]] ka status ushtarak dhe është e organizuar sipas strukturave ushtarake.{{Efn|Guardia di Finanza ka një flotë të madhe anijesh, avionësh dhe helikopterësh, që i mundëson të patrullojë ujërat e Italisë dhe të marrë pjesë në skenarë luftimi.}} Shërbimi ushtarak është vullnetar që nga viti 2005.<ref>{{Cite web|title=Law n°226 of August 23, 2004|url=http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117013103/http://web.archive.org/web/20130117013103/http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|archive-date=2013-01-17|access-date=2012-07-13|publisher=Camera.it|language=it}}</ref> Më 2010, ushtria italiane kishte 293.202 personel në shërbim aktiv,<ref>"The Military Balance 2010", pp. 141–145. [[International Institute for Strategic Studies]], 3 February 2010.</ref> prej të cilëve 114.778 ishin karabinierë.<ref>{{Cite web|last=Italian Ministry of Defence|author-link=Ministry of Defence (Italy)|title=Nota aggiuntiva allo stato di previsione per la Difesa per l'anno 2009|url=http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504073613/http://web.archive.org/web/20110504073613/http://web.archive.org/web/20110504073613/http://web.archive.org/web/20110504073613/http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|archive-date=2011-05-04|access-date=2014-07-11|language=it}}</ref> Si pjesë e strategjisë së NATO-s për ndarjen bërthamore, Italia strehon 90 bomba bërthamore amerikane [[Bomba bërthamore B61|B61]], të vendosura në bazat ajrore të [[Ghedi]]t dhe [[Baza Ajrore Aviano|Avianos]].<ref>{{Cite web|last=Hans M. Kristensen / Natural Resources Defense Council|year=2005|title=NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe – part 1|url=http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101060355/http://web.archive.org/web/20110101060355/http://web.archive.org/web/20110101060355/http://web.archive.org/web/20110101060355/http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|archive-date=2011-01-01|access-date=2011-05-30|language=en}}</ref> Ushtria është forca kombëtare e mbrojtjes tokësore. Ajo u krijua më 1946, kur Italia u bë republikë, nga mbetjet e «[[Ushtria Mbretërore Italiane|Ushtrisë Mbretërore Italiane]]». Ndër automjetet e saj luftarake më të njohura janë automjeti luftarak i këmbësorisë [[Dardo IFV|Dardo]], shkatërruesi i tankeve [[B1 Centauro]], tanku [[Tanku|Ariete]] dhe helikopteri sulmues [[Agusta A129 Mangusta|Mangusta]], i përdorur në misione të BE-së, NATO-s dhe OKB-së. Ajo ka në dispozicion automjete të blinduara [[Leopard 1]] dhe [[M113]]. Forca Detare Italiane është një forcë detare e ujërave të kaltra. Ajo u krijua po ashtu më 1946 nga mbetjet e ''[[Regia Marina]]'' («Marina Mbretërore»). Si anëtare e BE-së dhe NATO-s, Forca Detare ka marrë pjesë në operacione paqeruajtëse të koalicioneve anembanë botës. Më 2014, ajo kishte në shërbim 154 mjete lundruese, përfshirë mjete ndihmëse të vogla.<ref>{{Cite web|title=La Marina Militare OGGI|url=http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525043355/http://web.archive.org/web/20220525043355/http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|archive-date=2022-05-25|access-date=2022-04-28|language=it}}</ref> Forca Ajrore Italiane u themelua si degë e pavarur e shërbimit më 1923 nga mbreti Viktor Emanueli III, me emrin ''[[Regia Aeronautica]]'' («Forca Ajrore Mbretërore»). Pas Luftës së Dytë Botërore u riemërtua ''Aeronautica Militare''. Më 2021, Forca Ajrore Italiane përdorte 219 avionë luftarakë. Aftësinë e transportit e siguron një flotë prej 27 avionësh [[Lockheed Martin C-130J Super Hercules|C-130J]] dhe [[C-27J Spartan]]. Ekipi akrobatik i demonstrimeve ajrore është ''[[Frecce Tricolori]]'' («Shigjetat trengjyrëshe»). Karabinierët janë një trup autonom ushtarak, që shërben si [[Xhandarmëria|xhandarmëri]] dhe [[Policia Ushtarake|polici ushtarake]] e Italisë, duke ruajtur rendin në ushtri dhe në popullsinë civile krahas forcave të tjera policore të vendit. Degë të ndryshme të Karabinierëve raportojnë te ministri të veçanta, por trupi i raporton Ministrisë së Punëve të Brendshme kur kujdeset për rendin dhe sigurinë publike.<ref>{{Cite web|title=The Carabinieri Force is linked to the Ministry of Defence|url=http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430214042/http://web.archive.org/web/20110430214042/http://web.archive.org/web/20110430214042/http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|archive-date=2011-04-30|access-date=2010-05-14|publisher=Carabinieri|language=en}}</ref> ===<span class="anchor" id="Constituent entities"></span>Ndarjet administrative=== <!-- Nga en.wiki: Ky etiketim Anchor shërben si objektiv i përhershëm për lidhjet hyrëse drejt këtij seksioni. Mos e hiqni ose ndryshoni, përveçse për të shtuar një objektiv tjetër të përshtatshëm. Nëse ndryshoni titullin e seksionit, ruani titullin e vjetër si objektiv. Është gjithmonë mirë të ruhet si objektiv titulli i vjetër i një seksioni të ndryshuar, që lidhjet drejt tij të mos prishen. Shihni [[Stampa:Anchor]] për hollësi. Ky model është &#123;&#123;Subst:Anchor comment&#125;&#125;. --> {{Kryesor|Provincat e Italisë|Qytetet metropolitane të Italisë}} Italia përbëhet nga 20 rajone (''regioni''), pesë prej të cilave kanë status të posaçëm autonomie, që u mundëson të miratojnë ligje për çështje shtesë.<ref name="tuttitalia">{{Cite news|title=Regioni italiane|url=https://www.tuttitalia.it/regioni|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509133929/https://www.tuttitalia.it/regioni|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-04-30|language=it}}</ref> {{Div col}} * [[Abruco]] * [[Lugina e Aostës]] * [[Pulia]] * [[Bazilikata]] * [[Kalabria]] * [[Kampania]] * [[Emilia-Romanja]] * [[Friuli-Venecia Xhulia]] * [[Lacio]] * [[Liguria]] * [[Lombardia]] * [[Marke]] * [[Molize]] * [[Piemonti]] * [[Sardenja]] * [[Siçilia]] * [[Trentino-Tiroli Jugor]] * [[Toskana]] * [[Umbria]] * [[Veneto]] {{Div col end}} Rajonet përfshijnë 107 provinca ose qytete metropolitane dhe 7.896 komuna.<ref name="tuttitalia"/> == Ekonomia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Ekonomia e Italisë|en|Economy of Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e kompanive më të mëdha italiane|en|List of largest Italian companies}}}} Italia ka një <ref>{{Cite web|title=Select Country or Country Groups|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022143402/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|archive-date=2017-10-22|access-date=2017-10-22|language=en}}</ref> [[Ekonomia e përzier|ekonomi të përzier]] të përparuar dhe është e treta më e madhe në [[Eurozona|eurozonë]] dhe e {{ill|Lista e shteteve sipas PBB-së (PPP)|en|List of countries by GDP (PPP)|lt=11-ta më e madhja}} në botë, sipas PBB-së të përshtatur për [[Barazia e Fuqisë Blerëse|barazinë e fuqisë blerëse]].<ref name="IMFWEO.IT"/> Ajo zotëron {{ill|Lista e shteteve sipas pasurisë totale|en|List of countries by total wealth|lt=pasurinë e nëntë kombëtare më të madhe}} dhe renditet e treta për rezervat e arit të bankës qendrore.<ref>{{Cite web|title=Gold reserves by country|url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country|language=en}}</ref> Si anëtare themeluese e [[G7|G7-s]], eurozonës dhe [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik|Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]], ajo është ndër vendet më të industrializuara dhe një komb i rëndësishëm tregtar në Evropë;<ref>{{Cite news|last1=Sensenbrenner|first1=Frank|last2=Arcelli|first2=Angelo Federico|title=Italy's Economy Is Much Stronger Than It Seems|url=https://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206190937/http://web.archive.org/web/20141206190937/http://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|archive-date=2014-12-06|access-date=2014-11-25|work=HuffPost|language=en}}; {{Cite news|last1=Dadush|first1=Uri|title=Is the Italian Economy on the Mend?|url=http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1|access-date=2014-11-25|publisher=Carnegie Europe|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713124951/http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1|archive-date=2015-07-13|language=en}}; {{Cite web|title=Doing Business in Italy: 2014 Country Commercial Guide for U.S. Companies|url=http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715152504/http://web.archive.org/web/20140715152504/http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|archive-date=2014-07-15|access-date=2014-11-25|publisher=United States Commercial Service|language=en}}</ref> në vitin 2024 eksportoi mallra me vlerë 612&nbsp;miliardë euro dhe pati një suficit tregtar prej 46&nbsp;miliardë eurosh.<ref>[https://www.ft.com/content/1a1f0646-55a0-49ea-a959-fcfd1b1d26b8?utm_social_post_id=634238374&utm_social_handle_id=18949452&fbclid=IwY2xjawO78ZFleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFIVTRPNXM4NWFCQ1JjYVQ3c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHiFr0MoDj_MQ9STlc3S5GUpagM9kFM0GNu8rQGlInWQ_2duT7xdIytOTssGH_aem_yj3Z7vcjITd9u8Tgv436Hg Europe should learn from Italy] ''FT'' (6 nëntor 2025)</ref> Si [[Shtetet e zhvilluara|vend i zhvilluar]], i renditur i 30-ti në [[Lista e shteteve sipas Indeksit të Zhvillimit Njerëzor|Indeksin e Zhvillimit Njerëzor]], Italia shënon rezultate të mira për [[Jetëgjatësia mesatare|jetëgjatësinë mesatare]], {{ill|Kujdesi shëndetësor në Itali|en|Healthcare in Italy|lt=kujdesin shëndetësor}}<ref>{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|archive-date=2010-01-05|access-date=2015-09-07|publisher=Photius.com|language=en}}</ref> dhe [[Indeksi i arsimimit|arsimin]]. Ajo njihet për bizneset e saj krijuese dhe novatore,<ref>{{Cite web|title=The Global Creativity Index 2011|url=http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930054555/http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|archive-date=2014-09-30|access-date=2014-11-26|publisher=Martin Prosperity Institute|language=en}}</ref> sektorin bujqësor konkurrues<ref>{{Cite web|last1=Aksoy|first1=M. Ataman|last2=Ng|first2=Francis|title=The Evolution of Agricultural Trade Flows|url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129120448/https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|archive-date=2014-11-29|access-date=2014-11-25|publisher=The World Bank|language=en}}</ref> dhe industritë e saj me ndikim e cilësi të lartë të automobilave, makinerive, ushqimit, dizajnit dhe modës.<ref>{{Cite web|title=Automotive Market Sector Profile – Italy|url=http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205163959/http://web.archive.org/web/20141205163959/http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|archive-date=2014-12-05|access-date=2014-11-26|publisher=The Canadian Trade Commissioner Service|language=en}}; {{Cite web|title=Data & Trends of the European Food and Drink Industry 2013–2014|url=http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206010318/http://web.archive.org/web/20141206010318/http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|archive-date=2014-12-06|access-date=2014-11-26|publisher=FoodDrinkEurope|language=en}}; {{Cite news|date=2014-01-10|title=Italy fashion industry back to growth in 2014|url=http://uk.reuters.com/article/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205114140/http://web.archive.org/web/20141205114140/http://uk.reuters.com/article/2014/01/10/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|archive-date=2014-12-05|access-date=2014-11-26|work=Reuters|language=en}}</ref> == Ekonomia == [[File:Milan skyline skyscrapers of Porta Nuova business district.jpg|thumb|[[Milano]] është kryeqyteti ekonomik i Italisë<ref>{{Cite web|date=2018-05-18|title=Milan, Italy's Industrial and Financial Capital|url=https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707141649/https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|archive-date=2022-07-07|access-date=2022-05-27|language=en}}</ref> dhe një {{ill|qendër financiare|en|Financial centre}} dhe {{ill|kryeqytet i modës|en|Fashion capital}} me rëndësi globale.]] [[File:Siena, Piazza Salimbeni (Bank Monte dei Paschi di Siena) (38588876202).jpg|thumb|[[Banca Monte dei Paschi di Siena]], e themeluar më 1472, është banka më e vjetër ose e dyta më e vjetër në botë që vazhdon të jetë në veprim.]] [[File:The Eni building, Quartiere XXXII Europa, Roma, Lazio, Italy - panoramio.jpg|thumb|[[Eni]] konsiderohet një nga {{ill|kompanitë më të mëdha të naftës dhe gazit|en|Supermajor}} në botë.<ref>{{Cite web|url=https://www.globalwitness.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|title=The spotlight sharpens: Eni and corruption in Republic of Congo's oil sector|website=Global Witness|access-date=2020-04-27|archive-date=2023-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725204616/https://web.archive.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|url-status=dead|language=en}}</ref>]] Italia është vendi i tetë në botë dhe i dyti në Evropë për prodhimin industrial,<ref>{{Cite web|title=Manufacturing, value added (current US$)|url=http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=NV.IND.MANF.KD&country=|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152014/http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=NV.IND.MANF.KD&country=|archive-date=2017-10-10|access-date=2017-05-17|language=en}}</ref> dhe karakterizohet nga më pak korporata shumëkombëshe se ekonomitë e tjera me përmasa të krahasueshme, si dhe nga shumë ndërmarrje të vogla dhe të mesme dinamike, të përqendruara në rajone industriale, të cilat përbëjnë shtyllën kurrizore të industrisë italiane. Kjo ka krijuar një sektor prodhimi të specializuar në tregje të veçanta, shpesh të përqendruar te eksporti i produkteve luksoze. Edhe pse më pak e aftë të konkurrojë për nga sasia, Italia mund të konkurrojë me ekonomitë aziatike që kanë kosto më të ulëta të punës përmes produkteve me cilësi më të lartë.<ref>{{Cite news|date=2005-05-19|title=Knowledge Economy Forum 2008: Innovative Small And Medium Enterprises Are Key To Europe & Central Asian Growth|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623065619/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|archive-date=2008-06-23|access-date=2008-06-17|publisher=The World Bank|language=en}}</ref> Në vitin 2023, Italia ishte eksportuesi i nëntë më i madh në botë. Lidhjet e saj më të ngushta tregtare janë me vendet e tjera të BE-së, ndërsa partnerët më të mëdhenj të eksportit në vitin 2019 ishin Gjermania (12%), Franca (11%) dhe SHBA-ja (10%).<ref name="cia.gov">{{Cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=2021-07-01|access-date=2021-05-28|publisher=Central Intelligence Agency|language=en}}</ref> [[Industria automobilistike italiane]] është pjesë e rëndësishme e sektorit prodhues të vendit, me mbi 144.000 firma dhe afro 485.000 punonjës në vitin 2015,<ref>{{Cite web|title=Auto: settore da 144mila imprese in Italia e 117 mld fatturato|url=http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925121926/http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|archive-date=2015-09-25|access-date=2015-09-23|website=adnkronos.com|language=it}}</ref> dhe kontribuon me 9% të PBB-së.<ref>{{Cite web|title=Country Profiles – Italy|url=http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080211190839/http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|archive-date=2008-02-11|access-date=2008-02-09|website=acea.thisconnect.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Global Auto Market 2021. General Motors Is The Only Group To Report Double-digit Losses|url=https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701010705/https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|archive-date=2021-07-01|access-date=2022-05-27|language=en}}</ref> Vendi ka një gamë të gjerë automjetesh, nga markat e orientuara drejt {{ill|tregut masiv|en|Mass market}} si [[Fiat]] dhe markat premium si [[Alfa Romeo]] dhe {{ill|Maserati|en|Maserati}}, deri te supermakinat luksoze si Pagani, Lamborghini dhe Ferrari. [[Banca Monte dei Paschi di Siena]] është banka më e vjetër ose e dyta më e vjetër në botë që vazhdon të jetë në veprim, në varësi të përkufizimit, si dhe banka e katërt më e madhe tregtare dhe e shitjes me pakicë në Itali. <ref>{{Cite news|date=2017-10-26|title=Italy's fourth-biggest bank returns to the stockmarket|url=https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215112321/https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|archive-date=2018-02-15|access-date=2021-10-26|newspaper=[[The Economist]]|language=en}}</ref> Italia ka një sektor të fuqishëm të {{ill|Kooperativa|en|Cooperative|lt=kooperativave}}, me përqindjen më të lartë në BE të popullsisë së punësuar në një kooperativë (4,5%).<ref>{{Cite web|date=April 2016|title=The Power of Cooperation – Cooperatives Europe key statistics 2015|url=https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112034412/https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|archive-date=2020-11-12|access-date=2021-05-28|website={{ill|Cooperatives Europe|en|Cooperatives Europe}}|language=en}}</ref> Zona e [[Val'd Agri oil field|Val d'Agri]]t, në Bazilikatë, përmban fushën më të madhe [[Onshore (hydrocarbons)|tokësore]] të [[hydrocarbon field|hidrokarbureve]] në Evropë.<ref>{{Cite web|title=In Val d'Agri with Upstream activities|url=https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516034214/https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|archive-date=2022-05-16|access-date=2021-02-03|publisher={{ill|Eni|en|Eni}}|language=en}}</ref> Janë zbuluar rezerva të moderuara të gazit natyror, kryesisht në [[Po Valley|Luginën e Pos]] dhe në det, nën Adriatik; ato përbëjnë burimin minerar më të rëndësishëm të vendit. Italia është një ndër prodhuesit kryesorë në botë të [[pumice|shtufit]], [[pozzolana|pozzolanës]] dhe [[feldspar|feldspatit]].<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy, the economy: Resources and power|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|access-date=2015-02-09|date=2015-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209194536/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|archive-date=2015-02-09|url-status=live|language=en}}</ref> Një burim tjetër i rëndësishëm është mermeri, veçanërisht mermeri i bardhë i famshëm [[Carrara marble|i Karrarës]], nga Toskana. Italia është pjesë e një bashkimi monetar, [[Euro|zonës euro]], e cila përfaqëson rreth 330 milionë qytetarë, si dhe e [[European single market|tregut të vetëm evropian]], i cili përfaqëson më shumë se 500 milionë konsumatorë. Disa politika tregtare vendore përcaktohen nga marrëveshjet mes anëtarëve të BE-së dhe legjislacioni i BE-së. Italia iu bashkua monedhës së përbashkët evropiane, [[Euro|euros]], në vitin 2002.<ref>{{Cite news|last=Andrews|first=Edmund L.|date=2002-01-01|title=Germans Say Goodbye to the Mark, a Symbol of Strength and Unity|url=https://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501031330/http://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|archive-date=2011-05-01|access-date=2011-03-18|work=The New York Times|language=en}}; {{Cite news|last=Taylor Martin|first=Susan|date=1998-12-28|title=On Jan.{{spaces}}1, out of many arises one Euro|work=[[St. Petersburg Times]]|page=National, 1.A|language=en}}</ref> Politika e saj monetare përcaktohet nga [[Banka Qendrore Evropiane]]. Italia u godit nga [[Kriza financiare 2007-2008|kriza financiare e vitit 2008]], e cila i përkeqësoi problemet strukturore.<ref>{{Cite web|last=Orsi|first=Roberto|date=2013-04-23|title=The Quiet Collapse of the Italian Economy|work=Euro Crisis in the Press|url=http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119075748/http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|archive-date=2014-11-19|access-date=2014-11-24|publisher={{ill|The London School of Economics|en|The London School of Economics}}|language=en}}</ref> Pas një rritjeje të fortë të PBB-së, prej 5–6% në vit nga vitet 1950 deri në fillim të viteve 1970,<ref>{{Cite book|last=Nicholas Crafts, Gianni Toniolo|title=Economic growth in Europe since 1945|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=978-0-5214-9627-8|page=428|language=en}}</ref> dhe një ngadalësimi të vazhdueshëm gjatë viteve 1980–1990, vendi ngeci në vitet 2000.<ref>{{Cite web|last=Balcerowicz|first=Leszek|title=Economic Growth in the European Union|url=http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714205108/http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|archive-date=2014-07-14|access-date=2014-10-08|publisher=The Lisbon Council|language=en}}; {{Cite news|title="Secular stagnation" in graphics|url=https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141123234145/https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|archive-date=2014-11-23|access-date=2014-11-24|newspaper=The Economist|language=en}}</ref> Përpjekjet politike për të nxitur rritjen ekonomike përmes shpenzimeve masive qeveritare shkaktuan një rritje të madhe të borxhit publik, i cili në vitin 2017 ishte mbi 132% të PBB-së;<ref>{{Cite web|date=2018-05-15|title=Debito pubblico oltre 2.300 miliardi e all'estero non lo comprano|url=https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221072720/https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|archive-date=2020-02-21|access-date=2018-06-01|language=it}}</ref> shifra e dytë më e lartë në [[Bashkimi Evropian|BE]], pas Greqisë.<ref>{{Cite web|title=Government debt increased to 93.9% of GDP in euro area and to 88.0% in EU28|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162159/http://web.archive.org/web/20141021162159/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|archive-date=2014-10-21|access-date=2014-11-24|publisher=[[Eurostati]]|language=en}}</ref> Pjesa më e madhe e [[Borxhi publik italian|borxhit publik italian]] zotërohet nga rezidentë vendas, një dallim i rëndësishëm mes Italisë dhe Greqisë,<ref>{{Cite web|date=2010-05-18|title=Could Italy Be Better Off than its Peers?|url=https://www.cnbc.com/2010/05/18/could-italy-be-better-off-than-its-peers.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430030613/http://www.cnbc.com/id/37207942/Could_Italy_Be_Better_Off_than_its_Peers|archive-date=2011-04-30|access-date=2011-05-30|publisher=CNBC|language=en}}</ref> ndërsa niveli i [[Borxhi i familjeve|borxhit të familjeve]] është shumë më i ulët se mesatarja e OECD-së.<ref>{{Cite web|title=Household debt and the OECD's surveillance of member states|url=http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD's%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109041518/http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD%27s%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|archive-date=2015-01-09|access-date=2014-11-26|publisher=[[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]]|language=en}}</ref> [[Çështja jugore|Ndarja e thellë mes veriut dhe jugut]] është një faktor i rëndësishëm i dobësisë socio-ekonomike;<ref>{{Cite news|title=Oh for a new risorgimento|url=https://www.economist.com/special-report/2011/06/11/oh-for-a-new-risorgimento|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024163715/http://www.economist.com/node/18780831|archive-date=2014-10-24|access-date=2014-11-24|newspaper=The Economist|language=en}}</ref> të ardhurat e deklaruara ndryshojnë shumë mes rajoneve dhe bashkive në veri e në jug.<ref>{{Cite web|title=Comune per Comune, ecco la mappa navigabile dei redditi dichiarati in Italia|url=http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405032750/http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|archive-date=2015-04-05|access-date=2015-04-04|website=lastampa.it|language=it}}</ref> Provinca më e pasur, Tiroli i Jugut, ka të ardhura sa 152% e PBB-së kombëtare për frymë, ndërsa rajoni më i varfër, Kalabria, sa 61%.<ref>{{Cite web|title=GDP per capita at regional level|url=https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054135/https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-10-25|publisher=Istat|language=it}}</ref> Shkalla e papunësisë (11%) është mbi mesataren e [[Eurozona|eurozonës]],<ref>{{Cite web|title=Euro area unemployment rate at 11%|url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731232352/http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|archive-date=2017-07-31|access-date=2017-10-26|publisher=[[Eurostati]]|language=en}}</ref> por shifra e ndarë sipas rajoneve është 7% në veri dhe 19% në jug.<ref>{{Cite web|last=Istat|author-link=National Institute of Statistics (Italy)|title=Employment and unemployment: second quarter 2017 |url=http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054033/http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-10-26|language=it}}</ref> Në vitin 2021, të ardhurat mesatare të disponueshme ishin 27.949 dollarë në vit ([[Barazia e Fuqisë Blerëse|sipas barazisë së fuqisë blerëse]]).<ref name="y148">{{cite book | author=OECD | title=Society at a Glance 2024: OECD Social Indicators, Figure 4.1 Median income varies by a factor eight across OECD countries | publisher=OECD | date=2024-06-20 | url=https://www.oecd.org/en/publications/2024/06/society-at-a-glance-2024_08001b73/full-report/component-12.html#indicator-d1e8404-8cd0a55a48 | page= |language=en}}</ref> Shkalla e papunësisë së të rinjve ra në rreth 20% në vitin 2025, por mbeti dukshëm mbi mesataren e eurozonës.<ref>{{cite web |title=Youth unemployment rate in Italy from 2004 to 2025 |url=https://www.statista.com/statistics/776931/youth-unemployment-rate-in-italy/ |website=Statista |date=2026-03-24|language=en}}</ref> Për të përmbushur kërkesën për fuqi punëtore, qeveria Meloni miratoi ''Decreto Flussi'', duke caktuar kuota për hyrjen e ligjshme në vend të 452.000 punëtorëve nga vende jashtë BE-së gjatë viteve 2023–2025.<ref>{{cite web |title=Italy's Meloni talks tough on migrants while opening up to foreign workers |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/italys-meloni-talks-tough-migrants-while-opening-up-foreign-workers-2023-12-06/ |date=2023-12-06|language=en}}</ref> === Bujqësia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Bujqësia në Itali|en|Agriculture in Italy}}}} [[File:Vineyards in Piemonte, Italy.jpg|thumb|[[Peizazhi i vreshtave të Piemontit: Langhe-Roero dhe Monferrato|Vreshtat në Langhe dhe Monferrato, Piemonte]]. Italia është prodhuesi më i madh i verës në botë dhe ka larminë më të madhe të hardhive vendase.<ref>{{Cite web|date=2018-11-25|title=L'Italia è il maggiore produttore di vino|url=http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111224545/http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|archive-date=2021-11-11|access-date=2021-11-11|language=it}}; {{Cite web|date=2017-06-03|title=L'Italia è il paese con più vitigni autoctoni al mondo|url=https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101044918/https://web.archive.org/web/20211101044918/https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|archive-date=2021-11-01|access-date=2021-11-11|language=it}}</ref>]] Sipas regjistrimit të fundit bujqësor, në vitin 2010 kishte 1,6 milionë ferma (32% më pak se në vitin 2000), që mbulonin {{Convert|12700000|ha|0|abbr=on|disp=or}} (63% ndodheshin në jug të Italisë).<ref name="agrocensus">{{Cite web|date=2010-10-24|title=Censimento Agricoltura 2010|url=http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213021626/http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|archive-date=2015-02-13|access-date=2015-02-11|publisher=ISTAT|language=it}}</ref> 99% e tyre janë ferma të vogla familjare, me një sipërfaqe mesatare prej vetëm {{Convert|8|ha|0|abbr=on}}.<ref name="agrocensus"/> Nga sipërfaqja e përdorur për bujqësi, 31% zënë arat me drithëra, 8% [[ulliri|ullishtet]], 5% [[Vreshti (plantacion)|vreshtat]], 4% pemishtet me agrume, 2% [[Panxhar sheqeri|panxhari i sheqerit]] dhe 2% kopshtaria. Pjesa e mbetur përdoret kryesisht për kullota (26%) dhe për drithëra foragjere (12%).<ref name="agrocensus"/> Italia është prodhuesi më i madh i verës në botë,<ref>{{Cite web|year=2010|title=OIV report on the State of the vitiviniculture world market|url=http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145648/http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-date=2011-07-28|website=news.reseau-concept.net|publisher=Réseau-CONCEPT|format=PowerPoint presentation|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Pisa|first=Nick|date=2011-06-12|title=Italy overtakes France to become world's largest wine producer|url=https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903021833/http://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html|archive-date=2011-09-03|access-date=2011-08-17|work=The Telegraph|language=en}}</ref> si edhe prodhues kryesor i [[Vaji i ullirit|vajit të ullirit]], frutave (mollëve, ullinjve, rrushit, portokajve, limonëve, dardhave, kajsive, lajthive, pjeshkëve, qershive, kumbullave, luleshtrydheve dhe kivit) dhe perimeve (sidomos angjinareve dhe domateve). Verërat italiane më të njohura janë [[Chianti]] nga Toskana dhe Barolo nga Piemonte. Verëra të tjera të njohura janë Barbaresco, Barbera d'Asti, Brunello di Montalcino, Frascati DOC, Montepulciano d'Abruzzo dhe Morellino di Scansano, si dhe verërat e gazuara Franciacorta DOCG dhe Prosecco. Prodhimet cilësore në të cilat Italia është e specializuar, veçanërisht verërat dhe djathërat rajonalë, shpesh mbrohen nga etiketat e cilësisë [[Denominazione di origine controllata|DOC/DOP]]. Kjo certifikatë e treguesit gjeografik të miratuar nga BE-ja konsiderohet e rëndësishme për të shmangur ngatërrimin me mallrat zëvendësuese. === Transporti === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Transporti në Itali|en|Transport in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Stacionet hekurudhore në Itali|en|Railway stations in Italy}}}} [[File:A8-A26 Besnate.jpg|thumb|Autostrada dei Laghi («Autostrada e Liqeneve»; pjesë e [[Autostrada A8 (Italy)|A8]] dhe {{ill|Autostrada A9|en|Autostrada A9 (Italy)}}), autostrada e parë e ndërtuar në botë<ref name="independent"/>]] {{Anchor|Infrastructure}}Italia ishte vendi i parë që ndërtoi autostrada, ''[[autostrade]]'', të rezervuara për trafikun e shpejtë dhe automjetet.<ref name="independent">{{Cite news|last=Lenarduzzi|first=Thea|date=2016-01-30|title=The motorway that built Italy: Piero Puricelli's masterpiece|url=http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220526/http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|archive-date=2022-05-26|access-date=2022-05-12|work={{ill|The Independent|en|The Independent}}|language=en}}</ref> Në vitin 2002, Italia kishte {{Convert|668721|km|mi|abbr=on}} rrugë të kalueshme, përfshirë {{Convert|6487|km|mi|abbr=on}} autostrada, në pronësi shtetërore, por të operuara privatisht nga Atlantia. Në vitin 2005, në rrjet qarkullonin rreth 34.667.000 makina (590 për 1.000 banorë) dhe 4.015.000 automjete transporti mallrash.<ref name="European Commission">{{Cite web|last=European Commission|author-link=European Commission|title=Panorama of Transport|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090407142402/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|archive-date=2009-04-07|access-date=2009-05-03|language=en}}</ref> [[File:Etr500.JPG|thumb|Një tren [[ETR 500]] në linjën hekurudhore me shpejtësi të lartë [[Florence–Rome high-speed railway|Firence–Romë]], linja e parë hekurudhore me shpejtësi të lartë e ndërtuar në Evropë<ref>{{Cite web|title=Special report: A European high-speed rail network|url=https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|access-date=2023-07-22|website=op.europa.eu|language=en-GB|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317233927/https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|url-status=live|language=en}}</ref>]] Rrjeti hekurudhor i Italisë, në pronësi shtetërore, menaxhohet nga {{ill|Rete Ferroviaria Italiana|en|Rete Ferroviaria Italiana}} (RFI), një filial i {{ill|Ferrovie dello Stato Italiane|en|Ferrovie dello Stato Italiane}} (FSI). Në dhjetor 2025, ai kishte gjithsej {{Convert|16881|km|mi|abbr=on}} gjatësi, prej të cilave {{Convert|12364|km|0|abbr=on}} ishin të elektrifikuara,<ref>{{Cite web|title=The network today|url=https://www.rfi.it/en/Network/The-network-today.html|access-date=2026-07-06|website=Rete Ferroviaria Italiana|language=en}}</ref> dhe në të qarkullonin 4.802 lokomotiva e vagona hekurudhorë.{{Citim i duhur|date=July 2026}} Operatori kryesor publik i trenave me shpejtësi të lartë është {{ill|Trenitalia|en|Trenitalia}}, pjesë e FSI-së. Trenat me shpejtësi të lartë ndahen në tri kategori: trenat {{ill|Frecciarossa|en|Frecciarossa}} («shigjeta e kuqe») arrijnë shpejtësinë maksimale prej 300{{Nbsp}}km/h në linjat e posaçme për shpejtësi të lartë; trenat {{ill|Frecciargento|en|Frecciargento}} («shigjeta e argjendtë») arrijnë deri në 250{{Nbsp}}km/h në linjat me shpejtësi të lartë dhe në linjat kryesore; ndërsa trenat {{ill|Frecciabianca|en|Frecciabianca}} («shigjeta e bardhë») qarkullojnë vetëm në linjat kryesore, me shpejtësi maksimale prej 200{{Nbsp}}km/h. Italia ka 11 pika kalimi hekurudhor përgjatë Alpeve, në kufijtë me vendet fqinje. Italia renditej e pesta në Evropë për nga numri i pasagjerëve të transportuar me avion; në vitin 2011 kishte rreth 148 milionë pasagjerë, ose afërsisht 10% të totalit evropian.<ref>{{Cite web|date=2013-01-07|title=Trasporto aereo in Italia (PDF)|url=http://www.istat.it/it/archivio/78802|access-date=2013-08-05|publisher=ISTAT|archive-date=2013-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130113035254/http://www.istat.it/it/archivio/78802|url-status=live|language=it}}</ref> Në vitin 2022 kishte 45 aeroporte civile, përfshirë nyjet ajrore të {{ill|Aeroporti i Milanos-Malpensa|en|Milan Malpensa Airport}} dhe {{ill|Aeroporti i Romës-Fiumiçino|en|Rome Fiumicino Airport}}.<ref>{{Cite web|title=Aeroporti in Italia: quanti sono? Elenco per regione|url=https://gliaeroporti.it/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117184416/https://gliaeroporti.it/|archive-date=2022-11-17|access-date=2022-11-17|language=it}}</ref> Që nga viti 2021, kompania ajrore kombëtare e Italisë është {{ill|ITA Airways|en|ITA Airways}}, e cila mori vendin e {{ill|Alitalia|en|Alitalia}}.<ref>{{Cite news|last=Buckley|first=Julia|date=2021-10-18|title=Italy reveals its new national airline|url=https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|access-date=2021-10-18|publisher=CNN|archive-date=2021-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018100255/https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|url-status=live|language=en}}; {{Cite news|last=Villamizar|first=Helwing|date=2021-10-15|title=Italian Flag Carrier ITA Airways Is Born|url=https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016100028/https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|archive-date=2021-10-16|access-date=2021-10-18|work=Airways Magazine|language=en}}</ref> Në vitin 2004 kishte 43 porte të mëdha detare, përfshirë Gjenovën, portin më të madh të vendit dhe të dytin më të madh në Mesdhe. Në vitin 2005, Italia kishte një flotë civile ajrore prej rreth 389.000 njësish dhe një flotë tregtare prej 581 anijesh.<ref name="European Commission"/> Rrjeti kombëtar i rrugëve ujore të brendshme kishte një gjatësi prej {{Convert|2400|km|0|abbr=on}} për trafikun tregtar në vitin 2012.<ref name="cia.gov"/> Portet e Italisë veriore, si porti i ujërave të thella në Trieste, me lidhjet e tij të gjera hekurudhore me Evropën Qendrore dhe Lindore, përfitojnë subvencione dhe investime të konsiderueshme të huaja.<ref>Marcus Hernig: ''Die Renaissance der Seidenstraße'' (2018), f. 112; Bernhard Simon: “Can The New Silk Road Compete with the Maritime Silk Road?”, në ''The Maritime Executive'', 1 janar 2020; Chazizam, M. (2018). “The Chinese Maritime Silk Road Initiative: The Role of the Mediterranean”. ''Mediterranean Quarterly'', 29(2), 54–69; Guido Santevecchi: “Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste”, në ''Corriere della Sera'', 5 nëntor 2019; Linda Vierecke dhe Elisabetta Galla, “Triest und die neue Seidenstraße”, në ''Deutsche Welle'', 8 dhjetor 2020; {{Cite web|title=HHLA PLT Italy starting on schedule|url=https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule|website=hellenicshippingnews.com|access-date=2021-01-11|archive-date=2021-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111105059/https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule/|url-status=live|language=en}}</ref> Në gusht 2025, qeveria e Melonit dha miratimin përfundimtar për projektin e planifikuar të {{ill|Urës së Ngushticës së Mesinës|en|Strait of Messina Bridge}}, ndërsa ndërtimi pritej të niste në vjeshtën e po atij viti. Kur të hapet në vitin 2032, ura do të lidhë [[Kalabria|Kalabrinë]] me [[Siçilia|Siçilinë]] dhe do të bëhet ura e varur me hapësirën më të gjatë në botë.<ref>{{Cite web|title=Italy gives final go-ahead for landmark Sicily bridge project|url=https://www.reuters.com/world/europe/italy-gives-final-go-ahead-landmark-sicily-bridge-project-2025-08-06/|website=reuters.com|date=2025-08-06|access-date=2025-08-06|language=en}}</ref> === Energjia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Energjia në Itali|en|Energy in Italy}}}} {{Hatnote|Shih më tej: {{ill|Energjia e rinovueshme në Itali|en|Renewable energy in Italy}} • {{ill|Sektori i energjisë elektrike në Itali|en|Electricity sector in Italy}}}} [[File:Pannelli solari Unicoop Tirreno.JPG|thumb|Panele diellore në [[Piombino]], në Toskanë. Italia është një nga prodhuesit më të mëdhenj të energjisë së rinovueshme në botë.<ref name="legambiente2015">{{Cite web|date=2015-05-18|title=Il rapporto Comuni Rinnovabili 2015|url=http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015|access-date=2016-03-13|website=Comuni Rinnovabili|publisher=Legambiente|language=it|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314011841/http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015/|url-status=live}}</ref>]] Italia është bërë një nga [[Lista e vendeve sipas prodhimit të energjisë elektrike nga burimet e rinovueshme|prodhueset më të mëdha të energjisë së rinovueshme]] në botë, duke u renditur e dyta në [[Bashkimi Evropian|BE]] dhe e nënta në botë. {{ill|Energjia e erës në Itali|en|Wind power in Italy}}, {{ill|Hidroenergjia në Itali|en|Hydroelectricity in Italy}} dhe {{ill|Energjia gjeotermale në Itali|en|Geothermal power in Italy}} janë burime të rëndësishme të energjisë elektrike në vend. Burimet e rinovueshme përbëjnë 28% të gjithë energjisë elektrike të prodhuar: hidroenergjia zë 13%, e ndjekur nga energjia diellore me 6%, energjia e erës me 4%, bioenergjia me 3,5% dhe energjia gjeotermale me 1,6%.<ref name="gse">{{Cite web|date=2013-12-19|title=Rapporto Statistico sugli Impianti a fonti rinnovabili|url=http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018022905/http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|archive-date=2017-10-18|access-date=2015-02-11|publisher=Gestore dei Servizi Energetici|language=it}}</ref> Pjesa tjetër e kërkesës kombëtare mbulohet nga lëndët djegëse fosile (gazi natyror 38%, qymyri 13%, nafta 8%) dhe importet.<ref name="gse"/> {{ill|Eni|en|Eni}}, e cila operon në 79 vende, është një nga shtatë kompanitë e grupit {{ill|Big Oil|en|Big Oil}} dhe një nga kompanitë më të mëdha industriale në botë.<ref>{{Cite web|title=Summary for Eni SpA|url=https://finance.yahoo.com/q?s=E|access-date=2020-07-01|archive-date=2016-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604184217/http://finance.yahoo.com/q?s=e|url-status=live|language=en}}</ref> Vetëm prodhimi i [[Energjia diellore në Itali|energjisë diellore]] përbënte 9% të energjisë elektrike në vitin 2014, duke e bërë Italinë vendin me kontributin më të lartë nga energjia diellore në botë.<ref name="legambiente2015"/> [[Centrali fotovoltaik i Montalto di Castro|Centrali fotovoltaik i Montalto di Castro]], i përfunduar në vitin 2010, është centrali më i madh fotovoltaik në Itali.<ref>{{Cite web|title=The Italian Montalto di Castro and Rovigo PV plants|url=https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509012719/https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|archive-date=2018-05-09|access-date=2018-05-08|website=solarserver.com|language=en}}</ref> Italia ishte vendi i parë që përdori energjinë gjeotermale për prodhimin e energjisë elektrike.<ref>{{Cite web|year=2011|title=Inventario delle risorse geotermiche nazionali|url=http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722034736/http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|archive-date=2011-07-22|access-date=2011-09-14|publisher=UNMIG|language=it}}</ref> [[Energjia bërthamore në Itali|Energjia bërthamore në Itali]] u braktis pas {{ill|Referendumet italiane të vitit 1987|en|1987 Italian referendums}} (pas [[Fatkeqësia e Çernobilit|fatkeqësisë së Çernobilit]] të vitit 1986), megjithëse Italia ende importon energji bërthamore nga reaktorë në pronësi italiane, të vendosur në territore të huaja. === Shkenca dhe teknologjia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Shkenca dhe teknologjia në Itali|en|Science and technology in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e shpikjeve dhe zbulimeve italiane|en|List of Italian inventions and discoveries}}}} [[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|upright=.8|[[Galileo Galilei]], që konsiderohet gjerësisht si ati i shkencës moderne, fizikës dhe astronomisë]] Përgjatë shekujve, Italia ka ushqyer një bashkësi shkencore që ka sjellë zbulime të rëndësishme në shkenca. [[Galileo Galilei]] luajti një rol të rëndësishëm në [[Revolucioni Shkencor|Revolucionin Shkencor]] dhe konsiderohet gjerësisht si ati i [[astronomia vëzhguese|astronomisë vëzhguese]],<ref>{{Cite book|last=Singer|first=C.|url=https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|title=A Short History of Science to the Nineteenth Century|date=1941|publisher=Clarendon Press|page=217|access-date=2023-03-22|archive-date=2024-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002213513/https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|url-status=live|language=en}}</ref> fizikës moderne,<ref>{{Cite book|last=Whitehouse|first=D.|url=https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit|title=Renaissance Genius: Galileo Galilei & His Legacy to Modern Science|date=2009|publisher=Sterling Publishing|isbn=978-1-4027-6977-1|page=[https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit/page/219 219]|language=en}}</ref> dhe [[Metoda shkencore|metodës shkencore]].<ref>''Thomas Hobbes: Critical Assessments'', Volume 1. Preston King. 1993. p. 59</ref><ref>''Curiosities of Literature''. I. Disraeli. 1835. f. 371</ref> [[Laboratori Kombëtar i Gran Sasso|Laboratori Kombëtar i Gran Sasso]] (LNGS) është qendra më e madhe kërkimore nëntokësore në botë.<ref>{{Cite web|title=I Laboratori Nazionali del Gran Sasso|url=https://www.lngs.infn.it/it/descrizione-generale|access-date=2018-01-15|language=it}}</ref> Trieste ka përqindjen më të lartë të studiuesve në Evropë në raport me popullsinë.<ref>G. Bar, «Trieste, è record europeo di ricercatori: 37 ogni mille abitanti. Più della Finlandia», te: ''il Fatto Quotidiano'', 26 prill 2018.</ref> Italia u rendit e 28-ta në {{ill|Indeksin Global të Inovacionit|en|Global Innovation Index}} në vitin 2025.<ref>{{Cite web|title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025|url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/italy|access-date=2025-10-16|website=WIPO|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Dutta|first1=Soumitra|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html|title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads|last2=Lanvin|first2=Bruno|publisher={{ill|Organizata Botërore e Pronësisë Intelektuale|en|World Intellectual Property Organization}}|year=2025|isbn=978-92-805-3797-0|page=19|language=en|doi=10.34667/tind.58864|access-date=2025-10-17}}</ref> Në Itali ka parqe teknologjike si Parqet e Shkencës dhe Teknologjisë Kilometro Rosso (Bergamo), {{ill|AREA Science Park|en|AREA Science Park}} (Trieste), VEGA–Venice Gateway for Science and Technology (Venezia), Toscana Life Sciences (Siena), Technology Park of Lodi Cluster (Lodi) dhe Technology Park of Navacchio (Pisa),<ref>{{Cite web|title=Science and Technology Parks in Italy|url=https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719154033/https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|archive-date=2023-07-19|access-date=2023-08-28|language=en}}</ref> si edhe {{ill|muze të shkencës|en|science museum}}, si {{ill|Museo Nazionale Scienza e Tecnologia Leonardo da Vinci|en|Museo Nazionale Scienza e Tecnologia Leonardo da Vinci}} në Milano. Dallimi i madh i të ardhurave midis veriut dhe jugut sjell një «[[ndarja digjitale|ndarje digjitale]]».<ref>{{Cite journal|last=Alampi|first=Matteo|date=December 2007|title=Underdevelopment in Southern Italy: Traditional Setbacks and Modern Solutions|url=https://fisherpub.sjf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1047&context=intlstudies_masters|journal=Fisher Digital Publications|via=International Studies Masters|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Di Pietro|first=Giorgio|date=June 2021|title=Changes in Italy's education-related digital divide|journal=Economic Affairs|volume=41|issue=2|pages=252–270|doi=10.1111/ecaf.12471|issn=0265-0665|s2cid=237848271|doi-access=free|language=en}}</ref> === Turizmi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Turizmi në Itali|en|Tourism in Italy}}}} [[File:Positano - Fornillo Beach.jpg|thumb|Bregdeti i Amalfit është një nga destinacionet kryesore turistike të Italisë.<ref>[http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB "Foreign tourist numbers in Italy head towards new record"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601184213/http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB|date=2017-06-01}}. Marrë më 2017-05-21.</ref>]] Njerëzit e kanë vizituar Italinë prej shekujsh, por të parët që vizituan gadishullin për turizëm ishin aristokratët gjatë {{ill|Grand Tour|en|Grand Tour}}, i cili nisi në shekullin e 17-të dhe lulëzoi në shekujt e 18-të dhe të 19-të.<ref name="grand-tour">{{Cite web|title=Grand Tour|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/grand-tour|access-date=2022-05-06|language=it}}</ref> Kjo ishte një periudhë kur aristokratë evropianë, shumë prej të cilëve britanikë, vizitonin pjesë të Evropës, ku Italia ishte një destinacion i rëndësishëm.<ref name="grand-tour"/> Në Itali, ata vinin për të studiuar arkitekturën e lashtë, kulturën vendore dhe për të admiruar bukuritë natyrore të vendit.<ref>{{Cite web|title=Italy on the Grand Tour (Getty Exhibitions)|url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/grand_tour/what.html|access-date=2015-06-09|language=en}}</ref> Italia është vendi i dytë më i vizituar në botë, me gjithsej 74 milionë mbërritje në vitin 2024, pas [[Spanja|Spanjës]].<ref>{{cite web |title=Global and regional tourism performance |url=https://www.unwto.org/tourism-data/un-tourism-tourism-dashboard |access-date=2025-05-25|language=en}}</ref> Në vitin 2014, të ardhurat nga udhëtimet dhe turizmi ishin 163 miliardë euro (10% e PBB-së), ndërsa 1.082.000 vende pune lidheshin drejtpërdrejt me këtë sektor (5% e punësimit).<ref>{{Cite web|title=Travel & Tourism Economic Impact 2015 Italy |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152616/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|archive-date=2017-10-10|access-date=2017-05-20|publisher=World Travel and Tourism Council|language=en}}</ref> Interesi turistik përqendrohet kryesisht te [[Kultura e Italisë|kultura]], [[Kuzhina italiane|kuzhina]], [[Historia e Italisë|historia]], arkitektura, arti italian, vendet dhe itineraret fetare, turizmi i dasmave, bukuritë natyrore, jeta e natës, vendet nënujore dhe banjat termale.<ref>{{Cite web|date=February 2023|title=In Italia 11mila matrimoni stranieri, un turismo da 599 milioni|url=https://www.ansa.it/canale_viaggiart/it/notizie/speciali/2023/02/01/turismo-wedding-2-milioni-presenze-e-fatturato-599-mln_dcec4ad9-3ab8-4677-a303-6378020ac3a7.html|access-date=2023-02-02|language=it}}; {{Cite web|title=10 Migliori destinazioni italiane per vita notturna|url=https://www.travel365.it/migliori-destinazioni-italiane-per-vita-notturna.htm|access-date=2021-12-28|language=it}}</ref> Turizmi dimëror dhe veror zhvillohet në zona të [[Alpet|Alpeve]] dhe të [[Gadishulli Apenin|Apenineve]],<ref>{{Cite web|date=2017-07-30|title=VACANZE IN MONTAGNA IN ITALIA: IN INVERNO E IN ESTATE|url=https://www.alloggitaly.it/vacanze-in-montagna-in-italia|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> ndërsa turizmi bregdetar është i përhapur përgjatë zonave të [[Deti Mesdhe|Mesdheut]].<ref>{{Cite web|date=2018-02-14|title=Il turismo balneare|url=https://www.turismo-oggi.com/il-turismo-balneare.html|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Italia është destinacioni kryesor i turizmit të kroçerave në Mesdhe.<ref>{{Cite web|date=2022-04-27|title=Crociere, Cemar: 8,8 milioni di passeggeri nei porti italiani|url=https://www.lagenziadiviaggi.it/crociere-cemar-88-milioni-di-passeggeri-nei-porti-italiani|access-date=2022-05-13|language=it}}</ref> Fshatrat e vegjël historikë dhe artistikë promovohen nga shoqata {{ill|Fshatrat më të bukura të Italisë|en|I Borghi più belli d'Italia}} (emri i së cilës do të thotë fjalë për fjalë “Fshatrat më të bukura të Italisë”). Rajonet më të vizituara janë Veneto, Toskana, Lombardia, Emilia-Romagna dhe Lacio.<ref>{{Cite web|title=Number of nights spent in tourist accommodation establishments in the top 20 EU-28 tourist regions, by NUTS 2 regions, 2015 (million nights spent) RYB17 – Statistics Explained |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Number_of_nights_spent_in_tourist_accommodation_establishments_in_the_top_20_EU-28_tourist_regions,_by_NUTS_2_regions,_2015_(million_nights_spent)_RYB17.png|access-date=2022-04-17|publisher=European Commission|language=en}}</ref> Roma është qyteti i tretë më i vizituar në Evropë dhe i 12-ti në botë, me 9,4 milionë mbërritje në vitin 2017.<ref>{{Cite web|title=Ranking the 30 Most-Visited Cities in the World|url=https://www.travelpulse.com/news/destinations/ranking-the-30-most-visited-cities-in-the-world.html|website=TravelPulse|language=en}}</ref> Venecia dhe Firencia janë ndër 100 destinacionet më të vizituara në botë. Italia ka më shumë {{ill|Vende të Trashëgimisë Botërore|en|World Heritage Sites}} se çdo vend tjetër: 62,<ref>{{Cite web|title=The World Heritage Convention|url=https://whc.unesco.org/en/convention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention|archive-date=2016-08-27|access-date=2021-08-01|publisher=UNESCO|language=en}}</ref> nga të cilat 56 janë kulturore dhe 6 natyrore.<ref>{{Cite web|title=Italy|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201134320/http://whc.unesco.org/en/statesparties/it|archive-date=2021-12-01|access-date=2019-04-09|publisher=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> == Demografia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Demografia e Italisë|en|Demographics of Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Italianët|en|Italians}} · {{ill|Migrimi i brendshëm në Itali|en|Internal migration in Italy}} · {{ill|Diaspora italiane|en|Italian diaspora}} · {{ill|Historia gjenetike e Italisë|en|Genetic history of Italy}} · {{ill|Lista e qyteteve të Italisë|en|List of cities in Italy}}}} [[File:Map of population density in Italy (2011 census) alt colours.jpg|thumb|Harta e dendësisë së popullsisë së Italisë (regjistrimi i popullsisë i vitit 2011)]] [[File:Map of the Italian Diaspora in the World.svg|thumb|{{ill|Diaspora italiane|en|Italian diaspora}} në botë]] Në vitin 2025, Italia kishte 58.915.561 banorë.<ref name="population" /> Dendësia e popullsisë prej 195 banorësh/km² është më e lartë se në shumicën e vendeve të Evropës Perëndimore. Megjithatë, shpërndarja është e pabarabartë: zonat me dendësinë më të lartë të popullsisë janë Lugina e Po-së (ku jeton pothuajse gjysma e popullsisë) dhe zonat metropolitane të Romës e Napolit, ndërsa rajone të gjera, si Alpet dhe malësitë e Apenineve, pllajat e Bazilikatës dhe ishulli i Sardenjës, si edhe pjesa më e madhe e Sicilisë, janë pak të populluara. Popullsia e Italisë pothuajse u dyfishua gjatë shekullit XX, por rritja nuk ishte e njëtrajtshme, për shkak të {{ill|Migrimit të brendshëm në Itali|en|Internal migration in Italy|lt=migrimit të brendshëm nga jugu rural drejt veriut industrial}}, i nxitur nga {{ill|Mrekullia ekonomike italiane|en|Italian economic miracle}} e viteve 1950–1960. Nivelet e larta të lindshmërisë vazhduan deri në vitet 1970, pas së cilës nisën të binin; norma e përgjithshme e lindshmërisë arriti nivelin më të ulët historik, 1,2 fëmijë për grua, në vitin 1995, shumë më poshtë se niveli i zëvendësimit prej 2,1 dhe dukshëm nën kulmin prej 5 në vitin 1883.<ref>{{Citation|last=Max Roser|title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries|work={{ill|Our World in Data|en|Our World in Data}}, {{ill|Gapminder Foundation|en|Gapminder Foundation}}|year=2014|url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|access-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807185906/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|archive-date=2018-08-07|url-status=dead|language=en}}</ref> Që nga viti 2008, kur norma u rrit lehtë në 1,4,<ref>{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Average number of children born per woman 2005–2008|url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171708/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|archive-date=2011-08-10|access-date=2009-05-03|language=it}}</ref><ref>{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Crude birth rates, mortality rates and marriage rates 2005–2008|url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171721/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|archive-date=2011-08-10|access-date=2009-05-10|language=it}}</ref> numri i lindjeve ka rënë vazhdimisht çdo vit, duke arritur një rekord të ulët prej 379.000 në vitin 2023 — numrin më të vogël që prej vitit 1861.<ref name="www.reuters.com">[https://www.reuters.com/world/europe/births-fall-italy-15th-year-running-record-low-2024-03-29/ Lindjet në Itali bien për të 15-in vit radhazi, duke arritur nivelin më të ulët historik] | Reuters</ref> Në vitin 2024, kjo normë ishte 1,2.<ref>{{Cite news|last=Jones|first=Tobias|date=2024-01-03|title=Boosting Italy's birthrate has become a patriotic cause for the far right. But it's an idea that's doomed|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/03/italy-birthrate-far-right-population-immigration-giorgia-meloni|access-date=2024-05-29|work=The Guardian|language=en|issn=0261-3077}}</ref> Si pasojë e këtyre prirjeve, popullsia e Italisë po plaket me shpejtësi dhe po zvogëlohet gradualisht. Gati një në katër italianë është mbi 65 vjeç,<ref name="www.reuters.com" /> dhe vendi ka {{ill|Lista e vendeve sipas moshës mediane|en|List of countries by median age|lt=popullsinë e katërt më të moshuar në botë}}, me moshë mediane 48 vjeç dhe moshë mesatare 46,6 vjeç.<ref name="cia.gov" /><ref>{{Cite web|title=Aging population of Italy|url=https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|access-date=2024-05-29|website=Statista|language=en|archive-date=2024-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041428/https://web.archive.org/web/20240529041428/https://web.archive.org/web/20240529041428/https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|url-status=live}}</ref> Popullsia e përgjithshme ka rënë vazhdimisht që nga viti 2014 dhe vlerësohet se në vitin 2024 ra pak nën 59 milionë, një humbje kumulative prej më shumë se 1,36 milionë banorësh brenda një dekade.<ref>{{Cite web|last1=Nadeau|first1=Barbie Latza|last2=Di Donato|first2=Valentina|last3=Mortensen|first3=Antonia|date=2023-05-17|title='Low fertility trap': Why Italy's falling birth rate is causing alarm|url=https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|access-date=2024-05-29|website=CNN|language=en|archive-date=2024-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041430/https://web.archive.org/web/20240529041430/https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|url-status=live}}</ref> Nga fundi i shekullit XIX deri në vitet 1960, Italia ishte vend i emigrimit masiv. Në vitet kulmore të {{ill|Diasporës italiane|en|Italian diaspora}}, midis viteve 1898 dhe 1914, emigronin rreth 750.000 italianë çdo vit.<ref>{{Cite web|date=1999-08-15|title=Causes of the Italian mass emigration|url=http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701010600/http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey=|archive-date=2009-07-01|access-date=2014-08-11|publisher=ThinkQuest Library|language=en}}</ref> Diaspora përfshinte më shumë se 25 milionë italianë dhe konsiderohet migrimi masiv më i madh i kohëve të fundit.<ref>Favero, Luigi e Tassello, Graziano. ''Cent'anni di emigrazione italiana (1861–1961)'' Hyrje</ref> === Imigrimi === {{Hatnote|Artikuj kryesorë: {{ill|Imigrimi në Itali|en|Immigration to Italy}} dhe {{ill|Kriza evropiane e migrantëve e vitit 2015|en|2015 European migrant crisis}}}} [[File:Italy, foreign residents as a percentage of the total population, 2011.svg|thumb|Banorët e huaj si përqindje e popullsisë rajonale (regjistrimi i vitit 2011)]] Në vitet 1980, Italia, deri atëherë një shoqëri homogjene nga ana gjuhësore dhe kulturore, nisi të tërhiqte flukse të konsiderueshme emigrantësh.<ref>{{Cite book|last=Allen|first=Beverly|url=https://archive.org/details/revisioningitaly00beve|title=Revisioning Italy national identity and global culture|date=1997|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-2727-1|location=Minneapolis|page=[https://archive.org/details/revisioningitaly00beve/page/169 169]|url-access=registration|language=en}}</ref> Pas [[Rënia e Murit të Berlinit|rënies së Murit të Berlinit]] dhe [[Perdja e Hekurt|rënies së Perdes së Hekurt]], valët e migrimit nisën nga shumë vende ish-socialiste të Evropës Lindore. Bashkimi Evropian u zgjerua [[Zgjerimi i Bashkimit Evropian i vitit 2004|më 2004]], më 2007 (me Rumaninë dhe Bullgarinë) dhe më 2013 (me [[Kroacia|Kroacinë]]). Burime të tjera të imigrimit kanë qenë Afrika e Veriut fqinje, rajoni Azi-Paqësor,<ref>{{Cite web|title=Milan police in Chinatown clash|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6550725.stm|website=BBC News|date=13 April 2007|language=en}}</ref> [[Filipinet]] dhe Amerika Latine. Më 2010, popullsia e lindur jashtë vendit vinte nga këto rajone: Evropa (54%), Afrika (22%), Azia (16%), Amerika (8%) dhe Oqeania (0,06%). Shpërndarja e popullsisë së huaj ndryshon sipas rajonit: më 2020, 61% e shtetasve të huaj jetonin në veri, 24% në qendër, 11% në jug dhe 4% në ishuj.<ref>{{Cite web|title=XXIX Rapporto Immigrazione 2020|url=https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|access-date=2021-12-31|language=it|archive-date=2021-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231222417/https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|url-status=live}}</ref> Më 2021, Italia kishte rreth 5,2 milionë banorë të huaj,<ref name="id2020"/><ref>{{Cite web|title=Population on 1 January by sex, country of birth and broad group of citizenship|url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|access-date=2023-08-28|archive-date=2023-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230121154457/https://ec.europa.eu/eurostat/web/main/eurostat/web/main/help/faq/data-services|url-status=live|language=en}}</ref> që përbënin 9% të popullsisë. Këto shifra përfshijnë mbi gjysmë milioni fëmijë të lindur në Itali nga shtetas të huaj, por nuk përfshijnë shtetasit e huaj që më pas morën shtetësinë italiane;<ref>{{Cite web|title=Immigrants.Stat|url=http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709143540/http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|archive-date=2017-07-09|access-date=2017-06-15|publisher=Istat|language=en}}</ref> më 2016, rreth 201.000 persona u bënë shtetas italianë.<ref>{{Cite web|title=National demographic balance 2016|url=https://www.istat.it/en/archive/201143|access-date=2017-06-15|publisher=Istat|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010180410/https://www.istat.it/en/archive/201143|url-status=live|language=en}}</ref> Shifrat zyrtare nuk përfshijnë as [[imigrantët e paligjshëm]], numri i të cilëve vlerësohej në 670.000 më 2008.<ref>{{Cite web|last=Rosenthal|first=Elisabeth|title=Italy cracks down on illegal immigration|url=https://archive.boston.com/news/world/europe/articles/2008/05/16/italy_cracks_down_on_illegal_immigration/|website=The Boston Globe|date=2008-05-16|language=en}}</ref> Rreth një milion shtetas [[Diaspora rumune|rumunë]] janë regjistruar si banues në Itali, duke përbërë popullsinë më të madhe migrante. === Gjuhët === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: Gjuhët e Italisë, Gjuha italiane, Italishtja rajonale dhe Shpërndarja gjeografike e folësve të italishtes}} [[File:Linguistic map of Italy.png|thumb|Harta e [[Gjuhët e Italisë|gjuhëve që fliten në Itali]]]] Gjuha zyrtare e Italisë është [[Gjuha italiane|italishtja]].<ref name="lang">{{Cite web|title=Legge 15 Dicembre 1999, n. 482 "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche" pubblicata nella Gazzetta Ufficiale n. 297 del 20 dicembre 1999|url=http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512051856/http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|archive-date=2015-05-12|access-date=2014-12-02|publisher=[[Kuvendi i Italisë]]|language=it}}</ref><ref>Statuto Speciale per il Trentino-Alto Adige, Art. 99</ref> Në mbarë botën vlerësohet se ka 64 milionë folës amtare të italishtes,<ref>[https://www.ethnologue.com/language/ita Gjuha italiane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150730230004/http://www.ethnologue.com/language/ita|date=30 korrik 2015}} Ethnologue.com; {{Cite web|date=February 2006|title=Eurobarometer – Europeans and their languages|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430202903/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|archive-date=2011-04-30|format=485&nbsp;KB|language=en}}; [[Nationalencyklopedin]], «Världens 100 största språk 2007» (100 gjuhët më të mëdha në botë në vitin 2007)</ref> ndërsa 21 milionë të tjerë e përdorin si gjuhë të dytë.<ref>[http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian Gjuha italiane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502004444/http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian|date=2 maj 2014}} Universiteti i Leicesterit</ref> Italishtja flitet shpesh në mënyrë amtare si një [[Italishtja rajonale|dialekt rajonal]], i cili nuk duhet ngatërruar me gjuhët rajonale dhe të pakicave të Italisë;<ref>{{Cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218184822/http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|archive-date=2016-12-18|access-date=2018-01-02|publisher=UNESCO|language=en}}; {{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|title=Italian language|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2008-11-03|access-date=2009-11-19|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091129081859/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|archive-date=2009-11-29|language=en}}</ref> megjithatë, gjatë shekullit XX, krijimi i një sistemi arsimor kombëtar çoi në pakësimin e dialekteve rajonale. Standardizimi u zgjerua më tej gjatë viteve 1950 dhe 1960, si pasojë e rritjes ekonomike dhe përhapjes së [[Mediat në Itali|medias masive]] dhe televizionit. Njihen zyrtarisht dymbëdhjetë «gjuhë historike të pakicave»: shqipja, [[Gjuha katalane|katalanishtja]], gjermanishtja, greqishtja, sllovenishtja, kroatishtja, frëngjishtja, franko-provansalishtja, friulanishtja, [[Gjuha ladine|ladinishtja]], [[Gjuha oksitane|oksitanishtja]] dhe sardinishtja.<ref name="lang"/> Katër prej tyre kanë status bashkëzyrtar në rajonet përkatëse: frëngjishtja në [[Lugina e Aostës|Luginën e Aostës]];<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 4, Statuto speciale per la Valle d'Aosta</ref> gjermanishtja në [[Provinca autonome e Bolcanos|Tirolin e Jugut]], ndërsa ladinishtja gjithashtu në disa pjesë të së njëjtës provincë dhe në pjesë të [[Provinca Autonome e Trentos|Trentinos]] fqinje;<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 5, Statuto speciale per il Trentino-Alto Adige</ref> si dhe [[Gjuha sllovene|sllovenishtja]] në [[Provinca e Triestes|provincën e Triestes]], [[Provinca e Goricias|provincën e Goricias]] dhe [[Provinca e Udines|provincën e Udines]].<ref>L. cost. 31 gennaio 1963, n. 1, Statuto speciale della Regione Friuli-Venezia Giulia</ref> Gjuhët e tjera të përfshira në Ethnologue, ISO dhe UNESCO nuk njihen nga ligji italian. Ashtu si Franca, Italia e ka nënshkruar [[Karta Evropiane për Gjuhët Rajonale ose Minoritare|Kartën Evropiane për Gjuhët Rajonale ose Minoritare]], por nuk e ka ratifikuar.<ref>{{Cite web|title=Ready for Ratification|url=https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103133317/https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|archive-date=2018-01-03|publisher=Qendra Evropiane për Çështjet e Minoriteteve|language=en}}</ref><ref>elen.ngo: [https://elen.ngo/2023/10/11/elen-calls-on-italy-to-ratify-the-european-charter-for-regional-or-minority-languages-at-its-meeting-in-sardinia/ ''ELEN calls on Italy to ratify the European Charter for Regional or Minority Languages at its meeting in Sardinia''] (11 tetor 2023)</ref> Për shkak të imigracionit të kohëve të fundit, në Itali ka popullsi të konsiderueshme, gjuha amtare e të cilave nuk është as italishtja dhe as një gjuhë rajonale. Sipas [[Instituti Kombëtar i Statistikave i Italisë|Institutit Kombëtar të Statistikave të Italisë]], në vitin 2012 rumanishtja ishte gjuha amtare më e përhapur ndër banorët e huaj: gati 800.000 persona e flisnin rumanishten si gjuhë të parë (22% e banorëve të huaj të moshës gjashtë vjeç e lart). Gjuhë të tjera amtare të përhapura ishin arabishtja (e folur nga mbi 475.000 persona; 13% e banorëve të huaj), shqipja (380.000) dhe spanjishtja (255.000).<ref>{{Cite web|date=2014-07-24|title=Linguistic diversity among foreign citizens in Italy|url=http://www.istat.it/en/archive/129304|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140730134706/http://www.istat.it/en/archive/129304|archive-date=2014-07-30|access-date=2014-07-27|publisher=Instituti Kombëtar i Statistikave i Italisë|language=en}}</ref> === Feja === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kisha Katolike në Itali|en|Catholic Church in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e katedraleve në Itali|en|List of cathedrals in Italy}}}} [[Skeda:PonteSantAngeloRom.jpg|thumb|upright=1.1|Bazilika e [[Shën Pjetrit]] parë nga [[Tiberi]]; në sfond [[Kodra e Vatikanit]], ndërsa në të djathtë, në Romë, [[Castel Sant'Angelo]]. Si bazilika, ashtu edhe kodra janë pjesë e shtetit sovran të [[Qyteti i Vatikanit|Vatikanit]], të [[Selia e Shenjtë|Selisë së Shenjtë]] të [[Kisha Katolike Romake|Kishës Katolike Romake]].]] [[Selia e Shenjtë]], juridiksioni peshkopal i [[Dioqeza e Romës|Romës]], përfshin qeverinë e [[Vatikani|Qytetit të Vatikanit]] dhe [[Kisha Katolike Romake|Kishën Katolike Romake]] mbarëbotërore. Ajo njihet si entitet [[Sovraniteti|sovran]], i drejtuar nga papa, i cili është edhe peshkopi i Romës, me të cilin mund të vendosen marrëdhënie diplomatike.<ref>Teksti është marrë drejtpërdrejt nga {{Cite web|title=Country Profile: Vatican City State|url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231084624/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|archive-date=2010-12-31|access-date=2016-02-05|language=en}} (parë më 14 dhjetor 2011), në faqen e internetit të Ministrisë së Jashtme dhe të Komonuelthit të Mbretërisë së Bashkuar.</ref>{{Efn|Sovraniteti i Selisë së Shenjtë është njohur shprehimisht në shumë marrëveshje ndërkombëtare dhe theksohet veçanërisht në nenin 2 të [[Traktati Lateran|Traktatit Lateran]] të 11 shkurtit 1929, ku thuhet se «Italia e njeh sovranitetin e Selisë së Shenjtë në çështjet ndërkombëtare si një atribut të qenësishëm, në përputhje me traditat e saj dhe kërkesat e misionit të saj në botë» ([http://www.aloha.net/~mikesch/treaty.htm Traktati Lateran, përkthim në anglisht]).}} Historikisht, Italia është dominuar nga katolicizmi.<ref name="Dell'orto">{{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=2023-10-05|title=The Nones: Italy|url=https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|access-date=2023-10-06|work=Associated Press News|archive-date=2023-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005133701/https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|url-status=live|language=en}}; {{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=2023-10-05|title=From cradle to casket, life for Italians changes as Catholic faith loses relevance|url=https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|access-date=2023-10-06|work=Associated Press News|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007220721/https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|url-status=live|language=en}}</ref> Shumica e katolikëve janë të tillë vetëm nominalisht; [[Associated Press]] e përshkroi [[Krishterimi në Itali|katolicizmin italian]] si «të përqafuar nominalisht, por të praktikuar rrallë».<ref name="Dell'orto"/> Rreth vitit 2010, Italia kishte popullsinë e pestë më të madhe katolike në botë dhe më të madhen në Evropë.<ref>{{Cite web|date=2013-02-13|title=The Global Catholic Population|url=https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=2020-11-21|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125003604/https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population/|url-status=live|language=en}}</ref><ref>Selia e Shenjtë boton çdo vit një «Vjetar statistikor të Kishës».</ref> Që prej vitit 1985, katolicizmi nuk është më [[Feja shtetërore|fe shtetërore]].<ref>{{Cite news|date=1985-06-04|title=Catholicism No Longer Italy's State Religion|url=http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020143004/http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|archive-date=2013-10-20|access-date=2013-09-07|work=Sun Sentinel|language=en}}</ref> Në vitin 2011, pakicat e krishtera përfshinin rreth 1,5 milion të krishterë ortodoksë, ndërsa [[Protestantizmi|protestantizmi]] po rritej.<ref>{{Cite book|last=Leustean|first=Lucian N.|title=Eastern Christianity and Politics in the Twenty-First Century|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-0-4156-8490-3|page=723|language=en}}</ref> Për shekuj me radhë, Italia ka mirëpritur hebrenj të dëbuar nga vende të tjera, veçanërisht nga Spanja. Megjithatë, rreth 20% e hebrenjve italianë u vranë gjatë [[Holokausti|Holokaustit]].<ref>{{Cite book|last=Dawidowicz, Lucy S.|title=The war against the Jews, 1933–1945|publisher=Bantam Books|year=1986|isbn=978-0-5533-4302-1|location=New York|page=403|language=en}}</ref> Kjo, së bashku me emigrimin para dhe pas Luftës së Dytë Botërore, ka bërë që numri i tyre të bjerë në rreth 28.000.<ref>{{Cite web|title=The Jewish Community of Italy (Unione delle Comunita Ebraiche Italiane)|url=http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313095857/http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|archive-date=2013-03-13|access-date=2014-08-25|publisher=European Jewish Congress|language=en}}</ref> Në Itali ka 120.000 hinduistë<ref>{{Cite web|date=2019-11-04|title=Eurispes, risultati del primo Rapporto di ricerca su "L'Induismo in Italia"|url=https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia|access-date=2021-12-31|language=it|archive-date=2021-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231223926/https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia/|url-status=live}}</ref> dhe 70.000 sikë.<ref>{{Cite web|date=2004-11-15|title=NRI Sikhs in Italy|url=https://www.nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207031755/http://nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|archive-date=2011-02-07|access-date=2010-10-30|publisher=Nriinternet.com|language=en}}</ref> Shteti u shpërndan komuniteteve fetare të njohura një pjesë të të ardhurave nga tatimi, sipas një skeme të njohur si «tetë për mijë». Dhurimet lejohen për komunitetet e krishtera, hebraike, budiste dhe hindu; megjithatë, Islami mbetet i përjashtuar, pasi asnjë komunitet mysliman nuk ka nënshkruar marrëveshje konkordati.<ref>{{Cite web|date=2003-04-07|title=Italy: Islam denied income tax revenue – Adnkronos Religion|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620070907/http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|archive-date=2013-06-20|access-date=2013-06-02|publisher=Adnkronos.com|language=en}}</ref> Tatimpaguesit që nuk dëshirojnë të financojnë një fe, e kontribuojnë pjesën e tyre në sistemin e mirëqenies sociale.<ref>[https://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm#_Toc278992388 Dossieri BI0350 i Dhomës së Deputetëve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927211619/http://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm|date=27 shtator 2013}}. Documenti.camera.it (10 mars 1998). Marrë më 12 korrik 2013.</ref> === Arsimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Arsimi në Itali|en|Education in Italy}}}} [[Skeda:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[Universiteti i Bolonjës|Universiteti i Bolonjës]], i themeluar më 1088 e.s., është {{ill|universiteti më i vjetër në funksionim të vazhdueshëm|en|List of oldest universities in continuous operation}} në botë.]] Arsimi është i detyrueshëm dhe falas për moshat nga gjashtë deri në gjashtëmbëdhjetë vjeç,<ref>{{Cite web|title=Law 27 December 2007, n.296 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121206012402/http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|archive-date=2012-12-06|access-date=2012-09-30|publisher=Italian Parliament|language=it}}</ref> dhe përbëhet nga pesë nivele: kopshti i fëmijëve, arsimi fillor, arsimi i mesëm i ulët, arsimi i mesëm i lartë dhe universiteti.<ref>{{Cite web|title=Human Development Reports|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|archive-date=2011-04-29|access-date=2014-01-18|publisher=Hdr.undp.org|language=en}}</ref> Arsimi fillor zgjat tetë vjet. Nxënësit marrin arsim bazë në gjuhën italiane, anglisht, matematikë, shkenca natyrore, histori, gjeografi, shkenca shoqërore, edukim fizik, arte pamore dhe muzikë. Arsimi i mesëm zgjat pesë vjet dhe përfshin tri lloje tradicionale shkollash, të përqendruara në nivele të ndryshme akademike: liceu i përgatit nxënësit për studimet universitare me program klasik ose shkencor, ndërsa *istituto tecnico* dhe *istituto professionale* i përgatisin për profesione të ndryshme. Në vitin 2018, arsimi i mesëm u vlerësua nën mesataren e vendeve të [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik|OECD-së]].<ref name="oecd.org">{{Cite web|title=PISA 2018 results|url=https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|access-date=2021-04-06|website=oecd.org|archive-date=2019-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203141933/https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|url-status=live|language=en}}</ref> Italia shënoi rezultate nën mesataren e OECD-së në lexim dhe shkenca, dhe afër mesatares së saj në matematikë.<ref name="oecd.org"/> Ekziston një hendek i madh midis shkollave të veriut, rezultatet e të cilave janë afër mesatares, dhe atyre të jugut, ku rezultatet ishin shumë më të dobëta.<ref>{{Cite web|title=The literacy divide: territorial differences in the Italian education system|url=http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015624/http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|archive-date=2015-11-17|access-date=2015-11-16|publisher=Parthenope University of Naples|language=en}}</ref> Arsimi terciar ndahet midis universiteteve publike, universiteteve private dhe shkollave të larta prestigjioze e përzgjedhëse, si {{ill|Scuola Normale Superiore di Pisa|en|Scuola Normale Superiore di Pisa}}. Tridhjetë e tre universitete italiane u renditën ndër 500 më të mirat në botë në vitin 2019.<ref>{{Cite web|year=2019|title=Number of top-ranked universities by country in Europe|url=https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe|publisher=jakubmarian.com|access-date=2019-05-18|archive-date=2019-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518113438/https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe/|url-status=live|language=en}}</ref> [[Universiteti i Bolonjës|Universiteti i Bolonjës]], i themeluar më 1088, është universiteti më i vjetër që funksionon ende,<ref>{{Cite book|title=The heritage of European universities|edition=2nd|series=Higher Education Series|volume=7|publisher=Council of Europe|year=2006|author=Nuria Sanz|author2=Sjur Bergan|page=136|isbn=978-92-871-6121-5|language=en}}</ref> si dhe një nga institucionet akademike më të rëndësishme në Evropë.<ref>{{Cite news|date=2017-07-03|title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima|url=http://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308|work=La Repubblica|access-date=2018-09-10|archive-date=2018-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910204704/https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/|url-status=live|language=it}}</ref> Universiteti Bocconi, Università Cattolica del Sacro Cuore, LUISS, {{ill|Universiteti Politeknik i Torinos|en|Polytechnic University of Turin}}, {{ill|Universiteti Politeknik i Milanos|en|Polytechnic University of Milan}}, [[Universiteti i Romës La Sapienza]] dhe [[Universiteti i Milanos]] renditen gjithashtu ndër më të mirët.<ref>{{Cite web|year=2015|title=Academic Ranking of World Universities 2015 |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030134046/http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|archive-date=2015-10-30|access-date=2015-10-29|publisher=Shanghai Ranking Consultancy|language=en}}</ref> === Shëndetësia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Shëndetësia në Itali|en|Health in Italy}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Kujdesi shëndetësor në Itali|en|Healthcare in Italy}}}} [[File:Oil-1383546 1920.jpg|thumb|right|[[Vaji i ullirit]] dhe perimet janë përbërës thelbësorë të dietës mesdhetare.<ref>{{Cite journal|last1=Duarte, A.|last2=Fernandes, J.|last3=Bernardes, J.|last4=Miguel, G.|year=2016|title=Citrus as a Component of the Mediterranean Diet|url=https://www.researchgate.net/publication/311911612|journal=Journal of Spatial and Organizational Dynamics|volume=4|pages=289–304|access-date=2021-01-26|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001220519/https://www.researchgate.net/publication/311911612|url-status=live|language=en}}</ref>]] Në vitin 2015, jetëgjatësia në Itali ishte 80,5 vjet për burrat dhe 84,8 vjet për gratë, duke e renditur vendin të [[Lista e vendeve sipas jetëgjatësisë|pestën në botë]].<ref>{{Cite web|year=2016|title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |url=https://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623023234/http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|archive-date=2016-06-23|access-date=2016-06-27|publisher=World Health Organization|language=en}}</ref> Krahasuar me vendet e tjera perëndimore, Italia ka një normë të ulët të obezitetit te të rriturit (nën 10%<ref>{{Cite web|title=Global Prevalence of Adult Obesity|url=http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327044232/http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|archive-date=2009-03-27|access-date=2008-01-29|publisher=International Obesity Taskforce|language=en}}</ref>), pasi përfitimet shëndetësore të {{ill|dietës mesdhetare|en|Mediterranean diet|lt=dietës mesdhetare}} janë shumë të rëndësishme.<ref>{{Cite journal|last1=Dinu|first1=M|last2=Pagliai|first2=G|last3=Casini|first3=A|author-link3=Angela Casini|last4=Sofi|first4=F|date=2017-05-10|title=Mediterranean diet and multiple health outcomes: an umbrella review of meta-analyses of observational studies and randomised trials.|journal=European Journal of Clinical Nutrition|volume=72|issue=1|pages=30–43|doi=10.1038/ejcn.2017.58|pmid=28488692|s2cid=7702206|hdl-access=free|hdl=2158/1081996|language=en}}</ref> Në vitin 2013, [[UNESCO]], me nismën e Italisë, e shtoi dietën mesdhetare në {{ill|Listën përfaqësuese të trashëgimisë kulturore jomateriale të njerëzimit|en|Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|lt=Listën përfaqësuese të trashëgimisë kulturore jomateriale të njerëzimit}} të Italisë, Marokut, Spanjës, Portugalisë, Greqisë, Qipros dhe Kroacisë.<ref>{{Cite web|title=UNESCO Culture Sector, Eighth Session of the Intergovernmental Committee (8.COM) – from 2 to 7 December 2013 |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00473|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220125948/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00473|archive-date=2013-12-20|access-date=2014-04-03|language=en}}; {{Cite web|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00884|access-date=2014-04-03|title=UNESCO – Culture – Intangible Heritage – Lists & Register – Inscribed Elements – Mediterranean Diet|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415064011/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00884|archive-date=2014-04-15|language=en}}</ref> Përqindja e duhanpirësve të përditshëm ishte 22% në vitin 2012, nga 24% në vitin 2000, por mbetej mbi mesataren e OECD-së.<ref>{{Cite web|year=2014|title=OECD Health Statistics 2014 How Does Italy Compare? |url=http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924133234/http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|archive-date=2015-09-24|publisher=OECD|language=en}}</ref> Që prej vitit 2005, pirja e duhanit në vende publike është kufizuar në «dhoma të ajrosura posaçërisht».<ref>{{Cite news|title=Smoking Ban Begins in Italy {{!}} Europe {{!}} DW.COM {{!}} 10 January 2005|url=http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621143640/http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|archive-date=2015-06-21|access-date=2010-08-01|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> Që prej vitit 1978, shteti administron një sistem publik të kujdesit shëndetësor universal.<ref>{{Cite web|title=Italy – Health|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064229/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|archive-date=2009-07-01|access-date=2010-08-02|publisher=Dev.prenhall.com|language=en}}</ref> Megjithatë, kujdesi shëndetësor u ofrohet të gjithë qytetarëve dhe banorëve nëpërmjet një sistemi të përzier publik dhe privat. Pjesa publike është [[Servizio Sanitario Nazionale]], e organizuar nën Ministrinë e Shëndetësisë dhe e administruar në mënyrë të decentralizuar në nivel rajonal. Shpenzimet për kujdesin shëndetësor përbënin 10% të PBB-së në vitin 2020. Sistemi italian i kujdesit shëndetësor është renditur vazhdimisht ndër më të mirët në botë;<ref>{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|access-date=2015-09-07|publisher=Photius.com|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live|language=en}}; {{Cite news|date=2017-03-20|title=Italy's Struggling Economy Has World's Healthiest People|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|access-date=2020-12-09|archive-date=2022-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006112037/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|url-status=live|language=en}}</ref> sipas një studimi të [[Organizata Botërore e Shëndetësisë|Organizatës Botërore të Shëndetësisë]] (OBSH) që daton nga viti 2000, Italia kishte sistemin e dytë më të mirë të kujdesit shëndetësor në botë për sa i përket efikasitetit të shpenzimeve dhe qasjes së qytetarëve në kujdesin publik, pas Francës.<ref>{{Cite journal|last1=Maio|first1=Vittorio|last2=Manzoli|first2=L|date=2002|title=The Italian health care system: W.H.O. Ranking versus public perception.|url=https://www.researchgate.net/publication/285698246|journal=P and T|volume=27|pages=301–308|language=en}}</ref> == Kultura == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kultura e Italisë|en|Culture of Italy}}}} Italia është një nga djepet kryesore të qytetërimit perëndimor dhe një fuqi e madhe kulturore.<ref>Ndër të tjera, Italia është përshkruar si «fuqi e madhe kulturore» nga [https://www.washingtonpost.com/entertainment/coming-to-the-us-the-year-of-italian-culture-2013/2012/10/15/29f404a8-1703-11e2-9855-71f2b202721b_story.html ''The Washington Post''], presidenti amerikan [[Barack Obama]] dhe ish-ministri i Punëve të Jashtme [[Giulio Terzi di Sant'Agata]]. {{Cite web |url=http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |title=Italy, a cultural superpower |date=2012-06-02 |access-date=2021-01-25 |archive-date=2014-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226231012/http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |url-status=bot: unknown |language=en }}.</ref> Kultura e saj është formësuar nga një mori zakonesh rajonale dhe qendrash vendore të pushtetit e të patronazhit.<ref>{{Cite book|last=Killinger|first=Charles|url=https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3|title=Culture and customs of Italy|publisher=Greenwood Press|year=2005|isbn=978-0-3133-2489-5|edition=1. publ.|location=Westport, Conn.|page=[https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3 3]|language=en}}</ref> Vendi ka dhënë kontribute të rëndësishme në trashëgiminë [[Kultura e Evropës|kulturore]] dhe [[Historia e Evropës|historike]] të Evropës.<ref>{{Cite book|last=Cole|first=Alison|title=Virtue and magnificence: art of the Italian Renaissance courts|publisher=H.N. Abrams|year=1995|isbn=978-0-8109-2733-9|location=New York|language=en}}</ref> === Arkitektura === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Arkitektura italiane|en|Italian architecture}}}} [[File:Reggia di Caserta - panoramio - Carlo Pelagalli (2).jpg|thumb|right|[[Pallati Mbretëror i Kazertës]] është ish-rezidenca mbretërore më e madhe në botë.<ref>{{Cite web |last=Chronopoulou |first=Angeliki |date=2024-01-23 |title=Reggia Di Caserta Historical Overview |url=https://www.academia.edu/44592878 |access-date=2024-01-23 |website=Academia |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qTdlAQAAQBAJ|title=Dictionnaire amoureux de Versailles|first=Franck|last=FERRAND|date=2013-10-24|publisher=Place des éditeurs|isbn=9782259222679 |via=Google Books|language=fr}}</ref>]] Italia njihet për arritjet e saj arkitekturore,<ref>[http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp Architecture in Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115053940/http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp|date=2012-01-15}}, ItalyTravel.com</ref> si ndërtimi i harqeve, kupolave dhe strukturave të ngjashme në Romën e lashtë, themelimi i lëvizjes arkitekturore të [[Arkitektura e rilindjes|Rilindjes]] nga fundi i shekullit XIV deri në shekullin XVI, si dhe zhvillimi i palladianizmit, një stil që frymëzoi lëvizje si [[Arkitektura neoklasike|arkitektura neoklasike]] dhe ndikoi në projektimin e vilave në mbarë botën, veçanërisht në Mbretërinë e Bashkuar dhe në Shtetet e Bashkuara, nga fundi i shekullit XVII deri në fillim të shekullit XX. Të parët që nisën një varg të dallueshëm modelesh ishin grekët dhe etruskët; më pas erdhi arkitektura klasike romake,<ref>Sear, Frank. [https://books.google.com/books?id=Rkdt_p6uvw0C&pg=PA10 ''Roman architecture.''] Cornell University Press, 1983. f. 10. Web. 23 shtator 2011.</ref> e ndjekur nga ringjallja e saj gjatë Rilindjes dhe zhvillimi i saj në epokën baroke. Koncepti i krishterë i bazilikës, një stil që mbizotëroi në Mesjetë, u krijua në Romë.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp Italy Architecture: Early Christian and Byzanthine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328131150/http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp|date=2013-03-28}}, ItalyTravel.com</ref> [[Arkitektura romanike|Arkitektura romanike]], e cila lulëzoi afërsisht nga viti 800 deri në vitin 1100 e.s., ishte një nga periudhat më të frytshme dhe krijuese të arkitekturës italiane. Gjatë saj u ndërtuan kryevepra si [[Kulla e pjerrët e Pizës]] dhe [[Bazilika e Sant'Ambrogios]] në Milano. Ajo njihej për përdorimin e harqeve romake, dritareve me xham të ngjyrosur dhe kolonave të lakuara. Risia kryesore e arkitekturës romanike italiane ishte [[Qemeri|qemeri]], që nuk ishte parë më parë në arkitekturën perëndimore.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp Italy Architecture: Romanesque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328120342/http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp|date=2013-03-28}}, ItalyTravel.com</ref> Arkitektura italiane u zhvillua ndjeshëm gjatë [[Rilindja|Rilindjes]]. [[Filippo Brunelleschi]] kontribuoi në projektimin arkitekturor me kupolën e [[Katedralja e Firences|Katedrales së Firences]], një arritje inxhinierike që nuk ishte parë që nga lashtësia.<ref>{{Cite book|last1=Campbell|first1=Stephen JCampbell|title=Italian Renaissance Art|last2=Cole|first2=Michael Wayne Cole|publisher=Thames & Hudson Inc|year=2012|location=New York|pages=95–97|language=en}}</ref> Një arritje e shquar e arkitekturës së Rilindjes italiane ishte [[Bazilika e Shën Pjetrit]], e projektuar nga [[Donato Bramante]] në fillim të shekullit XVI. [[Andrea Palladio]] ndikoi te arkitektët në të gjithë Evropën Perëndimore përmes vilave dhe pallateve që projektoi.<ref>{{Cite web|title=City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto|url=https://whc.unesco.org/en/list/712|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Periudha e [[Arkitektura baroke|barokut]] nxori arkitektë të shquar italianë. Vepra më origjinale e arkitekturës së barokut të vonë dhe [[Rokoko|rokokos]] është [[Pallazina e gjuetisë në Stupinigi]].<ref>R. De Fusco, ''A thousand years of architecture in Europe'', f. 443.</ref> Në vitin 1752, [[Luigi Vanvitelli]] nisi ndërtimin e [[Pallati Mbretëror i Kazertës|Pallatit Mbretëror të Kazertës]].<ref>{{Cite book|last=Hersey|first=George|title=Architecture and Geometry in the Age of the Baroque|publisher=University of Chicago Press|year=2001|isbn=0-2263-2784-1|location=Chicago|page=119|language=en}}</ref> Në fund të shekullit XVIII dhe në fillim të shekullit XIX, Italia u ndikua nga lëvizja arkitekturore [[Arkitektura neoklasike|neoklasike]]. Vilat, pallatet, kopshtet, interierët dhe arti nisën përsëri të mbështeteshin në tema të lashta romake dhe greke.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp Italy Architecture: Neoclassicism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328084932/http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp|date=2013-03-28}}, ItalyTravel.com</ref> Gjatë periudhës së [[Fashizmi italian|fashizmit italian]], lulëzoi lëvizja e ashtuquajtur «[[Lëvizja Novecento|Novecento]]», e mbështetur në rizbulimin e Romës perandorake. [[Marcello Piacentini]], përgjegjës për transformimet urbane të qyteteve, krijoi një formë të neoklasicizmit të thjeshtuar.<ref>{{Cite news|title=Renzo Piano|url=https://www.nytimes.com/topic/person/renzo-piano|access-date=2017-08-20|work=The New York Times|language=en}}</ref> === Artet pamore === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Arti italian|en|Italian art}}}} [[File:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|''{{ill|Darka e Fundit|en|The Last Supper (Leonardo da Vinci)}}'' (1494–1499), [[Leonardo da Vinçi]], kisha e [[Santa Maria delle Grazie, Milan|Santa Maria delle Grazie]], në Milano]] Historia e arteve pamore italiane ka rëndësi të madhe për {{ill|Piktura perëndimore|en|Western painting}}. [[Arti romak]] u ndikua nga Greqia dhe mund të shihet si pasardhës i pikturës së lashtë greke. Të vetmet piktura romake që kanë mbijetuar janë pikturat murale.<ref>{{Cite web|title=Roman Painting|url=http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726163006/http://art-and-archaeology.com/roman/painting.html|archive-date=2013-07-26|publisher=art-and-archaeology.com|language=en}}</ref> Ato mund të përmbajnë shembujt e parë të {{ill|Trompe-l'œil|en|trompe-l'œil}}, perspektivës së rreme dhe peizazhit të mirëfilltë.<ref>{{Cite web|title=Roman Wall Painting|url=http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|archive-date=2007-03-19|publisher=accd.edu|language=en}}</ref> Rilindja italiane konsiderohet si një {{ill|Epoka e artë|en|Golden Age (metaphor)}} e pikturës, që shtrihet nga shekulli XV deri në fund të shekullit XVI dhe pati ndikim të madh jashtë Italisë. Artistë si [[Masaccio]], Filippo Lippi, Tintoretto, [[Sandro Botiçeli]], [[Leonardo da Vinçi]], [[Mikelanxhelo]], [[Rafaelo]] dhe [[Ticiani]] e çuan pikturën në një nivel më të lartë përmes përdorimit të {{ill|Perspektiva grafike|en|Perspective (graphical)}}. Mikelanxhelo ishte gjithashtu skulptor; veprat e tij përfshijnë kryevepra si ''{{ill|Davidi (Mikelanxhelo)|en|David (Michelangelo)}}'', ''{{ill|Pietà (Mikelanxhelo)|en|Pietà (Michelangelo)}}'' dhe ''{{ill|Moisiu (Mikelanxhelo)|en|Moses (Michelangelo)}}''. Në shekujt XV dhe XVI, {{ill|Rilindja e Lartë|en|High Renaissance}} solli një art të stilizuar të njohur si {{ill|Manierizmi|en|Mannerism}}. Në vend të kompozimeve të balancuara dhe qasjes racionale ndaj perspektivës, që karakterizonin artin në fillim të shekullit XVI, manieristët kërkonin paqëndrueshmëri, artifice dhe dyshim. Fytyrat e patrazuara dhe gjestet e Piero della Francesca-s, si dhe Virgjëreshat e qeta të Rafaelit, u zëvendësuan nga shprehjet e trazuara të Pontormos dhe intensiteti emocional i El Grecos. [[File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|''{{ill|Lindja e Venerës|en|The Birth of Venus}}'' (1484–1486), [[Sandro Botiçeli]], Galeria Uffizi, Firence]] Në shekullin XVII, ndër piktorët më të mëdhenj të {{ill|Baroku italian|en|Italian Baroque}} ishin [[Karavaxho]], Artemisia Gentileschi, Carlo Saraceni dhe Bartolomeo Manfredi. Në shekullin XVIII, {{ill|Rokokoja italiane|en|Italian Rococo art}} u frymëzua kryesisht nga {{ill|Rokokoja|en|Rococo}} franceze. Skulptura neoklasike italiane, me nudot e Antonio Canovës, u përqendrua te aspekti idealist i lëvizjes. Në shekullin XIX, piktorët romantikë përfshinin Francesco Hayez dhe Francesco Podesti. {{ill|Impresionizmi|en|Impressionism}} u përhap nga Franca në Itali me anë të ''{{ill|Macchiaioli|en|Macchiaioli}}'', ndërsa {{ill|Realizmi në art|en|Realism (arts)}} u përhap nga Gioacchino Toma dhe Giuseppe Pellizza da Volpedo. Në shekullin XX, me {{ill|Futurizmi|en|futurism}}, Italia u ngrit sërish si vend pararojë për zhvillimin e pikturës dhe skulpturës. Futurizmin e pasuan pikturat metafizike të Giorgio de Chirico-s, i cili ndikoi te surrealistët.<ref>Gale, Matthew. "Pittura Metafisica". ''Grove Art Online. Oxford Art Online''. Oxford University Press. Web.</ref> === Letërsia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Letërsia italiane|en|Italian literature}}}} Letërsia latine formale nisi më 240 p.e.s., kur u vu në skenë në Romë pjesa e parë teatrale.<ref>{{Cite book|author=George Eckel Duckworth|url=https://books.google.com/books?id=BuLEo5U9sb0C&pg=PA3|title=The nature of Roman comedy: a study in popular entertainment|publisher=University of Oklahoma Press|year=1994|page=3|language=en|access-date=2011-10-15}}</ref> Letërsia latine ka qenë dhe vazhdon të jetë me ndikim të madh, falë shkrimtarëve, poetëve, filozofëve dhe historianëve të shumtë, si [[Plini Plaku]], [[Plini i Riu]], [[Virgjili]], [[Horaci]], Properti, [[Ovidi]] dhe [[Tit Livi]]. Romakët njiheshin për traditën gojore, poezinë, dramën dhe epigramet e tyre.<ref>{{Cite book|url={{Google books|LHA_SydyKOYC|page=PA39|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Poetry and Drama: Literary Terms and Concepts|date=2011|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-6153-0490-5|language=en|access-date=2011-10-18}}</ref> Në fillim të shekullit XIII, [[Françesku i Asizit]] ishte poeti i parë italian; ai shkroi këngën fetare ''Kënga e Diellit''.<ref>{{Cite book|url={{Google books|3uq0bObScHMC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=The Cambridge History of Italian Literature|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-5216-6622-0|editor-last=Brand|editor-first=Peter|chapter=2 – Poetry. Francis of Assisi (pp. 5ff.)|access-date=2015-12-31|editor-last2=Pertile|editor-first2=Lino|editor-link2=Lino Pertile|chapter-url={{Google books|3uq0bObScHMC|page=PA5|keywords=|text=|plainurl=yes}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610172548/https://books.google.com/books?id=3uq0bObScHMC&printsec=frontcover|archive-date=2016-06-10|url-status=live|language=en}}</ref> [[File:Dante03.jpg|thumb|upright=.8|[[Dante Alighieri]], veprat e të cilit ndihmuan në formësimin e gjuhës moderne italiane, konsiderohet një nga poetët më të mëdhenj të [[Mesjeta|Mesjetës]]. Poema e tij epike ''[[Komedia Hyjnore]]'' renditet ndër veprat më të shquara të [[Letërsia botërore|letërsisë botërore]].]] Në oborrin e [[Frederiku II, Perandor i Shenjtë Romak|Perandorit Frederiku II]] në Sicili, gjatë shekullit XIII, u shkruan poezi lirike të frymëzuara nga format dhe temat provansale, në një variant të përpunuar të gjuhës vendase. Njëri prej këtyre poetëve ishte Xhakomo da Lentini, shpikësi i formës së [[soneti|sonetit]]; sonetisti i hershëm më i njohur ishte [[Françesko Petrarka]].<ref>{{Cite book|author=Ernest Hatch Wilkins|title=The invention of the sonnet, and other studies in Italian literature|location=Rome|publisher=Edizioni di Storia e letteratura|year=1959|pages=11–39|language=en}}</ref> Guido Guinizelli konsiderohet themeluesi i ''{{ill|Stili i ëmbël i ri|en|Dolce Stil Novo}}'', një shkollë që i dha poezisë së dashurisë një përmasë filozofike. Ky kuptim i ri i dashurisë, i shprehur me një stil të rrjedhshëm, ndikoi poetin fiorentin [[Dante Alighieri]], i cili hodhi themelet e italishtes moderne. Vepra e Dantes, ''[[Komedia Hyjnore]]'', është ndër më të shquarat e letërsisë.<ref name="Bloom">{{Cite book|last=Bloom|first=Harold|author-link=Harold Bloom|url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloorich|title=The Western Canon|publisher=Harcourt Brace|year=1994|isbn=978-0-1519-5747-7|url-access=registration|language=en}} Shih edhe {{ill|Kanoni perëndimor|en|Western canon}} për kanone të tjera ku përfshihet ''Komedia Hyjnore''.</ref> Petrarka dhe [[Xhovani Bokaço]] kërkuan dhe imituan veprat e lashtësisë, ndërsa zhvilluan personalitetet e tyre artistike. Petrarka u bë i famshëm për përmbledhjen e poezive ''[[Il Canzoniere]]''. Po aq me ndikim ishte ''[[Dekameroni]]'' i Bokaços, një përmbledhje shumë e popullarizuar me tregime të shkurtra.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Giovanni Boccaccio: The Decameron|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|access-date=2013-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219020413/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|archive-date=2013-12-19|url-status=live|language=en}}</ref> Veprat e autorëve të Rilindjes përfshijnë ''[[Princi (libër)|Princi]]'' të [[Nikolo Makiaveli|Nikolo Makiavelit]], një ese mbi [[Shkenca politike|shkencën politike]], ku «e vërteta efektive» konsiderohet më e rëndësishme se çdo ideal abstrakt. Xhovani Françesko Straparola dhe Xhambatista Bazile, të cilët shkruan përkatësisht ''Netët gazmore të Straparolës'' (1550–1555) dhe ''Pentameronin'' (1634), botuan disa nga variantet e para të njohura të përrallave në Evropë.<ref>Steven Swann Jones, ''The Fairy Tale: The Magic Mirror of Imagination'', Twayne Publishers, New York, 1995, {{ISBN|0-8057-0950-9}}, f. 38; Bottigheimer 2012a, f. 7; Waters 1894, xii; Zipes 2015, f. 599; {{Citation|last1=Opie|first1=Iona|title=The Classic Fairy Tales|year=1974|url=https://archive.org/details/classicfairytale00opie_0|place=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1921-1559-1|last2=Opie|first2=Peter|author-link=Iona Opie|author-link2=Peter Opie|language=en}} Shih f. 20. Pretendimi për përrallën më të hershme mbetet i diskutuar; për shembull, shih Jan M. Ziolkowski, ''Fairy tales from before fairy tales: the medieval Latin past of wonderful lies'', University of Michigan Press, 2007. Ziolkowski shqyrton poemën latine mesjetare me kafshë të Egbertit të Liège-s, ''Fecunda natis'' (''Anija e ngarkuar me bollëk'', rreth vitit 1022/1024), variantin më të hershëm të njohur të «[[Kësulëkuqja|Kësulëkuqes]]». Informacion shtesë: [https://web.archive.org/web/20071023044216/http://www.leithart.com/archives/003139.php Little Red Pentecostal], Peter J. Leithart, 9 korrik 2007.</ref> Periudha baroke solli prozën e qartë shkencore të Galileos. Në shekullin XVII, akademikët e Arkadisë nisën një lëvizje për të rikthyer thjeshtësinë dhe përmbajtjen klasike në poezi.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Academy-of-Arcadia|title=Academy of Arcadia &#124; Neapolitan Poets, Arcadian Shepherds & Arcadian Landscape &#124; Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2025-11-19|language=en}}</ref> Shkrimtarët italianë përqafuan romantizmin në shekullin XIX; ai përkoi me idetë e {{ill|Rilindja italiane|en|Risorgimento}}, lëvizjes që solli bashkimin e Italisë. Bashkimi u parapri nga poetët [[Vittorio Alfieri]], [[Ugo Foscolo]] dhe [[Xhakomo Leopardi]]. Veprat e [[Alessandro Manzoni|Alessandro Manzonit]], romantikut më të shquar italian, janë simbol i bashkimit italian për mesazhin e tyre patriotik dhe për përpjekjet e tij në zhvillimin e një gjuhe moderne dhe të unifikuar italiane.<ref>{{Cite web|date=2023-05-18|title=Alessandro Manzoni {{!}} Italian author|url=https://www.britannica.com/biography/Alessandro-Manzoni|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[File:Portrait of Niccolò Machiavelli.jpg|thumb|upright=.8|[[Nikolo Makiaveli]], themeluesi i [[Shkenca politike|shkencës politike]] moderne]] Në fund të shekullit XIX, një lëvizje letrare e quajtur ''{{ill|Verizmi (letërsi)|en|Verismo (literature)}}'', e cila lartësonte realizmin, luajti rol të rëndësishëm në letërsinë italiane. [[Emilio Salgari]], shkrimtar i romaneve aventureske me shpatarë dhe pionier i fantashkencës, botoi serinë e tij ''[[Sandokan]]''.<ref>{{Cite book|last1=Gaetana Marrone|url={{Google books|d9NcAgAAQBAJ|page=PA1654|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Encyclopedia of Italian Literary Studies|last2=Paolo Puppa|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-1-1354-5530-9|page=1654|language=en}}</ref> Më 1883, [[Carlo Collodi]] botoi ''[[Aventurat e Pinokut]]'', që u bë klasiku më i njohur për fëmijë nga një autor italian dhe një nga librat jofetarë më të përkthyer në botë.<ref>Giovanni Gasparini, ''La corsa di Pinocchio'', Milano, Vita e Pensiero, 1997, f. 117. {{ISBN|8-8343-4889-3}}</ref> Një lëvizje e quajtur {{ill|Futurizmi|en|Futurism}} ndikoi letërsinë në fillim të shekullit XX. Filippo Tommaso Marinetti shkroi ''Manifestin e Futurizmit'' dhe bëri thirrje për përdorimin e një gjuhe dhe metaforash që lartësonin shpejtësinë, dinamizmin dhe dhunën e epokës së makinës.<ref>{{Cite book|title=The 20th-Century art book|publisher=Phaidon Press|year=2001|isbn=978-0-7148-3542-6|edition=Reprinted|location=London|language=en}}</ref> Ndër figurat letrare moderne janë [[Gabriele D'Annunzio]], poeti nacionalist [[Giosuè Carducci]], laureat i Nobelit më 1906, shkrimtarja realiste [[Grazia Deledda]], laureate më 1926, autori i dramave moderne [[Luigji Pirandelo]], laureat më 1936, shkrimtari i tregimeve të shkurtra [[Italo Calvino]] më 1960, poetët [[Salvatore Quasimodo]] më 1959 dhe [[Eugenio Montale]] më 1975, [[Umberto Eco]] më 1980, si dhe satiristi dhe autori i dramave [[Dario Fo]] më 1997.<ref>{{Cite web|title=All Nobel Prizes in Literature|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110529091551/http://nobelprize.org/web/20110529091551/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|archive-date=2011-05-29|access-date=2011-05-30|publisher=Nobel Foundation|language=en}}</ref> === Filozofia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Filozofia italiane|en|Italian philosophy}}}} Filozofia italiane ka ndikuar në [[Filozofia perëndimore|filozofinë perëndimore]], duke filluar me grekët dhe romakët, humanizmin e Rilindjes, [[Epoka e Iluminizmit|Epokën e Iluminizmit]] dhe filozofinë moderne.<ref name="Garin">{{Cite book|last=Garin|first=Eugenio|url=https://books.google.com/books?id=sVP3vBmDktQC|title=History of Italian Philosophy|publisher=VIBS|year=2008|isbn=978-9-0420-2321-5|language=en}}</ref> Filozofia formale u soll në Itali nga [[Pitagora]], themeluesi i shkollës italiane të filozofisë në Krotone.<ref>{{Cite book|last=Herodotus|title=The Histories|publisher=Penguin Classics|page=226|language=en}}</ref> Ndër filozofët italianë të periudhës greke përfshihen [[Ksenofani]], [[Parmenidhi]] dhe [[Zenoni]]. Filozofët romakë përfshijnë [[Ciceroni]], [[Lukreci]], [[Lucius Annaeus Seneca]], [[Plutarku]], [[Epikteti]], [[Mark Aureli]] dhe [[Agostini]].<ref name="Garin"/> [[File:Famous Italian philosophers.jpg|thumb|Në drejtim të akrepave të orës, nga lart majtas: [[Tomas Akuinas]], teolog;<ref>{{Cite web|title=St. Thomas Aquinas {{!}} Biography, philosophy, & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Thomas-Aquinas|access-date=2020-01-20|website=Encyclopædia Britannica|language=en}}</ref> [[Xhordano Bruno|Bruno]], kozmolog;<ref>{{Cite book|last=Gatti|first=Hilary|title=Giordano Bruno and Renaissance Science: Broken Lives and Organizational Power|publisher=Cornell University Press|year=2002|page=1|isbn=0-8014-8785-4|language=en}}</ref> [[Cesare Beccaria|Beccaria]], kriminolog;<ref name="Hostettler-2011">{{Cite book|last=Hostettler|first=John|title=Cesare Beccaria: The Genius of 'On Crimes and Punishments'|date=2011|publisher=Waterside Press|isbn=978-1-9043-8063-4|location=Hampshire|page=160|language=en}}</ref> dhe [[Maria Montessori|Montessori]], e lidhur me [[Pedagogjia e Montesorit|pedagogjinë Montessori]]<ref name="Montessori">{{Cite web|title=Introduction to Montessori Method|url=https://amshq.org/Montessori-Education/Introduction-to-Montessori|publisher=American Montessori Society|language=en}}</ref>]] Filozofia mesjetare italiane ishte kryesisht e krishterë dhe përfshinte teologë si [[Tomas Akuinas]], një përkrahës klasik i [[Teologjia natyrore|teologjisë natyrore]], i cili e rifuti filozofinë aristoteliane në krishterim.<ref>{{Cite web|last=Blair|first=Peter|title=Reason and Faith: The Thought of Thomas Aquinas|url=http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130913011656/http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|archive-date=2013-09-13|access-date=2013-12-18|website=The Dartmouth Apologia|language=en}}</ref> Filozofët e Rilindjes përfshijnë [[Xhordano Bruno]], figurë e rëndësishme shkencore e Perëndimit; Marsilio Ficino, filozof humanist; dhe [[Nikolo Makiaveli]], një nga themeluesit e [[Shkenca politike|shkencës politike]] moderne. Vepra më e famshme e Makiavelit është ''[[Princi (vepër)|Princi]]'', kontributi i së cilës në mendimin politik qëndron në ndarjen thelbësore midis [[Idealizmi|idealizmit]] politik dhe realizmit.<ref>{{Cite book|last=Moschovitis|first=Christian D. Von Dehsen and Scott L. Harris|title=Philosophers and religious leaders|publisher=The Oryx Press|year=1999|page=117|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Enlightenment throughout Europe|url=http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123082708/http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-date=2013-01-23|access-date=2017-12-12|website=International World History Project|language=en}}</ref> Qytetet universitare si Padova, Bolonja dhe Napoli mbetën qendra të dijes, ku veproi edhe filozofi [[Giambattista Vico]].<ref name="maritain.nd.edu">{{Cite web|title=History of Philosophy 70|url=http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525033238/http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|archive-date=2017-05-25|access-date=2017-12-12|website=maritain.nd.edu|language=en}}</ref> [[Cesare Beccaria]] ishte një figurë e rëndësishme e Iluminizmit dhe një nga themeluesit e teorisë klasike të krimit dhe [[Penologjia|penologjisë]].<ref name="Hostettler-2011"/> Në Itali, gjatë viteve 1800, pati një lëvizje filozofike të njohur, ku përfshiheshin [[Idealizmi|idealizmi]], sensizmi dhe [[Empirizmi|empirizmi]].<ref name="maritain.nd.edu"/> Në fund të shekullit XIX dhe gjatë shekullit XX, fituan popullaritet edhe lëvizje të tjera, si ontologjizmi,<ref>{{Cite journal|last=Scarangello|first=Anthony|year=1964|title=Major Catholic-Liberal Educational Philosophers of the Italian Risorgimento|journal=History of Education Quarterly|volume=4|issue=4|pages=232–250|doi=10.2307/367499|jstor=367499|s2cid=147563567|language=en}}</ref> [[Anarkizmi në Itali|anarkizmi]], komunizmi, socializmi, futurizmi, fashizmi dhe demokracia e krishterë.<ref>{{Cite book|last=Pernicone|first=Nunzio|title=Italian Anarchism 1864–1892|publisher=AK Press|year=2009|pages=111–113|language=en}}</ref> [[Antonio Gramshi]] mbetet një filozof me rëndësi në teorinë komuniste, të cilit i atribuohet krijimi i teorisë së hegjemonisë kulturore. Filozofët italianë ndikuan në zhvillimin e filozofisë së socializmit liberal jomarksist. Në vitet 1960, aktivistët e majtë përqafuan teoritë antiautoritare në mbështetje të klasës punëtore, të cilat u njohën si [[Autonomizmi|autonomizëm]] dhe operaismo.<ref>{{Cite book|last1=Balestrini|first1=Nanni|title=L'orda d'oro 1968–1977. La grande ondata rivoluzionaria e creativa, politica ed esistenziale|last2=Moroni|first2=Primo|publisher=SugarCo|year=1997|isbn=8-8078-1462-5|language=it}}</ref> Ndër [[feministet italiane]] përfshihen Sibilla Aleramo, Alaide Gualberta Beccari dhe Anna Maria Mozzoni; idetë protofeministe ishin trajtuar më parë edhe nga shkrimtare italiane. Edukatorja italiane [[Maria Montessori]] krijoi filozofinë e edukimit që mban emrin e saj.<ref name="Montessori"/> [[Giuseppe Peano]] ishte një nga themeluesit e filozofisë analitike dhe filozofisë bashkëkohore të matematikës. Ndër filozofët analitikë përfshihen Carlo Penco, Gloria Origgi, Pieranna Garavaso dhe Luciano Floridi.<ref name="Garin"/> === Teatri === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Teatri i Italisë|en|Theatre of Italy}}}} [[File:Gemälde des Hieronymus Francken - Die Compagnia dei Comici Gelosi bei einer Aufführung in Paris.jpg|thumb|Trupa e [[commedia dell'arte|komedisë dell’arte]] {{ill|I Gelosi|en|I Gelosi}} duke interpretuar; vepër e {{ill|Hieronymus Francken I|en|Hieronymus Francken I}}, {{Rreth|1590}}]] Teatri italian mori formë në Mesjetë, megjithëse fillesat e tij datojnë që nga kolonitë e lashta greke në Italinë jugore ([[Magna Graecia]]),<ref>{{Cite web|title=Storia del Teatro nelle città d'Italia|url=https://www.melogranoarte.it/storia-del-teatro-nelle-citta-ditalia|access-date=2022-07-27|language=it}}</ref> si edhe teatri i {{ill|Popujt italikë|en|Italic peoples}}<ref>{{Cite web|title=Storia del teatro: lo spazio scenico in Toscana|url=https://brunelleschi.imss.fi.it/itinerari/itinerario/storiateatrospazioscenicotoscana.html|access-date=2022-07-28|language=it}}</ref> dhe {{ill|Teatri në Romën e lashtë|en|Theatre of ancient Rome}}. Teatri u zhvillua përgjatë dy prirjeve kryesore. E para ishte dramatizimi i liturgjive katolike, ndërsa e dyta përfshinte forma pagane spektakli, si shfaqjet në festat e qyteteve, përgatitjet e oborreve me gaztorë dhe këngët e [[Trubaduri|trubadurëve]].<ref>Në lidhje me këtë prirje të dytë, Dario Fo flet për një kulturë të vërtetë alternative ndaj asaj zyrtare; megjithëse kjo ide është e përhapur, disa studiues, si {{ill|Giovanni Antonucci|it}}, nuk pajtohen se bëhej fjalë për një të tillë. Për këtë, shih {{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|pages=10–14|language=it}}</ref> Teatri i Rilindjes shënoi fillimin e teatrit modern. Tekstet e lashta teatrale u përkthyen dhe u vunë në skenë në oborre, e më pas u shfaqën në teatro publike. Në fund të shekullit XV, qytetet e [[Ferrara]]s dhe Romës kishin rëndësi për rizbulimin dhe ripërtëritjen e teatrit.<ref>{{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|page=18|language=it}}</ref> Nga shekulli XVI deri në shekullin XVIII, {{ill|Komedia dell’arte|en|commedia dell'arte}} ishte një formë e {{ill|teatrit të improvizuar|en|improvisational theatre}}, e cila vazhdon të interpretohet edhe sot. Trupat shëtitëse të aktorëve ngrinin skena në hapësira të hapura dhe argëtonin publikun me [[akrobacia|akrobaci]], {{ill|xhonglim|en|juggling}} dhe pjesë humoristike. Shfaqjet nuk lindnin nga drama të shkruara, por nga skenarë të quajtur ''[[lazzi]]'', skelete të lirshme mbi të cilat aktorët improvizonin. Personazhet e ''komedisë'' zakonisht përfaqësojnë tipe shoqërore të përcaktuara dhe personazhe stereotipike, secili me një [[Kostumet në komedinë dell’arte|kostum]] dallues.<ref>{{Cite book|last1=Chaffee, Judith|title=The Routledge Companion to Commedia Dell'Arte|last2=Crick, Olly|publisher=Rutledge Taylor and Francis Group|year=2015|isbn=978-0-4157-4506-2|location=London and New York|page=1|language=en}}</ref> Shfaqjet e para të dokumentuara të komedisë dell’arte u zhvilluan në Romë që më 1551.<ref>{{Cite book|last=Katritzky|first=M. A.|url=https://books.google.com/books?id=9fV4gz5FmiAC&q=the+art+of+commedia|title=The Art of Commedia: A Study in the Commedia dell'arte 1560–1620 with Special Reference to the Visual Records |publisher=Editions Rodopi|year=2006|isbn=978-9-0420-1798-6|location=New York|page=82|language=en}}</ref> Rolet e grave luheshin nga gra, siç dokumentohet që në vitet 1560; ato ishin aktoret e para profesioniste të njohura në Evropë që nga lashtësia. [[Lucrezia Di Siena]], e përmendur në një kontratë të vitit 1564, është cilësuar si aktorja e parë italiane e njohur me emër, ndërsa [[Vincenza Armani]] dhe [[Barbara Flaminia]] si primadonat e para.<ref>Giacomo Oreglia (2002). ''Commedia dell'arte''. Ordfront. {{ISBN|9-1732-4602-6}}.</ref> Baleti lindi në Itali gjatë Rilindjes, si zhvillim i spektakleve madhështore të oborreve.<ref>{{Cite web|title=The Ballet|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/balt/hd_balt.htm|website=metmuseum.org|date=October 2004|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Andros on Ballet – Catherine Medici De|url=http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080209205503/http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|archive-date=2008-02-09|website=michaelminn.net|language=en}}</ref> === Muzika === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Muzika italiane|en|Music of Italy}}}} {{Multiple image | align = right | image1 = Old violin.jpg | width1 = 106 | alt1 = | caption1 = | image2 = Pianoforte Verticale.jpg | width2 = 197 | alt2 = | caption2 = | footer = Instrumentet që lidhen me muzikën klasike, përfshirë violinën dhe pianon, u shpikën në Itali.<ref name="Erlich"/> }} Nga {{ill|muzika popullore italiane|en|Italian folk music|lt=muzika popullore}} te muzika klasike, muzika është pjesë e pandashme e kulturës italiane. Instrumentet që lidhen me muzikën klasike, përfshirë pianon dhe violinën, u shpikën në Itali,<ref name="Erlich">{{Cite book|last=Erlich|first=Cyril|title=The Piano: A History|publisher=Oxford University Press, US; Revised edition|year=1990|isbn=978-0-1981-6171-4|language=en}}; {{Cite book|last=Allen|first=Edward Heron|title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument|date=1914|publisher=E. Howe|language=en}}</ref> dhe shumë forma të përhapura, si [[Simfonia|simfonia]], koncerti dhe {{ill|sonata|en|Sonata}}, i kanë rrënjët te risitë e muzikës italiane të shekujve XVI dhe XVII. Kompozitorët më të njohur të Italisë përfshijnë Palestrinën e Rilindjes, [[Monteverdi]]n dhe {{ill|Karlo Xhezualdo|en|Carlo Gesualdo|lt=Gesualdon}}; Skarlatin dhe [[Antonio Vivaldi|Vivaldin]] e [[Muzika baroke|barokut]]; [[Niccolò Paganini|Paganinin]] dhe [[Gioachino Rossini|Rossinin]] e periudhës klasike; si dhe [[Giuseppe Verdi|Verdin]] dhe [[Giacomo Puccini|Puçinin]] e romantizmit. Muzika klasike ka një traditë të fortë në Itali, siç dëshmohet nga fama e teatrove të operës, si La Scala, dhe e interpretuesve si pianisti Maurizio Pollini dhe tenori [[Luçano Pavaroti]]. Italia njihet si vendlindja e operës.<ref name="Kimbell, David R.B.-1994">{{Cite book|last=Kimbell, David R.B.|url={{Google books|C37Gq2GagZIC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Italian Opera|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=978-0-5214-6643-1|access-date=2009-12-20|language=en}}</ref> Mendohet se {{ill|Opera italiane|en|Italian opera}} u themelua në shekullin XVII.<ref name="Kimbell, David R.B.-1994"/> Xhazi, i sjellë në Itali në fillim të viteve 1920, fitoi terren dhe mbeti popullor, pavarësisht politikave ksenofobe të fashistëve. Italia u përfaqësua në lëvizjet e [[Progressive rock|rokut progresiv]] dhe muzikës pop të viteve 1970 nga grupe si {{ill|Premiata Forneria Marconi|en|Premiata Forneria Marconi|lt=PFM}}, {{ill|Banco del Mutuo Soccorso|en|Banco del Mutuo Soccorso}}, {{ill|Le Orme|en|Le Orme}}, {{ill|Goblin|en|Goblin (band)}} dhe {{ill|Pooh|en|Pooh (band)}}.<ref>{{Cite book|last=Keller, Catalano and Colicci|url=https://books.google.com/books?id=Gh03DwAAQBAJ&q=keller%20catalano%20and%20colicci&pg=PT1022|title=Garland Encyclopedia of World Music|date=2017-09-25|publisher=Routledge|isbn=978-1-3515-4426-9|pages=604–625|language=en}}</ref> Në të njëjtën periudhë, kinematografia italiane u diversifikua dhe filmat e Cinecittà-s përfshinin partitura komplekse nga kompozitorë si [[Ennio Morricone]]. Në vitet 1980, këngëtari [[Jovanotti]] u bë ylli i parë i hip-hopit italian.<ref>{{Cite news|last=Sisario|first=Ben|date=2012-10-03|title=A Roman Rapper Comes to New York, Where He Can Get Real|url=https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|archive-date=2022-01-03|access-date=2014-02-24|work=The New York Times|language=en}}{{Cbignore}}</ref> Ndër grupet italiane të metalit janë [[Rhapsody of Fire]], {{ill|Lacuna Coil|en|Lacuna Coil}}, {{ill|Elvenking|en|Elvenking (band)}}, {{ill|Forgotten Tomb|en|Forgotten Tomb}} dhe {{ill|Fleshgod Apocalypse|en|Fleshgod Apocalypse}}.<ref>{{Cite book|last1=Sharpe-Young|first1=Garry|author-link1=MusicMight|title=A–Z of Power Metal|series=Rockdetector Series|year=2003|publisher=Cherry Red Books|isbn=978-1-901447-13-2|language=en}}</ref> Italia dha kontribut në zhvillimin e [[Disco|diskos]] dhe [[Muzika elektronike|muzikës elektronike]]. {{ill|Italo disco|en|Italo disco}}, i njohur për tingullin e tij futurist dhe përdorimin e theksuar të sintetizuesve dhe makinave të ritmit, ishte një nga zhanret e para të muzikës elektronike të kërcimit.<ref>{{Cite news|last=McDonnell|first=John|date=2008-09-01|title=Scene and heard: Italo-disco|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2008/sep/01/sceneandhearditalodisco|access-date=2012-07-14|work=The Guardian|location=London|language=en}}</ref> Producentë si {{ill|Xhorxho Moroder|en|Giorgio Moroder}}—fitues i tre çmimeve Oscar dhe katër çmimeve Golden Globe—patën ndikim në zhvillimin e muzikës elektronike të kërcimit.<ref>“Ky album ishte një bashkëpunim mes Philip Oakey-t, këngëtarit me zë të fuqishëm të grupit techno-pop Human League, dhe Giorgio Moroderit, babait të diskos, i lindur në Itali, i cili kaloi vitet ’80 duke shkruar muzikë pop me sintetizues dhe muzikë filmi.” {{Cite web|last=Evan Cater|title=Philip Oakey & Giorgio Moroder: Overview|url=https://www.allmusic.com/album/r59464|access-date=2009-12-21|publisher=[[Allmusic]]|language=en}}</ref> Muzika pop italiane përfaqësohet çdo vit në [[Festivali i Sanremos|Festivalin e Muzikës së Sanremos]], i cili shërbeu si frymëzim për [[Festivali Evropian i Këngës|Festivalin Evropian të Këngës]].<ref>{{Cite web|last=Yiorgos Kasapoglou|date=2007-02-27|title=Sanremo Music Festival kicks off tonight|url=http://www.esctoday.com/news/read/7817|access-date=2011-08-18|publisher=esctoday.com|language=en}}</ref> [[Gigliola Cinquetti]], [[Toto Cutugno]] dhe [[Måneskin]] fituan Festivalin Evropian të Këngës, përkatësisht në [[Festivali Evropian i Këngës 1964|1964]], [[Festivali Evropian i Këngës 1990|1990]] dhe [[Festivali Evropian i Këngës 2021|2021]]. Ndër këngëtarët italianë që kanë marrë vlerësime ndërkombëtare janë {{ill|Domeniko Modunjo|en|Domenico Modugno}}, [[Mina (këngëtare)|Mina]], [[Andrea Boçeli]], [[Raffaella Carra]], {{ill|Il Volo|en|Il Volo}}, Al Bano, Toto Cutugno, Nek, Umberto Tozzi, Giorgia, fituesja e çmimit Grammy [[Laura Pausini]], [[Eros Ramazzotti]], [[Tiziano Ferro]], Måneskin dhe të tjerë.<ref>{{Cite web|first=Federica|last=Cirone|date=2023-08-29|title=Cantanti italiani, quali sono quelli che hanno avuto più successo all'estero|url=https://www.socialboost.it/cantanti-italiani-quali-sono-quelli-che-hanno-avuto-piu-successo-allestero/|access-date=2024-06-05|publisher=socialboost.it|language=it}}</ref> === Moda dhe dizajni === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Moda italiane|en|Italian fashion}} dhe {{ill|Dizajni italian|en|Italian design}}}} [[File:Prada milano.JPG|thumb|Dyqan i [[Prada]]-s në {{ill|Galeria Vittorio Emanuele II|en|Galleria Vittorio Emanuele II}}, [[Milano|Milano]]]] Moda italiane ka një traditë të gjatë. ''Top Global Fashion Capital Rankings'' (2013), nga {{ill|Global Language Monitor|en}}, e renditi [[Roma|Romën]] në vendin e gjashtë dhe [[Milano|Milanon]] në vendin e dymbëdhjetë.<ref>{{Cite web|title=New York Takes Top Global Fashion Capital Title from London, edging past Paris|url=http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222011026/http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|archive-date=2014-02-22|access-date=2014-02-25|publisher=Languagemonitor.com|language=en}}</ref> Marka të rëndësishme italiane të modës, si [[Gucci]], [[Armani]], [[Prada]], {{ill|Versace|en}}, Valentino, [[Dolce & Gabbana]], janë ndër shtëpitë e modës më të mira në botë. Në Itali u themeluan shtëpi argjendarie si [[Bulgari]], Damiani dhe {{ill|Buccellati|en}}. Revista e modës ''{{ill|Vogue Italia|en}}'' është një nga revistat më prestigjioze të modës në botë.<ref>{{Cite book|last=Press|first=Debbie|url={{Google books|pkeaOOxb_isC|page=PA16|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Your Modeling Career: You Don't Have to Be a Superstar to Succeed|publisher=Allworth Press|year=2000|isbn=978-1-58115-045-2|language=en}}; {{Cite web|last=Cardini|first=Tiziana|date=2020-10-28|title=Get to Know the Young Winners of the 2020 International Talent Support Awards |url=https://www.vogue.com/article/internationa-talent-support-award-2020-winners|website=Vogue|language=en}}</ref> Italia shquhet në fushën e dizajnit, veçanërisht në dizajnin e brendshëm, arkitekturor, industrial dhe urban.<ref>Miller (2005) p. 486</ref><ref>Insight Guides (2004) p. 220</ref> [[Milano|Milanoja]] dhe [[Torino|Torinoja]] janë qytetet kryesore të vendit për dizajnin arkitekturor dhe industrial. Në Milano mbahet {{ill|Fiera Milano|en}}, panairi më i madh i dizajnit në Evropë.<ref>{{Cite web|title=Design City Milan|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206052654/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|archive-date=2010-12-06|access-date=2010-01-03|publisher=Wiley|language=en}}</ref> Milanoja pret veprimtari dhe hapësira të rëndësishme që lidhen me dizajnin dhe arkitekturën, si ''Fuori Salone'' dhe Panairi i Mobilieve në Milano, dhe ka qenë vendbanimi i dizajnerëve {{ill|Bruno Munari|en}}, {{ill|Lucio Fontana|en}}, {{ill|Enrico Castellani|en}} dhe {{ill|Piero Manzoni|en}}.<ref>{{Cite web|title=Frieze Magazine – Archive – Milan and Turin|url=http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110123141/http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|archive-date=2010-01-10|access-date=2010-01-03|website=Frieze|language=en}}</ref> === Kinematografia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kinematografia e Italisë|en|Cinema of Italy}}}} Kinematografia italiane filloi pak pasi [[Vëllezërit Lumier]] paraqitën shfaqjet e filmave.<ref>{{Cite web|title=L'œuvre cinématographique des frères Lumière – Pays: Italie|url=https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320195614/https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|archive-date=2018-03-20|access-date=2022-01-01|language=fr}}; {{Cite web|title=Il Cinema Ritrovato – Italia 1896 – Grand Tour Italiano |url=https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321124127/https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|archive-date=2018-03-21|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Regjisori i parë italian ishte Vittorio Calcina, i cili filmoi [[Leoni XIII|Papën Leon XIII]] më 1896.<ref>{{Cite web|title=26 febbraio 1896 – Papa Leone XIII filmato Fratelli Lumière |url=https://archivio.quirinale.it/aspr/gianni-bisiach/AV-002-000398/26-febbraio-1896-papa-leone-xiii-filmato-fratelli-lumiere|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> ''{{ill|Cabiria|en|Cabiria}}'', i vitit 1914, është filmi pa zë italian më i famshëm.<ref>{{Citation|title=Cinematografia|volume=III|page=226|year=1970|publisher=Treccani|language=it|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref><ref>{{Cite book|last=Andrea Fioravanti|title=La "storia" senza storia. Racconti del passato tra letteratura, cinema e televisione|publisher=Morlacchi Editore|year=2006|isbn=978-8-8607-4066-3|page=121|language=it}}</ref> Lëvizja më e vjetër e kinemasë evropiane të [[Arti pararojë|avangardës]], futurizmi italian, u shfaq në fund të viteve 1910.<ref>{{Cite web|date=2017-09-30|title=Il cinema delle avanguardie|url=https://www.brevestoriadelcinema.org/04-4-il-cinema-delle-avanguardie|access-date=2022-11-13|language=it}}</ref> [[File:Federico Fellini NYWTS 2.jpg|thumb|[[Federico Fellini]], i konsideruar si një nga kineastët më me ndikim dhe më të vlerësuar të shekullit XX<ref>{{Cite web|date=2022-01-20|title=Federico Fellini, i 10 migliori film per conoscere il grande regista|url=https://libreriamo.it/intrattenimento/federico-fellini-i-10-film-regista|access-date=2022-09-10|language=it}}</ref>]] Pas rënies në vitet 1920, industria u rigjallërua në vitet 1930 me ardhjen e filmave me zë. Një zhanër popullor italian, ''Telefoni Bianchi'', përbëhej nga komedi me mjedise plot shkëlqim.<ref>{{Citation |last=Katz |first=Ephraim |title=Italy |pages=682–685 |year=2001 |publisher=HarperResource |isbn=978-0-0607-4214-0 |encyclopedia=The Film Encyclopedia}}.</ref> ''Calligrafismo'' ishte në kontrast të fortë me komeditë e stilit amerikan ''Telefoni Bianchi''; ai ishte më artistik, shumë formalist, shprehës në kompleksitetin e tij dhe trajtonte kryesisht materiale bashkëkohore letrare.<ref>{{Cite book|last=Brunetta|first=Gian Piero|title=Storia del cinema mondiale|publisher=Einaudi|year=2002|isbn=978-8-8061-4528-6|volume=III|pages=357–359|language=it}}</ref> Musolini e përdori kinemanë për prodhimin e propagandës fashiste dhe themeloi studiot e njohura të {{ill|Cinecittà|en|Cinecittà}} në Romë.<ref>{{Cite web|title=The Cinema Under Mussolini|url=http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100731200507/http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|archive-date=2010-07-31|access-date=2010-10-30|publisher=Ccat.sas.upenn.edu|language=en}}</ref> Pas Luftës së Dytë Botërore, filmat italianë u vlerësuan gjerësisht dhe u eksportuan, derisa në vitet 1980 ndodhi një rënie artistike.<ref>{{Cite web|title=STORIA 'POCONORMALE' DEL CINEMA: ITALIA ANNI '80, IL DECLINO|url=https://www.mymovies.it/cinemanews/2009/16629|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Ndër regjisorët italianë ishin [[Federico Fellini]], [[Sergjo Leone]], [[Pier Paolo Pasolini]], Duccio Tessari, Luchino Visconti, Vittorio De Sica, [[Mikelanxhelo Antonioni|Michelangelo Antonioni]] dhe Roberto Rossellini, të cilët konsiderohen ndër më të mëdhenjtë e të gjitha kohërave.<ref>{{Cite news|last=Ebert|first=Roger|title=The Bicycle Thief / Bicycle Thieves (1949) |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19990319/REVIEWS08/903190306/1023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227023704/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19990319/REVIEWS08/903190306/1023|archive-date=2009-02-27|access-date=2011-09-08|work=Chicago Sun-Times|language=en}}; {{Cite web|date=2002-07-07|title=The 25 Most Influential Directors of All Time|url=http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211230213/http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|archive-date=2015-12-11|access-date=2017-02-21|website=MovieMaker Magazine|language=en}}</ref> Periudha nga mesi i viteve 1940 deri në fillim të viteve 1950 ishte kulmi i [[Neorealizmi|neorealizmit italian]], i cili pasqyronte gjendjen e rëndë të Italisë së pasluftës.<ref>{{Cite web|title=Italian Neorealism – Explore – The Criterion Collection|url=https://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918102158/http://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|archive-date=2011-09-18|access-date=2011-09-07|publisher=Criterion.com|language=en}}</ref> Me rritjen e mirëqenies së vendit në vitet 1950, një formë e neorealizmit e njohur si neorealizmi rozë i pasoi, ndërsa zhanri ''commedia all'italiana'' dhe zhanre të tjera filmike, si filmat me shpata e sandale dhe westernët spageti, ishin të popullarizuar gjatë viteve 1960 dhe 1970.<ref>{{Cite web|title=Western all'italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/western-all-italiana_%28Enciclopedia-del-Cinema%29|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Aktore si [[Sophia Loren]] arritën famë ndërkombëtare. Trilerët erotikë italianë, ose ''gialli'', të realizuar nga regjisorë si Dario Argento në vitet 1970, ndikuan në filmat horror.<ref>{{Cite web|title=Tarantino e i film italiani degli anni settanta|url=https://www.corriere.it/solferino/severgnini/09-10-30/09.spm|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> Kohët e fundit, kinemaja italiane ka marrë vëmendje vetëm herë pas here, me filma si ''[[Jeta është e bukur (film 1997)|Jeta është e bukur]]'', ''Cinema Paradiso'' dhe ''Il Postino: The Postman''.<ref>{{Cite news|date=2013-05-21|title=Cannes 2013. La grande bellezza |url=https://stanzedicinema.com/2013/05/21/cannes-2013-la-grande-bellezza|access-date=2022-01-01|work=Stanze di Cinema|language=it}}</ref> Studiot Cinecittà janë kompleksi më i madh i prodhimit të filmave dhe televizionit në Evropë,<ref>{{Cite web|date=2021-12-30|title=Cinecittà, c'è l'accordo per espandere gli Studios italiani|url=https://www.ciakmagazine.it/news/cinecitta-ce-laccordo-per-espandere-gli-studios-italiani|access-date=2022-09-10|language=it}}</ref> ku janë xhiruar shumë filma ndërkombëtarë me sukses në arkëtime. Në vitet 1950, numri i produksioneve ndërkombëtare të realizuara atje bëri që Roma të quhej «Hollywoodi mbi Tiber». Në kompleksin e saj janë realizuar mbi 3.000 produksione, 90 prej të cilave u nominuan për një çmim të Akademisë dhe 47 fituan.<ref>{{Cite book|last=Bondanella|first=Peter E.|url=https://books.google.com/books?id=PiTBFMc7tp4C|title=Italian Cinema: From Neorealism to the Present|date=2001|publisher=Continuum|isbn=978-0-8264-1247-8|page=13|language=en}}</ref> Italia është vendi më i vlerësuar në çmimet e Akademisë për filmin më të mirë në gjuhë të huaj, me 14 fitore, 3 çmime speciale dhe 31 nominime.<ref>{{Cite web|date=2021-10-26|title=Oscar 2022: Paolo Sorrentino e gli altri candidati come miglior film internazionale |url=https://www.sorrisi.com/cinema/migliori-film/oscar-2022-paolo-sorrentino-e-gli-altri-candidati-come-miglior-film-internazionale|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> {{As of|2016}}, filmat italianë kanë fituar 12 Palma të Artë,<ref>{{Cite web|date=2014-05-13|title=10 film italiani che hanno fatto la storia del Festival di Cannes|url=https://www.nanopress.it/articolo/10-film-italiani-che-hanno-fatto-la-storia-del-festival-di-cannes/67505|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> 11 Luanë të Artë<ref>{{Cite web|date=2018-08-28|title=I film italiani vincitori del Leone d'Oro al Festival di Venezia|url=https://www.supereva.it/i-film-italiani-vincitori-del-leone-doro-al-festival-di-venezia-51756|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> dhe 7 Arinj të Artë.<ref>{{Cite web|title=Film italiani vincitori Orso d'Oro di Berlino|url=https://popcorntv.it/guide/film-italiani-vincitori-orso-doro-di-berlino/32626|access-date=2022-01-01|language=it}}</ref> === Kuzhina === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: [[Kuzhina italiane]], {{ill|Struktura e vakteve italiane|en|Italian meal structure}}, {{ill|Lista e ushqimeve dhe pijeve italiane|en|List of Italian foods and drinks}}}} [[Skeda:Salumi e vino lucchese.JPG|thumb|{{ill|Vera italiane|en|Italian wine}} dhe ''salumi'']] [[Kuzhina italiane]] është ndikuar shumë nga kuzhinat e [[Etruskët|qytetërimit etrusk]], {{ill|Kuzhina e Greqisë së Lashtë|en|Ancient Greek cuisine}}, [[Kuzhina e Romës së Lashtë|Romës së lashtë]], {{ill|Kuzhina bizantine|en|Byzantine cuisine}}, {{ill|Kuzhina arabe|en|Arab cuisine}} dhe {{ill|Kuzhina hebraike|en|Jewish cuisine}}.<ref>{{Cite web|date=2023-04-05|title=The History of Italian Cuisine: A Cultural Journey – Italian Cuisine|url=https://italian-cuisine.org/the-history-of-italian-cuisine-a-cultural-journey|access-date=2024-02-25|website=italian-cuisine.org|language=en}}; {{Cite web|title=Italian Cooking: History of Food and Cooking in Rome and Lazio Region, Papal Influence, Jewish Influence, The Essence of Roman Italian Cooking|url=http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410100532/http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|archive-date=2010-04-10|access-date=2010-04-24|publisher=Inmamaskitchen.com|language=en}}</ref> Ndryshime të rëndësishme ndodhën pas zbulimit të [[Bota e Re|Botës së Re]], kur produkte si patatet, domatet dhe misri u bënë përbërës kryesorë duke filluar nga shekulli XVIII.<ref>{{Cite web|title=The Making of Italian Food...From the Beginning|url=http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100327080045/http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|archive-date=2010-03-27|access-date=2010-04-24|publisher=Epicurean.com|language=en}}; Del Conte, 11–21.</ref> [[Dieta mesdhetare|Dieta mesdhetare]] përbën bazën e kuzhinës italiane, e cila është e pasur me [[Makaronat|makarona]], peshk, fruta dhe perime. Ajo dallohet për thjeshtësinë dhe larminë e saj; shumë gatime kanë vetëm katër deri në tetë përbërës.<ref>The Silver Spoon {{ISBN|8-8721-2223-6}}, botimi i vitit 1997.</ref> Kuzhina italiane shquhet për larminë rajonale,<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italian cuisine – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|access-date=2010-04-24|date=2009-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100716014306/https://web.archive.org/web/20100716014306/https://web.archive.org/web/20100716014306/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|archive-date=2010-07-16|author=Related Articles|url-status=live|language=en}}; {{Cite web|title=Italian Food – Italy's Regional Dishes & Cuisine|url=http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102020059/http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|archive-date=2011-01-02|access-date=2010-04-24|publisher=Indigoguide.com|language=en}}; {{Cite web|title=Regional Italian Cuisine|url=https://www.rusticocooking.com/regions.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410072851/https://www.rusticocooking.com/regions.htm|archive-date=2010-04-10|access-date=2010-04-24|publisher=Rusticocooking.com|language=en}}</ref> pasurinë e dallimeve në shije dhe popullaritetin e saj si një nga kuzhinat më të pëlqyera në botë,<ref>{{Cite web|date=2013-01-06|title=Which country has the best food?|url=http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629071154/http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|archive-date=2013-06-29|access-date=2013-10-14|publisher=CNN|language=en}}</ref> si dhe ushtron ndikim të madh jashtë vendit.<ref>{{Cite web|last=Freeman|first=Nancy|date=2007-03-02|title=American Food, Cuisine|url=https://www.sallybernstein.com/food/cuisines/us|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418064119/http://sallybernstein.com/food/cuisines/us|archive-date=2010-04-18|access-date=2010-04-24|publisher=Sallybernstein.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Most Americans Have Dined Out in the Past Month and, Among Type of Cuisine, American Food is Tops Followed by Italian|url=http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520205539/http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|archive-date=2013-05-20|access-date=2013-08-31|publisher=[[Harris Insights & Analytics|Harris interactive]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kazmin|first=Amy|date=2013-03-26|title=A taste for Italian in New Delhi|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|archive-date=2022-12-10|access-date=2013-08-31|work=[[Financial Times]]|location=London|language=en}}</ref> Kuzhina italiane mbështetet shumë te produktet tradicionale; vendi ka një numër të madh specialitetesh tradicionale të mbrojtura nga legjislacioni i BE-së.<ref>{{Cite web|last=Keane|first=John|title=Italy leads the way with protected products under EU schemes|url=http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329075250/http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|archive-date=2014-03-29|access-date=2013-09-05|publisher=Bord Bia|language=en}}</ref> Italia ka 395 restorante të vlerësuara me yje të Michelin-it.<ref>{{cite web|url=https://www.michelin.com/en/publications/products-and-services/michelin-guide-2024-italy-two-new-3-michelin-stars-restaurants|title=Michelin Guide 2024 – Italy – Two new 3 Michelin stars restaurants|access-date=2024-11-20|language=en}}</ref> {{ill|Lista e djathrave italianë|en|List of Italian cheeses|lt=Djathrat}}, [[Salumi|mishrat e ftohtë të përpunuar]] dhe {{ill|Vera italiane|en|Italian wine}} janë pjesë qendrore e kuzhinës italiane, me larmi rajonale dhe etiketa të {{ill|Emërtimi i mbrojtur i origjinës|en|protected designation of origin|lt=emërtimit të mbrojtur të origjinës}} ose treguesit të mbrojtur gjeografik, ndërsa [[Pica|pica]] dhe kafeja janë pjesë e kulturës gastronomike.<ref>{{Cite news|last=Marshall|first=Lee|date=2009-09-30|title=Italian coffee culture: a guide|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010212148/http://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|archive-date=2013-10-10|access-date=2013-09-05|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> Ëmbëlsirat kanë një traditë të gjatë të ndërthurjes së shijeve vendore, si agrumet, fëstëkët dhe bajamet, me djathra të ëmbël si [[Mascarpone|maskarponeja]] dhe [[Gjiza|gjiza]], ose me shije ekzotike si kakaoja, vanilja dhe kanella. {{ill|Xhelato|en|Gelato}},<ref>{{Cite news|last=Jewkes|first=Stephen|date=2012-10-13|title=World's first museum about gelato culture opens in Italy|url=http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016062518/http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|archive-date=2013-10-16|access-date=2013-09-05|work=Times Colonist|language=en}}</ref> [[Tiramisu me djathë maskarpone|tiramisù]]<ref>{{Cite news|last=Squires|first=Nick|date=2013-08-23|title=Tiramisu claimed by Treviso|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130829091009/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|archive-date=2013-08-29|access-date=2013-09-05|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> dhe {{ill|Kassata|en|cassata}} janë ndër shembujt më të njohur të ëmbëlsirave italiane. Struktura e vakteve italiane është tipike për rajonin mesdhetar dhe ndryshon nga strukturat e vakteve në Evropën Veriore, Qendrore dhe Lindore, megjithëse shpesh përbëhet nga mëngjesi (''colazione''), dreka (''pranzo'') dhe darka (''cena'').<ref>{{Cite web|title=Mangiare all'italiana|url=https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&idvert=62|access-date=2021-11-12|language=it|archive-date=2021-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112222610/https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&idvert=62|url-status=dead}}</ref> Megjithatë, mëngjesit i kushtohet shumë më pak rëndësi; ai shpesh anashkalohet ose përbëhet nga porcione më të lehta se ato në vendet perëndimore jashtë rajonit mesdhetar.<ref>{{Cite web|date=2016-03-29|title=Colazioni da incubo in giro per il mondo|url=https://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/colazioni-strane-nel-mondo|access-date=2021-11-12|language=it}}</ref> Mesvaktet e paradites së vonë dhe të mesditës, të quajtura ''merenda'' (shumësi: ''merende''), përfshihen shpesh në strukturën e vakteve.<ref>{{Cite web|date=2021-08-12|title=Merenda, una abitudine tutta italiana: cinque ricette salutari per tutta la famiglia|url=https://www.corriere.it/cook/news/cards/merenda-abitudine-tutta-italiana-cinque-ricette-salutari-tutta-famiglia/merenda-come-deve-essere_principale.shtml|access-date=2021-11-12|language=it}}</ref> === Sport === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Sporti në Itali|en|Sport in Italy}}}} [[File:Italy national football team Euro 2012 final.jpg|thumb|[[Kombëtarja italiane e futbollit|''Azzurrët'']] në vitin 2012. [[Futbolli në Itali|Futbolli]] është sporti më popullor në Itali.]] Sporti më popullor është [[Futbolli në Itali|futbolli]].<ref>{{Cite web|last=Wilson|first=Bill|date=2014-03-10|title=Italian football counts cost of stagnation|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-26351331|access-date=2015-06-12|publisher=BBC News|language=en}}; {{Cite book|last1=Hamil|first1=Sean|title=Managing football: an international perspective|last2=Chadwick|first2=Simon|publisher=Elsevier/Butterworth-Heinemann|year=2010|isbn=978-1-8561-7544-9|edition=1st ed., dodr.|location=Amsterdam|page=285|language=en}}</ref> [[Kombëtarja italiane e futbollit|Ekipi]] i Italisë është ndër më të suksesshmit, me katër fitore në [[Kampionati Botëror i Futbollit|Kampionatin Botëror të Futbollit]] ([[Kampionati Botëror i Futbollit 1934|1934]], [[Kampionati Botëror i Futbollit 1938|1938]], [[Kampionati Botëror i Futbollit 1982|1982]] dhe [[Kampionati Botëror i Futbollit 2006|2006]]) dhe dy fitore në [[UEFA Euro]] ([[UEFA Euro 1968|1968]] dhe [[UEFA Euro 2020|2020]]).<ref>{{Cite web|title=Previous FIFA World Cups|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110125063612/http://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|archive-date=2011-01-25|access-date=2011-01-08|publisher=FIFA|language=en}}</ref> Klubet italiane kanë fituar 48 trofe të rëndësishëm evropianë, duke e bërë Italinë vendin e dytë më të suksesshëm në Evropë, pas Spanjës. Liga më e lartë e Italisë është [[Serie A]], e cila ndiqet nga miliona tifozë në mbarë botën.<ref>{{Cite web|title=Le squadre più tifate al mondo: classifica e numero di fan|url=https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918004108/https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|url-status=dead}}</ref> Sportet e tjera ekipore popullore përfshijnë basketbollin, volejbollin dhe regbinë.<ref name="sportface">{{Cite web|date=2021-03-15|title=Sport più seguiti: la (forse) sorprendente classifica mondiale|url=https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135605/https://web.archive.org/web/20220104135605/https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|url-status=dead}}</ref> Ekipet kombëtare italiane të volejbollit për meshkuj dhe femra renditen shpesh ndër më të mirat në botë. [[Ekipi kombëtar italian i volejbollit për meshkuj|Ekipi i meshkujve]] fitoi tri herë radhazi [[Kampionatin Botëror të Volejbollit për Meshkuj|kampionatin botëror]] (në vitet 1990, 1994 dhe 1998). Rezultatet më të mira të {{ill|Ekipi kombëtar italian i basketbollit për meshkuj|en|Italy men's national basketball team|lt=ekipit italian të basketbollit për meshkuj}} ishin medalja e artë në {{ill|EuroBasket 1983|en|EuroBasket 1983|lt=EuroBasket 1983}} dhe {{ill|EuroBasket 1999|en|EuroBasket 1999|lt=EuroBasket 1999}}, si dhe medalja e argjendtë në {{ill|Basketbolli në Lojërat Olimpike Verore 2004|en|Basketball at the 2004 Summer Olympics|lt=Lojërat Olimpike të vitit 2004}}. {{ill|Lega Basket Serie A|en|Lega Basket Serie A}} është një nga ligat më konkurruese në Evropë.<ref>{{Cite web|date=July 2019|title=Basket Eurolega, l'albo d'oro delle squadre più forti e titolate d'Europa|url=https://williamhillnews.it/basket/basket-eurolega|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> {{ill|Ekipi kombëtar italian i rugby union|en|Italy national rugby union team|lt=Ekipi kombëtar italian i regbisë}} garon në {{ill|Kampionati i Gjashtë Kombeve|en|Six Nations Championship|lt=Kampionatin e Gjashtë Kombeve}} dhe në {{ill|Kupa Botërore e Rugbit|en|Rugby World Cup|lt=Kupën Botërore të Rugbit}}. Ndër sportet individuale, garat me biçikleta janë popullore;<ref>{{Cite book|last=Foot|first=John|title=Pedalare! Pedalare!: a history of Italian cycling|publisher=Bloomsbury|year=2012|isbn=978-1-4088-2219-7|location=London|page=312|language=en}}</ref> italianët kanë fituar më shumë {{ill|Kampionati Botëror i Çiklizmit në Rrugë për Meshkuj|en|UCI Road World Championships – Men's road race|lt=kampionate botërore të çiklizmit në rrugë}} sesa çdo vend tjetër, përveç [[Belgjika|Belgjikës]]. {{ill|Giro d'Italia|en|Giro d'Italia}} është një garë çiklizmi që zhvillohet çdo maj dhe është një nga tri turnetë e mëdha. Skitë alpine janë sport i përhapur dhe vendi është një destinacion popullor për ski.<ref>{{Cite news|last=Hall|first=James|date=2012-11-23|title=Italy is best value skiing country, report finds|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003012827/http://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|archive-date=2013-10-03|access-date=2013-08-29|work=The Daily Telegraph|location=London|language=en}}</ref> Skiatorët italianë arrijnë rezultate të mira në [[Lojërat olimpike dimërore]] dhe në Kupën Botërore të Skive Alpine. Tenisi ndiqet shumë dhe është sporti i katërt më i praktikuar.<ref>{{Cite web|title=Il tennis è il quarto sport in Italia per numero di praticanti|url=http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927033216/http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|archive-date=2013-09-27|access-date=2013-08-29|publisher=Federazione Italiana Tennis|language=it}}</ref> [[Çmimi i madh i Romës]], i themeluar në vitin 1930, është një nga turnetë më prestigjiozë të tenisit.<ref>{{Cite news|title=Internazionali d'Italia di Tennis – Roma 2021|url=https://www.faretennis.com/tornei/internazionali-italia-tennis|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> Lojtarët italianë kanë fituar [[Kupa Davis|Kupën Davis]] katër herë (1976, 2023, 2024 dhe 2025) dhe {{ill|Kupa Billie Jean King|en|Billie Jean King Cup|lt=Kupën Billie Jean King}} gjashtë herë (2006, 2009, 2010, 2013, 2024 dhe 2025). [[File:Michael Schumacher 2006 USA 2.jpg|thumb|Një [[Ferrari 248 F1]] e [[Scuderia Ferrari]], ekipi më i vjetër ende aktiv në garat e {{ill|Garat automobilistike Grand Prix|en|Grand Prix motor racing|lt=Grand Prix}}-it,<ref name="targaflorio"/> që garon që nga viti 1948 dhe, statistikisht, ekipi më i suksesshëm në historinë e Formula Një]] Garat automobilistike janë popullore.<ref name="sportface"/> Italia ka fituar, me diferencë, më shumë kampionate botërore të MotoGP-së se çdo vend tjetër. Ekipi italian [[Scuderia Ferrari]] është ekipi më i vjetër ende aktiv në garat e {{ill|Garat automobilistike Grand Prix|en|Grand Prix motor racing|lt=Grand Prix}}-it,<ref name="targaflorio">{{Cite web|title=Enzo Ferrari|url=https://www.targaflorio.info/enzoferrari.htm|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> garon që nga viti 1948 dhe është ekipi më i suksesshëm në Formula Një, me 232 fitore. [[Çmimi i madh i Italisë]] në [[Formula Një]] zhvillohet që nga viti 1921<ref>{{Cite web|date=2020-09-03|title=GP d'Italia: albo d'oro|url=https://www.motori.it/curiosita/1757728/gp-ditalia-albo-doro.html|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref>, gjithmonë në [[Autodromo Nazionale Monza]], përveç vitit {{ill|Çmimi i madh i Italisë 1980|en|1980 Italian Grand Prix|lt=1980}}.<ref>{{Cite web|date=2021-09-07|title=GP Italia: a Monza tra storia e passione|url=https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135550/https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione/|url-status=dead}}</ref> Prodhues të tjerë të suksesshëm italianë të automobilave në garat automobilistike janë [[Alfa Romeo]], {{ill|Lancia|en|Lancia}} , {{ill|Maserati|en|Maserati}} dhe [[Fiat]].<ref>{{Cite web|date=2021-10-05|title=L'Italia che vince le corse|work=Mauto|url=https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952|access-date=2022-01-04|language=it|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104172543/https://web.archive.org/web/20220104172543/https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952/|url-status=dead}}</ref> Italia ka pasur sukses në Lojërat Olimpike, duke marrë pjesë që nga {{ill|Lojërat Olimpike Verore 1896|en|1896 Summer Olympics|lt=olimpiada e parë}} dhe në 47 nga gjithsej 48 edicione (me përjashtim të {{ill|Lojërat Olimpike Verore 1904|en|1904 Summer Olympics|lt=vitit 1904}}).<ref>{{Cite web|last=Elio Trifari|title=Che sorpresa: Italia presente a tutti i Giochi|url=https://archiviostorico.gazzetta.it/2008/novembre/28/Che_sorpresa_Italia_presente_tutti_ga_10_081128051.shtml|access-date=2022-01-04|language=it}}</ref> {{ill|Italia në Lojërat Olimpike|en|Italy at the Olympics|lt=Italianët}} kanë fituar 618 medalje në [[Lojërat Olimpike Verore]] dhe 141 në Lojërat Olimpike Dimërore, prej të cilave 259 medalje të arta; Italia renditet e gjashta për numrin e përgjithshëm të medaljeve. Vendi ka pritur Lojërat Olimpike Verore në {{ill|Lojërat Olimpike Verore 1960|en|1960 Summer Olympics|lt=vitin 1960}} dhe Lojërat Olimpike Dimërore në [[Lojërat olimpike dimërore 1956|vitin 1956]] dhe [[Lojërat olimpike dimërore 2006|vitin 2006]]; aktualisht po pret edicionin e {{ill|Lojërat Olimpike Dimërore 2026|en|2026 Winter Olympics|lt=vitit 2026}} në [[Milano]] dhe {{ill|Kortina d'Ampeco|en|Cortina d'Ampezzo}}. === Festat zyrtare, festivalet dhe folklori === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Festat zyrtare në Itali|en|Public holidays in Italy}} · {{ill|Traditat e Italisë|en|Traditions of Italy}} · {{ill|Folklori i Italisë|en|Folklore of Italy}}}} [[File:Frecce Tricolori 2022.jpg|thumb|''[[Frecce Tricolori]]'', me gjurmën e tymit që paraqet {{ill|ngjyrat kombëtare të Italisë|en|national colours of Italy}}, mbi {{ill|Monumentin e Viktor Emanuelit II|en|Victor Emmanuel II Monument}} në Romë, gjatë festimeve të ''{{ill|Festa della Repubblica|en|Festa della Repubblica}}'']] Festat zyrtare përfshijnë kremtime fetare, kombëtare dhe rajonale. Dita Kombëtare e Italisë, ''{{ill|Festa della Repubblica|en|Festa della Repubblica}}'' («Dita e Republikës»),<ref>{{Cite web|title=Le feste mobili. Feste religiose e feste civili in Italia|url=https://calendario.eugeniosongia.com/feste.htm|access-date=2022-12-29|language=it}}</ref> festohet më 2 qershor, me kremtimin kryesor që zhvillohet në Romë, dhe përkujton lindjen e Republikës Italiane më 1946.<ref name="Italian Embassy in London">{{Cite web|title=Festività nazionali in Italia|url=http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624220055/http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|archive-date=2012-06-24|access-date=2012-04-15|publisher=Italian Embassy in London|language=it}}</ref> Ceremonia përfshin vendosjen e një kurore në nderim të {{ill|Ushtarit të Panjohur Italian|en|Tomb of the Unknown Soldier (Italy)}} dhe një paradë ushtarake përgjatë {{ill|Via dei Fori Imperiali|en|Via dei Fori Imperiali}} në Romë. [[Dita e Shën Luçisë|Dita e Shën Luçisë]], më 13 dhjetor, është e parapëlqyer nga fëmijët në disa rajone italiane, ku ajo luan një rol të ngjashëm me atë të Babagjyshit.<ref>{{Cite web|title=Saint Lucy – Sicily's Most Famous Woman – Best of Sicily Magazine|url=http://www.bestofsicily.com/mag/art333.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015021932/http://bestofsicily.com/mag/art333.htm|archive-date=2012-10-15|website=bestofsicily.com|language=en}}</ref> [[Epifania]] lidhet me figurën e folklorit italian, [[Befana|Befanën]], një plakë që udhëton mbi fshesë dhe, natën e 5 janarit, u sjell dhurata fëmijëve të mirë, kurse atyre të këqijve qymyr ose thasë me hi.<ref>{{Cite book|last=Roy|first=Christian|url={{Google books|IKqOUfqt4cIC|page=PA144|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Traditional Festivals|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-5760-7089-5|page=144|access-date=2015-01-13|language=en}}</ref> Fjetja e Shën Marisë përkon me ''{{ill|Ferragosto|en|Ferragosto}}'' më 15 gusht, periudhën e pushimeve verore.<ref>{{Cite book|last=Jonathan Boardman|url={{Google books|VHAUAQAAIAAJ|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Rome: A Cultural and Literary Companion|publisher=Signal Books|year=2000|isbn=978-1-902669-15-1|location=University of California|page=219|format=Google Books|language=en}}</ref> Dita kombëtare e shenjtorëve mbrojtës, më 4 tetor, kremton festën e shenjtorëve Françesku dhe Katerina. Çdo qytet ose qytezë feston gjithashtu një festë zyrtare në ditën e shenjtorit mbrojtës vendor.<ref name="Italian Embassy in London"/> ''Natale di Roma'' («Ditëlindja e Romës») është një festival vjetor që mbahet në [[Roma|Romë]] më 21 prill për të kremtuar {{ill|themelimin e qytetit|en|Founding of Rome}} sipas legjendës.<ref name="Plutarch12">[[Plutarku]], ''{{ill|Jetët paralele|en|Parallel Lives}} – Jeta e Romulit'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Romulus*.html#12 12.2] (nga LacusCurtius)</ref> Sipas [[Legjenda|legjendës]], [[Romulus|Romuli]] thuhet se e themeloi qytetin e Romës më 21 prill 753 p.e.s.<ref name="penelope">{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Censorinus/text*.html#17.11|title=LacusCurtius • Censorinus – De Die Natali|website=penelope.uchicago.edu|language=en}}</ref> Festat dhe kremtimet përfshijnë garën me kuaj ''{{ill|Palio di Siena|en|Palio di Siena}}'', ritet e [[Java e Madhe|Javës së Madhe]], ''{{ill|Joust-i saracen i Arezzos|en|Saracen Joust}}'' dhe ''{{ill|calcio storico fiorentino|en|calcio storico fiorentino}}''. Më 2013, [[UNESCO]] përfshiu në [[Trashëgimia kulturore jomateriale|trashëgiminë kulturore jomateriale]] festivalet dhe ''{{ill|pasos|en|Paso (float)}}'' italiane, si ''{{ill|Varia di Palmi|en|Varia di Palmi}}'', ''{{ill|Macchina di Santa Rosa|en|Macchina di Santa Rosa}}'' në [[Viterbo]] dhe ''faradda di li candareri'' në [[Sasarit|Sassari]].<ref>{{Cite web|title=Celebrations of big shoulder-borne processional structures|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00721|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213122708/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=EN|archive-date=2014-12-13|access-date=2014-11-29|publisher=UNESCO|language=en}}</ref> Festa të tjera përfshijnë karnavalet në [[Karnavali i Venedikut|Venecia]], Viareggio, Ivrea, Foiano della Chiana dhe Satriano di Lucania. [[Festivali i Filmit në Venecia]], ku jepet çmimi [[Luan i Artë|Luani i Artë]] dhe që mbahet që prej vitit 1932, është festivali më i vjetër i filmit në botë dhe një nga tre festivalet më të mëdha evropiane të filmit, së bashku me [[Festivali i Filmit në Kanë|Kanën]] dhe [[Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Berlin|Berlinin]].<ref>{{Cite web|last=Anderson|first=Ariston|date=2014-07-24|title=Venice: David Gordon Green's 'Manglehorn,' Abel Ferrara's 'Pasolini' in Competition Lineup|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218220740/http://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|archive-date=2016-02-18|website=The Hollywood Reporter|language=en}}; {{Cite magazine|title=Addio, Lido: Last Postcards from the Venice Film Festival|url=https://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920162423/http://time.com/20140920162423/http://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival|archive-date=2014-09-20|magazine=Time|language=en}}</ref> == Shënime == {{Listë shënimesh|30em}} == Referime == {{Reflist}} == Bibliografia == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|last1=Cushman-Roisin|first1=Benoit|url=https://books.google.com/books?id=OFwkVgQNHlsC|title=Physical oceanography of the Adriatic Sea|last2=Gačić|first2=Miroslav|last3=Poulain|first3=Pierre-Marie|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-1-4020-0225-0|language=en}} * {{Cite web|date=2004–2007|title=FastiOnline: A database of archaeological excavations since the year 2000|url=https://www.fastionline.org|access-date=2010-03-06|publisher=International Association of Classical Archaeology (AIAC)|language=it, en}} * Hibberd, Matthew. ''The media in Italy'' (McGraw-Hill International, 2007). * Sarti, Roland, red. ''Italy: A reference guide from the Renaissance to the present'' (2004). * Sassoon, Donald. ''Contemporary Italy: politics, economy and society since 1945'' (Routledge, 2014). * {{Cite web|date=1995–2010|title=Italy History – Italian History Index|url=http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|archive-date=2021-08-15|access-date=2010-03-06|publisher=European University Institute, The World Wide Web Virtual Library|language=it, en}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|Italia}} {{Sisterlinks|voy=Italy|d=Q38}} * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142 Italia] nga {{ill|BBC News|en|BBC News}} * {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20260116052905/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|archive-date=2026-01-16|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|title=Italy|work={{ill|The World Factbook|en|The World Factbook}}|publisher=[[Agjencia Qendrore e Inteligjencës (ShBA)]]|language=en}} * {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216082829/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm|archive-date=2008-12-16|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm|title=Italy|website=UCB Libraries GovPubs|language=en}} * [https://www.oecd.org/italy/ Italia] nga [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]] * [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/italy_en Profili i Italisë] në faqen e internetit të Bashkimit Evropian * [[G8]] * [https://www.ifs.du.edu/IFs/frm_CountryProfile/IT Parashikimet kryesore të zhvillimit për Italinë] nga International Futures * [https://www.governo.it/ Faqja zyrtare e qeverisë] {{In lang|it}} * [https://www.italia.it/en/ Faqja zyrtare e turizmit italian] {{Navboxes|title=Artikuj të lidhur me Italinë|list= {{ill|G8|en|Group of Eight}} }} {{Authority control}} {{Coord|43|N|12|E|display=title}} [[Kategoria:Italia| ]] [[Kategoria:Themelime në Evropë në vitin 1861]] [[Kategoria:Vende dhe territore ku italishtja është gjuhë zyrtare]] [[Kategoria:Vende në Evropë]] [[Kategoria:Anëtarë të G20]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Këshillit të Evropës]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të NATO-s]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Unionit për Mesdheun]] [[Kategoria:Shtetet anëtare të Kombeve të Bashkuara]] [[Kategoria:Anëtarë të Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik]] [[Kategoria:Republika]] [[Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara në vitin 1861]] [[Kategoria:Shtete dhe territore të themeluara në Evropë në vitin 1946]] 581ysexi2ar73o6zg3v17xuz8y6dx4u 0 2853 3059071 2760172 2026-10-23T11:47:57Z Vedac13 97976 /* Ngjarje */ 3059071 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == U formua Partia Naziste. U formua Partia Komuniste Gjermane. U formua Partia Fashiste Italiane. Në maj 1919, ushtria Greke sulmoi Turqinë. == [[:Kategoria:Lindje 1919|Lindje]] == * [[7 Maj]] - [[Evita Peron]], politikane argjentinase († [[1952]]) == [[:Kategoria:Vdekje 1919|Vdekje]] == ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Ismail Qemali]], themeluesi i qeveris së shtetit shqiptarë më 1912 (l. [[1844]]) <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> 11chhsj9w0h7z088ndcomq7rwwnaeih 0 2905 3059050 2760168 2026-10-23T10:57:00Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059050 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * Ushtritë evropiane fillojnë të hyjnë në territoret shqiptare. == Lindje == * [[4 Shkurt]] - [[Norman Wisdom]], komedian, këngëtar dhe aktor, regjisor e skenarist anglez (Vdiq [[2010]]) * [[12 Mars]] - [[Mahir Domi]], gjuhëtar, akademik shqiptar (V.[[2000]]) * [[18 Mars]] - [[Gjon Karma]], aktor shqiptar * [[14 Prill|14 prill]] - [[Zef Mala]], publicist dhe kryetar i Grupi Komunist i Shkodrës. ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * [[Dhimitër Shuteriqi]], shkrimtar shqiptar († [[2003]]) == Vdekje == * [[15 korrik]] - [[Çerçiz Topulli]], Luftëtar dhe shkrimtar shqiptarë (l. [[1880]]) * [[15 Korrik]] - [[Mehmet Shpendi]], Bashkëthemeluesi dhe udhëheqësi kryesor i "[[Djelmnia e Shalës|Djelmnis së Shalës]]", udhëhoqi çetat e [[Dukagjini]]t kundra pushtuesve Osman dhe atyre të Malit të Zi, Hero i Popullit. (l. [[1851]]). * [[15 Korrik]] - [[Vat Gjeloshi]], Luftëtar dhe pjestar aktiv i "[[Djelmnia e Shalës|Djelmnis së Shalës]]", Dëshmor i Atdheut. (l. [[1870]]). * [[24 shtator]] - [[Dedë Gjo Luli]], luftëtar shqiptarë (l. [[1840]]) [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] hpb6t6k3kj3areksagbc2i1is57sokv 0 2907 3059016 2760167 2026-10-23T08:44:51Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059016 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[22 janar]] - [[Ismail Qemali]] jep dorëheqjen si kryetar qeverie dhe largohet familjarisht në [[Francë]]. * [[7 mars]] - [[Princ Vidi]] mbërrin bashkë me bashkëshorten e tij [[Princesha Sofi|Princeshën Sofi]] në [[Durrës]]. * [[10 mars]] - At [[Fan Noli]] organizon një meshë përpara pallatit të mbretit për nder të tij. * [[27 qershor]] - [[Franc Ferdinandi]] nga [[monarkia Habsburge]] vritet nga nacionlisti serb [[Gavrilo Pricipi]] në [[Sarajev]]. * [[3 shtator]] - Princ Vidi largohet bashkë me bashkëshorten e tij nga Shqipëria. == Lindje == * [[21 shkurt]] - [[Andrea Varfi]], shkrimtar shqiptarë (Vdiq [[1992]]) * [[31 korrik]] - [[Louis de Funès]], aktor, regjisor, producent dhe komedian francez ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Dushko Vetmo]], shkrimtar shqiptarë * {{?}} - [[Niko Qafzezi]], agronomë shqiptarë * {{?}} - [[Kolë Paparisto]], profesor i botanikës († [[1980]]) == Vdekje == <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> 5h2zw3kji1x0ji061gcbesckn3j8ybs 3059017 3059016 2026-10-23T08:45:24Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059017 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[22 janar]] - [[Ismail Qemali]] jep dorëheqjen si kryetar qeverie dhe largohet familjarisht në [[Francë]]. * [[7 mars]] - [[Princ Vidi]] mbërrin bashkë me bashkëshorten e tij [[Princesha Sofi|Princeshën Sofi]] në [[Durrës]]. * [[10 mars]] - At [[Fan Noli]] organizon një meshë përpara pallatit të mbretit për nder të tij. * [[27 qershor]] - [[Franc Ferdinandi]] nga [[monarkia Habsburge]] vritet nga nacionlisti serb [[Gavrilo Pricipi]] në [[Sarajev]]. * [[3 shtator]] - Princ Vidi largohet bashkë me bashkëshorten e tij nga Shqipëria. == Lindje == * [[21 shkurt]] - [[Andrea Varfi]], shkrimtar shqiptarë (Vdiq [[1992]]) * [[31 korrik]] - [[Louis de Funès]], aktor, regjisor, producent dhe komedian francez (Vdiq [[1983]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Dushko Vetmo]], shkrimtar shqiptarë * {{?}} - [[Niko Qafzezi]], agronomë shqiptarë * {{?}} - [[Kolë Paparisto]], profesor i botanikës († [[1980]]) == Vdekje == <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> nixji4fp87nm0xlx01b2f2k6rw46o88 3059021 3059017 2026-10-23T08:48:42Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059021 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[22 janar]] - [[Ismail Qemali]] jep dorëheqjen si kryetar qeverie dhe largohet familjarisht në [[Francë]]. * [[7 mars]] - [[Princ Vidi]] mbërrin bashkë me bashkëshorten e tij [[Princesha Sofi|Princeshën Sofi]] në [[Durrës]]. * [[10 mars]] - At [[Fan Noli]] organizon një meshë përpara pallatit të mbretit për nder të tij. * [[27 qershor]] - [[Franc Ferdinandi]] nga [[monarkia Habsburge]] vritet nga nacionlisti serb [[Gavrilo Pricipi]] në [[Sarajev]]. * [[3 shtator]] - Princ Vidi largohet bashkë me bashkëshorten e tij nga Shqipëria. == Lindje == * [[21 shkurt]] - [[Andrea Varfi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq [[1992]]) * [[31 korrik]] - [[Louis de Funès]], aktor, regjisor, producent dhe komedian francez (Vdiq [[1983]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Dushko Vetmo]], shkrimtar shqiptarë * {{?}} - [[Niko Qafzezi]], agronomë shqiptarë * {{?}} - [[Kolë Paparisto]], profesor i botanikës († [[1980]]) == Vdekje == <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> c1qsdsc2kmakvkebt4mhq710yxqwlkk 3059030 3059021 2026-10-23T09:55:28Z Vedac13 97976 /* Ngjarje */ 3059030 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[22 janar]] - [[Ismail Qemali]] jep dorëheqjen si kryetar qeverie dhe largohet familjarisht në [[Francë]]. * [[7 mars]] - [[Princ Vidi]] mbërrin bashkë me bashkëshorten e tij [[Princesha Sofi|Princeshën Sofi]] në [[Durrës]]. * [[10 mars]] - At [[Fan Noli]] organizon një meshë përpara pallatit të mbretit për nder të tij. * [[28 qershor]] - [[Franc Ferdinandi]] nga [[monarkia Habsburge]] vritet nga nacionlisti serb [[Gavrilo Principi]] në [[Sarajev]]. * [[3 shtator]] - Princ Vidi largohet bashkë me bashkëshorten e tij nga Shqipëria. == Lindje == * [[21 shkurt]] - [[Andrea Varfi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq [[1992]]) * [[31 korrik]] - [[Louis de Funès]], aktor, regjisor, producent dhe komedian francez (Vdiq [[1983]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Dushko Vetmo]], shkrimtar shqiptarë * {{?}} - [[Niko Qafzezi]], agronomë shqiptarë * {{?}} - [[Kolë Paparisto]], profesor i botanikës († [[1980]]) == Vdekje == <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> p6akumg1wrf94gmwwpz826foo2j1hry 3059031 3059030 2026-10-23T09:57:02Z Vedac13 97976 /* Vdekje */ 3059031 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[22 janar]] - [[Ismail Qemali]] jep dorëheqjen si kryetar qeverie dhe largohet familjarisht në [[Francë]]. * [[7 mars]] - [[Princ Vidi]] mbërrin bashkë me bashkëshorten e tij [[Princesha Sofi|Princeshën Sofi]] në [[Durrës]]. * [[10 mars]] - At [[Fan Noli]] organizon një meshë përpara pallatit të mbretit për nder të tij. * [[28 qershor]] - [[Franc Ferdinandi]] nga [[monarkia Habsburge]] vritet nga nacionlisti serb [[Gavrilo Principi]] në [[Sarajev]]. * [[3 shtator]] - Princ Vidi largohet bashkë me bashkëshorten e tij nga Shqipëria. == Lindje == * [[21 shkurt]] - [[Andrea Varfi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq [[1992]]) * [[31 korrik]] - [[Louis de Funès]], aktor, regjisor, producent dhe komedian francez (Vdiq [[1983]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Dushko Vetmo]], shkrimtar shqiptarë * {{?}} - [[Niko Qafzezi]], agronomë shqiptarë * {{?}} - [[Kolë Paparisto]], profesor i botanikës († [[1980]]) == Vdekje == * 28 [[qershor]] ** [[Franz Ferdinand]] (l. [[1863]]) <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> jc9kwz1en3psdjbed490ndqdu22gxvm 3059033 3059031 2026-10-23T09:59:38Z Vedac13 97976 /* Vdekje */ 3059033 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[22 janar]] - [[Ismail Qemali]] jep dorëheqjen si kryetar qeverie dhe largohet familjarisht në [[Francë]]. * [[7 mars]] - [[Princ Vidi]] mbërrin bashkë me bashkëshorten e tij [[Princesha Sofi|Princeshën Sofi]] në [[Durrës]]. * [[10 mars]] - At [[Fan Noli]] organizon një meshë përpara pallatit të mbretit për nder të tij. * [[28 qershor]] - [[Franc Ferdinandi]] nga [[monarkia Habsburge]] vritet nga nacionlisti serb [[Gavrilo Principi]] në [[Sarajev]]. * [[3 shtator]] - Princ Vidi largohet bashkë me bashkëshorten e tij nga Shqipëria. == Lindje == * [[21 shkurt]] - [[Andrea Varfi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq [[1992]]) * [[31 korrik]] - [[Louis de Funès]], aktor, regjisor, producent dhe komedian francez (Vdiq [[1983]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Dushko Vetmo]], shkrimtar shqiptarë * {{?}} - [[Niko Qafzezi]], agronomë shqiptarë * {{?}} - [[Kolë Paparisto]], profesor i botanikës († [[1980]]) == Vdekje == * 28 [[qershor]] ** [[Franc Ferdinandi]], arkidukë nga [[Austro-Hungaria]] (l. [[1863]]). <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> omian8y5xg4gdqb8sivao6rh40hc5v8 3059034 3059033 2026-10-23T10:01:27Z Vedac13 97976 /* Pa data */ 3059034 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[22 janar]] - [[Ismail Qemali]] jep dorëheqjen si kryetar qeverie dhe largohet familjarisht në [[Francë]]. * [[7 mars]] - [[Princ Vidi]] mbërrin bashkë me bashkëshorten e tij [[Princesha Sofi|Princeshën Sofi]] në [[Durrës]]. * [[10 mars]] - At [[Fan Noli]] organizon një meshë përpara pallatit të mbretit për nder të tij. * [[28 qershor]] - [[Franc Ferdinandi]] nga [[monarkia Habsburge]] vritet nga nacionlisti serb [[Gavrilo Principi]] në [[Sarajev]]. * [[3 shtator]] - Princ Vidi largohet bashkë me bashkëshorten e tij nga Shqipëria. == Lindje == * [[21 shkurt]] - [[Andrea Varfi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq [[1992]]) * [[31 korrik]] - [[Louis de Funès]], aktor, regjisor, producent dhe komedian francez (Vdiq [[1983]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Dushko Vetmo]], shkrimtar shqiptarë (Vdiq [[1999]]) * {{?}} - [[Niko Qafzezi]], agronomë shqiptarë * {{?}} - [[Kolë Paparisto]], profesor i botanikës (Vdiq [[1980]]) == Vdekje == * 28 [[qershor]] ** [[Franc Ferdinandi]], arkidukë nga [[Austro-Hungaria]] (l. [[1863]]). <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> sbl548wmro9jv6ez7bjwn48pzk05svy 3059035 3059034 2026-10-23T10:01:59Z Vedac13 97976 /* Pa data */ 3059035 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[22 janar]] - [[Ismail Qemali]] jep dorëheqjen si kryetar qeverie dhe largohet familjarisht në [[Francë]]. * [[7 mars]] - [[Princ Vidi]] mbërrin bashkë me bashkëshorten e tij [[Princesha Sofi|Princeshën Sofi]] në [[Durrës]]. * [[10 mars]] - At [[Fan Noli]] organizon një meshë përpara pallatit të mbretit për nder të tij. * [[28 qershor]] - [[Franc Ferdinandi]] nga [[monarkia Habsburge]] vritet nga nacionlisti serb [[Gavrilo Principi]] në [[Sarajev]]. * [[3 shtator]] - Princ Vidi largohet bashkë me bashkëshorten e tij nga Shqipëria. == Lindje == * [[21 shkurt]] - [[Andrea Varfi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq [[1992]]) * [[31 korrik]] - [[Louis de Funès]], aktor, regjisor, producent dhe komedian francez (Vdiq [[1983]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Dushko Vetmo]], shkrimtar shqiptarë (Vdiq [[1999]]) * {{?}} - [[Niko Qafzezi]], agronomë shqiptarë (Vdiq [[1998]]) * {{?}} - [[Kolë Paparisto]], profesor i botanikës (Vdiq [[1980]]) == Vdekje == * 28 [[qershor]] ** [[Franc Ferdinandi]], arkidukë nga [[Austro-Hungaria]] (l. [[1863]]). <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> stkz0ciubhsoj6h6f03ycy268ir2p4p 3059036 3059035 2026-10-23T10:06:36Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059036 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[22 janar]] - [[Ismail Qemali]] jep dorëheqjen si kryetar qeverie dhe largohet familjarisht në [[Francë]]. * [[7 mars]] - [[Princ Vidi]] mbërrin bashkë me bashkëshorten e tij [[Princesha Sofi|Princeshën Sofi]] në [[Durrës]]. * [[10 mars]] - At [[Fan Noli]] organizon një meshë përpara pallatit të mbretit për nder të tij. * [[28 qershor]] - [[Franc Ferdinandi]] nga [[monarkia Habsburge]] vritet nga nacionlisti serb [[Gavrilo Principi]] në [[Sarajev]]. * [[3 shtator]] - Princ Vidi largohet bashkë me bashkëshorten e tij nga Shqipëria. == Lindje == * [[21 shkurt]] - [[Andrea Varfi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq [[1992]]) * [[31 korrik]] - [[Louis de Funès]], aktor, regjisor, producent dhe komedian francez (Vdiq [[1983]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Dushko Vetmo]], shkrimtar shqiptar (Vdiq [[1999]]) * {{?}} - [[Niko Qafzezi]], agronomë shqiptar (Vdiq [[1998]]) * {{?}} - [[Kolë Paparisto]], profesor i botanikës (Vdiq [[1980]]) == Vdekje == * 28 [[qershor]] ** [[Franc Ferdinandi]], arkidukë nga [[Austro-Hungaria]] (l. [[1863]]). <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> 3guw2u0930rrre6aibv2d1c9vml5n4m 3059041 3059036 2026-10-23T10:35:10Z Vedac13 97976 /* Ngjarje */ 3059041 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[22 janar]] - [[Ismail Qemali]] jep dorëheqjen si kryetar qeverie dhe largohet familjarisht në [[Francë]]. * [[7 mars]] - [[Princ Vidi]] mbërrin bashkë me bashkëshorten e tij [[Princesha Sofi|Princeshën Sofi]] në [[Durrës]]. * [[10 mars]] - At [[Fan Noli]] organizon një meshë përpara pallatit të mbretit për nder të tij. * [[28 qershor]] - [[Franc Ferdinandi]] nga [[monarkia Habsburge]] vritet nga nacionlisti serb [[Gavrilo Principi]] në [[Sarajeva]]. * [[3 shtator]] - Princ Vidi largohet bashkë me bashkëshorten e tij nga Shqipëria. == Lindje == * [[21 shkurt]] - [[Andrea Varfi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq [[1992]]) * [[31 korrik]] - [[Louis de Funès]], aktor, regjisor, producent dhe komedian francez (Vdiq [[1983]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Dushko Vetmo]], shkrimtar shqiptar (Vdiq [[1999]]) * {{?}} - [[Niko Qafzezi]], agronomë shqiptar (Vdiq [[1998]]) * {{?}} - [[Kolë Paparisto]], profesor i botanikës (Vdiq [[1980]]) == Vdekje == * 28 [[qershor]] ** [[Franc Ferdinandi]], arkidukë nga [[Austro-Hungaria]] (l. [[1863]]). <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> sez2bchwnuidisdkaysttki2y5i8v6h 3059042 3059041 2026-10-23T10:37:01Z Vedac13 97976 3059042 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[22 janar]] - [[Ismail Qemali]] jep dorëheqjen si kryetar qeverie dhe largohet familjarisht në [[Francë]]. * [[7 mars]] - [[Princ Vidi]] mbërrin bashkë me bashkëshorten e tij [[Princesha Sofi|Princeshën Sofi]] në [[Durrës]]. * [[10 mars]] - At [[Fan Noli]] organizon një meshë përpara pallatit të mbretit për nder të tij. * [[28 qershor]] - [[Franc Ferdinandi]] nga [[monarkia Habsburge]] vritet nga nacionlisti serb [[Gavrilo Principi]] në [[Sarajeva|Sarajevën]]. * [[3 shtator]] - Princ Vidi largohet bashkë me bashkëshorten e tij nga Shqipëria. == Lindje == * [[21 shkurt]] - [[Andrea Varfi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq [[1992]]) * [[31 korrik]] - [[Louis de Funès]], aktor, regjisor, producent dhe komedian francez (Vdiq [[1983]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Dushko Vetmo]], shkrimtar shqiptar (Vdiq [[1999]]) * {{?}} - [[Niko Qafzezi]], agronomë shqiptar (Vdiq [[1998]]) * {{?}} - [[Kolë Paparisto]], profesor i botanikës (Vdiq [[1980]]) == Vdekje == * 28 [[qershor]] ** [[Franc Ferdinandi]], arkidukë nga [[Austro-Hungaria]] (l. [[1863]]). <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> g6i3b9ew5ydeyvdvokqlhlwl85g6hmm 3059048 3059042 2026-10-23T10:42:11Z Vedac13 97976 /* Ngjarje */ 3059048 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[22 janar]] - [[Ismail Qemali]] jep dorëheqjen si kryetar qeverie dhe largohet familjarisht në [[Francë]]. * [[7 mars]] - [[Princ Vidi]] mbërrin bashkë me bashkëshorten e tij [[Princesha Sofi|Princeshën Sofi]] në [[Durrës]]. * [[10 mars]] - At [[Fan Noli]] organizon një meshë përpara pallatit të mbretit për nder të tij. * [[28 qershor]] - [[Franc Ferdinandi]] nga [[monarkia Habsburge]] vritet nga nacionlisti serb [[Gavrilo Principi]] në [[Sarajeva|Sarajevë]]. * [[3 shtator]] - Princ Vidi largohet bashkë me bashkëshorten e tij nga Shqipëria. == Lindje == * [[21 shkurt]] - [[Andrea Varfi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq [[1992]]) * [[31 korrik]] - [[Louis de Funès]], aktor, regjisor, producent dhe komedian francez (Vdiq [[1983]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Dushko Vetmo]], shkrimtar shqiptar (Vdiq [[1999]]) * {{?}} - [[Niko Qafzezi]], agronomë shqiptar (Vdiq [[1998]]) * {{?}} - [[Kolë Paparisto]], profesor i botanikës (Vdiq [[1980]]) == Vdekje == * 28 [[qershor]] ** [[Franc Ferdinandi]], arkidukë nga [[Austro-Hungaria]] (l. [[1863]]). <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> jrokilrxmfssf5jrpzqimh21u3qfdvp 0 2911 3059063 2760169 2026-10-23T11:34:22Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059063 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[Boboshticë]] hapet [[Shkolla shqipe e Boboshticës]]. == [[:Kategoria:Lindje 1916|Lindje]] == * [[29 janar]] - [[Lazër Radi]], ishte jurist, publicist, prozator, poet e përkthyes (v. [[1998]]). * [[16 mars]] - [[Jusuf Vrioni]], përkthyes dhe diplomat shqiptar (v. [[2001]]). * [[17 dhjetor]] - [[Esad Mekuli]], shkrimtar shqiptarë († [[1993]]). ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Esad Mekuli]], shkrimtar shqiptar († [[1995]]) * {{?}} - [[Fadil Hoxha]], kryetar i Kosovës († [[2001]]) * {{?}} - [[Kolë Jakova]], shkrimtar shqiptar == [[:Kategoria:Vdekje 1916|Vdekje]] == ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Isa Boletini]], luftëtar shqiptarë (l. [[1864]]) [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] 40707s0emscg6x1a3dne40h2joa8c1j 3059064 3059063 2026-10-23T11:34:55Z Vedac13 97976 /* Pa data */ 3059064 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[Boboshticë]] hapet [[Shkolla shqipe e Boboshticës]]. == [[:Kategoria:Lindje 1916|Lindje]] == * [[29 janar]] - [[Lazër Radi]], ishte jurist, publicist, prozator, poet e përkthyes (v. [[1998]]). * [[16 mars]] - [[Jusuf Vrioni]], përkthyes dhe diplomat shqiptar (v. [[2001]]). * [[17 dhjetor]] - [[Esad Mekuli]], shkrimtar shqiptarë († [[1993]]). ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Esad Mekuli]], shkrimtar shqiptar († [[1995]]) * {{?}} - [[Fadil Hoxha]], kryetar i Kosovës († [[2001]]) * {{?}} - [[Kolë Jakova]], shkrimtar shqiptar (v. [[2002]]) == [[:Kategoria:Vdekje 1916|Vdekje]] == ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Isa Boletini]], luftëtar shqiptarë (l. [[1864]]) [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] ag0tug4i0hahjl2upam8r06tlyblaf0 0 2923 3059072 2760173 2026-10-23T11:49:32Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059072 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[21 janar]] - Filloi punimet [[Kongresi i Lushnjes]] * [[31 janar]] - Zhvillohen zgjedhjet për Këshillin Kombëtar të Shqipërisë. * [[27 shkurt]] - Mblidhet kuvendi i parë shqiptar. * [[17 dhjetor]] - Shqipëria bëhet pjesë e [[Lidhja e Kombeve|Lidhjes së Kombeve]]. == Lindje == * '''[[1920]]''' - '''[[Qerim Haxhiu]]''', aktivist i shquar për çështjen kombëtare shqiptare (V. [[2003]]) * [[1 janar]] - [[Shaban Demiraj]], gjuhëtar, albanolog, i njohur shqiptar. * * [[6 janar]] - [[Sandër Prosi]], aktor shqiptar (V. [[1985]]) * [[20 Mars]] - [[Qemal Stafa]] i njohur edhe si Brutus, shkrimtar shqiptar (V. [[1942]]) * [[12 maj]] - [[Vexhi Buharaja]] studjes orientalist, përkthyes shqiptar (V. [[1987]]) * [[27 korrik]] - [[Arshi Pipa]], shkrimtar dhe kritik letrar shqiptar (V. [[1997]]) * [[23 shtator]] - [[Marie Logoreci]], aktore shqiptare (V. [[1988]]) * [[19 Tetor]] - [[Mark Krasniqi]], profesor, akademik, politikan dhe shkrimtar shqiptar ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Lluka Perrone]], shkrimtar shqiptar († [[1988]]) == Vdekje == [[Kategoria:Vitet 1920]] [[Kategoria:Vite]] q7qmu3dpi6d0zarzhe8pvw5dt526h50 3059073 3059072 2026-10-23T11:50:26Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059073 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[21 janar]] - Filloi punimet [[Kongresi i Lushnjes]] * [[31 janar]] - Zhvillohen zgjedhjet për Këshillin Kombëtar të Shqipërisë. * [[27 shkurt]] - Mblidhet kuvendi i parë shqiptar. * [[17 dhjetor]] - Shqipëria bëhet pjesë e [[Lidhja e Kombeve|Lidhjes së Kombeve]]. == Lindje == * '''[[1920]]''' - '''[[Qerim Haxhiu]]''', aktivist i shquar për çështjen kombëtare shqiptare (V. [[2003]]) * [[1 janar]] - [[Shaban Demiraj]], gjuhëtar, albanolog, i njohur shqiptar (V. [[2014]]) * * [[6 janar]] - [[Sandër Prosi]], aktor shqiptar (V. [[1985]]) * [[20 Mars]] - [[Qemal Stafa]] i njohur edhe si Brutus, shkrimtar shqiptar (V. [[1942]]) * [[12 maj]] - [[Vexhi Buharaja]] studjes orientalist, përkthyes shqiptar (V. [[1987]]) * [[27 korrik]] - [[Arshi Pipa]], shkrimtar dhe kritik letrar shqiptar (V. [[1997]]) * [[23 shtator]] - [[Marie Logoreci]], aktore shqiptare (V. [[1988]]) * [[19 Tetor]] - [[Mark Krasniqi]], profesor, akademik, politikan dhe shkrimtar shqiptar ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Lluka Perrone]], shkrimtar shqiptar († [[1988]]) == Vdekje == [[Kategoria:Vitet 1920]] [[Kategoria:Vite]] 5wpml4zsf18oliq0w0x49l5z9w9ho5n 3059074 3059073 2026-10-23T11:51:04Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059074 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[21 janar]] - Filloi punimet [[Kongresi i Lushnjes]] * [[31 janar]] - Zhvillohen zgjedhjet për Këshillin Kombëtar të Shqipërisë. * [[27 shkurt]] - Mblidhet kuvendi i parë shqiptar. * [[17 dhjetor]] - Shqipëria bëhet pjesë e [[Lidhja e Kombeve|Lidhjes së Kombeve]]. == Lindje == * '''[[1920]]''' - '''[[Qerim Haxhiu]]''', aktivist i shquar për çështjen kombëtare shqiptare (V. [[2003]]) * [[1 janar]] - [[Shaban Demiraj]], gjuhëtar, albanolog, i njohur shqiptar (V. [[2014]]) * * [[6 janar]] - [[Sandër Prosi]], aktor shqiptar (V. [[1985]]) * [[20 Mars]] - [[Qemal Stafa]] i njohur edhe si Brutus, shkrimtar shqiptar (V. [[1942]]) * [[12 maj]] - [[Vexhi Buharaja]] studjes orientalist, përkthyes shqiptar (V. [[1987]]) * [[27 korrik]] - [[Arshi Pipa]], shkrimtar dhe kritik letrar shqiptar (V. [[1997]]) * [[23 shtator]] - [[Marie Logoreci]], aktore shqiptare (V. [[1988]]) * [[19 Tetor]] - [[Mark Krasniqi]], profesor, akademik, politikan dhe shkrimtar shqiptar (V [[2015]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Lluka Perrone]], shkrimtar shqiptar († [[1988]]) == Vdekje == [[Kategoria:Vitet 1920]] [[Kategoria:Vite]] kut4y0cle7l99r7c086pogej186b8gy 0 2942 3059002 2760134 2026-10-23T08:34:50Z Vedac13 97976 /* Vdekje */ 3059002 wikitext text/x-wiki {{Tabelamuajve}} {{AV|XIX|180}} ==Ngjarje== * U nënshkrua marrëveshja e Aleancës së tre perandorëve edhe nga Rusia dhe Austro-Hungaria. ==Lindje== *[[Shtjefën Gjeçovi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq më [[1929]]). *[[Hasan Prishtina]], politikan (Vdiq më [[1933]]). ==Vdekje== * 8 maj ** [[John Stuart Mill]], filozof anglez. [[Kategoria:Vitet 1870]] [[Kategoria:Vite]] 3bs30jp3z4zqfsu58d59tupoqwi6moa 3059007 3059002 2026-10-23T08:38:19Z Vedac13 97976 /* Vdekje */ 3059007 wikitext text/x-wiki {{Tabelamuajve}} {{AV|XIX|180}} ==Ngjarje== * U nënshkrua marrëveshja e Aleancës së tre perandorëve edhe nga Rusia dhe Austro-Hungaria. ==Lindje== *[[Shtjefën Gjeçovi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq më [[1929]]). *[[Hasan Prishtina]], politikan (Vdiq më [[1933]]). ==Vdekje== * 8 maj ** [[John Stuart Mill]], filozof anglez (l. [[1806]]) [[Kategoria:Vitet 1870]] [[Kategoria:Vite]] omvwajz5n0jop91auhhsago8lpn9q2j 3059009 3059007 2026-10-23T08:38:49Z Vedac13 97976 /* Ngjarje */ 3059009 wikitext text/x-wiki {{Tabelamuajve}} {{AV|XIX|180}} ==Ngjarje== * U nënshkrua marrëveshja e Aleancës së tre perandorëve edhe nga [[Rusia]] dhe [[Austro-Hungaria]]. ==Lindje== *[[Shtjefën Gjeçovi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq më [[1929]]). *[[Hasan Prishtina]], politikan (Vdiq më [[1933]]). ==Vdekje== * 8 maj ** [[John Stuart Mill]], filozof anglez (l. [[1806]]) [[Kategoria:Vitet 1870]] [[Kategoria:Vite]] rh4yw6il90ek4elv2cg0xv8irx8l3yd 3059010 3059009 2026-10-23T08:39:43Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059010 wikitext text/x-wiki {{Tabelamuajve}} {{AV|XIX|180}} ==Ngjarje== * U nënshkrua marrëveshja e Aleancës së tre perandorëve edhe nga [[Rusia]] dhe [[Austro-Hungaria]]. ==Lindje== * 12 korrik ** [[Shtjefën Gjeçovi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq më [[1929]]). *[[Hasan Prishtina]], politikan (Vdiq më [[1933]]). ==Vdekje== * 8 maj ** [[John Stuart Mill]], filozof anglez (l. [[1806]]) [[Kategoria:Vitet 1870]] [[Kategoria:Vite]] laiqsgzg1pzbz97r5mdciathrd136qg 3059011 3059010 2026-10-23T08:40:55Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059011 wikitext text/x-wiki {{Tabelamuajve}} {{AV|XIX|180}} ==Ngjarje== * U nënshkrua marrëveshja e Aleancës së tre perandorëve edhe nga [[Rusia]] dhe [[Austro-Hungaria]]. ==Lindje== * 12 korrik ** [[Shtjefën Gjeçovi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq më [[1929]]). * [[Hasan Prishtina]], politikan (Vdiq më [[1933]]). ==Vdekje== * 8 maj ** [[John Stuart Mill]], filozof anglez (l. [[1806]]) [[Kategoria:Vitet 1870]] [[Kategoria:Vite]] gu0a4ilxu6i16afrxql912khlwrtplp 3059013 3059011 2026-10-23T08:42:54Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059013 wikitext text/x-wiki {{Tabelamuajve}} {{AV|XIX|180}} ==Ngjarje== * U nënshkrua marrëveshja e Aleancës së tre perandorëve edhe nga [[Rusia]] dhe [[Austro-Hungaria]]. ==Lindje== * 12 [[korrik]] ** [[Shtjefën Gjeçovi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq më [[1929]]). * [[Hasan Prishtina]], politikan (Vdiq më [[1933]]). ==Vdekje== * 8 maj ** [[John Stuart Mill]], filozof anglez (l. [[1806]]) [[Kategoria:Vitet 1870]] [[Kategoria:Vite]] eqp9ciat43h05ktnkl0fha3h76kp52i 3059014 3059013 2026-10-23T08:43:07Z Vedac13 97976 /* Vdekje */ 3059014 wikitext text/x-wiki {{Tabelamuajve}} {{AV|XIX|180}} ==Ngjarje== * U nënshkrua marrëveshja e Aleancës së tre perandorëve edhe nga [[Rusia]] dhe [[Austro-Hungaria]]. ==Lindje== * 12 [[korrik]] ** [[Shtjefën Gjeçovi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq më [[1929]]). * [[Hasan Prishtina]], politikan (Vdiq më [[1933]]). ==Vdekje== * 8 [[maj]] ** [[John Stuart Mill]], filozof anglez (l. [[1806]]) [[Kategoria:Vitet 1870]] [[Kategoria:Vite]] 480y42fbauuineh7imdlba29r0bxjg8 3059018 3059014 2026-10-23T08:46:03Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059018 wikitext text/x-wiki {{Tabelamuajve}} {{AV|XIX|180}} ==Ngjarje== * U nënshkrua marrëveshja e Aleancës së tre perandorëve edhe nga [[Rusia]] dhe [[Austro-Hungaria]]. ==Lindje== * 12 [[korrik]] ** [[Shtjefën Gjeçovi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq më [[1929]]). ==== Pa data ==== * [[Hasan Prishtina]], politikan (Vdiq më [[1933]]). ==Vdekje== * 8 [[maj]] ** [[John Stuart Mill]], filozof anglez (l. [[1806]]) [[Kategoria:Vitet 1870]] [[Kategoria:Vite]] m22n0deshg7nieaajmte1spiqwzox6d 3059019 3059018 2026-10-23T08:46:41Z Vedac13 97976 /* Pa data */ 3059019 wikitext text/x-wiki {{Tabelamuajve}} {{AV|XIX|180}} ==Ngjarje== * U nënshkrua marrëveshja e Aleancës së tre perandorëve edhe nga [[Rusia]] dhe [[Austro-Hungaria]]. ==Lindje== * 12 [[korrik]] ** [[Shtjefën Gjeçovi]], shkrimtar shqiptar (Vdiq më [[1929]]). ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * [[Hasan Prishtina]], politikan (Vdiq më [[1933]]). ==Vdekje== * 8 [[maj]] ** [[John Stuart Mill]], filozof anglez (l. [[1806]]) [[Kategoria:Vitet 1870]] [[Kategoria:Vite]] fu0ielhes7riocez2p1e53cb5rj1sht 0 2944 3059012 2099692 2026-10-23T08:42:33Z Vedac13 97976 /* Pa data */ 3059012 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == == [[:Category:Lindje 1929|Lindje]] == * [[16 Janar]] - [[Jashar Rexhepagiq]], shkrimtarë shqiptarë († [[2010]]) * [[12 Qershor]] - [[Anne Frank]], shkrimtare gjermane († [[1945]]) * [[19 Korrik]] - [[Ilia Shyti]], aktorë dhe regjisorë shqiptarë * [[8 Gusht]] - [[Sabri Godo]], shkrimtar dhe politikan shqiptar (v. [[2011]]) * [[16 tetor|16 Tetor]] - [[Petro Zheji]], përkthyes dhe gjuhëtar mistik. * [[4 Nëntor]] - [[Anastas Janullatos]], Kryepeshkop i [[Tiranë]]s, [[Durrësi]]t dhe i gjithë [[Shqipërisë]] * [[1 Dhjetor]] - [[Alfred Moisiu]], kryetar i Shqipërisë ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * [[Minir Dushi]], shkrimtar, akademik dhe profesor shqiptarë == [[:Kategoria:Vdekje 1929|Vdekje]] == ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * 14 [[tetor]] ** [[Shtjefën Gjeçovi]], shkrimtar shqiptarë (l. [[1873]]) a4sx6r4o2a12ytv2iapcxrlrk5o1i49 0 2945 3059067 2760171 2026-10-23T11:37:50Z Vedac13 97976 /* Vdekje */ 3059067 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * Fillon Revolucioni në Rusi. *[[25 dhjetor]] - Mbahet [[Kongresi i Durrësit]]. * Mbaron [[Lufta e Parë Botërore]]. == Lindje == * [[22 Prill]] - [[Ibrahim Kodra]], piktor († [[2006]]) * [[7 Shtator]] - [[Pashk Gjeçi]], përkthyes shqiptarë († [[2010]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Vorea Ujko]], shkrimtar shqiptarë († [[1989]]) == Vdekje == * [[11 shkurt]] - [[Murat Toptani]], nënshkrues i [[Deklarata e Pavarësisë së Shqipërisë|Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë]], poet, skulptor shqiptar (l. [[1866]]) [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] hqj4f6bxbgx9iu3kycteuyjyx2to1zi 3059068 3059067 2026-10-23T11:43:20Z Vedac13 97976 /* Ngjarje */ 3059068 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * Fillon Revolucioni në Rusi. * [[24 shkurt]] - [[Estonia]] shpall pavarësinë. * [[25 dhjetor]] - Mbahet [[Kongresi i Durrësit]]. * Mbaron [[Lufta e Parë Botërore]]. == Lindje == * [[22 Prill]] - [[Ibrahim Kodra]], piktor († [[2006]]) * [[7 Shtator]] - [[Pashk Gjeçi]], përkthyes shqiptarë († [[2010]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Vorea Ujko]], shkrimtar shqiptarë († [[1989]]) == Vdekje == * [[11 shkurt]] - [[Murat Toptani]], nënshkrues i [[Deklarata e Pavarësisë së Shqipërisë|Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë]], poet, skulptor shqiptar (l. [[1866]]) [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] jxu11lyz3zbd0i7z80ii1576a1zc9be 3059069 3059068 2026-10-23T11:45:03Z Vedac13 97976 /* Ngjarje */ 3059069 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * Fillon Revolucioni në Rusi. * [[24 shkurt]] - [[Estonia]] shpall pavarësinë. * [[18 nëntor]] - [[Letonia]] shpall pavarësinë. * [[25 dhjetor]] - Mbahet [[Kongresi i Durrësit]]. * Mbaron [[Lufta e Parë Botërore]]. == Lindje == * [[22 Prill]] - [[Ibrahim Kodra]], piktor († [[2006]]) * [[7 Shtator]] - [[Pashk Gjeçi]], përkthyes shqiptarë († [[2010]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Vorea Ujko]], shkrimtar shqiptarë († [[1989]]) == Vdekje == * [[11 shkurt]] - [[Murat Toptani]], nënshkrues i [[Deklarata e Pavarësisë së Shqipërisë|Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë]], poet, skulptor shqiptar (l. [[1866]]) [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] b77dzz7mh8b0r0g0b33g9dn7m356u4l 3059070 3059069 2026-10-23T11:46:34Z Vedac13 97976 /* Ngjarje */ 3059070 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * Fillon Revolucioni në Rusi. * [[16 shkurt]] - [[Lituania]] shpall pavarësinë. * [[24 shkurt]] - [[Estonia]] shpall pavarësinë. * [[18 nëntor]] - [[Letonia]] shpall pavarësinë. * [[25 dhjetor]] - Mbahet [[Kongresi i Durrësit]]. * Mbaron [[Lufta e Parë Botërore]]. == Lindje == * [[22 Prill]] - [[Ibrahim Kodra]], piktor († [[2006]]) * [[7 Shtator]] - [[Pashk Gjeçi]], përkthyes shqiptarë († [[2010]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Vorea Ujko]], shkrimtar shqiptarë († [[1989]]) == Vdekje == * [[11 shkurt]] - [[Murat Toptani]], nënshkrues i [[Deklarata e Pavarësisë së Shqipërisë|Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë]], poet, skulptor shqiptar (l. [[1866]]) [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] du0g7gai1w5kvszmthb0x3vnxt4stnw 10 3465 3058920 3012425 2026-10-23T00:25:45Z Fallbackintoreality 102113 kalimi nga CSS i thjeshtë në Helpbox 3058920 wikitext text/x-wiki {{Helpbox | name = Stampa:Ndihmë | title = '''[[Wikipedia:Ndihmë|Ndihmë]]''' | class = plainlist | list1 = * [[Wikipedia:Kërko|Kërkimi]] * [[Wikipedia:Të drejta autori|Të drejta autori]] * [[Wikipedia:Pasqyra|Pasqyra]] * [[Wikipedia:Si redaktohet një faqe|Redaktimi]] * [[Wikipedia:Çfarë është një artikull|Artikulli]] * [[Wikipedia:Livadhi|Livadhi]] * [[Wikipedia:Për Fillestarë|Fillestarëve]] * [[Wikipedia:Për Antarë|Antarëve]] * [[Wikipedia:Kategori|Kategoritë]] }} ieewah3sb5t40ddbza184c52m31twxb 0 3876 3058886 2974702 2026-10-22T18:40:50Z Ballist illlyrian 194773 /* */ kam shtuar nje harte me kualitet per faqen 3058886 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Ardiaei Dynasty.png|parapamje|[[Mbretëria antike ilire|Mbretëria e Ilirisë]] ]] '''Ardianët (Ardiejët)''' ({{lang-grc|Ἀρδιαῖοι - Ardiaíoi}}; [[latinisht]]: ''Ardeai, Vardaei'') {{Sfn|Wilkes|1992}} ishin një fis [[Ilirët|ilir]], që banonte në një pjesë të territorit të [[Shqipëria|Shqipërisë së]] sotme, [[Kosova|Kosovës]], [[Mali i Zi|Malit të Zi]] dhe [[Bosnja dhe Hercegovina|Bosnje-Hercegovinës]] midis bregdetit të [[Deti Adriatik|Adriatikut]] në jug, qytezës [[Konjiqi|Konjic]] në veri, përgjatë bregut të majtë të luginës së lumit [[Lumi i Neretvës|Neretva]] dhe deri në [[Liqeni i Shkodrës|Liqenin e Shkodrës]] në juglindje.<ref name="Šašel Kos 320">{{Harvnb|Šašel Kos|2005|p=320}}</ref> {{Sfn|Wilkes|1992}} Nga shekulli III para Krishtit deri në vitin 168 para Krishtit [[Shkodra]] ishte kryeqyteti ardianëve. {{Sfn|Vickers|1999}} [[Polibi|Polibius]] (203 pes - 120 para Krishtit) shkruan se ata u nënshtruan<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0234:book=2:chapter=11&highlight=ardiaeiardiaeiardiaei Plb. 2.11], "The Romans, taking the Epidamnians under their protection, advanced into the interior of Illyricum, subduing the Ardiaei as they went."</ref> nga [[Roma e lashtë|Romakët]] në ngjarjet që ndodhën në vitin 229 para Krishtit. [[Apiani|Apian]] (95–165) shkruan se ata u shkatërruan<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0230:text=Ill.:chapter=1&highlight=ardiaeiardiaei App. Ill. 1], "In like manner the Ardiæi, who were distinguished for their maritime power, were finally destroyed by the Autarienses, whose land forces were stronger, but whom they had often defeated."</ref> nga [[Autariatët]] por që për ndryshim me Autariatët, Ardianët kishin fuqi detare. Në Epitomin e [[Tit Livi|Tit Livit]] thuhet se janë nënshtruar<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:entry=vardaei-geo&highlight=ardiaeiardiaeiardiaeiardiaeiardiaeiardiaeiardiaeiardiaeiardiaeiardiaeiardiaeiardiaei vardaei-geo]</ref> nga konsulli Fulvius Flacus. == Emri == Emri fisnor ''Ardian (Ardiaei)'' mund të jetë i lidhur me fjalën e gjuhës latine ''Ardea'' që do të thotë "[[Çafka|Çafkë]], një simbol i totemizmit të kafshëve. {{Sfn|Elsie|2015}} Ngjashmëritë strukturore gjuhësore e lidhin fjalën Ardiaei dhe Ardaei (Ardian, Ardjan, Ardhjan) me fjalët e disa gjuhëve indoeuropiane. Kështu, për shembull, ekziston një ngjashmëri midis fjalës ose emrit Ardiaei dhe fjalës shqipe "Ardhja", (e cila mund të lidhet me migrimin e shpendëve) e ngjashme me fjalën shqipe "(H)ardhia", gjë që përfaqëson një konotacion direkt me fjalën "trashëgimtar". Lidhur me fjalën shqipe "ardhje" është edhe vet natyra pothuajse nomade e ardianëve dhe në këtë aspekt janë ndoshta fisi ilir me më së shumti migrime (ardhje - vajtje). Ardianët deri në shekullin IV pes. jetonin në rrjedhën e epërme të lumit Neretva një rajon më në brendi të kontinentit. Rreth vitit 380 pes. fillon lëvizja e tyre drejt bregdetit, si rezultat edhe i konflikteve me keltët dhe autariatët.<ref name="Stipcevic">{{cite book|first=Aleksandar|last=Stipčević|others=Translated by Stojana Čulić Burton|title=The Illyrians|publisher=Noyes Press|location=Park Ridge, New Jersey|page=44|year=1977|language=en, bs}}</ref><ref name="Mocsy">{{cite book|first=András|last=Mócsy|others=Translated by S. Frere|title=Pannonia and Upper Moesia. A History of the Middle Danube Provinces of the Roman Empire|url=https://archive.org/details/bwb_KS-448-862|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1974|isbn=978-0-7100-7714-1|language=en}}</ref> Në kohën e mbretërimit të [[Agroni]]t (250 - 231) aktiviteti i ardiejëve përqëndrohet në rajonin mes Gjirit të Kotorrit dhe Lezhës duke shtrirë veprimtarinë e tyre në lindje deri thellë në luginën e lumit Drin ndërsa në jug përtej Apollonisë, duke pushtuar pjesë të Epirit, Korkyrën (Kretën), dhe ishullin Far (Hvari),{{sfn|Wilkes|1992|p=156}} madje duke korrur edhe një fitore në [[Beteja e Medionit|Betejën e Medionit]] në rajonin e [[Akarnania|Akarnanisë]], Greqi.<ref name="2.2">{{cite book|title=Histories, Plb. 2.2|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0543.tlg001.perseus-eng1:2.2|author=Polybius|accessdate=17 prill 2014|language=en}}</ref><ref name="Culture">{{cite book|title=Cultural Politics in Polybius's Histories|page=112|url=https://books.google.com/books?id=jp_cWQQyf6EC&pg=PA142&lpg=PA142&dq=Polybius+2.2.5&source=bl&ots=3uhslNFREh&sig=1dS0dthYmp-dGVDuR_AxXP3xwcE&hl=en&sa=X&ei=sTVRU5bwMsvFPffygLAN&ved=0CDEQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false|author=Craige Brian Champion|accessdate=18 prill 2014|language=en}}</ref><ref name="231BC">{{cite book|title=The Hellenistic World and the Coming of Rome, Volume 1|page=366|url=https://books.google.com/books?id=EkdCokrrp4gC&pg=PA366&hl=en#v=onepage&q&f=false|author=Erich S. Gruen|accessdate=18 prill 2014|language=en}}</ref> Pas pushtimit romak e tutje ardianët si duket fillojnë të lëvizin përsëri në drejtim të zonave rurale përreth luginës së Neretvës dhe sipas Konventës së Naronës, ardianët në këtë periudhë kishin rënë në vetëm 20 dekurie. {{sfn|Wilkes|1992|p=216}} == Lokalizimi == Të dhënat nga burimet e lashta historike krijojnë shumë konfuzion në lidhje me vendndodhjen e atdheut origjinal ardian. {{Sfn|Dzino|2010}} Sipas disa pikëpamjeve, vendbanimi i tyre autokton shtrihej në zonën e Ilirisë jugore, diku në [[Mali i Zi|Malin e Zi të]] sotëm, {{Sfn|Šašel Kos|2005}} përreth Grykës së Rhizonit, ndërsa nga ana tjetër sipas [[Straboni|Strabonit]] dhe disa të tjerëve vendbanimi i tyre autokton ndodhej në pjesën e epërme të luginës së [[Lumi i Neretvës|lumit të Neretvës]]. {{Sfn|Dzino|2005}} Vendbanimi i tyre fillestar duket se ishte më në brendësi të kontinentit, përgjatë [[Lumi i Neretvës|lumit Narona]] deri në [[Konjiqi|rajonin e Konjicit]],<ref name="Šašel Kos 320"/> në Bosnje dhe Hercegovinën e sotme. Emri i qytetit [[Çaplina|Čapljina]] është një tjetër veçori që sugjeron që atdheu origjinal i Ardianëve me të vërtetë mund të ketë qenë rajoni i luginës Neretva. Konkretisht, ekziston një qytet në Bosnje dhe Hercegovinë, në rajonin më të gjerë të luginës Neretva (atdheu origjinal i popullit të lashtë ilir të ''Ardianëve''), i quajtur [[Çaplina|Čapljina]], dhe emri i tij rrjedh nga fjala ''[[:bs:Čaplja|Čaplja]]'', që në gjuhën moderne [[Gjuha boshnjake|bosnjane]] do të thotë '[[Çafka|Çafkë]]', anglisht: 'Heron'. Fjala latine për 'Çafkën' është ''[[wikispecies:Ardea|Ardea]]'', një fjalë që mbart një ngjashmëri të mrekullueshme me emrin e ''Ardianëve (Ardea)'', gjë që nuk duhet të përjashtohet si mundësi. Kjo hipotezë hap shumë rrugë për interpretimin e atdheut origjinal të Ardianëve dhe etimologjinë e emrit të tyre. Për shembull, [[Çafka|çafka]] mund të ketë pasur vlerë totemike pagane midis ilirëve që banonin në atë zonë, për shkak të pranisë së saj atje, dhe nuk është e parëndësishme të konkludohet se njëri prej atyre popujve ilirë e quajti veten sipas një shpendi të llojit 'Çafkë', ''Ardiaei''. Fjala e [[Gjuha latine|gjuhës latine]] ''Ardea'' mund të jetë një përkthim latin i ndonjë fjale origjinale ilire për 'Çafkën' të cilën [[Roma e lashtë|Romakët]] duket se e kishin gjetur në kohën kur u vendosën në këtë zonë, ose vetë fjala 'Ardea' mund të ishte një fjalë ilire e marrë nga romakët, të cilët mund ta kishin ndryshuar paksa atë duke e integruar në gjuhën e tyre, latinisht. Gjithashtu ekziston mundësia që ilirët e lashtë ose romakët ta kenë emërtuar këtë vend si ''vendin e [[Çafka|çafkave]]'', dhe kolonët sllavë, të cilët u vendosën në tokat e dikurshme ilire rreth shekullit VI ta kenë përkthyer emrin e këtij vendi në gjuhën(et) e tyre, dhe si rezultat kemi topinimin ''Čapljina'', "''Vendi i çafkave''". Nga ana tjetër, teoria e etimologjisë latine për emrin e këtij populli ilir (Ardiaei) është përjashtuar nga fakti se ata përmenden, edhe në formën e greqishtes së lashtë, si Ardiaioi, shumë kohë përpara "ardhjes" së romakëve në trojet ilire kështu që nuk do të mund të kishin ndonjë ndikim në trojet dhe gjuhën ilire, d.m.th. shumë kohë para pushtimit zyrtar të territorit të banuar nga ilirët. Kështu Theopompus, një historian i lashtë grek që jetoi rreth vitit 380 para Krishtit flet për konfliktin midis ardianëve dhe keltëve.<ref>{{cite book|first=Ardian|last=Adžanela (Axhanela)|title=Cultural Treasure of Bosnia and Herzegovina (Illyrian Bosnia and Herzegovina - an Overview of a Cultural Legacy/ Ancient Illyrians of Bosnia and Herzegovina)|edition=Prehistoric and Ancient Period|series=2|url=http://www.academia.edu/2490281/Illyrian_Bosnia_and_Herzegovina-an_Overview_of_a_Cultural_Legacy_Ancient_Illyrians_of_Bosnia_and_Herzegovina|publisher=Academia|year=2004|language=en}}</ref> == Historia == {{Kryesor|Mbretëria e Ilirisë}} Për shkak të piraterisë së përhapur në Detin Adriatik nga Ardianët dhe fise të tjera ilire, Romakët ndërmorrën fushatën kundër tyre në ngjarjet e [[Luftërat Iliro-Romake|Luftërave Ilire - Romake]]. {{Sfn|Wilkes|1992}} Ardianët ishin armiq {{Sfn|Wilkes|1992}} edhe të [[Autariatët|Autariatëve]] për një kohë të gjatë për shkak të burimeve të kripës. {{Sfn|Wilkes|1992}} Ardianët kishin arritur fuqinë ushtarake, gjatë vitit 230 pes. nën mbretërimin e mbretit [[Agroni|Agron]] (një ardianas me origjinë fisnore). Pas vdekjes së Agronit, e veja e tij, [[Teuta e Ilirisë|Mbretëresha Teuta]] u përpoq të fitonte një terren në Detin Adriatik, por dështoi për shkak të ndërhyrjes Romake. Burimet historike thonë se Mbreti Agron ishte angazhuar nga mbreti Demetri i Maqedonisë me qëllim të pengimit të pushtimit të Maqedonisë nga aetolianët pushtues. Ardianët kishin 20 dekurie. Gjeografi antik, Strabo, rendit Ardianët si një nga tre popujt më të fortë ilirë - dy të tjerët ishin [[Autariatët]] dhe [[Dardania|Dardanët]].<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=7:chapter=5&highlight=ardiaei Strab. 7.5]</ref> Mbreti Agron, i biri i Pleuratit i cili i përkiste shtëpisë sunduese të Ardianëve, dispononte forcën më të fuqishme, si nga toka ashtu edhe nga deti, të tillë çfarë nuk kishte asnjë prej mbretërve ilirë para tij. {{Sfn|Wilkes|1992}} == Dinastia ardiane == {{Kryesor|Dinastia e ardianëve dhe labeatëve}} Më poshtë është një rindërtim i dinastisë ardiane nga N.G.L. Hammond (1966): {{Sfn|Hammond|1966}} {{Tree list}} *[[Pleurati I]] (fl. 340 pes.), luftoi kundër [[Filipi II|Filipit II të Maqedonisë]] rreth viteve 344/343 pes. **(fl. 310 pes.) ***[[Pleurati II]] (fl. 280 pes.) ****[[Agroni|Mbreti Agron]] (fl. 250 pes. vdiq 230 pes.), bashkëshorti i [[Teuta|Mbretëreshës Teuta]] *****[[Pinej Ardiani]] (fl. 220 pes.) ****[[Skerdilaidi]] (fl. 250 pes.) *****[[Pleurati III]] (fl. 220 pes.) ******[[Genti]] ({{fl. 190 pes. rob 168 pes.) *******[[Pleurati IV]] (fl. 160 pes.) *******[[Platori]] (fl. 160 pes.) {{Tree list/end}} Dega e [[Skerdilaidi|Skerdilaidit]] në përgjithësi konsiderohet si një dinasti [[Labeatët|Labeate]], që u shfaq pas rënies së [[Agroni|Agronit]] dhe [[Teuta e Ilirisë|Teutës]]. {{Sfn|Dzino|2010}} {{Sfn|Dzino|2014}} Lista e mëposhtme raporton anëtarët e dinastisë ardiane të dokumentuar si të tillë në burimet antike: {{Sfn|Dzino|2010}} {{Sfn|Dzino|2014}} * [[Agroni]] (- 231 para Krishtit), burri i [[Teuta e Ilirisë|Teutës]] * [[Teuta e Ilirisë|Teuta]] Regjente për [[Pinej Ardiani|Pinejin]] (231 - 228) * [[Dhimitër Fari|Regjenti Dhemetër]] për Pinejin (228 - 220) * [[Pinej Ardiani|Pineji]] (220 - pas 217) == Shih edhe == * [[Agroni]] * [[Teuta e Ilirisë]] * [[Ilirët]] dhe [[Iliria]] * [[Mbretëria e Ilirisë]] * [[Lista e fiseve ilire]] * [[Dinastia e ardianëve dhe labeatëve]] == Referime == {{Reflist|2}}  == Literatura == *{{cite book|last=Dzino|first=Danijel|chapter=Late Republican Illyrian Policy of Rome 167-60 BC: the Bifocal Approach|editor=C. Deroux|title=Studies in Latin Literature and Roman History|volume=12|publisher=Latomus|year=2005|pp=48-73|isbn=9782870312285|url=https://books.google.com/books?id=yoJfAAAAMAAJ&dq|language=en}} *{{Cite book|last=Dzino|first=Danijel|title=Illyricum in Roman Politics, 229 BC–AD 68|year=2010|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=7vvjB_DKQNIC&pg|isbn=978-0-521-19419-8|language=en}} *{{cite journal|last=Dzino|first=Danijel|title=‘Illyrians’ in ancient ethnographic discourse|journal=Dialogues d'histoire ancienne|volume=40|number=2|year=2014|pp=45-65|url=https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_2014_num_40_2_3944|language=en}} *{{Cite book|last=Elsie|first=Robert|chapter-url=http://www.elsie.de/pdf/articles/A2015EarlyHistoryAlbania.pdf|title=Keeping an Eye on the Albanians: Selected Writings in the Field of Albanian Studies|year=2015|isbn=978-1-5141-5726-8|series=Albanian Studies|volume=16|language=en|chapter=The Early History of Albania|author-link=Robert Elsie}} *{{cite journal|last=Ferone|first=Claudio|title=Appiano, "Illyr." 3 e la pirateria illirica nel IV sec.A.C.|trans-title=Appian, "Illyr." 3 and the Illyrian piracy in the 4th century BC|journal=Hermes|volume=132|year=2004|publisher=Franz Steiner Verlag|pp=326-337|language=it|jstor=4477612}} *{{cite journal|last=Hammond|first=Nicholas Geoffrey Lemprière|title=The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C.|journal=The Annual of the British School at Athens|publisher=British School at Athens|volume=61|year=1966|jstor=30103175|pp=239-253|language=en}} *{{cite book|last=Hammond|first=N. G. L.|chapter=Illyris, Epirus and Macedonia|title=The Cambridge Ancient History: The Expansion of the Greek World, Eighth to Sixth Centuries B.C.|publisher=Cambridge University Press|volume=3|year=1982|edition=2|editor1=John Boardman|editor2=N. G. L. Hammond|url=https://books.google.com/books?id=0qAoqP4g1fEC&dq|isbn=0521234476|language=en}} *{{cite journal|last=Hammond|first=N. G. L.|title=Illyrians and North-west Greeks|journal=The Cambridge Ancient History Volume 6: The Fourth Century BC|url=https://books.google.com/books/about/The_Cambridge_Ancient_History.html?id=vx251bK988gC&redir_esc=y|year=1994|publisher=Cambridge University Press|language=en}} *{{Cite book|last=Katičić|first=Radoslav|url=https://books.google.com/books?id=a29JAAAAYAAJ|title=Ancient Languages of the Balkans|date=1976|publisher=Mouton|pages=158|language=en}} *{{cite book|last=Šašel Kos|first=Marjeta|title=Appian and Illyricum|url=https://books.google.com/books?id=opBpAAAAMAAJ|year=2005|publisher=Narodni Muzej Slovenije|isbn=978-961-6169-36-3|language=en}} *{{cite book|last=Stipčević|first=Aleksandar|title=The Illyrians: history and culture|year=1974|edition=1977|publisher=Noyes Press|isbn=978-0815550525|url=https://books.google.com/?id=NLcWAQAAIAAJ&dq|language=en}} *{{Cite book|last=Vickers|first=Miranda|title=The Albanians: a modern history|publisher=I. B. Tauris|year=1999|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=IzI0uOZ2j6gC&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-1-86064-541-9|language=en}} *{{Cite book|last=Wilkes|first=John J.|title=The Illyrians|location=Oxford, United Kingdom|publisher=Blackwell Publishing|year=1992|isbn=0-631-19807-5|url=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C|language=en}} * {{Cite book|last=Severyn Bernolak|last2=Vladoila Kolarić|title=Iz povjesti Bosne i Hercegovine: Ardijejci|url=https://books.google.com/books?id=feRKmQEACAAJ|year=1912|publisher=vlast. nakl.|language=bs}} {{Iliria}} [[Kategoria:Fise ilire]] 86gydd56dn5lpzq4gbegiiasb41hz52 0 3886 3058882 2978630 2026-10-22T18:02:27Z Ballist illlyrian 194773 Kam shtuar nje harte te perandorise se bardhylit 3058882 wikitext text/x-wiki {{Infobox mbretër | emri = Bardhyli I | tekst_titulli = Mbret i Dardanisë | image = File:Map Of Bardylis Dynasty.png | image_size = 88000 | caption = Harta e Perandorisë Ilire Gjatë Bardhylit | figura = Stamp of Albania - 1990 - Colnect 157048 - Bardylis c 448 358 BC King of Dardanian Kingdom.jpeg | figura_madhësia = 180px | mbretërimi = 393 – 358 pr.K | vazhdimësia = Mbret i [[Mbretëria e Dardanisë|Dardanisë]] | paraardhës = vet | lloji_paraardhësit= Paraardhësi | pasardhës = [[Kliti]] | lloji_pasardhësit = Pasardhësi | fëmijë = [[Kliti]] | emri_lindjes = Bardhyl | data_lindjes = 448 pr.K | vendi_lindjes = | data_vdekjes = 358 pr.K (90 vjeç) | vendi_vdekjes = [[Beteja e Luginës së Erigonit|Lugina e Erigonit]] | besimi = [[Mitologjia ilire|Besimi ilir]] | profesioni = Minator }} '''Bardhyli''' ishte një nga figurat më të rëndësishme të historisë së hershme [[Ilirët|ilire]]. Ai njihet si mbreti i parë i dokumentuar i [[Iliria|Ilirisë]] dhe themeluesi i dinastisë së parë të njohur që bashkoi disa fise ilire nën një sundim të përbashkët. Bardhyli nuk ishte thjesht një udhëheqës ushtarak i aftë, por edhe një strateg politik që kërkonte të forconte pozitat e Ilirisë përballë fuqive të tjera të mëdha të kohës. Gjatë sundimit të tij, Bardhyli kishte për qëllim ta shndërronte Ilirinë në një fuqi rajonale të vërtetë. Ai jo vetëm që bashkoi shumë fise të jugut ilir, por edhe ndërhyri vazhdimisht në punët e brendshme të [[Maqedonia e lashtë|Maqedonisë së lashtë]]. Në disa raste, ai arriti të mposhtte forcat [[Maqedonët (greqishtfolës)|maqedonase]] dhe ato [[Molosët|molose]], duke i detyruar të tërhiqeshin dhe duke zgjeruar kështu kufijtë e mbretërisë së tij në drejtim Maqedonisë e Sipërme, përfshirë edhe rajonin strategjik të [[Lynkestia|Lynkestisë.]] Më tej, ai vendosi ndikimin e tij edhe në vetë Maqedoninë, duke sunduar atë përmes një [[mbret vasal]] që i shërbente interesave të Ilirisë. Kjo tregon qartë se para ngritjes së fuqisë maqedonase nën [[Filipi II i Maqedonisë|Filipin II]] dhe [[Aleksandri i Madh|Leka i Madh]], Ilirët – nën drejtimin e Bardhylit – përbënin fuqinë dominuese në Ballkanin Jugor. == Etimologjia == Pavle Ivić dhe Alexandru Rosetti e kanë lidhur emrin Bardhyli me [[Gjuha shqipe|shqipen]] ''i bardhë'' "e bardhë",<ref>Pavle Ivić, 1985 [https://books.google.com/books?ei=N7q-TI2LBcnHswa-yejSDQ&ct=result&id=DAQbAAAAIAAJ&dq=Bardylis+bardh&q=Bardylis#search_anchor Zbornik Šeste jugoslovenske onomastičke konferencije: Donji Milanovac], p. 59</ref><ref>Alexandru Rosetti, 1973 [https://books.google.com/books?ei=XpO-TOC3IISPswb1q8GpDQ&ct=result&id=6X0IAQAAIAAJ&dq=Br%C3%A8ve+histoire+de+la+langue+roumaine+des+origines+%C3%A0+nos+jours&q=Bardylis#search_anchor Brève histoire de la langue roumaine des origines à nos jours], p. 52</ref> ndërsa një opinion tjetër e shpjegon emrin si kombinim i ''i bardhë'' me shqipen ''yll'' "yll". Sipas Stuart Edward Mann, ky interpretim i dytë është një etimologji popullore. Gjuhëtari gjerman [[Paul Kretschmer]] argumenton se emri Bardhyli lidhet me fjalën "bardulos", që sipas tij do të thotë "gri" në [[Mesapishtja|gjuhën]] e [[Mesapët|Messapii]] në Italinë jugore.<ref>{{Cite book|last=Toynbee|first=Arnold Joseph|url=https://books.google.com/books?id=_18bAAAAYAAJ&q=%22or+%27Bardylis%27+%28Diodorus%2C+Book+XVI%2C+chap.+4%2C+%C2%A7+3%29%2C+or+%27Bardyllis%27+%28Plutarch%2C+Pyrrhus%2C+chap.+9%29+is+related+to+the+word+%27bardulos%27%2C+meaning+%27grey%27%2C+in+the+%27Messapian%27+%28i.e.+Calabrian%29+language.%22|title=Some problems of Greek history|date=1969|publisher=Oxford University Press|page=116|quote="or 'Bardylis' (Diodorus, Book XVI, chap. 4, § 3), or 'Bardyllis' (Plutarch, Pyrrhus, chap. 9) is related to the word 'bardulos', meaning 'grey', in the 'Messapian' (i.e. Calabrian) language."}}</ref> == Biografia == Bardhyli lindi rreth vitit 448 para Krishtit. Ai arriti të bëhej mbret pavarësisht nga rrënjët e tij të përulura. Qymyrxhi dhe minator qymyrguri,<ref>{{Harvnb|Wilkes|1996}}</ref> mori pushtetin me dhunë pasi gëzonte simpatinë e luftëtarëve dardanë, sepse plaçkën e luftës e ndante në mënyrë të drejtë dhe të paanshme. Bardhyli nuk [[Syrra|pasoi Sirrasin]], por mbretin e mëparshëm ilir, i cili kishte lidhur një traktat paqeje me [[Amintesi II|Amyntas II]] mbi kontrollin e Lynkestëve. Bardhyli arriti të bashkonte fiset e ndryshme ilire dhe shpejt e bëri Dardaninë në një fuqi të frikshme në [[Ballkani|Ballkan]], duke rezultuar në një ndryshim në marrëdhëniet me Maqedoninë. Nuk ka asgjë të regjistruar për të identifikuar qendrën e pushtetit dardan, me përjashtim të faktit se fitorja e Filipit në vitin 358 p.e.s. përfshiu që ai fitonte edhe kontrollin e Lynkestis. Prandaj, kryeqyteti i Bardhylit mund të ketë qenë i vendosur në këtë rajon. Megjithatë, selia e pushtetit mund të ketë qenë e vendosur në zemër të shtetit dardan, që korrespondon me atë që sot është Kosova.  Bardhyli, ndryshe nga mbretërit e mëparshëm ilirë, zhvilloi si aspektin ushtarak ashtu edhe atë ekonomik të shtetit të tij. Subjektet e tij, Damastinët, filluan të nxjerrin monedha argjendi të shkëlqyera nga shek. 395 p.e.s. në qytetin ilir të [[Damastioni|Damastionit]] . Këto monedha adoptuan një version të monedhave standarde dhe disa emblema të Lidhjes së atëhershme të fuqishme Kalcidiane. Ata eksportonin edhe argjend në formë shufre. Monedha të tjera u emetuan rreth vitit 365 para Krishtit në Daparria, një qytet minierash në atë që sot është [[Kosova|Kosova, i]] cili përdorte të njëjtat standarde dhe lloje si monedhat e Damastionit. Shpërndarja e monedhave sugjeron se Bardhyli zhvillonte tregti të gjërë brenda [[Ballkani|Ballkanit]] qendror dhe në veri deri në [[Lumi i Danubit|Danub]], i cili ishte larg zonave të dominuara nga tregtarët [[Grekët e sotëm|grekë.]] Dionisi i Sirakuzës u përpoq të përfitonte nga tregtia në rritje e Bardhylit kur krijoi koloni në Adriatik. Është e mundshme që Bardhyli, ndryshe nga mbretërit e mëparshme ilire, ndërtoi disa qytete të fortifikuara, për Lyhnidin dhe Pelionin në Lynkesti.<ref>The Cambridge ancient history: The fourth century B.C. Από τον/την D. M. Lewis, John Boardman</ref> Bardhyli ishte një sundimtar ambicioz ilir, i cili (sipas [[Tertuliani|Tertulianit]] ) pasi pa një shenjë në ëndërr, filloi një sërë fitoresh ushtarake të cilat i lejuan të shtrinte sundimin ilir mbi [[molosët]] dhe fiset e tjera rajonale, deri në kufijtë e [[Maqedonia e lashtë|Maqedonisë.]]. Sipas burimeve të lashta, Bardhyli jetoi mbi 90 vjet. Po sipas këtyre burimeve, Bardhyli jetoi një kohë të gjatë dhe ishte në një moshë të shtyrë kur u përball me [[Filipi II i Maqedonisë|Filipin II të Maqedonisë]] në vitin 358 para Krishtit dhe në duart e të cilit vdiq pasi Filipi refuzoi ofertën e tij të paqes bazuar në mbajtjen e tokave të pushtuara nga ana e Bardhylit. [[Grabosi|Grabos]] shfaqet si një tjetër mbret i fuqishëm ilir pas vdekjes së Bardhylisit. Djali Bardhylit [[Kliti|Kleiti]] u revoltua me ndihmën e [[Taulantët|Taulantian]] dhe mbretit të tyre [[Glauku|Glaukias]] kundër [[Aleksandri i Madh|Aleksandrit të Madh]] në [[Rrethimi i Pelionit|rrethimin e Pelium]] ndërmarrë në vitin 335 para Krishtit. [[Skeda:Dionysius_of_Syracuse_military_expedition_for_Alcetas_Map_(English).png|djathtas|parapamje|250x250px| Ekspedita ushtarake e Bardhylit në Epir]] == Shih edhe == * [[Iliria]] * [[Dardana]] * [[Mbretëria e Ilirisë]] * [[Mbretëria e Dardanisë]] * [[Lista e personaliteteve ilire|Lista e sundimtarëve të Ilirisë]] == Literatura == * Cabanes, Pierre. (1988) Les illyriens de Bardulis à Genthios (IVe–IIe siècles avant J.-C.). Paris: SEDES. 1988. Regard sur l’histoire, 65. ISBN 2718138416 * Ceka, Neritan. (2013) The Illyrians to the Albanians. Tirana: Migjeni. 2013. ISBN 9789928407467 * Elsie, Robert. (2010) Historical dictionary of Albania. 2nd ed. Lanham: Scarecrow Press. 2010. European Historical Dictionaries, 75. ISBN 9780810861886 * Gilkes, Oliver (2013) Albania: An archaeological guide. London; New York: I. B. Tauris. 2013. ISBN 9781780760698 * {{cite book|last=Mortensen|first=Kate|chapter=The Career of Bardylis|title=The Ancient World|volume=22|year=1991|publisher=Ares Publishers|pages=49–59|url=https://books.google.com/books?id=khAiAQAAIAAJ}} * {{Cite book|last=Wilkes|first=John J.|title=The Illyrians|year=1996|orig-year=1992|location=Oxford, United Kingdom|publisher=Blackwell Publishers Limited|isbn=0-631-19807-5|url=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C}} * {{cite book|last=Stipčević|first=Aleksandar|title=The Illyrians: history and culture|url=https://books.google.com/books?id=NLcWAQAAIAAJ|year=1977|publisher=Noyes Press|isbn=978-0-8155-5052-5}} * {{cite book|last=Howe|first=T.|chapter=Plain tales from the hills: Illyrian influences on Argead military development|editor-last1=Müller|editor-first1=S.|editor-last2=Howe|editor-first2=Tim|editor-last3=Bowden|editor-first3=H.|editor-last4=Rollinger|editor-first4=R.|title=The History of the Argeads: New Perspectives|publisher=Wiesbaden|year=2017|isbn=978-3447108515|url=https://books.google.com/books?id=3_S_swEACAAJ}} * Pollo, S. & Puto, A. (1981) The history of Albania from its origins to the present day. Ass. by Kristo Frasheri, Skënder Anamali; transl. by Carol Wiseman, Ginni Hole. London: Routledge & Kegan. 1981. ISBN 071000365X * {{cite web|last=Smith|first=William|year=1870|title=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology|page=463|url=http://ancientlibrary.com/smith-bio/0472.html|publisher=The Ancient Library|quote=Bardylis|access-date=24 tetor 2021|archive-date=3 mars 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060303194635/http://ancientlibrary.com/smith-bio/0472.html|url-status=dead}} == Referime == {{reflist}} {{Iliria}} [[Kategoria:Mbretër (Iliria)]] [[Kategoria:Mbretëria e Ilirisë]] jdlfp09ag0izm6gf9r5d3qbgin0iwal 0 5811 3058924 3058829 2026-10-23T01:21:02Z Sadsadas 51943 /* Jeta e hershme */ 3058924 wikitext text/x-wiki {{Ish F1 pilot | Name = Alain Prost | Image = Festival automobile international 2015 - Photocall - 065 (cropped3).jpg | Nationality = {{flagicon|France}} [[franca|francez]] | Years = [[Rezultatet e F1 1980|1980]]–[[Rezultatet e F1 1991|1991]], [[Rezultatet e F1 1993|1993]] | Team(s) = [[Team McLaren|McLaren]], [[Renault F1|Renault]], [[Scuderia Ferrari|Ferrari]], [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]] | Races = 202 | Championships = 4 ([[Rezultatet e F1 1985|1985]], [[Rezultatet e F1 1986|1986]], [[Rezultatet e F1 1989|1989]], [[Rezultatet e F1 1993|1993]]) | Wins = 51 | Podiums = 106 | Points = 768.5 | Poles = 33 | Fastest laps = 41 | First race = [[Çmimi i madh i Argjentinës 1980]] | First win = [[Çmimi i madh i Francës 1981]] | Last win = [[Çmimi i madh i Gjermanisë 1993]] | Last race = [[Çmimi i madh i Australisë 1993]] | Last position = 1ri (99 pikë) }} '''Alain Prost''' (lindur më [[24 shkurt]] [[1955]]) është një ish pilot garash francez dhe zyrtar i sporteve motorrike. Ai garoi në [[Formula Një]] nga viti 1980 e deri në 1993, duke fituar katër tituj botëror për pilot. Në kohën e pensionimit të tij, Prost mbante rekordin për numrin e fitoreve (51), pol pozitave (41) dhe podiumeve (106). Prost lindi në [[Lorette, Loire]] të [[Francës]] dhe filloi karting në moshën 14 vjeç, duke fituar Kampionatin Botëror të të rinjëve katër vite më vonë. Në vitin 1976, ai u bë pjesë e Formulës Renault, duke fituar Kampionatin Evropian me Ecurie Elf. Një vit më pas ai fitoi Challenge de Formule Renault Europe. Pas kësaj, ky kompeticion filloi të njihej si Formula Tre franceze; Prost e mbrojti titullin e tij në vitet 1978 dhe 1979. Kulmi i karrierës së tij në karting arriti me suksesin në Formula Tre Evropiane. Në vitin 1980, Prost firmosi me [[Team McLaren|McLaren]] në Formula Një dhe bëri debutimin e tij në [[Çmimi i madh i Argjentinës 1980|Çmimin e madh të Argjentinës]], duke u renditur në vendin e gjashtë. Në sezonin e ardhshëm ai firmosi me [[Renault në Formula Një|Renault]], duke fituar Çmimin e madh të parë në karrierë në Francë, e cila u ndoq nga sukseset në Holandë dhe Itali. Pas disa fitoreve në sezonin 1982, Prost e mbylli sezonin 1983 në vend të dytë mbrapa fituesit [[Nelson Piquet]]; ai u tërhoq për shkak të problemeve me turbon në garën e fundit vendimtare për titullin. Prost u shkarkua nga Renault dy ditë pas garës për disa komente që bëri, dhe ai u rikthye te McLaren për sezonin 1984, aty ku përfundoi sërisht i dyti, këtë herë mbrapa shokut të ekipit [[Nikki Lauda]] për gjysëm pike. Në vitin 1985, Prost fitoi titullin e parë për pilot, duke u bërë francezi i parë kampion në Formula Një. Ai u shpall kampion edhe në vitin 1986 pas një dueli të ngushtë me Piquet dhe [[Nigel Mansell]]. Pasi fitoi disa gara në sezonin 1987, Prost u bë shok ekipi me pilotin brazilian [[Ayrton Senna]]. Sëbashku, ata fituan 15 nga 16 garat e sezonit 1988, duke ngarë McLarenin me motorr Honda MP4/4; Senna në fund u shpall kampion me tre pikë më shumë. Rivaliteti i tyre i ashpër kulmoi me aksidentet në garat vendimtare për titull në [[Suzuka]] të Japonisë në vitet 1989 dhe 1990; Prost fitoi titullin e vitit 1989 kurse Senna atë të 1990. Prost firmosi me [[Scuderia Ferrari|Ferrarin]] në vitin 1990 kurse në vitin 1991 u shkarkua në përfundim të sezonit pas komenteve të bëra për modelin 643, me të cilën ai nuk fitoi asnjë garë. Pas një viti mungesë, Prost u rikthye në sezonin 1993 me [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]], duke fituar titullin e katërt kampion bote. Ai vendosi disa rekorde gjatë sezonit para se të pensionohej në përfundim të tij. Ai u rikthye në Formula Një si pronar i ekipit [[Prost Grand Prix]] në vitin 1997 pasi bleu [[Équipe Ligier]]. Ekipi u shpërbë në vitin 2001. ==Jeta e hershme== Alain Prost ka lindur në komunën [[Lorette, Loire|Lorette]] afër qytezës [[Saint-Chamond, Loire|Saint-Chamond]], në qarkun [[Loire (department)|Loire]] afër qytetit të [[Saint-Étienne]], Francë. Prindit e tij janë André Prost dhe Marie-Rose Karatchian, të dy të lindur në Francë me origjinë [[Armenia|armene]].<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cite web|date=31 janar 2019|title="I Don't Speak Armenian, but I'm Armenian": Alain Prost – Living Legend of Formula One|url=https://armedia.am/eng/news/67224/i-dont-speak-armenian-but-im-armenian-alain-prost-living-legend-of-formula-one.html|access-date=7 shkurt 2021|website=armedia.am|language=en|archive-date=2 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102132531/https://armedia.am/eng/news/67224/i-dont-speak-armenian-but-im-armenian-alain-prost-living-legend-of-formula-one.html|url-status=live}}</ref> Babai i tij kishte një dyqan që shiste mobilje.<ref name="mcbride_nyt_p3" /> Prost kishte një vëlla më të madh, Danielin, i cili vdiq në shtator 1986 nga kanceri.<ref>{{cite book|title=Motor Cycling and Motoring|language=en|volume=171|page=14|publisher=Temple Press Limited|year=1986}}</ref><ref name=":1" /> Prost ishte një fëmijë energjik dhe i shkathët i cili luajti disa sporte, si mundja, futbolli dhe patinazhi. Duke luajtur këto sporte, ai theu hundën e tij disa herë.<ref name=":2" /><ref name=":1"/> Ai fillimisht kërkoi të bëhej instruktor palestre dhe futbollist profesionist por më pas zbuloi garat karting gjatë kohës që ishte me pushime me familjen e tij në moshën 14 vjeç.<ref name=":2" /><ref name=":1"/> Ky sport më pas u bë menjëherë zgjedhja e parë e tij.<ref name="mcbride_nyt_p3" /> Prost bleu makinën e tij të parë kart në moshën 16 vjeç me paratë e fituara duke punuar në dyqanin e babait të tij. Në vitin 1974, ai u përqëndrua tërësisht në sportin e garimit. Një vit më pas, ai fitoi kampionatin francez karting të të rriturve. Në vitin 1976, Prost u ngjit në kategorinë Formula të garimit: ai dominoi kampionatin francez Formula Renault, duke fituar të gjitha garat me përjashtim të njërës. Në vitet në vijim, Prost triumfoi në Kampionatin evropian të Formula Renault, dy herë në kampionatin francez [[Formula Tre]] si dhe në Formula Tre evropiane. Gjatë kësaj kohe, ai mori pjesë në edicionet 1977 dhe 1978 të Formula Dy. ==Formula Një== ===McLaren=== Prost fitoi titullin e Formula Tre në vitin 1979, duke tërhequr interesin e disa ekipeve të [[Formula Një]] si [[Team McLaren|McLaren]], [[Brabham]], dhe [[Équipe Ligier|Ligier]].<ref name=":10">{{Cite web|title=McLaren Racing – Alain Prost Biography {{!}} Extract 1|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/driver/alain-prost/alain-prost-extract-1/|access-date=13 shkurt 2021|website=Mclaren|language=en|archive-date=2 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302023507/https://www.mclaren.com/racing/heritage/driver/alain-prost/alain-prost-extract-1/|url-status=live}}</ref> Ai firmosi një kontratë me McLaren pasi i la mbresa shefit [[Teddy Mayer]] pas një prove me makinë. Ai ishte shok ekipi me [[John Watson (pilot garash)|John Watson]] në sezonin e tij debutues.<ref name=":2">{{Cite web|author=Gerald Donaldson|date=30 janar 2015|title=Alain Prost|url=https://www.formula1.com/en/drivers/hall-of-fame/Alain_Prost.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417020310/https://www.formula1.com/en/drivers/hall-of-fame/Alain_Prost.html|archive-date=17 prill 2024|access-date=27 nëntor 2024|publisher=[[Formula Një]]|language=en}}</ref> Karriera e Prost në Formula Një nisi në mënyrë të mirë. Në debutimin e tij në [[Buenos Aires]], ai u rendit në vendin e gjashtë, duke marrë pikën e tij të parë në Formula Një.<ref name="mcbride_nyt_p3">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/11/08/magazine/racing-s-record-breaker.html|title=Racing's Record Breaker|author=Stewart McBride|date=8 nëntor 1987|publisher=The New York Times|language=en|access-date=11 shkurt 2011|archive-date=14 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514092617/http://www.nytimes.com/1987/11/08/magazine/racing-s-record-breaker.html|url-status=live}}</ref> Në 20 vitet e fundit, vetëm [[Johnny Herbert]] dhe [[Jean Alesi]] kishin marrë pikë në garën e tyre debutuese. Ai e mbylli kampionatin me pesë pikë, një më pak se Watson, duke shënuar pikë në garat në Buenos Aires, Interlagos, Brands Hatch dhe Zandvoort. Gjatë këtij sezoni, Prost pati disa aksidente: ai theu kyçin e dorës në [[Çmimi i madh i Afrikës së Jugut 1980|Çmimin e madh të Afrikës së Jugut]] si dhe pësoi një tronditje gjatë provave të lira në Shtetet e Bashkuara. Ai gjithashtu u tërhoq nga [[Çmimi i madh i Kanadasë 1980|Çmimi i madh i Kanadasë]] për shkak të problemeve me armotizatorët e gomave të mbrapme. Në përfundim të sezonit, pavarësisht se kishte edhe dy vite kontratë, Prost u largua nga McLaren dhe firmosi me [[Renault në Formula Një|Renault]]. Ai më pas shpjegoi se makina McLaren ishte difektoze dhe prishej shpesh, duke shtuar se ai besonte se ekipi fajsontë atë për aksidentet e shumta që ai pati në sezonin e tij debutues.{{sfn|Roebuck|1986|p=126}}<ref>{{Cite web|last=Melsher|first=David|date=7 July 2014|title=Alain Prost – McLaren (1980)|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2000/28/alain-prost-mclaren|access-date=8 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=9 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209004746/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2000/28/alain-prost-mclaren|url-status=live}}</ref> Sipas Watson, shefi i ekipit Mayer fillimisht dëshironte të firmoste me [[Kevin Cogan]], por më pas zgjodhi Prost pas këmbënguljes së sponsorit [[Marlboro]].<ref>{{Cite book|author=Maurice Hamilton|title=Alain Prost|date=24 shtator 2015|publisher=Bonnier Publishing Ltd.|language=en|isbn=978-1905825981|page=49}}</ref> ===Renault=== Prost do të garonte si shok skuadre me francezin tjetër [[René Arnoux]] për sezonin 1981. Autori sportiv [[Nigel Roebuck]] raportoi se marrëdhnja e Prost me Arnoux u prish menjëherë, pasi Prost ishte më i shpejtë se kolegu i tij me përvojë.{{sfn|Roebuck|1986|p=129}} Ai nuk i përfundoi dy garat e para të sezonit pasi u përplas me [[Andrea de Cesaris]] në [[Çmimi i madh i Shteteve të Bashkuara 1981|Çmimin e madh të Shteteve të Bashkuara]] si dhe me [[Didier Pironi]]n në [[Çmimi i madh i Brazilit 1981|Çmimin e madh të Brazilit]]. Në garën e tretë në Argjentinë, ai shënoi pikët dhe podiumin e parë të sezonit. Prost më pas nuk i përfundoi katër garat e ardhshme, por fitoi në Francë duke përfunduar dy sekonda para ish shokut të tij te McLaren, Watson.<ref>{{cite news|author=John A. Callcott|date=5 korrik 1981|title=Alain Prost of France won the French Formula 1|url=https://www.upi.com/Archives/1981/07/05/Alain-Prost-of-France-won-the-French-Formula-1/9010363153600/|publisher=United Press International|language=en|access-date=9 shkurt 2021|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143455/https://www.upi.com/Archives/1981/07/05/Alain-Prost-of-France-won-the-French-Formula-1/9010363153600/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/2375138-5-great-moments-from-alain-prosts-formula-1-career|title=5 Great Moments from Alain Prost's Formula 1 Career|author=Neil James|date=24 shkurt 2015|publisher=Bleacher Report|language=en|access-date=27 shkurt 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227101031/https://bleacherreport.com/articles/2375138-5-great-moments-from-alain-prosts-formula-1-career|archive-date=27 shkurt 2015}}</ref> Fitorja në Francë ishte e paharrueshme për Prost, i cili deklaroi se pas këtij suksesi mentaliteti i tij ndryshoi plotësisht. "Përpara, ti mendoje se mund t'a bëje", tha ai, "por tani ti e di që e bën". Prost i nisi pesë garat e rradhës nga vija e parë, duke arritur dy pol pozita dhe dy fitore të tjera, në Holandë dhe Itali. Ai e mbylli sezonin me në vendin e pestë, shtatë pikë më pak se fituesi Piquet.<ref>{{cite web|url=http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/98415.html|title=Prost wins as Piquet erases gap|date=30 gusht 1981|publisher=ESPN UK|language=en|access-date=26 maj 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526070721/http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/98415.html|archive-date=26 maj 2019}}</ref> Prost e nisi sezonin 1982 duke fituar dy garat e para në Afrikën e Jugut dhe Brazil. Në garën e parë në Afrikën e Jugut, ai u rikuperua pasi humbi një nga gomat e makinës.<ref>{{Cite web|author=Denis Jenkinson|date=mars 1982|title=1982 South African Grand Prix race report|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/march-1982/36/south-african-grand-prix-14|access-date=9 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=16 qershor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616205357/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/march-1982/36/south-african-grand-prix-14|url-status=live}}</ref> Në Brazil, Prost fillimisht u rendit i treti por u shpall fitues pasi Piquet (i pari) dhe [[Keke Rosberg]] (i dyti) u skualifikuan.<ref>{{Cite web|last=Grandprix.com|date=21 mars 1982|title=Brazilian GP, 1982|url=http://www.grandprix.com//races/brazilian-gp-1982.html|access-date=9 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en|archive-date=13 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213060002/https://www.grandprix.com//races/brazilian-gp-1982.html|url-status=live}}</ref> Ai më pas mori pikë në katër garat e rradhës. Gjatë sezonit Prost u tërhoq në shtatë gara por arriti ta mbyllte kampionatin në vendin e 4të, duke mbledhur nëntë pikë më pak se sezoni i kaluar.<ref name=":3">{{Cite web|title=Alain Prost • Career & Character Info {{!}} Motorsport Database|url=https://www.motorsportmagazine.com/database/drivers/alain-prost/|access-date=9 shkurt 2021|website=Motorsport Database – Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=9 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209163239/https://www.motorsportmagazine.com/database/drivers/alain-prost/|url-status=live}}</ref> Gjatë këtij sezoni, marrëdhënja e tij me shokun e ekipit Arnoux pësoi një të mëtejshme, duke arritur fundin në [[Çmimi i madh i Francës 1982|Çmimin e madh të Francës]]; Prost besonte se Arnoux, i cili fitoi garën, nuk zbatoi një marrëveshje të arritur para fillimit të garës për të mbështetur Prost.<ref>{{Cite web|last=ESPN Staff|date=25 korrik 1982|title=Rene Arnoux defies team orders to win at Paul Ricard for Renault|url=http://en.espnf1.com/f1/motorsport/story/111547.html|access-date=9 shkurt 2021|publisher=ESPN UK|language=en|archive-date=14 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214151426/http://en.espnf1.com/f1/motorsport/story/111547.html|url-status=live}}</ref> Ai gjithashtu pati një marrëdhënje negative edhe me median franceze, duke deklaruar: "Kur shkova te Renault, gazetarët shkruan gjëra të mira për mua, por në vitin 1982 isha bërë djali i keq. Mendoj, për të qenë i sinqertë, se kisha bërë gabimin e të fituarit! Francezëve nuk u pëlqejnë shumë fituesit.”{{sfn|Roebuck|1986|p=129}} Ai shtoi se “Është e vështirë të shpjegohet, por francezët preferojnë martirët që humbasin me lavdi."<ref name="mcbride_nyt_p3" /> Në nëntor 1982, Prost, sëbashku me [[Jacques Laffite]] dhe Nelson Piquet, udhëtuan në [[Melbourne]] të [[Australia|Australisë]] për të garuar në cirkuitin e shkurtër [[Calder Park Raceway]] (1.69 km). Kjo pistë u bë pjesë e kalendarit të Formula Një në vitin 1985. Prost garoi me makinën [[Ralt RT4]] me motorr 1.6 litër të [[Ford]]it. Ai arriti pol pozitë duke regjistruar kohën 39.18 sekonda. Prost udhëhoqi garën nga xhiro e parë dhe deri në të fundit, duke u shpallur fitues. Ai e mbylli garën me 15.32 sekonda para vendit të dytë Lattife, i cili kishte fituar edicionin e vitit të kaluar. Në vendin e tretë u rendit piloti i ri brazilian [[Roberto Moreno]].<ref>{{Cite web|title=Calder, 7 Nov 1982 « Australian Formula Pacific « OldRacingCars.com|url=https://www.oldracingcars.com/results/result.php?RaceID=AU82#note1|access-date=9 shkurt 2021|website=oldracingcars.com|language=en|archive-date=12 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212232221/https://www.oldracingcars.com/results/result.php?RaceID=AU82#note1|url-status=live}}</ref> Arnoux u largua nga Renaulti në sezonin 1983 dhe u zëvëndësua nga piloti amerikan [[Eddie Cheever]], i cili u bë shoku i ri i ekipit i Prost. Kjo lëvizje u bë me qëllim për të shitur më shumë makina Renault në Amerikën e Veriut. Gjatë këtij sezoni, Prost fitoi katër gara dhe e mbylli kampionatin në vendin e dytë, dy pikë më pak se fituesi Piquet. Piquet dhe [[Brabham]] e dominuan kampionatin në garat e fundit kurse Prost u tërhoq në tre nga katër garat e fundit.<ref>{{Cite web|url=https://gparchive.com/formula-1/1983-south-african-grand-prix/|title=1983 South African Grand Prix - Race Results & History - GP Archive|website=GPArchive.com|language=en|date=15 tetor 1983|access-date=23 tetor 2021}}</ref> Marrëdhja e Prost me Renault pësoi një rënje të ndjeshme: ai besoi se ekipi nuk kishte bërë një punë të mirë në përmirësimin e makinës kurse Renault besonte se Prost ishte fajtori i mosfitimit të kampionatit. Prost gjithashtu i prishi marrëdhënjet me tifozët francez të Renaultit, të cilët fajsuan atë për largimin e Arnoux nga ekipi. Prost deklaroi në garën e fundit se makina e tij "nuk ishte konkuruese" dhe dhe humbja nuk erdhi për faj të tij. Renaulti e shkarkoi Prostin dy ditë pas garës së Afrikës së Jugut.<ref>{{cite web|url=https://www.upi.com/amp/Archives/1983/10/24/Frenchman-Alain-Prost-dismissed-by-Renault-after-finishing-second/9901435816000/|title=Frenchman Alain Prost, dismissed by Renault after finishing second...|website=upi.com|language=en|date=24 tetor 1983|access-date=11 tetor 2026}}</ref> Ai dhe familja e tij u zhvendosën në [[Zvicra|Zvicër]] disa ditë pas këtij vendimi pasi puntorët e fabrikës së Renaultit dogjën një nga makinst e tij, e cila ishte një [[Mercedes-Benz]].{{sfn|Roebuck|1986|p=129}} ===Rikthimi te McLaren=== ====1984–1986: Dy herë kampion bote==== Prost firmosi me McLaren për sezonin 1984, duke u rikthyer te ekipi britanik pas tre vitesh. Ai kishte si shok ekipi dy herë kampionin e botës Nikki Lauda kurse makina e tij [[McLaren MP4/2]] kishte një motorr 1.5 litër V6 nga [[TAG]]-[[Porsche]]. Prost e humbi kampionatin ndaj Laudas për gjysëm pike në garën e fundit të sezonit; ai fitoi shtatë gara gjatë sezonit kurse Lauda pesë, përfshirë edhe [[Çmimi i madh i Portugalisë 1984|Çmimin e madh të Portugalisë]], e cila ishte gara e fundit e sezonit.<ref>{{Cite web|title=Portuguese GP, 1984|url=https://www.grandprix.com/gpe/rr404.html|access-date=9 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en|archive-date=14 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414140959/https://www.grandprix.com/gpe/rr404.html|url-status=live}}</ref> Gjysma e pikës që ishte vendimtare ndodhi në [[Çmimi i madh i Monakos 1984|Çmimin e madh të Monakos]], garë të cilën Prost po e kryesonte dhe po ndiqej nga afër nga [[Ayrton Senna]] ([[Toleman]]) dhe [[Stefan Bellof]] ([[Tyrrell Racing|Tyrrell]]). Në xhiron e 32të, kujdestari i garës [[Jacky Ickx]] ngriti flamurin e kuq dhe i dha fund garës për shkak të shiut të dëndur. Vendimi i Ickx shkaktoi polemika pasi e mori këtë vendim pa u konsultuar me zyrtarët e garës.<ref>{{Cite web|title=Prost wins under a cloud of controversy|url=http://www.gpracing.net192.com/races/reports/394.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061125182722/http://www.gpracing.net192.com/races/reports/394.cfm |archive-date=25 nëntor 2006|access-date=27 nëntor 2024|website=GPRacing.net|language=en}}</ref> Sipas rregullave të Formula Një. Prost mori vetëm gjysmën e nëntë pikëve që jepeshin për fituesin e garës. Shtatë fitoret e Prost në këtë sezon barazuar rekordin e të gjitha kohërave të vendosur nga [[Jim Clark]] në sezonin 1963.<ref>{{Cite web|author=Dave Toynton|date=24 tetor 2020|title=Formula 1's Curious Statistical History In Portugal|url=https://worldinsport.com/formula-1s-history-in-portugal/|access-date=9 shkurt 2021|language=en|archive-date=25 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125042230/https://worldinsport.com/formula-1s-history-in-portugal/|url-status=live}}</ref> Fitorja e kampionatit nga Lauda për vetëm gjysëm pike ishte diferenca më e shkurtër në historinë e Formula Një.<ref name=":17">{{Cite web|date=15 gusht 2015|title=The Professor nearly an eight times F1 world champion|url=https://www.grandprix247.com/2015/08/15/the-professor-nearly-an-eight-times-f1-world-champion/|access-date=27 shtator 2024|website=GRANDPRIX247.com|language=en|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143355/https://www.grandprix247.com/2015/08/15/the-professor-nearly-an-eight-times-f1-world-champion/|url-status=live}}</ref> Në sezonin 1985, Prost u bë piloti i parë francez kampion bote. Ai fitoi pesë nga gjashtëmbëdhjetë garat e sezonit. Ai gjithashtu fitoi edhe [[Çmimi i madh i San Marinos 1985|Çmimin e madh të San Marinos]] por u skualifikua pasi makina e tij ishte 2 kilogram më e lehtë pas një kontrolli të ushtruar pas mbarimit të garës.<ref name=":3" /><ref name=":4">{{cite web|title=1985 San Marino Grand Prix|url=http://www.gpracing.net192.com/races/reports/407.cfm|website=GPRacing.net192.com|language=en|access-date=7 tetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060722110141/http://www.gpracing.net192.com/races/reports/407.cfm|archive-date=22 korrik 2006}}</ref> Prost e mbylli kampionatin me 20 pikë më shumë se [[Michele Alboreto]], i cili u rendit i dyti.<ref>{{cite web|title=1985 F1 World Championship|publisher=Motor Sport Magazine|language=en|url=https://database.motorsportmagazine.com/database/championships/f1/1985-f1-world-championship|access-date=27 janar 2021|archive-date=1 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201195144/https://database.motorsportmagazine.com/database/championships/f1/1985-f1-world-championship|url-status=live}}</ref> Suksesi i tij në këtë sezoni bëri që ai të nderohej me dekoratën [[Legjioni i Nderit]], e cila është dekorata më e lartë në Francë.<ref name="mcbride_nyt_p3" /><ref name=":9">{{Cite web|last=Ina.fr|first=Institut National de l’Audiovisuel-|date=21 janar 1986|title=Remises légion d'honneur|url=http://www.ina.fr/video/CAB86001865|access-date=13 February 2021|website=Ina.fr|language=fr-FR|archive-date=28 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628084927/https://www.ina.fr/ina-eclaire-actu/video/cab86001865/remises-legion-d-honneur|url-status=live}}</ref> Pas përfundimit të sezonit, shoku i tij i ekipit Lauda njoftoi tërheqjen nga sporti, duke i dhënë meritë edhe Prostit: "Unë kisha një makinë të përkryer dhe pastaj vjen ky francezi dhe më mposht. Po të mos kishte ardhur, do të vazhdoja edhe për disa vite."<ref name=":21">{{Cite web|date=7 korrik 2014|title=Alain Prost: too good to be true?|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/august-2001/26/too-good-be-true/|access-date=2 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091305/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/august-2001/26/too-good-be-true/|url-status=live}}</ref> Pas tërheqjes së Laudas, [[Keke Rosberg]], kampion i vitit 1982, u bë shoku i ri i ekipit të Prost për sezonin 1986. Prost arriti të mbronte titullin e tij kampion edhe pse vuajti ndaj dyshes së Williams, Nelson Piquet dhe [[Nigel Mansell]].<ref name=Motorsport>{{cite web|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-1986/15/formula-one-mexican-grand-prix-australian-grand-prix|title=Prost's end of term surprise!|website=[[Motor Sport (magazine)|Motor Sport]]|language=en|date=dhjetor 1986|pages=1295–1299|author=Denis Jenkinson|access-date=15 dhjetor 2022}}</ref> Para nisjes së garës së fundit të sezonit, Prost renditej në vendin e dytë mbrapa Mansell. Ai kishte të njëjtën numër fitoresh me Piquet, por kishte katër vende të dyta kurse braziliani tre, duke e vendosur atë në vendin e dytë në renditje. [[Çmimi i madh i Australisë 1986|Çmimi i madh i Australisë]] ishte gara e fundit e sezonit, të cilën Prost e nisi nga vendi i katërt kurse Mansell nga pol pozita. Në xhiron e 63të, Mansell, i cili ishte në vendin e tretë, pozitë që i siguronte kampionatin, u tërhoq nga gara pasi goma mbrapa u prish ndërkoh që ai po voziste me 300 kmh.<ref>{{cite web|url=http://www.f1fanatic.co.uk/2007/10/18/grand-prix-flashback-australia-1986/|title=Heartbreak for Mansell in dramatic Adelaide finale|publisher=F1Fanatic|language=en|date=18 tetor 2007|access-date=13 nëntor 2014}}</ref> Piquet më pas u thirr në pit stop nga Williams për të ndryshuar gomat si masë sigurie. Kjo gjë bëri që Prost të merrte kryesimin e garës. Ai kishte hyrë më parë në pit stop për shkak të një çarje në gomë dhe ishte me goma të reja.<ref>{{Cite web|title=1986 Australian Grand Prix – Race Results & History – GP Archive|url=https://gparchive.com/formula-1/1986-australian-grand-prix/|website=GPArchive.com|language=en|date=26 tetor 1986|access-date=26 nëntor 2021}}</ref> Prost e kryesori garën deri në fund dhe u bë piloti i parë që nga [[Jack Brabham]] në vitin 1960 që fiton dy tituj rresht. ====1987: Një sezon i vështirë==== Rosberg u tërhoq nga Formula Një në fund të vitit 1986 dhe u zëvëndësua nga piloti suedez [[Stefan Johansson]], i cili u bë kolegu i ri i Prost për sezonin 1987. Edhe pse McLaren kishte prezantuar shasinë e re [[McLaren MP4/3|MP4/3]], pas tre sezonesh me MP4/2, motorrët TAG nuk kishin forcë mjaftueshëm për të konkuruar për trofe si dhe shfaqën defektë të pa para. Pavarësisht me një makinë jo në nivelet e rivalëve të tij, Prost arriti të garojë për titullin kampion deri në fazën e fundit të sezonit, duke fituar tre gara. Suksesi i tij në Portugali bëri që të kalonte britanikun [[Jackie Stewart]] si piloti me më shumë gara të fituara në historinë e Formula Një (28). I pyetur për këtë fakt, Stewart deklaroi: "Njerëzit mund të mos më besojnë, por jam i lumtur që Alain e theu rekordin tim. Jam i lumtur që ishte ai që e theu sepse vetëm ai e meriton. Nuk kam asnjë dyshim që ai është piloti më i mirë i gjeneratës së tij." Prost e konsideron fitoren e tij në garën hapëse në Brazil si më shpërblyesen e karrierës së tij. Ai i mbylli provat zyrtare në vendin e 5të, më shumë se tre sekonda më i ngadaltë se Mansell, i cili e nisi garën nga pol pozita. Prost e dinte se makina e tij nuk kishte shpejtësi të mjaftueshme për provat zyrtare dhe zgjodhi të punonte me strategjinë e garës. Ndërkohë që të gjithë rivalët e tij zgjodhën paketën downforcë të lartë, ai bëri të kundërtën, duke zgjedhur të ishte më i shpejtë në vijë të drejtë dhe më i ngadaltë në kthesa. Kjo strategji bëri që gomat e tij të zgjasnin më shumë se ato të rivalëve të tij, duke bërë që ai të kryente 61 xhiro në cirkuitin e ashpër Jacarepaguá me vetëm dy pit stope, kurse të tjerët bënë nga tre ose më shumë (Piquet bëri tre pit stope në 40 xhiro). Prost e mbylli garën 40 sekonda para Piquet, i cili u rendit i dyti. Johansson u rendit i treti, 56 sekonda mbrapa Prost. ====1988: Mbërritja e Ayrton Sennës si shok ekipi==== Sezoni 1988 prodhoi një moment të rëndësishëm në historinë e Formula Një pasi [[Honda]] i dha fund kontratës me Williams, ekipi kampion për kontruktorë, dhe i solli motorrët e tyre dominues RA16 te McLareni i Prost.<ref name=":15">{{Cite web|author=Maurice Hamilton|date=1 shtator 2017|title=30 years later: Honda's awkward Italian Grand Prix|url=https://www.espn.com/f1/story/_/id/20530902/30-years-later-honda-awkward-italian-grand-prix|access-date=10 shkurt 2021|publisher=ESPN F1|language=en|archive-date=19 gusht 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819103023/https://www.espn.com/f1/story/_/id/20530902/30-years-later-honda-awkward-italian-grand-prix|url-status=live}}</ref> Para nisjes së sezonit 1988, u bë e qartë se nëse një ekip donte motorrët e Hondës, ata duhej të firmosnin me një nga dy pilotët brazilian të pëlqyer nga Honda (të cilët mbulonin tregun e makinave të Amerikës së Jugut):<ref name=":14">{{Cite web|date=7 korrik 2014|title=Honda and Formula One|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/october-1987/13/honda-and-formula-one/|access-date=30 shtator 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=12 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241212014212/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/october-1987/13/honda-and-formula-one/|url-status=live}}</ref> tre herë kampionin e botës Nelson Piquet, ose ylli në ngritje [[Ayrton Senna]].<ref name=":20">{{Cite news|author=Brad Spurgeon|date=18 shtator 2015|title=A Driver's Greatness, in the Words of Others|url=https://www.nytimes.com/2015/09/19/sports/autoracing/a-drivers-greatness-in-the-words-of-others-alain-prost-singapore-grand-prix-formula-one.html|access-date=30 shtator 2024|publisher=The New York Times|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090844/https://www.nytimes.com/2015/09/19/sports/autoracing/a-drivers-greatness-in-the-words-of-others-alain-prost-singapore-grand-prix-formula-one.html|url-status=live}}</ref> Kur McLaren pyeti Prost për mendimin e tij, francezi sygjeroi Sennën, duke vënë në dukje moshën e re dhe talentin e tij. Ky ishte një vendim për të cilën Prost do të pendohej më vonë. Pas mbërritjes së Sennës, McLaren deklaroi se të dy pilotët do të ishin të barabartë dhe do të lejoheshin të garonin ndaj njëri-tjetrit.<ref name=":14" /> Sipas shefit [[Ron Dennis]], Prost ishte në rregull me konkurencën por kishte shumë dyshime.<ref name=":16">{{Cite web|title=Ron Dennis on Senna - Part one: the early years|url=https://www.formula1.com/en/latest/features/2014/4/Ron-Dennis-on-Senna---Part-one-the-early-years.html|access-date=30 shtator 2024|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en}}</ref> Partneriteti McLaren-Honda i dha Prostit një makinë shumë të shpejtë dhe një mundësi të artë për të fituar një tjetër titull kampion për pilot, si dhe nisi një nga [[Rivaliteti Prost-Senna|rivalitetet më të ashpra në historinë e Formula Një]]. McLaren-Honda e dominoi sezonin 1988 duke fituar 15 nga 16 garat e sezonit, një rekord që qëndroi deri në sezonin [[Kampionati Botëror i Formula Një 2023|2023]], aty ku [[Red Bull Racing|Red Bull]]-Honda fitoi 21 nga 22 garat e kalendarit. McLaren e mbylli sezonin me titullin për konstruktor, duke mbledhur tre fishin e pikëve të [[Scuderia Ferrari|Ferrarit]], që u rendit në vendin e dytë. Pavarësisht një dueli të ngushtë, Senna u shpall kampion bote, duke mbledhur tre pikë më shumë se Prost. Braziliani gjithashtu fitoi tetë gara, një më shumë se Prost.<ref>{{cite web|url=https://www.racefans.net/2009/12/22/think-the-new-f1-points-system-is-weird-weve-seen-much-stranger-than-that/|title=From 8 points for a win to 25: Every F1 scoring system|author=Keith Collantine|date=22 dhjetor 2009|website=RaceFans|language=en|access-date=22 qershor 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210622070750/https://www.racefans.net/2009/12/22/think-the-new-f1-points-system-is-weird-weve-seen-much-stranger-than-that/|archive-date=22 qershor 2021}}</ref><ref name=":3" /> Ky sezon ishte pa polemika për të dy rivalët, me përjashtim të një momenti në [[Estoril]] ku Senna gati sa nuk e përplasi në mur Prostin që po e parakalonte.<ref>{{Cite web|title=Alain Prost on Senna {{!}} Ayrton Senna da Silva - Legacy Matters|url=https://www.ayrton-senna-dasilva.com/alain-on-senna/|access-date=2 tetor 2024|website=ayrton-senna-dasilva.com|language=en|archive-date=27 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240927103921/https://www.ayrton-senna-dasilva.com/alain-on-senna/|url-status=live}}</ref> Përgjatë këtij sezoni, Prost filloi të dyshonte se Honda po mundohej ta bënte Sennën pilotin e parë të McLaren, në kundërshtim me marrëveshjen e arritur në fillim të sezonit të barazi. Ai u takua me shefin e Hondës, [[Nobuhiko Kawamoto]], për t'i treguar këto shqetsime. Kawamoto pranoi se inxhinierët e Hondës ishin më të emocionuar për të punuar me Sennën por shtoi se të dy pilotët do të kishin makina të barabarta. ====1989: Titulli i tretë kampion bote==== McLaren vazhdoi të dominonte edhe në sezonin 1989, kurse rivaliteti midis Prost dhe Sennës u rrit ndjeshëm. Francezi akuzoi Sennën për vozitje të rreshikshme dhe jo të ndershme.<ref name=":8">{{Cite web|author=Tom Rubython|title=Atlas F1 Magazine: The Life of Senna: Six years of continual conflict|url=https://www.atlasf1.com/2004/apr14/rubython.html|access-date=30 shtator 2024|website=atlasf1.com|language=en|archive-date=7 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207232038/https://www.atlasf1.com/2004/apr14/rubython.html|url-status=live}}</ref><ref name=":82">{{Cite web|date=23 prill 2018|title=McLaren Racing – A 1–2 at San Marino|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/on-this-day-1-2-san-marino-2172059/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302023439/https://www.mclaren.com/racing/heritage/on-this-day-1-2-san-marino-2172059/|archive-date=2 mars 2021|access-date=12 shkurt 2021|publisher=Mclaren|language=en}}</ref> Pas [[Çmimi i madh i San Marinos 1989|Çmimit të madh të San Marinos]], të dy pilotët nuk flisnin më me njëri-tjetrin.<ref name="auto1">{{Cite web|author=Simon Arron|date=24 nëntor 2021|title=Racing's toxic rivals|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-2022/70/racings-toxic-rivals/|access-date=2 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207051521/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-2022/70/racings-toxic-rivals/|url-status=live}}</ref> Prost gjithashtu akuzoi brazilianin se ai ishte piloti i preferuar i McLaren. Këto akuza erdhën kur Honda i dërgoi McLarenit një motorr të ri në të cilën shkruhej: "Speciale – Për Ayrtonin".<ref>{{Cite web|author=Will Buxton|date=3 shkurt 2019|title=BUXTON: The 2019 team mate battle I'm most excited about {{!}} Formula 1®|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/buxton-the-2019-team-mate-battle-im-most-excited-about.2Ys3NYI5xuODTh9nATMEnt|access-date=30 shtator 2024|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en|archive-date=12 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912150448/https://www.formula1.com/en/latest/article/buxton-the-2019-team-mate-battle-im-most-excited-about.2Ys3NYI5xuODTh9nATMEnt|url-status=live}}</ref> Pasi Prost (i cili ishte në vitin e fundit të kontratës me McLaren) kërcënoi se do të kalonte në një ekip rival për sezonin e ardhshëm, Ron Dennis i doli në mbrojtje publikisht francezit, duke deklaruar se ekipi vazhdimisht kishte gjetur diferenca në motorrët që i'u dhanë Prostit dhe Sennës.<ref name=":212">{{cite news|title=Honda power casts doubts over Senna|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19890714&id=hclUAAAAIBAJ&pg=4917%2C2115752|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123447/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19890714&id=hclUAAAAIBAJ&sjid=aZEDAAAAIBAJ&pg=4917%2C2115752|archive-date=1 dhjetor 2020|access-date=1 nëntor 2020|newspaper=The Age|language=en|page=27}}</ref> Për t’iu përgjigjur shqetësimeve të Prostit, Dennis u përpoq t’i caktonte motorët në mënyrë të rastësishme, si p.sh. duke hedhur një monedhë ose duke tërhequr numra nga një kapele.<ref name=":16"/><ref>{{Cite web|author=Keith Collantine|date=10 janar 2009|title=Ron Dennis on how the Hamilton-Alonso row compared to Senna and Prost|url=https://www.racefans.net/2009/01/10/ron-dennis-on-how-the-hamilton-alonso-row-compared-to-senna-and-prost/|access-date=30 shtator 2024|website=RaceFans|language=en|archive-date=13 nëntor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241113210337/https://www.racefans.net/2009/01/10/ron-dennis-on-how-the-hamilton-alonso-row-compared-to-senna-and-prost/|url-status=live}}</ref> Marrëdhënja e Prost dhe McLaren-Honda u prish tërësisht në [[Çmimi i madh i Italisë 1989|Çmimin e madh të Italisë]], aty ku francezi njoftoi publikisht se do t'i bashkohej Ferrarit në sezonin e ardhshëm. Pas këtij njoftimi, McLaren i dha mbështetje të plotë Sennës në garën për titullin kampion, pavarësisht se Prost kishte një avantazh prej 11 pikësh para nisjes së garës. Në [[Monza]], McLareni i dha përparësi Sennës, duke i dhënë 2 makina dhe 20 mekanikë dhe ndihmës, kurse Prost mori vetëm një makinë dhe katër ndihmës.<ref name=":5" /> Edhe pse pronësia e re e Hondës deklaroi se të dy pilotët kishin motorra të njëjtë, Prost nuk i besoi, dhe dyshimi i tij erdhi nga provat zyrtare ku Senna ishte plot 1.7 sekonda më i shpejtë se ai.<ref>{{cite web|url=http://www.formula1.com/results/season/1989/242/|title=1989 Italian Grand Prix|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en|access-date=23 dhjetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118225755/http://www.formula1.com/results/season/1989/242/|archive-date=18 janar 2015}}</ref> Kjo bëri që Prost të ankohej sërisht për Hondën, që si kundërpërgjigje deklaroi se do nuk do t'a furnizonte makinën e Prost me motorra nëse ai nuk kërkonte falje. Prost në fund kërkoi falje për komentet e tij.<ref name=":19">{{Cite web|author=David Milloy|date=9 prill 2018|title=Alain Prost: the Other Edge of Genius?|url=https://www.adrianflux.co.uk/influx/people/alain-prost/|access-date=30 shtator 2024|website=Influx Magazine|language=en|archive-date=12 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241212143309/https://www.adrianflux.co.uk/influx/people/alain-prost/|url-status=live}}</ref> Prost arriti të triumfoj në garë dhe e rriti diferencën në renditje me 20 pikë nga Senna, i cili u tërhoq me probleme në motorr. Prost bëri një tjetër veprim që u pa negativisht nga McLareni pasi e hodhi trofeun e fituesit te tifozët, të cilët e prishën, duke bërë që Dennis të largohej i nervozuar nga podiumi. Pas këtij veprimi, McLareni bëri një rregull të ri ku të gjithë trofetë e fituar nga pilotët ishin pronë e ekipit, kurse pilotët kishin të drejtë të kërkonin një kopje të çdo trofeu që fitonin.<ref>{{Cite web|author=Tanya Kumar|date=4 korrik 2018|title=F1: Top 5 Unusual F1 Podium Ceremonies, bet you never knew!|url=https://www.sportskeeda.com/f1/f1-top-5-unusual-f1-podium-ceremonies/5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123507/https://www.sportskeeda.com/f1/f1-top-5-unusual-f1-podium-ceremonies/5|archive-date=1 dhjetor 2020|access-date=12 nëntor 2020|website=sportskeeda|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Six of the best – Unusual podium ceremonies|url=https://www.formula1.com/en/latest/features/2015/9/six-of-the-best---unusual-podium-ceremonies.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108122207/https://www.formula1.com/en/latest/features/2015/9/six-of-the-best---unusual-podium-ceremonies.html|archive-date=8 nëntor 2020|access-date=12 nëntor 2020|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en}}</ref> Pas garës së Italisë, Senna shtyu drejtuesit e McLaren për t'a shkarkuar Prost menjëherë. Ferrari ofroi pilotin e tyre [[Gerhard Berger]] në këmbim të Prost për katër garat e fundit të sezonit. Në fund nuk u mor asnjë vendim drastik dhe Prost u lejua t'a përfundonte sezonin me ekipin pasi kërkoi falje publike. Vite më vonë, Prost mori një kopje zyrtare të trofeut të Çmimit të madh të Italisë dhe j'a dhuroi Dennis.<ref name=":18">{{cite web|date=janar 1990|title=Alain Prost Interview|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-1990/57/alain-prost-2?v=7516fd43adaa|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230112191729/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-1990/57/alain-prost-2?v=7516fd43adaa|archive-date=12 janar 2023|access-date=11 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en}}</ref> Prost siguroi titullin kampion në garën e parafundit në [[Suzuka]] të Japonisë. Ai e nisi garën me një avantazh prej 16 pikësh nga Senna dhe të dy pilotët u përplasën me njëri-tjetrin shtatë xhiro nga fundi.<ref name=":5" /> Prost, i cili deri në atë moment ishte në kryesim të garës, u fajsua gjerësisht si shkaktari i aksidentit.<ref name=":18" /> Prost refuzoi të linte hapsirë kur të dy pilotët ishin krah për krah në vijën e drejtë. Kjo, sëbashku me stilin e të ngarit të Sennës, i cili e vendoste makinën e tij në pozita të mundshme për aksident me qëllim që pilotët e tjerë të zbrapseshin, shkaktuan aksidentin.<ref>{{Cite web|date=22 maj 2024|title=How good actually was Ayrton Senna? Hint: Exceptionally|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/ayrton-senna/how-good-actually-was-ayrton-senna-hint-exceptionally/|access-date=11 tetor 2024|website=Mclaren|language=en|archive-date=17 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917132814/https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/ayrton-senna/how-good-actually-was-ayrton-senna-hint-exceptionally/|url-status=live}}</ref><ref name=":18" /> Senna arriti të rikthehej në garën dhe në fund doli në vendin e parë, por u skualifikua nga FIA, me në krye francezin [[Jean-Marie Balestre]], të cilin Senna nuk e pëlqente, për shkak se humbi shikanin në momentin e rihyrjes në garë. Senna gjithashtu u gjobit me 100,000$ si dhe u denua me gjashtë muaj për "vozitje të rrezikshme", një dënim që ngeli i pezulluar.<ref>{{cite web|title=Grand Prix Results: Japanese GP, 1989|url=http://www.grandprix.com/gpe/rr483.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060620101901/http://www.grandprix.com/gpe/rr483.html|archive-date=20 qershor 2006|access-date=16 gusht 2006|website=GrandPrix.com|language=en}}</ref> Prost kërkoi falje për mënyrën se si e fitoi kampionatin, por shtoi se ishte një aksident të cilën ai nuk mundi t'a shmangte.<ref>{{cite news|date=23 tetor 1989|title=MOTOR SPORTS ROUNDUP : Senna Is Disqualified in Japan|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-10-23-sp-300-story.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110172542/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-10-23-sp-300-story.html|archive-date=10 nëntor 2020|access-date=9 shkurt 2021|publisher=Los Angeles Times|language=en}}</ref> McLaren apeloi vendimin e marrë ndaj Sennës por pa sukses. ''[[Sports Illustrated]]'' komentoi për këtë veprim, duke thënë: "Ron Dennis është kundër pilotit të tij dhe nuk do që ai ta fitoj kampionatin."<ref>{{Cite web|author=Sam Moses|date=19 mars 1990|title=Fireworks in Formula One|url=https://vault.si.com/vault/1990/03/19/fireworks-in-formula-one-amid-acrimony-ayrton-senna-won-the-us-grand-prix|access-date=30 shtator 2024|publisher=Sports Illustrated|language=en|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143430/https://vault.si.com/vault/1990/03/19/fireworks-in-formula-one-amid-acrimony-ayrton-senna-won-the-us-grand-prix|url-status=dead}}</ref> ===Ferrari=== Në vitin 1990, Prost u bë piloti i parë që firmos me Ferrarin që nga vdekja e themeluesit [[Enzo Ferrari]] dy vite më parë. Ferrari kishte marrë disa inxhinjerë dhe arkitekt të McLarenit, përfshirë emra si [[John Barnard]] dhe [[Steve Nichols]].<ref name=":23">{{Cite news|author=Edd Straw|date=29 dhjetor 2017|title=Why the Ferrari 641 should have won a Formula 1 title in 1990|url=https://www.autosport.com/f1/news/why-the-ferrari-641-should-have-won-a-formula-1-title-in-1990-4988738/4988738/|access-date=1 tetor 2024|publisher=Autosport|language=en}}</ref> [[Ferrari 641]] ishte kandidati kryesor për të mposhtur McLarenin për titullin për konstruktor, duke humbur për vetëm 11 pikë. Gjatë këtij sezoni, Prost fitoi pesë gara, në Brazil, Meksikë, Francë, Britani dhe Spanjë. Në Meksikë, ai zhvilloi një nga performancat më të mira të karrierës së tij, duke fituar pasi e nisi garën nga vendi i 13të.<ref>{{Cite web|date=27 May 2020|title=Race of my life: Alain Prost on the 1990 Mexican GP|url=https://www.autosport.com/f1/news/149648/race-of-my-life-alain-prost-on-mexico-1990|access-date=10 shkurt 2021|website=Autosport.com|language=en|archive-date=28 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028020359/https://www.autosport.com/f1/news/149648/race-of-my-life-alain-prost-on-mexico-1990|url-status=live}}</ref> Fati i kampionatit u vendos sërisht në garën e parafundit në Suzuka, por këtë herë Prost kishte 9 pikë më pak se Senna. Ashtu si në vitin e kaluar, të dy pilotët u përplasën sërisht me njëri-tjetrin.<ref name=":3" /> Në kthesën e parë pas nisjes së garës, Senna qëllimit u përplas te Prost, duke i nxjerrë të dy pilotët nga gara dhe duke vulosur titullin në favor të tij. Dennis menjëherë e dinte që Senna e shkaktoi aksidentin qëllimisht, edhe pse i'u desh një vit për t'a pranuar:<ref name=":16" /> ai deklaroi në vitin 1991 se Senna u hakmorr ndaj Prost për aksidentin e tyre në vitin 1989.<ref name=":112">{{Cite web|author=David Tremayne|date=7 korrik 2014|title=The other side of Senna — his rage at Prost and Suzuka 1990|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-1991/6/the-other-side-of-senna/|access-date=3 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 shkurt 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240207210511/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-1991/6/the-other-side-of-senna/|url-status=live}}</ref> Edhe pse Prost u ankua për këtë aksident, duke thënë se Senna nuk ka vlera si njeri, braziliani nuk u pezullua.<ref name=":112" /> Prost e mbylli kampionatin në vendin e dytë, shtatë pikë mbrapa Sennës, kurse Ferrari u rendit në vendin e dytë mbrapa McLaren.<ref>{{cite web|url=https://www.motorsportmagazine.com/database/championships/1990-f1-world-championship/|title=1990 F1 World Championship|website=Motor Sport Magazine|language=en|access-date=27 janar 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301231913/https://www.motorsportmagazine.com/database/championships/1990-f1-world-championship/|archive-date=1 mars 2021}}</ref> Pas përfundimit të sezonit, Nigel Mansell, shoku i ekipit të Prost, u largua nga Ferrari për t'u rikthyer te Williams.<ref>{{Cite book|author=Murray Walker|title=Murray Walker's Formula One Heroes|date=2001|publisher=[[Virgin Books]]|language=en|isbn=1-85227-918-4|page=108}}Murray Walker & Simon Taylor ''Murray Walker's Formula One Heroes'' p. 108, paragrafi 2. Virgin Books,{{ISBN|1-85227-918-4}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|author=Simon Taylor|date=dhjetor 2009|title=Lunch with... Nigel Mansell|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2009/60/lunch-nigel-mansell|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230713202624/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2009/60/lunch-nigel-mansell/|archive-date=13 korrik 2023|access-date=11 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en}}</ref> Ai tha se marrëdhënja e tij me Prost nuk ishte e mirë, pavarësisht se britaniku e kishte mbështetur atë për incidentin me Sennën në garën e Japonisë në vitin 1989. Një tjetër faktor i marrëdhënjes së keqe ishte mbërritja e Prost si piloti i parë i Ferrarit, edhe pse kontrata e Mansell kishte një klauzolë që e bënte atë pilotin e parë.<ref>{{Cite web|author=Jamie Woodhouse|date=20 gusht 2022|title=Nigel Mansell now realises why his team-mates didn't like him too much|url=https://www.planetf1.com/news/nigel-mansell-realises-reason-team-mate-dislike|access-date=1 tetor 2024|website=PlanetF1|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090810/https://www.planetf1.com/news/nigel-mansell-realises-reason-team-mate-dislike|url-status=live}}</ref> Mansell tregoi se pasi ai mori pol pozitën në garën e Francës, Prost i kërkoi Ferrarit që t'i jepnin makinën e tij për garën e rradhës në Britani.<ref>{{Cite book|author=Nigel Mansell|title=My Autobiography|date=1995 |page=222|publisher=Collins Willow|language=en|isbn=0-00-218497-4}}</ref> Ai u zëvëndësua nga francezi [[Jean Alesi]].<ref name=":7" /> Ferrari pësoi rënje në sezonin 1991. Makina e tyre "Ferrari 642" nuk ishte e aftë të mbante ritmin e McLarenit dhe Williamsit. Prost nuk përfundoi asnjë garë më poshtë se vendi i pestë, por nuk fitoi asnjë garë. Ai gjithashtu mori pesë podiume dhe përfundoi vetëm tetë gara; kolegu i tij Alesi përfundoi vetëm shtatë gara. Sipas raportimeve, motorri V12 i Ferrarit nuk ishte aq konkurues sa motorrët V10 të rivalëve të tyre, të cilët ishin më të shpejtë, më të lehtë dhe harxhonin benzinë më pak.<ref name=":23" /> Prost, i cili pati vështirësi gjatë sezonit, shpërtheu në garën e parafundit, duke thënë se makina e tij ecte " si një kamion".<ref>{{cite book|title=Formula Ferrari|author=Umberto Zapelloni|isbn=0-340-83471-4|publisher=[[Hodder & Stoughton]]|language=en|date=April 2004|page=17}}</ref><ref name=":19" /> Ferrari u kundërpërgjigj menjëherë duke shkarkuar Prostin. Ai u zëvëndësua nga piloti italian [[Gianni Morbidelli]] për [[Çmimi i madh i Australisë 1991|Çmimin e madh të Australisë 1991]], si dhe nga [[Ivan Capelli]] për sezonin e ardhshëm.<ref>{{Cite book|author1=Murray Walker|author2=Simon Taylor|title=Murray Walker's Formula One Heroes|date=2001|page=115|publisher=Virgin Books|language=en|isbn=1-85227-918-4}}</ref> ===Williams=== Prost nuk garoi në sezonin 1992.<ref name=":2" /> Pavarësisht kontakteve me Ligier, ekip me të cilin ai garoi në fazën parasezonale, ai qëndroi jashtë për këtë sezon pasi Ferrari i ofroi një shumë të madhe parash.<ref name="8w">{{cite web|author1=Mattijs Diepraam|author2=Rainer Nyberg|date=maj 2001|language=en|title=Subtlety redefined|url=http://8w.forix.com/prost.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015073811/http://8w.forix.com/prost.html|archive-date=15 tetor 2012|access-date=18 tetor 2012 |publisher=8w.forix}}</ref> Gjatë këtij sezoni, Mansell dhe Williams-Renault thyen dominimin e McLaren-Hondës: britaniku fitoi titullin e parë kampion kurse Honda u tërhoq nga Formula Një për shkak të krrizës ekonomike në Japoni.<ref>{{Cite web|date=16 mars 2022|title=Honda's Bittersweet F1 Legacy|url=https://www.nippon.com/en/japan-topics/g02026/|access-date=1 tetor 2024|website=nippon.com|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090953/https://www.nippon.com/en/japan-topics/g02026/|url-status=live}}</ref> Kjo gjë bëri që Williams të ishte ekipi dominues si dhe njëri prej pilotëve të tyre pritej të shpallej sërisht kampion për sezonin 1993. Prost e shfrytëzoi këtë mundësi dhe filloi të negocionte me [[Frank Williams]] për t'u bërë pjesë e ekipit që nga gara e dytë e sezonit 1993.<ref name=":242">{{Cite web|author=Adam Cooper|date=7 korrik 2024|title=The Domination Game: How Mansell and Williams made 1992 their own|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/july-2002/30/the-domination-game/|access-date=1 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091110/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/july-2002/30/the-domination-game/|url-status=live}}</ref> Negociatat ishin të suksesshme dhe ai firmosi për dy vite.<ref>{{cite web|date=15 dhjetor 2012|title=The History of Williams - 1993|url=https://www.williamsdb.com/the-history-of-williams/the-history-of-williams-1993/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216163106/https://www.williamsdb.com/the-history-of-williams/the-history-of-williams-1993/|archive-date=16 dhjetor 2019|access-date=16 dhjetor 2019|website=The Williams Database|language=en}}</ref> Piloti i dytë i Williams, [[Riccardo Patrese]], ndjeu se vendi i tij ishte në rrezik dhe firmosi me [[Benetton Formula|Benetton]]. Prost pritej të ishte sërisht shok ekipi me Mansellin, por britaniku nuk arriti të rinovonte kontratën me ekipin për shkak të kërkesave të larta financiare.<ref name=":242" /> Pas largimit të Mansell, Williams kërkoi të sillte në ekip Sennën, por kjo nuk u arrit pasi kontrata e Prost kishte një klauzolë që e ndalonte brazilianin t'i bashkohej Williamsit për sa kohë që ai ishte atje.{{sfn|Ménard|Vassal|2003|p=138}} Senna e quajti Prostin "frikacak" për këtë klauzolë, por në fund vazhdoi të garonte me McLarenin.{{sfn|Ménard|Vassal|2003|p=138}}<ref>{{cite web|url=https://www.f1oversteer.com/throwbacks/ayrton-senna-once-called-alain-prost-a-coward-for-refusing-to-be-his-teammate/|title=Ayrton Senna once called Alain Prost a ‘coward’ for refusing to be his teammate|website=f1oversteer.com|language=en|date=28 gusht 2026|access-date=10 tetor 2026}}</ref> Prost fitoi titullin e katërt kampion bote në sezonin 1993.<ref name=":12">{{cite news|date=11 dhjetor 1994|title=Briefly |url=http://link.galegroup.com/apps/doc/A296056825/GPS?u=wikipedia&sid=GPS|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123443/https://go.gale.com/ps/i.do?p=GPS&u=wikipedia&id=GALE%7CA296056825&v=2.1&it=r&sid=GPS&asid=5b88d3e4|archive-date=1 dhjetor 2020|access-date=17 prill 2019|publisher=[[The Age|Sunday Age]]|language=en|page=4|via=Infotrac Newsstand}}</ref> Ai ishte shok ekipi me pilotin 32 vjeçar [[Damon Hill]]. Williams dominoi sërisht garën për konstruktor, duke marrë dyfishin e pikëve krahasuar me vendin e dytë McLaren. Prost fitoi shtatë nga dhjetë garat e para të sezonit si dhe mori pol pozita në 13 nga 16 garat e sezonit. Edhe pse gjatë sezonit ai u përball me konkurencën e Hill dhe Sennës, Prost u shpall kampion në Portugali dhe dy gara nga fundi. Pak para fitimit të titullit, Prost njoftoi tërheqjen nga sporti në përfundim të sezonit.<ref name="la">{{Cite web|author=Shav Glick|date=25 shtator 1993|title=Prost, 38, Announces Retirement|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-25-sp-38901-story.html|access-date=18 shtator 2024|website=Los Angeles Times|language=en|archive-date=12 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612151224/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-25-sp-38901-story.html|url-status=live}}</ref> Duke qënë se ai do të tërhiqej, Williams mori Sennën si pilot për sezonin e ardhshëm, pavarësisht klauzolës së Prost. Pavarësisht se klauzola e tij ishte në fuqi edhe për vitin 1994, Renault i kërkoi Williams për t'a bindur Prostin për të hequr dorë nga ky kusht.<ref>{{Cite web|date=11 tetor 1993|title=Senna signs with Williams |url=https://www.upi.com/Archives/1993/10/11/Senna-signs-with-Williams/9005750312000/|access-date=18 shtator 2024|website=UPI|language=en|archive-date=24 janar 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124015818/https://www.upi.com/Archives/1993/10/11/Senna-signs-with-Williams/9005750312000/|url-status=live}}</ref> Francezi u tërhoq në fund të sezonit 1993 me kusht që Williams t'i paguante rrogën e plotë për sezonin 1994.<ref name=":22">[[Senna (film)|''Senna'' (film)]] (edicioni i zgjatur), te minuta 1:47-1:50.</ref> Prost e mbylli me podium garën e fundit të karrierës në [[Çmimi i madh i Australisë 1993|Australi]]. Pas përfundimit të garës, Prost u përfaqua nga Senna, duke u surprizuar nga veprimi i brazilianit.<ref name=":5" /> McLaren, të cilët sapo kishin firmosur një marrëveshje për t'u furnizuar me motorrë nga [[Peugeot]],<ref>{{cite web|url=https://www.classicdriver.com/en/article/auctions/peugeot-powered-mclaren-a-smoking-hot-symbol-f1s-golden-era|title=This Peugeot-powered McLaren is a smoking-hot symbol of F1’s golden era|publisher=Classic Driver|language=en|date=15 tetor 2022|access-date=14 tetor 2026}}</ref> u përpoqën për të bindur Prost të zinte vendin e Sennës për sezonin 1994.<ref name="auto">{{Cite web|author=Jamie Woodhouse|date=24 dhjetor 2021|title=Ayrton Senna called Alain Prost 'begging' him to stay in F1 in 1994|url=https://www.planetf1.com/news/ayrton-senna-begged-alain-prost-return|access-date=18 shtator 2024|website=PlanetF1|language=en}}</ref> Senna vetë e inkurajoi francezin për të pranuar ofertën, por Prost refuzoi, duke u tërhequr një herë e përgjithmonë.<ref name="auto2">{{Cite web|date=30 shtator 2018|title=Martin Brundle at McLaren in 1994|url=https://www.unracedf1.com/martin-brundle-at-mclaren-in-1994/|access-date=18 shtator 2024|website=UnracedF1.com|language=en|archive-date=3 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241003033825/https://www.unracedf1.com/martin-brundle-at-mclaren-in-1994/|url-status=live}}</ref> ==Profili i pilotit== ===Stili i të voziturit=== Gjatë karrierës së tij, Prost fitoi pseudonimin "Profesori" për intelektualitetin e tij në pistë. Edhe pse fillimisht ai tha se ky pseudonim nuk i bënte përshtypje, me kalimin e kohës ai tha se pseudonimi karakterizonte stilin e tij të të voziturit. Prost ishte shumë i aftë të përgatiste strategjinë e tij para fillimit të një gare: ai zakonisht i kursente frenat dhe gomat në fazat e para të garës, duke i lënë të freskëta për pjesën e fundit.<ref name=":2" /> Motoja e tij ishte "Fito sa më ngadalë të jetë e mundur",<ref name="mcbride_nyt_p3" /><ref>{{Cite web|title=On this week #8: A masterclass from The Professor|url=https://www.pirelli.com/global/en-ww/race/racingspot/formula-1/a-masterclass-from-the-professor-119946/|access-date=2 tetor 2024|website=pirelli.com|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091306/https://www.pirelli.com/global/en-ww/race/racingspot/formula-1/a-masterclass-from-the-professor-119946/|url-status=live}}</ref> një moto që ai mund t'a ketë marrë nga [[Niki Lauda]] ose [[Juan Manuel Fangio]].<ref name=":24">{{Cite web|author=Clive James|title=Niki Lauda Wins Going Slowly|url=https://www.clivejames.com/niki-lauda-wins-going-slowly.html|access-date=2 tetor 2024|website=CliveJames.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|author=Will Buxton|date=3 qershor 2016|title=BUXTON: The Secret|url=https://racer.com/2016/06/03/buxton-the-secret-130356/|access-date=2 tetor 2024|website=RACER|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091338/https://racer.com/2016/06/03/buxton-the-secret-130356/|url-status=live}}</ref><ref name=":27" /> Shefi i Hondës, [[Nobuhiko Kawamoto]], kur u pyet për dy pilotët e McLarenit, tha: Senna është si një samurai kurse Prost është si një kompjuter.<ref name=":5" /> Ndryshe nga Senna, i cili ecte gjithmon me ritëm të lartë,<ref name=":2" /> Prost garonte më me elegancë dhe qetësi, duke kopjuar idhujt e tij [[Jackie Stewart]] dhe [[Jim Clark]].{{sfn|Roebuck|1986|p=131}} Edhe pse Prost mund të mos ketë garuar me aq stil sa bashkëkohësit e tij – Nigel Mansell dikur tha se Prost thjesht kishte makinën më të mirë në pistë – Stewart e lavdëroi Prostin për butësinë e tij pas timonit, duke shpjeguar: “Për disa, kjo është e mërzitshme; për mua, është mjeshtëri – dhe shumë më e vështirë sesa thjesht të shëtisësh me makinën përreth.”<ref name=":27" /><ref name=":28" /> Qetësia e Prostit i lejoi atij të nxirrte maksimumin nga një motorr pa e çuar atë drejt prishjes. Clive James shkroi se Prost "konsiderohej i çuditshëm edhe nga pilotët e tjerë për mënyrën se si makinat e tij qëndronin bashkë: ishte sikur ai mund të dëgjonte se çfarë po ndodhte në motorr. Prost ishte shoku i makinës. Pilotët e tjerë nuk e trajtonin makinën me më shumë takt sesa trajtonin gratë e tyre".<ref name=":24" /> Megjithatë, qasja e tij pati disa kritikë, përfshirë Ron Dennis, i cili u mërzit që Prost refuzoi të garonte për fitoren në Spa në vitin 1985. Prost u përgjigj se "E kam humbur kampionatin në momentin e fundit aq shumë herë sa nuk po rrezikoj".<ref name=":26">{{Cite web|title=Alain Prost|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/alain-prost/|access-date=2 tetor 2024|website=Mclaren.com|language=en|archive-date=29 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240929000643/https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/alain-prost|url-status=live}}</ref> Prost u prek nga kritikat, të cilat i përmblodhi si "kur fiton... është normale, kur humb, je budalla".<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/full-transcript-read-every-word-from-four-time-world-champion-alain-prosts.24IUj5h536Ih9IwT09FgjG|title=FULL TRANSCRIPT: Read every word from four-time world champion Alain Prost's insightful Beyond the Grid interview|author=Tom Clark|publisher=Formula Një|language=en|date=17 mars 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007113432/https://www.formula1.com/en/latest/article/full-transcript-read-every-word-from-four-time-world-champion-alain-prosts.24IUj5h536Ih9IwT09FgjG|archive-date=7 tetor 2024|access-date=28 korrik 2026}}</ref> Stili i qetë i Prostit ndonjëherë maskonte ritmin e tij të ashpër në pistë. [[Steve Nichols]], projektuesi i makinave të Prostit te McLaren dhe Ferrari, tha se në Çmimin e madh të Belgjikës 1985, ai e pa Prostin të bënte tre xhiro me qetësi në pistë dhe nuk e kuptoi që Prost kishte marrë pol pozitë deri pasi u kthye në garazh.<ref>{{Cite web|author=Dan Prosser|date=2 gusht 2023|title=McLaren designer Steve Nichols on Prost, Senna and Lauda|url=https://www.the-intercooler.com/library/blog/mclaren-designer-steve-nichols-on-prost-senna-and-lauda/|access-date=2 tetor 2024|website=The Intercooler|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091441/https://www.the-intercooler.com/library/blog/mclaren-designer-steve-nichols-on-prost-senna-and-lauda/|url-status=live}}</ref> [[Nigel Roebuck]] tregoi një histori të ngjashme në lidhje me pol pozitën e Prostit në [[Monako]].<ref name=":28">{{Cite web|author=Graham Keilloh|date=24 korrik 2011|title=In defence of Alain Prost|url=http://www.talkingaboutf1.com/2011/07/in-defence-of-alain-prost.html|access-date=3 tetor 2024|website=Talking About F1|language=en|archive-date=11 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211030202/http://www.talkingaboutf1.com/2011/07/in-defence-of-alain-prost.html|url-status=live}}</ref> [[Adrian Newey]], projektuesi i makinave të Prostit te Williams, tha se Prost ndonjëherë e acaronte në praktika sepse Prost rrallë e shtynte makinën deri në limit, duke e bërë më të vështirë për Newey të kuptonte nëse makina ishte mjaftueshëm e shpejtë.<ref>{{Cite web|date=2 tetor 2023|title=Prost's final fling|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/november-2023/71/prosts-final-fling/|access-date=2 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091128/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/november-2023/71/prosts-final-fling/|url-status=live}}</ref> Newey shtoi se "kur donte, mund të ecte vërtet shpejtë".<ref>{{Cite web|author=Lucrezia Costa|date=11 gusht 2024|title=Adrian Newey on the champions he has worked with: "Very different characters, but all phenomenal"|url=https://pitdebrief.com/post/adrian-newey-on-the-champions-he-has-worked-with-very-different-characters-but-all-phenomenal/|access-date=2 tetor 2024|website=Motorsport {{!}} Pit Debrief|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091323/https://pitdebrief.com/post/adrian-newey-on-the-champions-he-has-worked-with-very-different-characters-but-all-phenomenal/|url-status=live}}</ref> Edhe pse Senna e dominoi Prostin në provat zyrtarr gjatë 32 garave si shok ekipi, duke marrë 26 pol pozita kundrejt 4 të Prostit, në ditën e garës Prost shënoi 12 xhiro më të shpejta kundrejt 6 të Sennës.<ref name=":21" /> Edhe pse Senna ishte më i shpejtë në provat zyrtare, Prost ishte i nënvlersuar në këtë kategori: Niki Lauda vuri në dukje se kur Prost u bashkua me McLaren në vitin 1984, Prost ishte aq i shpejtë sa Lauda hoqi dorë nga përpjekja për t'u barazuar me Prost në provat zyrtare dhe e përdori kohën e tij në pistë për të përgatitur makinën e tij për garën. Prost i përvetësoi këto mësime dhe i përdori kundër Sennës në vitet 1988 dhe 1989.<ref name=":21" /> ===Trashëgimia=== Prost konsiderohet një nga pilotët më të mirë të të gjitha kohërave në Formula Një. Ai ka fituar katër tituj botëror, po aq sa [[Sebastian Vettel]] dhe [[Max Verstappen]]. Vetëm [[Lewis Hamilton]], [[Michael Schumacher]], dhe Juan Manuel Fangio kanë fituar më shumë tituj se ai.<ref name=":20"/> Përveç kësaj, Prost humbi mundësinë për të fituar edhe katër tituj të tjerë për vetëm 12.5 pikë.<ref name=":17"/> Në kohën e pensionimit të tij, Prost mbante rekordin për garat e fituara (51),<ref>{{cite web|title=Grand Prix Results: Portuguese GP, 1993|url=http://www.grandprix.com/gpe/rr546.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20061030022713/http://www.grandprix.com/gpe/rr546.html|archive-date=30 tetor 2006|access-date=7 nëntor 2006|website=GrandPrix.com|language=en}}</ref><ref name=":2" /> e cila qëndroi për 14 vite; rekordi i tij u thye nga Schumacher në vitin 2001.<ref name=":0">{{cite news|author=Alan Henry|date=4 shtator 2001|title=Schumacher rubs salt into Prost wounds|url=https://www.theguardian.com/sport/2001/sep/04/formulaone.formulaone2001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417055456/https://www.theguardian.com/sport/2001/sep/04/formulaone.formulaone2001|archive-date=17 prill 2019|access-date=17 prill 2019|publisher=[[The Guardian]]|language=en}}</ref><ref name=":13" /> Prost besonte se nëse Senna nuk do ndërronte jetë në vitin 1994, do t'ja thyente rekordin e fitoreve francezit.<ref name=":0" /> Prost gjithashtu kishte rekordin për numrin e xhirove të shpejta (41) deri në vitin 2001; Schumacher ishte sërisht piloti që i theu rekordin.<ref name=":27">{{Cite news|date=1 qershor 1993|title=Alain Prost retires|url=https://www.autosport.com/f1/news/alain-prost-retires-5053020/5053020/|access-date=3 tetor 2024|publisher=Autosport|language=en}}</ref> Prost aktualisht ndan rekordin për përqindjen më të lartë të garave të nisura nga rreshti i parë në një sezon të vetëm (16 nga 16 në vitin 1993) me Ayrton Sennën (1989) dhe Damon Hill (1996).<ref>{{cite web|author=Steven Lynch|date=1 korrik 2011|title=Front row regulars|url=http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/53088.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501082158/http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/53088.html|archive-date=1 maj 2019|access-date=1 maj 2019|publisher=ESPN UK|language=en}}</ref> Deri në vitin 2026, ai është francezi i fundit që ka fituar [[Çmimi i madh i Francës|Çmimin e madh të Francës]].<ref>{{cite web|author=Nicky Haldenby|date=8 qershor 2021|title=France's Home Race Heroes|url=https://f1destinations.com/france-home-race-f1-heroes/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614214908/https://f1destinations.com/france-home-race-f1-heroes/|archive-date=14 qershor 2021|access-date=14 qershor 2021|website=F1Destinations|language=en}}</ref> ===Lëvizjet dhe marrëdhënjet me ekipet=== Prost gjithashtu e kuptoi rëndësinë e të garuarit me makinën më të mirë; uebfaqja zyrtare e McLarenit komenton se ai "e ndërtoi karrierën e tij të gjatë duke bërë lëvizjen e duhur në kohën e duhur". Megjithatë, pasi Prost gjeti rrugën e tij drejt një ekipi fitues, ai nuk ishte gjithmonë i shkathët në marrëdhëniet e tij me ekipet dhe furnizuesit e motorrëve. Faqja e internetit e [[Formula Një]] vëren se ndërsa Prost "bëri që fitoret e tij të dukeshin të lehta", ai "ishte më pak i suksesshëm në politikën në të cilën ishte gjithmonë i përfshirë" dhe ai "i la ekipet në mënyrë negative në katër raste". Shoku i ekipit të Prostit te Ferrari, Nigel Mansell, kujton një incident ku në [[Çmimi i madh i Britanisë 1990|Çmimin e madh të Britanisë 1990]], makina që ai garoi nuk ecte njësoj si në garën e mëparshme ku ai kishte marrë pol pozitë. Kur u përball me mekanikët, Prost doli në përfundimin se Mansell kishte makinë superiore krahasuar me francezin. Makinat e tyre u ndërruan pa djeninë e Mansell dhe me kërkesë të Prost. Prost gjithashtu fliste rrjedhshëm italisht, ndërsa italishtja e Mansell ishte vetëm bisedore në rastin më të mirë, duke i dhënë Prostit ndikim më të madh brenda ekipit me bazë në [[Maranello]]. Sipas Prost, Mansell mori pjesë vetëm në dy ose tre takime informuese mekanike gjatë gjithë sezonit, duke preferuar të luante [[golf]].<ref>Mansell, Nigel ''My Autobiography'' faqja 222 Collins Willow {{ISBN|0-00-218497-4}}</ref> Prost e përshpejtoi shkarkimin e tij nga Ferrari në vitin 1991 duke kritikuar hapur makinën si dhe nuk mori pjesë në sezonin 1992 (duke pranuar një shumë të konsiderueshme parash nga Ferrari) në vend që të garonte me Ligier të nivelit të dytë.<ref name="8w"/> Në garën e dytë të sezonit 1992, Prost e dalloi menjëherë potencialin e kombinimit Williams-Renault dhe negocioi për një vend për sezonet 1993 dhe 1994.<ref name=":242"/> Pasi njoftoi daljen e tij në pension në fund të sezonit 1993 (duke mos dashur të ishte partner me Sennën në vitin 1994, me Williams që pranoi të paguante pagën e Prostit për vitin 1994), Prost vendosi të mos dilte nga pensioni pasi nuk u impresionua nga një provë e McLaren-Peugeot për sezonin 1994.<ref name="auto"/><ref name="auto2"/><ref name=":13" /> Pasi Senna humbi jetën në Çmimin e madh të San Marinos në vitin 1994, Prost ishte kandidati i dukshëm për të zënë vendin bosh te Williams, por Prost tha se nga respekti për Sennën nuk do të garonte më në Formula Një.<ref name="NZHerald">{{Cite web|author=Don Kennedy|date=9 tetor 2024|title=Formula One: Prost reminisces ahead of return to Imola|url=https://www.nzherald.co.nz/hawkes-bay-today/news/formula-one-prost-reminisces-ahead-of-return-to-imola/DTEDCRZLPWQYLWWEUQ4UMOERSQ/|access-date=11 tetor 2024|website=The New Zealand Herald|language=en|archive-date=26 qershor 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250626125859/https://www.nzherald.co.nz/hawkes-bay-today/news/formula-one-prost-reminisces-ahead-of-return-to-imola/DTEDCRZLPWQYLWWEUQ4UMOERSQ/|url-status=live}}</ref> ===Vlerësimet nga bashkëkohësit=== Në vitin 2009, një sondazh i [[Autosport]] i kryer nga 217 pilotë të Formula Një e nxori Prostin të votuar si piloti i katërt më i madh i të gjitha kohërave në Formula Një, pas Sennës, Schumacherit dhe Fangios.<ref>{{Cite web|date=2009|title=Formula 1's Greatest Drivers – AUTOSPORT.com – Alain Prost|url=http://f1greatestdrivers.autosport.com/?driver=4|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517231624/https://f1greatestdrivers.autosport.com/?driver=4|archive-date=17 maj 2021|access-date=19 shkurt 2021|website=f1greatestdrivers.autosport.com|language=en}}</ref> Shoku i skuadrës së Prostit, Keke Rosberg, tha se "Ai është më i miri që kam njohur ndonjëherë, pa dyshim. Si një pilot garash i gjithanshëm, ai është kokë e këmbë përpara kujtdo tjetër."<ref name=":28" /> Drejtori ekzekutiv i Formula Një, [[Bernie Ecclestone]], tha se Prost ishte piloti më i madh i të gjitha kohërave, pasi Prost rrallë gëzonte trajtimin e pilotit numër një, ndryshe nga Senna ose Schumacher.<ref>{{Cite web|last=NewsDesk|date=13 shtator 2016|title=Ecclestone: Prost was better than Schumacher or Senna|url=https://www.grandprix247.com/2016/09/13/ecclestone-prost-was-better-than-schumacher-or-senna/|access-date=1 tetor 2024|website=GRANDPRIX247.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017|title=Bernie Ecclestone says Alain Prost best ever F1 driver|url=https://www.sportsmole.co.uk/fb_281199.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628085026/https://www.sportsmole.co.uk/formula-1/news/ecclestone-says-prost-best-ever-f1-driver_281199.html|archive-date=28 qershor 2024|access-date=19 shkurt 2021|website=Sports Mole|language=en}}</ref> Në vitin 2023, Ecclestone tha se Max Verstappen e kishte tejkaluar Prostin.<ref>{{Cite web|author=Jamie Woodhouse|date=23 shtator 2023|title=Bernie Ecclestone snubs Lewis Hamilton to hand F1 GOAT title to former title rival|url=https://www.planetf1.com/news/bernie-ecclestone-max-verstappen-f1-greatest|access-date=1 tetor 2024|website=PlanetF1|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.planetf1.com/news/bernie-ecclestone-max-verstappen-f1-greatest|url-status=live}}</ref> Shefi i ekipit Jordan, [[Eddie Jordan]], ndante mendimin e Ecclestone, duke vlerësuar që Prost "nuk e vriste mendjen kurrë se kush ishte shoku i tij i skuadrës" (Senna ishte një përjashtim i dukshëm).<ref>{{Cite web|author=Mark Scott|date=16 prill 2020|title=Jordan: 'Prost the greatest, not Schumi or Senna'|url=https://www.planetf1.com/news/greatest-formula-1-driver|access-date=1 tetor 2024|website=PlanetF1|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090758/https://www.planetf1.com/news/greatest-formula-1-driver|url-status=live}}</ref> Shefi i stafit mjekësor i Formula Një, Sid Watkins, tha se Prost dhe Niki Lauda ishin pilotët më inteligjentë me të cilët kishte punuar, duke vënë në dukje se ai mund të kujtonte vetëm një aksident të rrezikshëm që përfshinte Prostin në karrierën e tij.<ref>{{Cite book|author=Sid Watkins|title=Life at the Limit|publisher=Pan Macmillan|language=en|year=2013|isbn=9781447241010|location=Londër|pages=110}}</ref> ===Rivaliteti me Ayrton Sennën=== Piloti brazilian [[Ayrton Senna]] ishte rivali më i madh i Prostit. Rivaliteti midis tyre konsiderohet një nga më të mëdhenjt në historinë e sporteve.<ref>{{cite web|url=https://www.autoevolution.com/news/senna-vs-prost-one-of-the-most-fiercest-rivalries-in-the-history-of-motorsport-139075.html|title=Senna vs Prost: One of the Fiercest Rivalries in the History of Motorsport|website=autoevolution.com|language=en|date=9 dhjetor 2019|access-date=15 tetor 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.goodwood.com/grr/f1/prost-vs-senna-a-friendship-after-bitter-rivalry/|title=Prost vs. Senna: A friendship after bitter rivalry|website=goodwood.com|language=en|date=12 janar 2026|access-date=15 tetor 2026}}</ref> Betejat e Prostit me Ayrton Sennën u mbuluan gjerësisht nga media. Të dy pilotët ishin konkurrentë të fortë dhe kontribuan në disa incidente në pistë: *[[Çmimi i madh i Portugalisë 1988|Estoril 1988]] (Senna u përpoq ta ndalonte Prostin që ta kalonte duke e kërcënuar se do ta shtynte anash në murin e boksit)<ref name="auto1"/> *[[Çmimi i madh i San Marinos 1989|Imola 1989]] (Senna dhe Prost ranë dakord të shmangnin garimin shumë të ngushtë me njëri-tjetrin në xhiron e parë, por nuk ranë dakord për kushtet e sakta të marrëveshjes, pas së cilës Prost u ankua në media)<ref name=":8" /> *[[Çmimi i madh i Japonisë 1989|Suzuka 1989]] (duke garuar krah për krah me Sennën, Prost fitoi titullin kampion duke ecur në rrugën e Sennës në vijën e brendshme dhe duke e sfiduar atë të frenonte ose të përplasej. Ata u përplasën)<ref name=":18" /> *[[Çmimi i madh i Japonisë 1990|Suzuka 1990]] (duke garuar krah për krah me Prostin, Senna fitoi titullin kampion duke e nxjerrë qëllimisht Prostin nga gara në formë hakmarrje për incidentin e vitit 1989)<ref name=":6">{{Cite web|author=Joe Saward|date=1 tetor 1991|title=Ayrton Senna attacks Jean-Marie Balestre|url=http://www.grandprix.com//features/joe-saward/news-feature-ayrton-senna-attacks-jean-marie-balestre.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121174811/https://www.grandprix.com/features/joe-saward/news-feature-ayrton-senna-attacks-jean-marie-balestre.html|archive-date=21 janar 2021|access-date=10 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en}}</ref> *[[Çmimi i madh i Gjermanisë 1989|Hockenheim 1991]] (Senna e nxori Prostin jashtë pistës dhe në rrugën e daljes nga bokset).<ref>{{Cite web|last=Grandprix.com|date=28 korrik 1991|title=German GP, 1991|url=http://www.grandprix.com//races/german-gp-1991.html|access-date=12 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en|archive-date=4 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304180439/https://www.grandprix.com/races/german-gp-1991.html|url-status=live}}</ref> Pas incidentit të Hockenheim të vitit 1991, [[FISA]] urdhëroi një takim midis dy pilotëve për të ulur tensionet dhe për të parandaluar incidente të mëtejshme.<ref>{{cite web|author=David Tremayne|date=shtator 1991|title=Formula One: 1991 Hungarian Grand Prix|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/september-1991/13/formula-one-hungarian-grand-prix?v=7516fd43adaa|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229202513/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/september-1991/13/formula-one-hungarian-grand-prix?v=7516fd43adaa|archive-date=29 dhjetor 2022|access-date=12 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en}}</ref> Përveç kësaj, të dy pilotët e gjetën veten duke ndjekur të njëjtin ekip pas sezonit 1992, pasi performanca e Ferrarit kishte rënë dhe Honda u largua nga Formula Një, duke e lënë Williams-Renault si sundimtarin e padiskutueshëm të Formula Një. Prost nënshkroi për Williams me kusht që Senna të mos bëhej pjesë e ekipit, duke bërë që braziliani të ankohej publikisht se Prost po "sillej si frikacak".<ref name=":25">{{cite web|title=Ayrton Senna Calls Prost A Coward.mpg|date=5 dhjetor 2011|url=https://www.youtube.com/watch?v=qFZKkK6odgY|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218163814/http://www.youtube.com/watch?v=qFZKkK6odgY&gl=US&hl=en|archive-date=18 shkurt 2013|access-date=28 qershor 2013|publisher=Youtube.com|language=en}}</ref> Tifozët brazilianë të Sennës u tërbuan aq shumë nga refuzimi i Prostit për të garuar me Sennën në kushte të barabarta, saqë Prost mori një eskortë policore për [[Çmimi i madh i Brazilit 1993|Çmimin e Madh të Brazilit 1993]].<ref>{{cite book|author=Derick Allsop|title=Designs on Victory: On the Grand Prix Trail With Benetton|publisher=Hutchinson|language=en|year=1993|isbn=0-09-178311-9}}</ref> Prost fitoi lehtësisht titullin e vitit 1993 dhe u tërhoq në fund të sezonit, duke i lejuar Sennës të merrte kryesimin në Williams për sezonin 1994. Pasi nuk ishin më konkurrentë, dy rivalët filluan të përmirësonin marrëdhënien e tyre. Në garën e fundit të Prostit, Çmimin e madh të Australisë 1993, Senna e tërhoqi atë në shkallën më të lartë të podiumit dhe e përqafoi.<ref>{{cite web|title=Fan review of Grand Prix with image of pair on podium|url=http://www.farzadsf1gallery.com/features/adel93.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061025173536/http://www.farzadsf1gallery.com/features/adel93.html|archive-date=25 tetor 2006|access-date=28 janar 2007|website=farzadsf1gallery.com|language=en}}</ref><ref name=":5" /> Vetëm disa ditë para vdekjes së parakohshme të Sennës në Imola, ndërsa po filmonte një xhiro më makinë në pistën e Imolës për kanalin televiziv francez [[TF1]], ai përshëndeti Prostin, i cili në atë kohë ishte një komentator i këtij kanali televiziv: "Një përshëndetje e veçantë për mikun tim... mikun tonë të dashur, Alain. Na mungon të gjithëve Alain." Prosti tha se ishte i habitur dhe shumë i prekur nga komenti.<ref name="Hamilton">{{cite book|author=Maurice Hamilton|title=Frank Williams |publisher=Macmillan|language=en|year=1998|isbn=0-333-71716-3|page=234}}</ref><ref name=":5" /> Prost mori pjesë në funeralin e Sennës, duke qënë një nga njerëzit që mbajti arkivolin e tij,<ref>{{cite web|title=Open Warfare|url=http://www.gpracing.net192.com/drivers/prost-senna.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070702171047/http://www.gpracing.net192.com/drivers/prost-senna.cfm|archive-date=2 korrik 2007|access-date=30 gusht 2015|website=GPRacing.net192.com|language=en}}</ref> dhe komentoi se kur Senna vdiq "një pjesë e tij kishte vdekur gjithashtu", sepse karrierat e tyre kishin qenë shumë të lidhura me njëra-tjetrën. Senna ndihej ashtu si francezu, duke i thënë një miku të ngushtë se pasi Prosti u tërhoq, ai e kuptoi se sa shumë nga motivimi i tij kishte ardhur nga rivaliteti me Prostin.<ref name=":5">{{cite web|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/october-1998/28/ayrton-senna-alain-prost/|title=Ayrton Senna by Alain Prost|publisher=Motorsport Magazine|author=Nigel Roebuck|language=en|date=tetor 1998|access-date=20 tetor 2026}}</ref> ===Vlerësimet=== Media të ndryshme janë përpjekur të zhvillojnë modele që matin në mënyrë objektive aftësitë e pilotëve në lidhje me cilësinë e makinës. Prost përgjithësisht renditet lart në këto krahasime. *[[Universiteti i Sheffield]] (2016): I dyti i të gjitha kohërave<ref>{{Cite web|date=14 prill 2016|title=University research reveals greatest Formula One driver of all time|url=http://www.sheffield.ac.uk/news/nr/greatest-formula-one-driver-ever-1.567358|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416020912/http://www.sheffield.ac.uk/news/nr/greatest-formula-one-driver-ever-1.567358|archive-date=16 prill 2016|access-date=30 shtator 2024|website=University of Sheffield|language=en}}</ref> *[[The Economist]] (2020): I treti i të gjitha kohërave<ref>{{Cite news|date=17 tetor 2020|title=Engineers, not racers, are the true drivers of success in motor sport|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2020/10/17/engineers-not-racers-are-the-true-drivers-of-success-in-motor-sport|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120194230/https://www.economist.com/graphic-detail/2020/10/17/engineers-not-racers-are-the-true-drivers-of-success-in-motor-sport|archive-date=20 nëntor 2020|access-date=19 shkurt 2021|newspaper=The Economist|language=en|issn=}}</ref> *[[Carteret Analytics]] (2020): I teti i të gjitha kohërave<ref>{{Cite web|author=Frank Dalleres|date=15 nëntor 2020|title=Why Juan Manuel Fangio, not Lewis Hamilton or Michael Schumacher, is the greatest Formula 1 driver ever|url=https://www.cityam.com/why-juan-manuel-fangio-not-lewis-hamilton-or-michael-schumacher-is-the-greatest-formula-1-driver-ever/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120141605/https://www.cityam.com/why-juan-manuel-fangio-not-lewis-hamilton-or-michael-schumacher-is-the-greatest-formula-1-driver-ever/|archive-date=20 nëntor 2020|access-date=19 shkurt 2021|website=CityAM|language=en}}</ref> *[[F1-Analysis.com]] (2022): I katërti i të gjitha kohërave; i dyti i të gjitha kohërave pas korrigjimit të ndryshimeve në epokë.<ref>{{cite web|date=31 maj 2022|title=A History of F1: Who is the GOAT? |url=http://f1-analysis.com/2022/05/31/who-is-the-f1-goat/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705091012/https://f1-analysis.com/2022/05/31/who-is-the-f1-goat/|archive-date=5 korrik 2022 |access-date=1 shtator 2022|language=en}}</ref> ==Jeta e mëvonshme== Gjatë viteve 1994 dhe 1995, Prost punoi si komentator për kanalin televiziv francez TF1.<ref>{{cite book|title=Sport et Télé: Les Liaisons Secrètes|page=379|author=Eric Maitrot|publisher=Flammarion|language=fr|year=1995}}</ref> Ai gjithashtu punoi për Renault duke bërë marrëdhënie me publikun dhe promovime.<ref>Hamilton 2015, f. 306.</ref> Pas kësaj, Prost u kthye në ekipin e tij të vjetër McLaren, duke punuar si këshilltar teknik;<ref name=":2" /> ai gjithashtu përfundoi [[L'Étape du Tour]], një udhëtim vjetor me biçikleta me pjesëmarrje masive që zhvillohet në një fazë të [[Tour de France]].<ref>{{Cite web|last=Cycling News 19|date=11 February 2011|title=Prost trades pedal strokes with Merckx in Oman|url=https://www.cyclingnews.com/news/prost-trades-pedal-strokes-with-merckx-in-oman/|access-date=12 shkurt 2021|website=cyclingnews.com|language=en|archive-date=25 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125074709/https://www.cyclingnews.com/news/prost-trades-pedal-strokes-with-merckx-in-oman/|url-status=live}}</ref> Në vitin 2024, Prost shprehu publikisht shqetësime në lidhje me trendin në rritje të ekipeve të Formula Një që i nënshtrohen ndryshimeve të shpeshta të emrave për shkak të ndryshimeve në pronësi dhe sponsorizim. Ai argumentoi se, ndërsa partneritetet tregtare janë një pjesë integrale e Formula Një moderne, ndryshimi i vazhdueshëm i markës rrezikon të dëmtojë ndjenjën e traditës dhe vazhdimësisë së sportit. Duke përmendur shembullin e Sauber, i cili kaloi nga [[Alfa Romeo]] në Stake dhe më pas në [[Audi]] në vitin 2026, si dhe ndryshimin e markës së AlphaTauri në Visa Cash App RB, Prost sugjeroi që praktika të tilla dobësojnë identitetin historik dhe lidhjen emocionale që tifozët kanë me ekipet e vjetra. Ai theksoi se trashëgimia e Formula Njê është ndërtuar jo vetëm mbi pilotët dhe prodhuesit e saj, por edhe mbi trashëgiminë e qëndrueshme të ekipeve të saj, dhe paralajmëroi se prioritizimi i fitimeve tregtare afatshkurtra mbi stabilitetin mund të dëmtojë strukturën kulturore të sportit.<ref>{{Cite web|author=Lydia Mee|title=Former champion highlights the importance of keeping lega...|url=https://www.newsweek.com/sports/f1-news-alain-prost-some-new-team-names-are-losing-tradition-our-sport-1891621|access-date=18 shtator 2025|website=Newsweek|date=23 prill 2024|language=en}}</ref> ===Prost Grand Prix=== {{main|Prost Grand Prix}} Gjatë vitit 1989, Prost filloi të mendonte të krijonte ekipin e tij, pasi marrëdhënia e tij me shokun e tij të ekipit në McLaren, Ayrton Senna, ishte prishur. Prost dhe [[John Barnard]], ish-projektuesi kryesor në McLaren, ishin pranë themelimit të një ekipi në vitin 1990. Megjithatë, mungesa e sponsorizimit nënkuptonte se kjo nuk ishte e mundur, kështu që Prost u transferua te Ferrari dhe Barnard u largua nga Ferrari për t'u bashkuar me Benetton. Pasi u grind me ekipin italian në fund të vitit 1991, Prost e gjeti veten pa ekip për vitin 1992; pas dështimit të negociatave të gjera me [[Guy Ligier]] për blerjen e ekipit të tij Ligier, Prost vendosi të bashkohej me Williams për vitin 1993.<ref name="Prost Renault">{{Cite web|author=Joe Saward|date=1 shtator 1995|title=Team Prost - a dream or reality?|url=http://www.grandprix.com/ft/ft00198.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605084146/http://www.grandprix.com/ft/ft00198.html|archive-date=5 qershor 2014|access-date=27 nëntor 2024|website=Grandprix.com|language=en}}</ref> Deri në vitin 1995, kur Prost punonte për Renault, njerëzit kishin supozuar se do të formohej një ekip Prost-Renault. Renault refuzoi kërkesën e Prost për të furnizuar motorrë për ekipin e tij, duke i dhënë fund spekulimeve.<ref name="Prost Renault" /> Më 13 shkurt 1997, Prost bleu ekipin Ligier nga [[Flavio Briatore]] dhe e riemëroi atë në "Prost Grand Prix".<ref name="Prost GP">{{cite web|url=http://www.grandprix.com/gpe/con-prost.html|title=GP Encyclopedia – Constructor – Prost Grand Prix|publisher=GrandPrix.com|language=en|access-date=8 shtator 2006|date=16 gusht 2006}}</ref> Një ditë pasi bleu ekipin, Prost nënshkroi një marrëveshje tre-vjeçare me prodhuesin francez të makinave Peugeot, i cili do të furnizonte ekipin me motorrë nga viti 1998 deri në vitin 2000.<ref name="Prost GP" /> Për sezonin e parë të ekipit, Prost mbajti një nga pilotët e Ligier të vitit 1996, [[Olivier Panis]], i cili kishte fituar [[Çmimi i madh i Monakos 1996|Çmimin e madh të Monakos 1996]]; ekipi gjithashtu firmosi një kontratë me pilotin japonez [[Shinji Nakano]]. Ekipi garoi me motorrët Mugen-Honda të përdorur nga Ligier sezonin e kaluar, ndërsa makina ishte në fakt Ligier JS45 i menduar fillimisht, por u riemërua [[Prost JS45]]. Gjërat dukeshin premtuese në fillim të sezonit, pasi ekipi mori dy pikë në garën debutuese në Australi falë një vendi të pestë nga Olivier Panis. Ekipi shënoi edhe 13 pikë të tjera përpara se Panis të thyente këmbën në një aksident gjatë Çmimit të madh të Kanadasë. Ai u zëvendësua nga [[Jarno Trulli]] i Minardit. Pas kësaj, gjërat filluan të përkeqësoheshin pak dhe ekipi mblodhi vetëm pesë pikë gjatë rikuperimit të Panis. Ai u rikthye në fund të sezonit për të garuar në tre garat e fundit. Prost GP përfundoi i gjashti në kampionatin e konstruktorëve me 21 pikë.<ref>{{cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/analysis-prosts-dream-of-french-team-in-jeopardy-5058532/5058532/|title=Analysis: Prost's Dream of French Team in Jeopardy|author=Francois Thomazeau|date=22 nëntor 2001|website=Autosport.com|language=en|access-date=23 janar 2007|archive-date=29 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229202510/https://www.autosport.com/f1/news/analysis-prosts-dream-of-french-team-in-jeopardy-5058532/5058532/|url-status=live}}</ref><ref name="essaar">{{cite web|url=http://essaar.co.uk/f1-prost-grand-prix-went-wrong/|title=F1: Prost Grand Prix – What went wrong?|author=Aaron Collins|date=3 shtator 2018|website=Essaar Motorsport|language=en|access-date=15 gusht 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815013921/http://essaar.co.uk/f1-prost-grand-prix-went-wrong/|archive-date=15 gusht 2019}}</ref> Prost u bë president i Prost Grand Prix në fillim të vitit 1998.<ref name="essaar"/> Pas mbërritjes së Peugeot si furnizues motorrësh për ekipin, Mugen-Honda vendosi të furnizonte ekipin Jordan. Prost GP shënoi një pikë të vetme gjatë sezonit kur Jarno Trulli përfundoi i gjashti në Belgjikë.<ref>{{cite web|url=http://www.formula1.com/results/season/1998/176/|title=1998 Belgian Grand Prix|publisher=Formula Një|language=en|date=30 gusht 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205004520/http://www.formula1.com/results/season/1998/176/|archive-date=5 dhjetor 2014|access-date=24 dhjetor 2015}}</ref> Sezoni 1999 ishte vendimtar për Prost GP.<ref>Jean-Michel Desnoues; Patrick Camus & Jean-Marc Loubat <u>Formula 1 99</u> . Queen Anne Press. {{ISBN|1-85291-606-0}}</ref> Prost punësoi [[John Barnard]] si konsulent teknik.<ref name="Prost GP" /> Kompania e Barnard, B3 Technologies, ndihmoi [[Loïc Bigois]] me projektimin e modelit Prost AP02. Panis dhe Trulli ranë dakord të qëndronin me ekipin për këtë sezon. Makina nuk ishte një shqetësim i madh, por motori Peugeot V10 doli të ishte i rëndë dhe i paqëndrueshëm. Viti i fundit i Peugeot si furnizues motorrësh për Prost GP solli njëfarë optimizmi. Prost punësoi shokun e tij të skuadrës të Ferrari në sezonin 1991, [[Jean Alesi]], për të drejtuar makinën kryesore dhe gjermanin [[Nick Heidfeld]], i cili kishte fituar kampionatin e Formula 3000 në vitin 1999, për ta shoqëruar. Sezoni doli të ishte sërisht katastrofik: AP03 doli të ishte i paqëndrueshëm dhe me menaxhim të dobët. Gjërat nuk u ndryshuan kur pilotët u përplasën me njëri-tjetrin në [[Çmimi i madh i Austrisë 2000|Çmimin e madh të Austrisë]]. Drejtori teknik i sapoemëruar, [[Alan Jenkins]], u shkarkua në mes të vitit. Prost ristrukturoi ekipin, duke punësuar [[Joan Villadelprat]] si drejtor menaxhues dhe duke zëvendësuar Jenkins me [[Henri Durand]] si drejtor të ri teknik të ekipit.<ref name="Prost GP" /> Në vitin 2001, Ferrari pranoi të furnizonte Prost GP me motorrë për sezonin e ri.<ref name="Prost GP" /> Paratë mbaruan në fillim të sezonit 2002 dhe Prost falimentoi, duke lënë borxhe prej rreth 30 milionë $.<ref name="Prost GP" /> ===Role të tjera=== Gjatë vitit 2002, Prost kaloi kohë me familjen e tij dhe garoi në tetë gara me biçikleta, duke u renditur i treti në ''Granite – Mont Lozère''.<ref>{{Cite web|date=12 tetor 2017|title=Limited Edition RM 70-01 Tourbillon Alain Prost – The Richard Mille watch with the Odometer|url=https://luxuothailand.com/watches/limited-edition-rm-70-01-tourbillon-alain-prost-the-richard-mille-watch-with-the-odometer.html|access-date=12 shkurt 2021|website=LUXUO Thailand|language=en|archive-date=8 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208010129/https://luxuothailand.com/watches/limited-edition-rm-70-01-tourbillon-alain-prost-the-richard-mille-watch-with-the-odometer.html|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.prostfan.com/2002.htm Alain Prost 2002 Bicycle Racing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019100827/http://www.prostfan.com/2002.htm |date=19 tetor 2006 }}, ProstFan.com (në anglisht). Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Ai gjithashtu garoi në serinë e garave në akull Andros në vitin 2003, duke u renditur i dyti në kampionat pas [[Yvan Muller]].<ref>{{Cite web|title=Alain Prost pilotera le nouveau Dacia Duster au Trophée glace Andros|url=https://www.argus.nc/le-mag/actualites/alain-prost-pilotera-le-nouveau-dacia-duster-au-trophee-glace-andros-388|access-date=12 shkurt 2021|website=argus.nc|language=fr|archive-date=31 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331053557/https://www.argus.nc/le-mag/actualites/alain-prost-pilotera-le-nouveau-dacia-duster-au-trophee-glace-andros-388|url-status=live}}</ref><ref name = "Andros">''Trophée Andros Championship Standings'', [http://www.prostfan.com/andros03.htm p. 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019101133/http://www.prostfan.com/andros03.htm |date=19 tetor 2006 }}. ProstFan.com (në anglisht). Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Në vitet 2003 dhe 2004, Prost mori pjesë në [[Étape du Tour]].<ref>{{Cite web|author=Patrick François|date=1 shkurt 2005|title=Alain Prost: 12 ans de cyclosport!|url=http://cyclosport.info/alain-prost-12-ans-de-cyclosport/|access-date=12 shkurt 2021|website=Cyclisme Pour Tous|language=fr|archive-date=25 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225101108/http://cyclosport.info/alain-prost-12-ans-de-cyclosport/|url-status=live}}</ref> Prost u bë gjithashtu Ambasador për Uniroyal, një pozicion që do ta mbante deri në maj 2006.<ref>{{Cite web|date=16 korrik 2003|title=Alain Prost, ambassadeur d'Uniroyal|url=https://www.strategies.fr/actualites/marques/r76616W/alain-prost-ambassadeur-d-uniroyal.html|access-date=12 shkurt 2021|website=Stratégies|language=fr|archive-date=22 nëntor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122073134/https://www.strategies.fr/actualites/marques/r76616W/alain-prost-ambassadeur-d-uniroyal.html|url-status=live}}</ref><ref name="Later Life">''Alain Prost Information – Alain's career year by year, 1973–2006'' [http://www.prostfan.com/infos.htm ProstFan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905184626/http://www.prostfan.com/infos.htm |date=5 shtator 2017 }}. Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Prost vazhdoi të garonte në Andros Trophy, duke fituar titullin me Toyotën në vitet 2006–07, 2007–08 dhe me Dacian në vitet 2011–2012.<ref>{{Cite web|author=Joe Rusz|date=10 nëntor 2010|title=Prost Plays it Cool|url=https://www.roadandtrack.com/racing/race-coverage/prost-plays-it-cool|access-date=12 shkurt 2021|website=Road & Track|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|author=Noah Joseph|date=5 shkurt 2012|title=Alain Prost wins ice-racing series in Dacia Lodgy Glace MPV|url=https://www.autoblog.com/2012/02/05/alain-prost-wins-ice-racing-series-in-dacia-lodgy-glace-mpv/|access-date=12 shkurt 2021|website=Autoblog|language=en|archive-date=28 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628084929/https://gum.criteo.com/syncframe?origin=publishertag&topUrl=www.autoblog.com&gdpr=0&gdpr_consent=&us_privacy=1YNN&gpp=DBABBg~BVoIgACA.QA&gpp_sid=8|url-status=live}}</ref><ref>''Trophée Andros Championship Standings'', [http://www.prostfan.com/andros04.htm p. 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019212848/http://www.prostfan.com/andros04.htm |date=19 tetor 2006 }}. ProstFan.com. Marrë më 11 tetor 2006.</ref><ref name="Andros5">''Trophée Andros Championship Standings'', [http://www.prostfan.com/andros05.htm p. 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110014307/http://www.prostfan.com/andros05.htm |date=10 nëntor 2006 }}. ProstFan.com. Marrë më 11 tetor 2006.</ref><ref>[http://www.prostfan.com/20062007.htm Trophée Andros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070101091920/http://www.prostfan.com/20062007.htm |date=1 janar 2007 }}, ProstFan.com. Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Për [[Kampionati Botëror i Formula Një 2010|sezonin 2010 të Formula Një]], rregullorja sportive u ndryshua në mënyrë që një ish-pilot të ishte pjesë e panelit të administratorëve. Prost ishte piloti i parë i tillë që mori këtë rol, në [[Çmimi i madh i Bahreinit 2010|Çmimin e Madh të Bahreinit 2010]].<ref>{{cite news|author=Matt Beer|title=Prost joins stewards for Bahrain|publisher=[[Haymarket Group|Haymarket Publications]]|work=autosport.com|language=en|url=http://www.autosport.com/news/report.php/id/82000|date=11 mars 2010|access-date=11 mars 2010|archive-date=14 mars 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100314141858/http://www.autosport.com/news/report.php/id/82000|url-status=live}}</ref> Prost gjithashtu mori pjesë në Garën e Kampionëve në 2010, një garë e organizuar për legjendat e sportit motorik për të garuar në makina të barabarta.<ref>{{Cite web|date=20 maj 2010|title=Alain Prost for ROC|url=https://timesofmalta.com/articles/view/alain-prost-for-roc.308156|access-date=12 February 2021|website=Times of Malta|language=en|archive-date=2 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202185414/https://timesofmalta.com/articles/view/alain-prost-for-roc.308156|url-status=live}}</ref> Në shkurt 2012, Prost u emërua ambasadori i ri ndërkombëtar i Renault, duke përfaqësuar kompaninë në demonstrime sportive dhe në ngjarje të organizuara ose të ndjekura nga Renaulti.<ref>{{cite web|author=Luke Vandezande|title=Alain Prost Named New Renault Brand Embassador [sic&#93;|url=http://www.autoguide.com/auto-news/2012/02/alain-prost-named-new-renault-brand-embassador.html|publisher=AutoGuide|language=en|date=23 shkurt 2012|access-date=18 tetor 2012|archive-date=28 janar 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130128174700/http://www.autoguide.com/auto-news/2012/02/alain-prost-named-new-renault-brand-embassador.html|url-status=live}}</ref> Prost ka përfunduar dy herë [[Absa Cape Epic]], një garë tetë-ditore me biçikleta malore prej 700 km në [[Republika Jugafrikane|Afrikën e Jugut]]. Ai e përfundoi garën për herë të parë në 2012 me partnerin Sebastien di Pasqua dhe pastaj përsëri në 2013, dhe e nisi por nuk e përfundoi garën në 2014.<ref>{{Cite web|title=Prost/Di Pasqua {{!}} 2014 Absa Cape Epic|url=https://www.cape-epic.com/teams/2014/7473/prost-di-pasqua|access-date=12 shkurt 2021|website=cape-epic.com|language=en|archive-date=5 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205153215/https://www.cape-epic.com/teams/2014/7473/prost-di-pasqua|url-status=live}}</ref> Në tetor 2013, u njoftua se Prost do të bashkonte forcat me ekipin e garave DAMS të [[Jean-Paul Driot]] për të formuar "e.dams", një ekip që do të garonte në Kampionatin FIA Formula E me makina elektrike që nga fillimi i tij në shtator 2014.<ref>{{cite web|url=http://www.fiaformulae.com/en/news/2013/october/alain-prost-jean-paul-driot-team-up-for-formula-e.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924012620/http://www.fiaformulae.com/en/news/2013/october/alain-prost-jean-paul-driot-team-up-for-formula-e.aspx|url-status=dead|archive-date=24 shtator 2015|title=Alain Prost & Jean-Paul Driot team up for Formula E|date=24 tetor 2013|website=[[Kampionati FIA Formula E]]|language=en|access-date=28 qershor 2015}}</ref> Në qershor 2014, ekipi njoftoi se formacioni i tij fillestar i pilotëve do të përbëhej nga [[Nicolas Prost]] dhe [[Sébastien Buemi]].<ref>{{cite web|url=http://www.fiaformulae.com/en/news/2014/june/buemi-prost-sign-for-newly-titled-edams-renault.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706123625/http://www.fiaformulae.com/en/news/2014/june/buemi-prost-sign-for-newly-titled-edams-renault.aspx|url-status=dead|archive-date=6 korrik 2014|title=Buemi & Prost sign for newly-titled e.dams-Renault|date=30 qershor 2014|website=[[Kampionati FIA Formula E]]|language=en|access-date=28 qershor 2015}}</ref> Ekipi fitoi kampionatin e parë të Formula E.<ref>{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/uk-motor-racing-electric-renault-idUKKCN0P80V120150628|title=Renault to invest more in electric series|author=Alan Baldwin|date=28 qershor 2015|author=Ken Ferris|publisher=Reuters|language=en|access-date=28 qershor 2015|archive-date=30 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630231259/http://uk.reuters.com/article/2015/06/28/uk-motor-racing-electric-renault-idUKKCN0P80V120150628|url-status=dead}}</ref> Prost ishte një analist në Channel 4 F1 për sezonin 2016.<ref>{{Cite web|author=Lawrence Barretto|date=8 mars 2016|title=Mark Webber, Alain Prost and Murray Walker join Channel 4 F1 team|url=https://www.autosport.com/f1/news/mark-webber-alain-prost-and-murray-walker-join-channel-4-f1-team-4993194/4993194/|access-date=21 janar 2025|website=Autosport.com|language=en|archive-date=23 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623153424/https://www.autosport.com/f1/news/mark-webber-alain-prost-and-murray-walker-join-channel-4-f1-team-4993194/4993194/|url-status=live}}</ref> Në vitin 2017, Prost u punësua si këshilltar special për Renaultin në Formula Një.<ref>{{cite web|author=Sam Hall|title=Four-time F1 champ Alain Prost signs on to help Renault F1|url=https://www.autoweek.com/racing/formula-1/a1815436/four-time-f1-champ-alain-prost-signs-help-renault-f1/|publisher=Autoweek|language=en|date=23 shkurt 2017|access-date=1 dhjetor 2020|archive-date=1 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123442/https://www.autoweek.com/racing/formula-1/a1815436/four-time-f1-champ-alain-prost-signs-help-renault-f1/|url-status=live}}</ref> Që nga korriku 2019, ai mori një rol drejtor jo-ekzekutiv në Renault Sport. Gjatë garës së 1000të të Formula Një, në Kinë, Prost pati nderin të valëviste flamurin me kuadrata ndërsa piloti i Mercedesit, Lewis Hamilton, kaloi vijën e finishit për të marrë fitoren e tij të 75të në karrierë.<ref>{{cite web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/alain-prost-director-renault-team/4503770/|title=Prost takes non-executive director role with Renault F1 team|author=Adam Cooper|date=30 korrik 2019|website=motorsport.com|language=en|access-date=30 korrik 2019|archive-date=30 korrik 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730075415/https://www.motorsport.com/f1/news/alain-prost-director-renault-team/4503770/|url-status=live}}</ref> Prost vazhdoi rolin e tij brenda ekipit të Formula Një të Renault, i cili u riemërua "Ekipi Alpine F1" në vitin 2021, deri në janar 2022, kur u njoftua largimi i tij nga ekipi.<ref>{{Cite web|title=Alain Prost slams Alpine for 'lack of respect' as departure is announced|url=https://sportslumo.com/f1/alain-prost-slams-alpine-for-lack-of-respect-as-departure-is-announced/|access-date=13 korrik 2023|website=Sportslumo|language=en |archive-date=27 maj 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527093123/https://sportslumo.com/f1/alain-prost-slams-alpine-for-lack-of-respect-as-departure-is-announced/|url-status=live}}</ref> ==Jeta personale== Prost ishte i martuar me Anne-Marie (e lindur më 14 shkurt 1955), por ata u divorcuan pak më vonë. Ata kanë dy djem, Nicolas (i lindur më 18 gusht 1981) dhe Sacha Prost (i lindur më 30 maj 1990).<ref>{{Cite web|date=14 gusht 2020|title=Learn More About Alain Prost's Wife Anne-Marie Prost, Married In 1980|url=https://ecelebritymirror.com/entertainment/alain-prost-wife-anne-marie-prost/|access-date=7 shkurt 2021|website=Ecelebritymirror|language=en|archive-date=2 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102132707/https://ecelebritymirror.com/entertainment/alain-prost-wife-anne-marie-prost/|url-status=live}}</ref> Prost ka edhe një vajzë, Victoria, e lindur në vitin 1996 nga lidhja e tij me Bernadette Cottin.<ref>{{Cite web|date=13 gusht 2020|title=Meet Victoria Prost – Photos Of Alain Prost's Daughter|url=https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/victoria-prost-alain-prost-daughter/|access-date=7 shkurt 2021|website=Ecelebritymirror|language=en|archive-date=2 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102132705/https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/victoria-prost-alain-prost-daughter/|url-status=live}}</ref> Nga viti 2014 deri në vitin 2018, Nicolas garoi në Formula E për [[e.dams Renault]], një ekip i drejtuar pjesërisht nga babai i tij.<ref>''[http://www.prostfan.com/nicolas.htm – Nicolas' career year by year, 2003 – 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416162110/http://www.prostfan.com/nicolas.htm|date=16 prill 2008 }}'', ProstFan.com (në anglisht). Marrë më 17 gusht 2018.</ref><ref>{{Cite web|date=12 June 2018|title=Nico Prost to leave Renault e.dams after New York finale|url=http://www.fiaformulae.com/en/news/2018/june/nico-prost-to-leave-renault-edams-after-new-york|access-date=7 shkurt 2021|website=FIA Formula E|language=en|archive-date=9 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209032835/https://www.fiaformulae.com/en/news/2018/june/nico-prost-to-leave-renault-edams-after-new-york|url-status=live}}</ref> Prost jetoi në qytetin e tij të lindjes, Saint-Chamond, derisa ai dhe ekipi i tij Renault u ndanë në fillim të viteve 1980. Në prill 1983, familja Prost u zhvendos në Sainte-Croix, Zvicër, dhe pak më vonë në Yens, Zvicër. Ata u zhvendosën në Zvicër pasi punëtorët e Renault shkuan në shtëpinë e Prostit në Francë dhe i dogjën dy makina.<ref name="mcbride_nyt_p3"/> Ata jetuan atje deri në nëntor 1999, kur u zhvendosën në Nyon në të njëjtin shtet.<ref>{{cite web|url=http://www.prostfan.com/index.htm|title=Alain Prost Information|website=prostfan.com|language=en|access-date=17 gusht 2006|archive-date=11 maj 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060511200904/http://www.prostfan.com/index.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2013|title=Prost Alain Switzerland|url=https://switzerlandisyours.com/E/celebrities/bios/2.html|access-date=7 shkurt 2021|website=switzerlandisyours.com|language=en|archive-date=27 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210327021759/http://switzerlandisyours.com/E/celebrities/bios/2.html|url-status=live}}</ref> Nëpërmjet Nicolas, Prost ka dy nipër të quajtur Kimi (i lindur në nëntor 2015) dhe Mika (i lindur në dhjetor 2020).<ref>{{Cite web|author=Gabriele Testi|date=18 November 2015|title=È arrivata la "terza generazione" dei... Prost!|url=https://it.motorsport.com/formula-e/news/formula-e-arrivata-la-terza-generazione-dei-prost/658288/|access-date=8 shkurt 2021|website=it.motorsport.com|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20161130052542/http://it.motorsport.com/formula-e/news/formula-e-arrivata-la-terza-generazione-dei-prost/|archive-date=30 nëntor 2016}}</ref><ref>{{Cite web|date=8 janar 2021|title=Nico Prost Bio|url=https://ecelebrityspy.com/wikis/nico-prost-bio-net-worth-career-crash-parents-wife-siblings-wiki|access-date=8 shkurt 2021|website=Nico Prost Bio – Net Worth, Career, Crash, Parents, Wife, Siblings, Wiki {{!}} eCelebritySpy|language=en|archive-date=21 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121230941/https://ecelebrityspy.com/wikis/nico-prost-bio-net-worth-career-crash-parents-wife-siblings-wiki|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|author=Nicholas Prost|date=27 dhjetor 2020|title=Welcome little Mika ❤️ our second son was born today, he is in great form and his mom also. His brother is very happy!|url=https://www.instagram.com/p/CJTwu28AuGI/?hl=en|archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/instagram/nicoprost/2473534946673877384|archive-date=23 dhjetor 2021|language=en|url-access=subscription|access-date=8 shkurt 2021|website=instagram.com}}{{cbignore}}</ref> Nëpërmjet Sachas, ai ka një nip tjetër të quajtur Liam (i lindur në qershor 2018).<ref>{{Cite web|date=13 gusht 2020|title=5 Facts About Alain Prost's Son Sacha Prost|url=https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/5-facts-alain-prost-son-sacha-prost/|access-date=8 shkurt 2021|website=Ecelebritymirror|language=en|archive-date=2 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302233339/https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/5-facts-alain-prost-son-sacha-prost/|url-status=live}}</ref> Në vitin 1986, Prost u dekorua me Legjionin e Nderit nga presidenti francez, [[François Mitterrand]];<ref name="mcbride_nyt_p3" /><ref name=":9"/> ai u gradua nga Kalorës në Oficer në vitin 1993.<ref name=":11">{{Cite web|date=1 janar 1994|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/article_jo/JORFARTI000001319949|title=Article – Décret du 31 décembre 1993 portant promotion et nomination à titre exceptionnel – Légifrance|language=fr|access-date=13 shkurt 2021|website=www.legifrance.gouv.fr|archive-date=27 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227212022/https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/article_jo/JORFARTI000001319949|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=4 janar 1994|title=LÉGION D'HONNEUR Les promotions et les nominations du Nouvel An|url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1994/01/04/legion-d-honneur-les-promotions-et-les-nominations-du-nouvel-an_3793531_1819218.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412041126/https://www.lemonde.fr/archives/article/1994/01/04/legion-d-honneur-les-promotions-et-les-nominations-du-nouvel-an_3793531_1819218.html|archive-date=12 prill 2021|access-date=15 shkurt 2021|website=lemonde.fr|language=fr}}</ref> Përveç kësaj, atij iu dha një OBE nderi Britanik në vitin 1994,<ref name=":13">{{Cite web|date=13 dhjetor 1994|title=FRANCE: ALAIN PROST IS AWARDED BRITISH OBE|url=https://reuters.screenocean.com/record/1011437|access-date=18 shkurt 2021|website=Reuters Archive Licensing|language=en|archive-date=28 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628085426/https://reuters.screenocean.com/record/1011437|url-status=live}}</ref><ref name=":12" /> si dhe Urdhri Brazilian i Kryqit të Jugut në vitin 1999.<ref>{{Cite web|date=26 maj 1999|title=LFL – Produção intelectual – DocReader Web|url=https://www.docvirt.com/docreader.net/docreader.aspx?bib=ACER_LFL_PI&pasta=LFL%20pi%20Lampreia,%20L.%20F.%201999.05.26&pagfis=3117|access-date=19 shkurt 2021|website=docvirt.com|language=pt|archive-date=4 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204222526/https://www.docvirt.com/docreader.net/docreader.aspx?bib=ACER_LFL_PI&pasta=LFL%20pi%20Lampreia,%20L.%20F.%201999.05.26&pagfis=3117|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=19 qershor 2019|title=Embaixador da Suécia no Brasil é condecorado com a Ordem Nacional do Cruzeiro do Sul|url=https://www.swedenabroad.se/pt/embaixada/brasil-bras%C3%ADlia/atual/not%C3%ADcias/embaixador-da-su%C3%A9cia-no-brasil-%C3%A9-condecorado-com-a-ordem-nacional-do-cruzeiro-do-sul/|access-date=19 shkurt 2021|website=Sweden Abroad|language=pt|archive-date=28 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228213242/https://www.swedenabroad.se/pt/embaixada/brasil-bras%C3%ADlia/atual/not%C3%ADcias/embaixador-da-su%C3%A9cia-no-brasil-%C3%A9-condecorado-com-a-ordem-nacional-do-cruzeiro-do-sul/|url-status=dead}}</ref> Ai u përfshi gjithashtu në Sallën e Famës së Sporteve Motorike Ndërkombëtare dhe në Sallën e Famës së FIAs në vitet 1999 dhe 2017 respektivisht.<ref>{{Cite web|title=Alain Prost|url=https://www.motorsportshalloffame.com/inductees/alain-prost/|access-date=15 shkurt 2021|website=International Motorsports Hall of Fame|language=en|archive-date=14 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015831/https://www.motorsportshalloffame.com/inductees/alain-prost/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=5 dhjetor 2017|title=F1 Champions gather in Paris as FIA opens Hall of Fame|url=https://www.fia.com/news/f1-champions-gather-paris-fia-opens-hall-fame|access-date=15 shkurt 2021|website=Federation Internationale de l'Automobile|language=en|archive-date=17 maj 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517124759/https://www.fia.com/news/f1-champions-gather-paris-fia-opens-hall-fame|url-status=live}}</ref> Përveç gjuhës së tij amtare frënge, Prost flet rrjedhshëm edhe [[Gjuha angleze|anglisht]] dhe [[Gjuha italiane|italisht]].<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=GxWnjjoJPqM|title=Intervista ad Alain Prost|author=RMC Motori - Racing Mobilità Curiosità|language=it|date=22 shkurt 2017|access-date=28 tetor 2023|via=YouTube}}{{cbignore}}</ref> Ai luajti veten e tij në serinë vizatimore ''[[Tooned]]'' të McLaren për të përkujtuar 50-vjetorin e themelimit të ekipit.<ref>{{cite web|author1-link=McLaren|title=Tooned 50: The making of (part 2)|website=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=dw2VjijqxOI|language=en|format=video|date=18 nëntor 2013|access-date=2 janar 2025|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143605/https://www.youtube.com/watch?v=dw2VjijqxOI|url-status=live}}</ref> Episodi 5 i sezonit të dytë të serialit tregon një rrëfim të trilluar të sezonit 1984 të Formula Një, i cili ia atribuon dështimet mekanike të Prostit dhe pozicionin e tij të fundit në kampionat gjatë sezonit veprimeve të personazhit Profesor M (i luajtur nga [[Alexander Armstrong]]).<ref>{{cite web|author1-link=McLaren|title=Tooned 50: Episode 5 - The Alain Prost Story|website=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=hxMH9ZKb-Zw|language=en|format=video|date=6 tetor 2013|access-date=2 janar 2025|archive-date=18 janar 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250118030030/https://www.youtube.com/watch?v=hxMH9ZKb-Zw|url-status=live}}</ref> ==Rekordi i garimit== ===Përmbledhja e karrierës=== {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !Sezoni !Seria !Ekipi !Gara !Fitore !Pol pozita !Xh/të shpejta !Podiume !Pikë !Pozicioni |- !rowspan=2|1976 |align=left|[[Formula Renault 2.0 West European Cup|Formule Renault Nationale]] |align=left|[[Oreca|Ecurie Elf]] |13 |12 |10 |11 |12 |112 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[Formula Renault#Championships 2|Challenge de Formule Renault Europe]] |align=left|Equipe Danielson |2 |0 |1 |0 |0 |1 |28të |- !rowspan=2|1977 |align=left|[[Formula Renault#Championships 2|Challenge de Formule Renault Europe]] |align=left| |16 |6 |4 |7 |10 |157 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[1977 European Formula Two Championship|European Formula Two]] |align=left|[[Kauhsen|Willi Kauhsen Racing Team]] |2 |0 |0 |0 |0 |0 |{{abbr|NC|Jo i renditur}} |- !rowspan=5|1978 |align=left|[[French Formula Three Championship|French Formula Three]] |rowspan="4" style="text-align:left"|[[Oreca|Ecurie Elf]] |? |? |? |? |? |? |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1978|Formula Tre Evropiane]] |8 |1 |1 |1 |1 |10 |9të |- |align=left|[[1978 British Formula Three season#BP Super Visco British F3 Championship|Super Visco British Formula Three]] |2 |0 |0 |0 |1 |7 |13të |- |align=left|[[1978 British Formula Three season#Vandervell British F3 Championship|Vandervell British Formula Three]] |1 |0 |0 |0 |1 |18 |9të |- |align=left|[[1978 European Formula Two Championship|European Formula Two]] |align=left|[[Fred Opert|Fred Opert Racing]] |1 |0 |0 |0 |0 |0 |{{abbr|NC|Jo i renditur}} |- !rowspan=3|1979 |align=left|[[French Formula Three Championship|French Formula Three]] |rowspan="3" style="text-align:left"|[[Oreca|Ecurie Elf]] |5 |5 |4 |5 |5 |75 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left nowrap|[[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1979|Formula Tre Evropiane]] |10 |6 |5 |6 |8 |67 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[1979 British Formula Three Championship|British Formula Three]] |1 |0 |0 |0 |0 |4 |12të |- !rowspan=2|1980 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1980|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[McLaren|Team McLaren]] |13 |0 |0 |0 |0 |5 |16të |- |align=left|[[1980 BMW M1 Procar Championship|BMW M1 Procar Championship]] |align=left|[[BMW in motorsport|BMW Motorsport]] |1 |0 |0 |0 |0 |6 |21të |- !1981 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1981|Formula Një]] |align=left|[[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] |15 |3 |2 |1 |6 |43 |5të |- !1982 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1982|Formula Një]] |align=left|[[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] |16 |2 |5 |4 |4 |34 |4të |- !1983 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1983|Formula Një]] |align=left|[[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] |15 |4 |3 |3 |7 |57 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1984 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1984|Formula Një]] |align=left nowrap|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |7 |3 |3 |9 |71.5 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1985 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1985|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |5 |2 |5 |11 |73 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !1986 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1986|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |4 |1 |2 |11 |72 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !1987 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1987|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |3 |0 |2 |7 |46 |4të |- !1988 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1988|Formula Një]] |align=left|[[Honda nē Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[McLaren]] |16 |7 |2 |7 |14 |87 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1989 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1989|Formula Një]] |align=left|[[Honda në Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[McLaren]] |16 |4 |2 |5 |11 |76 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !1990 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1990|Formula Një]] |align=left|[[Scuderia Ferrari]] |16 |5 |0 |2 |9 |71 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1991 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1991|Formula Një]] |align=left|[[Scuderia Ferrari]] |15 |0 |0 |1 |5 |34 |5të |- !1993 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1993|Formula Një]] |align=left|[[Canon Inc.|Canon]] [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]] [[Renault në Formula Një|Renault]] |16 |7 |13 |6 |12 |99 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !2005 |align=left|[[FFSA GT Championship]] |align=left|[[Exagon Engineering]] |11 |1 |2 |0 |3 |104 |11të |- !colspan="10"|{{center|{{small|Burimi:<ref name=":3"/><ref>{{cite web|title=Alain Prost|url=https://www.driverdb.com/drivers/alain-prost/|website=DriverDB|language=en|access-date=5 maj 2022|archive-date=25 maj 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525013731/https://www.driverdb.com/drivers/alain-prost/|url-status=live}}</ref>}}}} |} ===Rezultatet në Formula Tre Evropiane=== (Garat me ''të pjerrta'' tregojnë xhirot e shpejta) {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%" ! Viti ! Ekipi ! Shasia ! Motorri ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! DC ! Pikë |- | [[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1978|1978]] !nowrap| [[Oreca|Ecurie Elf]] !nowrap| [[Martini (cars)|Martini Mk 21B]] !nowrap| [[Renault]] | [[Circuit Zandvoort|ZAN]] | [[Nürburgring|NÜR]] | [[Red Bull Ring|ÖST]] |style="background:#CFCFFF;"| [[Circuit Zolder|ZOL]]<br>{{small|10}} | [[Imola Circuit|IMO]] |style="background:#FFFFFF;"| [[Nürburgring|NÜR]]<br>{{small|DNS}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Dijon-Prenois|DIJ]]<br>{{small|10}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Autodromo Nazionale di Monza|MNZ]]<br>{{small|15}} | [[Autodromo di Pergusa|PER]] |style="background:#EFCFFF;"| [[Circuit de Nevers Magny-Cours|MAG]]<br>{{small|Ret}} | [[Ring Knutstorp|KNU]] | [[Karlskoga Motorstadion|KAR]] |style="background:#DFFFDF;"| [[Donington Park|DON]]<br>{{small|6}} | [[Kassel Airport|KAS]] |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Circuito del Jarama|JAR]]'''''<br>{{small|1}} |style="background:#EFCFFF;"| [[ACI Vallelunga Circuit|VAL]]<br>{{small|Ret}} !9të !10 |- | [[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1979|1979]] !nowrap| [[Oreca|Ecurie Elf]] !nowrap| [[Martini (cars)|Martini Mk 27]] !nowrap| [[Renault]] |style="background:#DFDFDF;"| ''[[ACI Vallelunga Circuit|VAL]]''<br>{{small|2}} |style="background:#FFFFBF;"| [[Red Bull Ring|ÖST]]<br>{{small|1}} |style="background:#FFFFBF;"| '''[[Circuit Zolder|ZOL]]'''<br>{{small|1}} |style="background:#FFFFBF;"| ''[[Circuit de Nevers Magny-Cours|MAG]]''<br>{{small|1}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Donington Park|DON]]<br>{{small|3}} |style="background:#FFFFBF;"| ''[[Circuit Zandvoort|ZAN]]''<br>{{small|1}} | [[Autodromo di Pergusa|PER]] |style="background:#FFCFCF;"| [[Autodromo Nazionale di Monza|MNZ]]<br/>{{small|{{tooltip|DNQ|Eliminated in heat}}}} |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Ring Knutstorp|KNU]]'''''<br>{{small|1}} |style="background:#EFCFFF;"| '''''[[Kinnekulle Ring|KIN]]'''''<br>{{small|Ret}} |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Circuito del Jarama|JAR]]'''''<br>{{small|1}} |[[Kassel Airport|KAS]] |colspan=4| |style="background:#FFFFBF;"|'''1rë''' |style="background:#FFFFBF;"|'''67''' |- !colspan="22"|{{center|{{small|Burimi:<ref name=":3"/>}}}} |} ===Rezultatet në Formula Një=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" |- ! Viti ! Ekipi ! Shasia ! Motorri ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! {{Abbr|WDC|Pozicioni final në kampionatin botëror të pilotëve}} ! [[Lista e sistemeve të pikëve të Kampionatit Botëror të Formula Një|Pikë]]{{efn|name="droppedpoints"|Deri në sezonin 1990, jo të gjitha pikët e fituara nga një pilot kontribonin në shifrën total në renditjen për pilotë. Numrat pa kllapa janë pikët e Kampionatit; numrat në kllapa janë pikët totale të shënuara.<ref>{{cite web|author=Mattijs Diepraam|title=World Championship points systems|url=http://8w.forix.com/6thgear/points.html|website=8W.forix.com|language=en|date=18 janar 2019|access-date=1 dhjetor 2020|archive-date=24 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924032459/http://8w.forix.com/6thgear/points.html|url-status=live}}</ref>}} |- |rowspan="3"| {{F1|1980}} !rowspan="3" nowrap| [[Marlboro]] [[McLaren|Team McLaren]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren M29|M29B]] !rowspan="3" nowrap| [[Ford në Formula Një|Ford]]-[[Cosworth]] [[Cosworth DFV|DFV]] 3.0 [[V8 engine|V8]] |style="background:#dfffdf;"| [[1980 Argentine Grand Prix|ARG]]<br />{{small|6}} |style="background:#dfffdf;"| [[1980 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|5}} |style="background:#fff;"| [[1980 South African Grand Prix|RSA]]<br/>{{small|DNS}} | [[1980 United States Grand Prix West|USW]] |colspan=12| !rowspan="3"| 16të !rowspan="3"| 5 |- !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren M29|M29C]] |colspan=4| |style="background:#efcfff;"| [[1980 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1980 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1980 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfffdf;"| [[1980 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|6}} |style="background:#cfcfff;"| [[1980 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|11}} |style="background:#cfcfff;"| [[1980 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|7}} |colspan=6| |- !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren M30|M30]] |colspan=10| |style="background:#dfffdf;"| [[1980 Dutch Grand Prix|NED]]<br />{{small|6}} |style="background:#cfcfff;"| [[1980 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|7}} |style="background:#efcfff;"| [[1980 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#fff;"| [[1980 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|DNS}} |colspan=2| |- |rowspan="2"| {{F1|1981}} !rowspan="2" nowrap| [[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE20|RE20B]] !rowspan="2" nowrap| [[Renault Sport|Renault]]-[[Gordini]] [[Renault EF-Type engine|EF1]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#efcfff;"| [[1981 United States Grand Prix West|USW]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1981 Argentine Grand Prix|ARG]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |colspan=11| !rowspan="2"| 5të !rowspan="2"| 43 |- !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE30|RE30]] |colspan=5| |style="background:#efcfff;"| [[1981 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1981 French Grand Prix|FRA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| '''[[1981 German Grand Prix|GER]]'''<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1981 Dutch Grand Prix|NED]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1981 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1981 Caesars Palace Grand Prix|CPL]]<br />{{small|2}} | |- | {{F1|1982}} !nowrap| [[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE30|RE30B]] !nowrap| [[Renault Sport|Renault]]-[[Gordini]] [[Renault EF-Type engine|EF1]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| ''[[1982 South African Grand Prix|RSA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1982 Brazilian Grand Prix|BRA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 United States Grand Prix West|USW]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| '''[[1982 Belgian Grand Prix|BEL]]'''<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| [[1982 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>7^†</small> |style="background:#cfcfff;"| '''''[[1982 Detroit Grand Prix|DET]]'''''<br />{{small|NC}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 Dutch Grand Prix|NED]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfffdf;"| [[1982 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|6}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1982 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| [[1982 Austrian Grand Prix|AUT]]<br /><small>8^†</small> |style="background:#dfdfdf;"| '''''[[1982 Swiss Grand Prix|SUI]]'''''<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfffdf;"| '''[[1982 Caesars Palace Grand Prix|CPL]]'''<br />{{small|4}} ! 4të ! 34 |- |rowspan="2"| {{F1|1983}} !rowspan="2" nowrap| [[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE30|RE30C]] !rowspan="2" nowrap| [[Renault Sport|Renault]]-[[Gordini]] [[Renault EF-Type engine|EF1]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#cfcfff;"| [[1983 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|7}} |colspan=15| | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''2të''' | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''57''' |- !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE40|RE40]] | |style="background:#cfcfff;"| [[1983 United States Grand Prix West|USW]]<br />{{small|11}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1983 French Grand Prix|FRA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1983 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| '''[[1983 Monaco Grand Prix|MON]]'''<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1983 Belgian Grand Prix|BEL]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| [[1983 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|8}} |style="background:#dfffdf;"| [[1983 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|5}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1983 British Grand Prix|GBR]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| [[1983 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|4}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1983 Austrian Grand Prix|AUT]]''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1983 Dutch Grand Prix|NED]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1983 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1983 European Grand Prix|EUR]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1983 South African Grand Prix|RSA]]<br />{{small|Ret}} | |- | {{F1|1984}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/2|MP4/2]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| ''[[1984 Brazilian Grand Prix|BRA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1984 South African Grand Prix|RSA]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1984 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| ''[[1984 French Grand Prix|FRA]]''<br />{{small|7}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1984 Monaco Grand Prix|MON]]'''<br /><small>1{{sup|‡}}</small> |style="background:#ffdf9f;"| [[1984 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1984 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|4}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Dallas Grand Prix|DAL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1984 German Grand Prix|GER]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1984 Dutch Grand Prix|NED]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1984 European Grand Prix|EUR]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1984 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| ''' 2të''' |style="background:#dfdfdf;"| ''' 71.5''' |- | {{F1|1985}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/2|MP4/2B]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| ''[[1985 Brazilian Grand Prix|BRA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1985 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|Ret}} | style="background:#000; color:#fff;"| [[1985 San Marino Grand Prix|<span style="color:white;">SMR</span>]]<br />{{small|DSQ}} |style="background:#ffffbf;"| [[1985 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1985 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1985 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1985 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1985 British Grand Prix|GBR]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1985 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1985 Austrian Grand Prix|AUT]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1985 Dutch Grand Prix|NED]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| [[1985 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffdf9f;"| '''''[[1985 Belgian Grand Prix|BEL]]'''''<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1985 European Grand Prix|EUR]]<br />{{small|4}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1985 South African Grand Prix|RSA]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1985 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''73 (76)''' |- | {{F1|1986}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/2|MP4/2C]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#efcfff;"| [[1986 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1986 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| [[1986 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1986 Monaco Grand Prix|MON]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| ''[[1986 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|6}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1986 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1986 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1986 German Grand Prix|GER]]<br /><small>6^†</small> |style="background:#efcfff;"| [[1986 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1986 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|1}} | style="background:#000; color:#fff;"| [[1986 Italian Grand Prix|<span style="color:white;">ITA</span>]]<br />{{small|DSQ}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| [[1986 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''72 (74)''' |- | {{F1|1987}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/3|MP4/3]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| [[1987 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1987 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| [[1987 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>9^†</small> |style="background:#ffdf9f;"| [[1987 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1987 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| [[1987 German Grand Prix|GER]]<br /><small>7^†</small> |style="background:#ffdf9f;"| [[1987 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1987 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|6}} |style="background:#cfcfff;"| [[1987 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|15}} |style="background:#ffffbf;"| [[1987 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1987 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| ''[[1987 Japanese Grand Prix|JPN]]''<br />{{small|7}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|Ret}} ! 4të ! 46 |- | {{F1|1988}} !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/4|MP4/4]] !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Honda RA16 engine|RA168E]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| [[1988 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1988 San Marino Grand Prix|SMR]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| [[1988 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1988 Mexican Grand Prix|MEX]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1988 Detroit Grand Prix|DET]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1988 French Grand Prix|FRA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1988 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1988 Hungarian Grand Prix|HUN]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1988 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1988 Portuguese Grand Prix|POR]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1988 Spanish Grand Prix|ESP]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 Japanese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1988 Australian Grand Prix|AUS]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| '''2të''' |style="background:#dfdfdf;"| '''87 (105)''' |- | {{F1|1989}} !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/5|MP4/5]] !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Honda V10 engine|RA109E]] 3.5 [[V10 engine|V10]] |style="background:#dfdfdf;"| [[1989 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1989 San Marino Grand Prix|SMR]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1989 Monaco Grand Prix|MON]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1989 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|5}} |style="background:#ffffbf;"| [[1989 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| '''[[1989 Canadian Grand Prix|CAN]]'''<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1989 French Grand Prix|FRA]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1989 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1989 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1989 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|4}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1989 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1989 Italian Grand Prix|ITA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1989 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1989 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| ''[[1989 Japanese Grand Prix|JPN]]''<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1989 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''76 (81)''' |- |rowspan="2"| {{F1|1990}} !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari]] !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 641|641]] !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari V12 F1 engine#3.5 L engine (1989–1994)|036]] 3.5 [[V12 engine|V12]]<br>[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari V12 F1 engine#3.5 L engine (1989–1994)|037]] 3.5 [[V12 engine|V12]] |style="background:#efcfff;"| [[1990 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| [[1990 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|4}} |style="background:#efcfff;"| [[1990 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|Ret}} |colspan=12| | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''2të''' | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''71 (73)''' |- !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 641|641/2]] |colspan=4| |style="background:#dfffdf;"| [[1990 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|5}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1990 Mexican Grand Prix|MEX]]''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| [[1990 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|4}} |style="background:#efcfff;"| [[1990 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1990 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1990 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1990 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1990 Japanese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1990 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|3}} |- |rowspan="2"| {{F1|1991}} !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari]] !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 642|642]] !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari V12 F1 engine#3.5 L engine (1989–1994)|037]] 3.5 [[V12 engine|V12]] |style="background:#dfdfdf;"| [[1991 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1991 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|4}} |style="background:#fff;"| [[1991 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|DNS}} |style="background:#dfffdf;"| ''[[1991 Monaco Grand Prix|MON]]''<br />{{small|5}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|Ret}} |colspan=10| !rowspan="2"| 5të !rowspan="2"| 34 |- !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 643|643]] |colspan=6| |style="background:#dfdfdf;"| [[1991 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1991 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1991 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1991 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1991 Japanese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|4}} | [[1991 Australian Grand Prix|AUS]] |- | {{F1|1993}} !nowrap| [[Canon (kompani)|Canon]] [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]] [[Renault në Formula Një|Renault]] !nowrap| [[Williams F1|Williams]] [[Williams FW15C|FW15C]] !nowrap| [[Renault Sport|Renault]] [[Renault RS engine#Naturally-aspirated V10 engines|RS5]] 3.5 [[V10 engine|V10]] |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1993 South African Grand Prix|RSA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| '''[[1993 Brazilian Grand Prix|BRA]]'''<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| '''[[1993 European Grand Prix|EUR]]'''<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1993 San Marino Grand Prix|SMR]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 Spanish Grand Prix|ESP]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| '''''[[1993 Monaco Grand Prix|MON]]'''''<br />{{small|4}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 Canadian Grand Prix|CAN]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1993 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 British Grand Prix|GBR]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 German Grand Prix|GER]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| '''''[[1993 Hungarian Grand Prix|HUN]]'''''<br />{{small|12}} |style="background:#ffdf9f;"| '''''[[1993 Belgian Grand Prix|BEL]]'''''<br />{{small|3}} |style="background:#cfcfff;"| '''[[1993 Italian Grand Prix|ITA]]'''<br /><small>12^†</small> |style="background:#dfdfdf;"| [[1993 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| '''''[[1993 Japanese Grand Prix|JPN]]'''''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1993 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''99''' |- !colspan="22"|{{center|{{small|Burimi:<ref name=":3"/><ref name="espn">{{cite web|url=http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/driver/1058.html|title=Alain Prost: F1 Driver Profiles|publisher=ESPN F1|language=en|access-date=23 shkurt 2018|archive-date=23 shkurt 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180223232232/http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/driver/1058.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Alain Prost – Involvement|language=en|url=https://www.statsf1.com/en/alain-prost/engagement.aspx|publisher=StatsF1|access-date=1 dhjetor 2020|archive-date=26 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072211/https://www.statsf1.com/en/alain-prost/engagement.aspx|url-status=live}}</ref>}}}} |} ^† Nuk e përfundoi garën por u rendit pasi kishte plotësuar më shumë se 90% të distancës së garës.<br> ^‡ Gara u ndal me më pak se 75% të xhirove të kryera. Janë dhënë vetëm gjysmat e pikëve. <references group="lower-alpha"/> ==Referime== {{Reflist|2}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.prostfan.com/ prostfan.com - Alain Prost fansite] * [http://www.prostfan.com/senna2.htm Interview with Alain Prost about Ayrton Senna] * [http://www.ddavid.com/formula1/shu_bio.htm Top lista Formula 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050903004816/http://www.ddavid.com/formula1/shu_bio.htm |date=3 shtator 2005 }} {{F1 kampionët}} [[Kategoria:Sportistë francezë]] [[Kategoria:F1 pilotë]] [[Kategoria:Lindje 1955]] [[Kategoria:Pilotë francezë në Formula Një]] {{sport-cung}} bp8wt1lu4odptxileeg6abf2riq3ulx 3058925 3058924 2026-10-23T02:02:54Z Sadsadas 51943 /* Jeta e hershme */ 3058925 wikitext text/x-wiki {{Ish F1 pilot | Name = Alain Prost | Image = Festival automobile international 2015 - Photocall - 065 (cropped3).jpg | Nationality = {{flagicon|France}} [[franca|francez]] | Years = [[Rezultatet e F1 1980|1980]]–[[Rezultatet e F1 1991|1991]], [[Rezultatet e F1 1993|1993]] | Team(s) = [[Team McLaren|McLaren]], [[Renault F1|Renault]], [[Scuderia Ferrari|Ferrari]], [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]] | Races = 202 | Championships = 4 ([[Rezultatet e F1 1985|1985]], [[Rezultatet e F1 1986|1986]], [[Rezultatet e F1 1989|1989]], [[Rezultatet e F1 1993|1993]]) | Wins = 51 | Podiums = 106 | Points = 768.5 | Poles = 33 | Fastest laps = 41 | First race = [[Çmimi i madh i Argjentinës 1980]] | First win = [[Çmimi i madh i Francës 1981]] | Last win = [[Çmimi i madh i Gjermanisë 1993]] | Last race = [[Çmimi i madh i Australisë 1993]] | Last position = 1ri (99 pikë) }} '''Alain Prost''' (lindur më [[24 shkurt]] [[1955]]) është një ish pilot garash francez dhe zyrtar i sporteve motorrike. Ai garoi në [[Formula Një]] nga viti 1980 e deri në 1993, duke fituar katër tituj botëror për pilot. Në kohën e pensionimit të tij, Prost mbante rekordin për numrin e fitoreve (51), pol pozitave (41) dhe podiumeve (106). Prost lindi në [[Lorette, Loire]] të [[Francës]] dhe filloi karting në moshën 14 vjeç, duke fituar Kampionatin Botëror të të rinjëve katër vite më vonë. Në vitin 1976, ai u bë pjesë e Formulës Renault, duke fituar Kampionatin Evropian me Ecurie Elf. Një vit më pas ai fitoi Challenge de Formule Renault Europe. Pas kësaj, ky kompeticion filloi të njihej si Formula Tre franceze; Prost e mbrojti titullin e tij në vitet 1978 dhe 1979. Kulmi i karrierës së tij në karting arriti me suksesin në Formula Tre Evropiane. Në vitin 1980, Prost firmosi me [[Team McLaren|McLaren]] në Formula Një dhe bëri debutimin e tij në [[Çmimi i madh i Argjentinës 1980|Çmimin e madh të Argjentinës]], duke u renditur në vendin e gjashtë. Në sezonin e ardhshëm ai firmosi me [[Renault në Formula Një|Renault]], duke fituar Çmimin e madh të parë në karrierë në Francë, e cila u ndoq nga sukseset në Holandë dhe Itali. Pas disa fitoreve në sezonin 1982, Prost e mbylli sezonin 1983 në vend të dytë mbrapa fituesit [[Nelson Piquet]]; ai u tërhoq për shkak të problemeve me turbon në garën e fundit vendimtare për titullin. Prost u shkarkua nga Renault dy ditë pas garës për disa komente që bëri, dhe ai u rikthye te McLaren për sezonin 1984, aty ku përfundoi sërisht i dyti, këtë herë mbrapa shokut të ekipit [[Nikki Lauda]] për gjysëm pike. Në vitin 1985, Prost fitoi titullin e parë për pilot, duke u bërë francezi i parë kampion në Formula Një. Ai u shpall kampion edhe në vitin 1986 pas një dueli të ngushtë me Piquet dhe [[Nigel Mansell]]. Pasi fitoi disa gara në sezonin 1987, Prost u bë shok ekipi me pilotin brazilian [[Ayrton Senna]]. Sëbashku, ata fituan 15 nga 16 garat e sezonit 1988, duke ngarë McLarenin me motorr Honda MP4/4; Senna në fund u shpall kampion me tre pikë më shumë. Rivaliteti i tyre i ashpër kulmoi me aksidentet në garat vendimtare për titull në [[Suzuka]] të Japonisë në vitet 1989 dhe 1990; Prost fitoi titullin e vitit 1989 kurse Senna atë të 1990. Prost firmosi me [[Scuderia Ferrari|Ferrarin]] në vitin 1990 kurse në vitin 1991 u shkarkua në përfundim të sezonit pas komenteve të bëra për modelin 643, me të cilën ai nuk fitoi asnjë garë. Pas një viti mungesë, Prost u rikthye në sezonin 1993 me [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]], duke fituar titullin e katërt kampion bote. Ai vendosi disa rekorde gjatë sezonit para se të pensionohej në përfundim të tij. Ai u rikthye në Formula Një si pronar i ekipit [[Prost Grand Prix]] në vitin 1997 pasi bleu [[Équipe Ligier]]. Ekipi u shpërbë në vitin 2001. ==Jeta e hershme== Alain Prost ka lindur në komunën [[Lorette, Loire|Lorette]] afër qytezës [[Saint-Chamond, Loire|Saint-Chamond]], në qarkun [[Loire (department)|Loire]] afër qytetit të [[Saint-Étienne]], Francë. Prindit e tij janë André Prost dhe Marie-Rose Karatchian, të dy të lindur në Francë me origjinë [[Armenia|armene]].<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cite web|date=31 janar 2019|title="I Don't Speak Armenian, but I'm Armenian": Alain Prost – Living Legend of Formula One|url=https://armedia.am/eng/news/67224/i-dont-speak-armenian-but-im-armenian-alain-prost-living-legend-of-formula-one.html|access-date=7 shkurt 2021|website=armedia.am|language=en|archive-date=2 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102132531/https://armedia.am/eng/news/67224/i-dont-speak-armenian-but-im-armenian-alain-prost-living-legend-of-formula-one.html|url-status=live}}</ref> Babai i tij kishte një dyqan që shiste mobilje.<ref name="mcbride_nyt_p3" /> Prost kishte një vëlla më të madh, Danielin, i cili vdiq në shtator 1986 nga kanceri.<ref>{{cite book|title=Motor Cycling and Motoring|language=en|volume=171|page=14|publisher=Temple Press Limited|year=1986}}</ref><ref name=":1" /> Prost ishte një fëmijë energjik dhe i shkathët i cili luajti disa sporte, si mundja, futbolli dhe patinazhi. Duke luajtur këto sporte, ai theu hundën e tij disa herë.<ref name=":2" /><ref name=":1"/> Ai fillimisht kërkoi të bëhej instruktor palestre dhe futbollist profesionist por më pas zbuloi garat karting gjatë kohës që ishte me pushime me familjen e tij në moshën 14 vjeç.<ref name=":2" /><ref name=":1"/> Ky sport më pas u bë menjëherë zgjedhja e parë e tij.<ref name="mcbride_nyt_p3" /> Prost bleu makinën e tij të parë kart në moshën 16 vjeç me paratë e fituara duke punuar në dyqanin e babait të tij. Në vitin 1974, ai u përqëndrua tërësisht në sportin e garimit. Një vit më pas, ai fitoi kampionatin francez karting të të rriturve. Në vitin 1976, Prost u ngjit në kategorinë Formula të garimit: ai dominoi kampionatin francez Formula Renault, duke fituar të gjitha garat me përjashtim të njërës. Në vitet në vijim, Prost triumfoi në Kampionatin evropian të Formula Renault, dy herë në kampionatin francez [[Formula Tre]] si dhe në Formula Tre evropiane. Gjatë kësaj kohe, ai mori pjesë në edicionet 1977 dhe 1978 të Formula Dy. Fitoret e Prost në Formula Tre tërhoqën interesin e disa ekipeve dhe sponsporve të Formula Një. Para garës së fundit të sezonit 1979, [[Paddy McNally]] dhe [[John Hogan]] të [[Marlboro]]s (sponsori i McLaren) ofruan të mbulonin shpenzimet e një makine të tretë McLaren për t'i dhënë mundësi Prostit të bëjë debutimin e tij në Formula Një. Francezi e refuzoi ofertën, duke thënë se nuk ishte gati për të debutuar: "Nuk e njoh [[Watkins Glen]] dhe nuk e njoh makinën. Do të ishte më mirë të organizonim një provë si fillim." ==Formula Një== ===McLaren=== Prost fitoi titullin e Formula Tre në vitin 1979, duke tërhequr interesin e disa ekipeve të [[Formula Një]] si [[Team McLaren|McLaren]], [[Brabham]], dhe [[Équipe Ligier|Ligier]].<ref name=":10">{{Cite web|title=McLaren Racing – Alain Prost Biography {{!}} Extract 1|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/driver/alain-prost/alain-prost-extract-1/|access-date=13 shkurt 2021|website=Mclaren|language=en|archive-date=2 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302023507/https://www.mclaren.com/racing/heritage/driver/alain-prost/alain-prost-extract-1/|url-status=live}}</ref> Ai firmosi një kontratë me McLaren pasi i la mbresa shefit [[Teddy Mayer]] pas një prove me makinë. Ai ishte shok ekipi me [[John Watson (pilot garash)|John Watson]] në sezonin e tij debutues.<ref name=":2">{{Cite web|author=Gerald Donaldson|date=30 janar 2015|title=Alain Prost|url=https://www.formula1.com/en/drivers/hall-of-fame/Alain_Prost.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417020310/https://www.formula1.com/en/drivers/hall-of-fame/Alain_Prost.html|archive-date=17 prill 2024|access-date=27 nëntor 2024|publisher=[[Formula Një]]|language=en}}</ref> Karriera e Prost në Formula Një nisi në mënyrë të mirë. Në debutimin e tij në [[Buenos Aires]], ai u rendit në vendin e gjashtë, duke marrë pikën e tij të parë në Formula Një.<ref name="mcbride_nyt_p3">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/11/08/magazine/racing-s-record-breaker.html|title=Racing's Record Breaker|author=Stewart McBride|date=8 nëntor 1987|publisher=The New York Times|language=en|access-date=11 shkurt 2011|archive-date=14 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514092617/http://www.nytimes.com/1987/11/08/magazine/racing-s-record-breaker.html|url-status=live}}</ref> Në 20 vitet e fundit, vetëm [[Johnny Herbert]] dhe [[Jean Alesi]] kishin marrë pikë në garën e tyre debutuese. Ai e mbylli kampionatin me pesë pikë, një më pak se Watson, duke shënuar pikë në garat në Buenos Aires, Interlagos, Brands Hatch dhe Zandvoort. Gjatë këtij sezoni, Prost pati disa aksidente: ai theu kyçin e dorës në [[Çmimi i madh i Afrikës së Jugut 1980|Çmimin e madh të Afrikës së Jugut]] si dhe pësoi një tronditje gjatë provave të lira në Shtetet e Bashkuara. Ai gjithashtu u tërhoq nga [[Çmimi i madh i Kanadasë 1980|Çmimi i madh i Kanadasë]] për shkak të problemeve me armotizatorët e gomave të mbrapme. Në përfundim të sezonit, pavarësisht se kishte edhe dy vite kontratë, Prost u largua nga McLaren dhe firmosi me [[Renault në Formula Një|Renault]]. Ai më pas shpjegoi se makina McLaren ishte difektoze dhe prishej shpesh, duke shtuar se ai besonte se ekipi fajsontë atë për aksidentet e shumta që ai pati në sezonin e tij debutues.{{sfn|Roebuck|1986|p=126}}<ref>{{Cite web|last=Melsher|first=David|date=7 July 2014|title=Alain Prost – McLaren (1980)|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2000/28/alain-prost-mclaren|access-date=8 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=9 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209004746/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2000/28/alain-prost-mclaren|url-status=live}}</ref> Sipas Watson, shefi i ekipit Mayer fillimisht dëshironte të firmoste me [[Kevin Cogan]], por më pas zgjodhi Prost pas këmbënguljes së sponsorit [[Marlboro]].<ref>{{Cite book|author=Maurice Hamilton|title=Alain Prost|date=24 shtator 2015|publisher=Bonnier Publishing Ltd.|language=en|isbn=978-1905825981|page=49}}</ref> ===Renault=== Prost do të garonte si shok skuadre me francezin tjetër [[René Arnoux]] për sezonin 1981. Autori sportiv [[Nigel Roebuck]] raportoi se marrëdhnja e Prost me Arnoux u prish menjëherë, pasi Prost ishte më i shpejtë se kolegu i tij me përvojë.{{sfn|Roebuck|1986|p=129}} Ai nuk i përfundoi dy garat e para të sezonit pasi u përplas me [[Andrea de Cesaris]] në [[Çmimi i madh i Shteteve të Bashkuara 1981|Çmimin e madh të Shteteve të Bashkuara]] si dhe me [[Didier Pironi]]n në [[Çmimi i madh i Brazilit 1981|Çmimin e madh të Brazilit]]. Në garën e tretë në Argjentinë, ai shënoi pikët dhe podiumin e parë të sezonit. Prost më pas nuk i përfundoi katër garat e ardhshme, por fitoi në Francë duke përfunduar dy sekonda para ish shokut të tij te McLaren, Watson.<ref>{{cite news|author=John A. Callcott|date=5 korrik 1981|title=Alain Prost of France won the French Formula 1|url=https://www.upi.com/Archives/1981/07/05/Alain-Prost-of-France-won-the-French-Formula-1/9010363153600/|publisher=United Press International|language=en|access-date=9 shkurt 2021|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143455/https://www.upi.com/Archives/1981/07/05/Alain-Prost-of-France-won-the-French-Formula-1/9010363153600/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/2375138-5-great-moments-from-alain-prosts-formula-1-career|title=5 Great Moments from Alain Prost's Formula 1 Career|author=Neil James|date=24 shkurt 2015|publisher=Bleacher Report|language=en|access-date=27 shkurt 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227101031/https://bleacherreport.com/articles/2375138-5-great-moments-from-alain-prosts-formula-1-career|archive-date=27 shkurt 2015}}</ref> Fitorja në Francë ishte e paharrueshme për Prost, i cili deklaroi se pas këtij suksesi mentaliteti i tij ndryshoi plotësisht. "Përpara, ti mendoje se mund t'a bëje", tha ai, "por tani ti e di që e bën". Prost i nisi pesë garat e rradhës nga vija e parë, duke arritur dy pol pozita dhe dy fitore të tjera, në Holandë dhe Itali. Ai e mbylli sezonin me në vendin e pestë, shtatë pikë më pak se fituesi Piquet.<ref>{{cite web|url=http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/98415.html|title=Prost wins as Piquet erases gap|date=30 gusht 1981|publisher=ESPN UK|language=en|access-date=26 maj 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526070721/http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/98415.html|archive-date=26 maj 2019}}</ref> Prost e nisi sezonin 1982 duke fituar dy garat e para në Afrikën e Jugut dhe Brazil. Në garën e parë në Afrikën e Jugut, ai u rikuperua pasi humbi një nga gomat e makinës.<ref>{{Cite web|author=Denis Jenkinson|date=mars 1982|title=1982 South African Grand Prix race report|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/march-1982/36/south-african-grand-prix-14|access-date=9 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=16 qershor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616205357/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/march-1982/36/south-african-grand-prix-14|url-status=live}}</ref> Në Brazil, Prost fillimisht u rendit i treti por u shpall fitues pasi Piquet (i pari) dhe [[Keke Rosberg]] (i dyti) u skualifikuan.<ref>{{Cite web|last=Grandprix.com|date=21 mars 1982|title=Brazilian GP, 1982|url=http://www.grandprix.com//races/brazilian-gp-1982.html|access-date=9 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en|archive-date=13 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213060002/https://www.grandprix.com//races/brazilian-gp-1982.html|url-status=live}}</ref> Ai më pas mori pikë në katër garat e rradhës. Gjatë sezonit Prost u tërhoq në shtatë gara por arriti ta mbyllte kampionatin në vendin e 4të, duke mbledhur nëntë pikë më pak se sezoni i kaluar.<ref name=":3">{{Cite web|title=Alain Prost • Career & Character Info {{!}} Motorsport Database|url=https://www.motorsportmagazine.com/database/drivers/alain-prost/|access-date=9 shkurt 2021|website=Motorsport Database – Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=9 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209163239/https://www.motorsportmagazine.com/database/drivers/alain-prost/|url-status=live}}</ref> Gjatë këtij sezoni, marrëdhënja e tij me shokun e ekipit Arnoux pësoi një të mëtejshme, duke arritur fundin në [[Çmimi i madh i Francës 1982|Çmimin e madh të Francës]]; Prost besonte se Arnoux, i cili fitoi garën, nuk zbatoi një marrëveshje të arritur para fillimit të garës për të mbështetur Prost.<ref>{{Cite web|last=ESPN Staff|date=25 korrik 1982|title=Rene Arnoux defies team orders to win at Paul Ricard for Renault|url=http://en.espnf1.com/f1/motorsport/story/111547.html|access-date=9 shkurt 2021|publisher=ESPN UK|language=en|archive-date=14 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214151426/http://en.espnf1.com/f1/motorsport/story/111547.html|url-status=live}}</ref> Ai gjithashtu pati një marrëdhënje negative edhe me median franceze, duke deklaruar: "Kur shkova te Renault, gazetarët shkruan gjëra të mira për mua, por në vitin 1982 isha bërë djali i keq. Mendoj, për të qenë i sinqertë, se kisha bërë gabimin e të fituarit! Francezëve nuk u pëlqejnë shumë fituesit.”{{sfn|Roebuck|1986|p=129}} Ai shtoi se “Është e vështirë të shpjegohet, por francezët preferojnë martirët që humbasin me lavdi."<ref name="mcbride_nyt_p3" /> Në nëntor 1982, Prost, sëbashku me [[Jacques Laffite]] dhe Nelson Piquet, udhëtuan në [[Melbourne]] të [[Australia|Australisë]] për të garuar në cirkuitin e shkurtër [[Calder Park Raceway]] (1.69 km). Kjo pistë u bë pjesë e kalendarit të Formula Një në vitin 1985. Prost garoi me makinën [[Ralt RT4]] me motorr 1.6 litër të [[Ford]]it. Ai arriti pol pozitë duke regjistruar kohën 39.18 sekonda. Prost udhëhoqi garën nga xhiro e parë dhe deri në të fundit, duke u shpallur fitues. Ai e mbylli garën me 15.32 sekonda para vendit të dytë Lattife, i cili kishte fituar edicionin e vitit të kaluar. Në vendin e tretë u rendit piloti i ri brazilian [[Roberto Moreno]].<ref>{{Cite web|title=Calder, 7 Nov 1982 « Australian Formula Pacific « OldRacingCars.com|url=https://www.oldracingcars.com/results/result.php?RaceID=AU82#note1|access-date=9 shkurt 2021|website=oldracingcars.com|language=en|archive-date=12 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212232221/https://www.oldracingcars.com/results/result.php?RaceID=AU82#note1|url-status=live}}</ref> Arnoux u largua nga Renaulti në sezonin 1983 dhe u zëvëndësua nga piloti amerikan [[Eddie Cheever]], i cili u bë shoku i ri i ekipit i Prost. Kjo lëvizje u bë me qëllim për të shitur më shumë makina Renault në Amerikën e Veriut. Gjatë këtij sezoni, Prost fitoi katër gara dhe e mbylli kampionatin në vendin e dytë, dy pikë më pak se fituesi Piquet. Piquet dhe [[Brabham]] e dominuan kampionatin në garat e fundit kurse Prost u tërhoq në tre nga katër garat e fundit.<ref>{{Cite web|url=https://gparchive.com/formula-1/1983-south-african-grand-prix/|title=1983 South African Grand Prix - Race Results & History - GP Archive|website=GPArchive.com|language=en|date=15 tetor 1983|access-date=23 tetor 2021}}</ref> Marrëdhja e Prost me Renault pësoi një rënje të ndjeshme: ai besoi se ekipi nuk kishte bërë një punë të mirë në përmirësimin e makinës kurse Renault besonte se Prost ishte fajtori i mosfitimit të kampionatit. Prost gjithashtu i prishi marrëdhënjet me tifozët francez të Renaultit, të cilët fajsuan atë për largimin e Arnoux nga ekipi. Prost deklaroi në garën e fundit se makina e tij "nuk ishte konkuruese" dhe dhe humbja nuk erdhi për faj të tij. Renaulti e shkarkoi Prostin dy ditë pas garës së Afrikës së Jugut.<ref>{{cite web|url=https://www.upi.com/amp/Archives/1983/10/24/Frenchman-Alain-Prost-dismissed-by-Renault-after-finishing-second/9901435816000/|title=Frenchman Alain Prost, dismissed by Renault after finishing second...|website=upi.com|language=en|date=24 tetor 1983|access-date=11 tetor 2026}}</ref> Ai dhe familja e tij u zhvendosën në [[Zvicra|Zvicër]] disa ditë pas këtij vendimi pasi puntorët e fabrikës së Renaultit dogjën një nga makinst e tij, e cila ishte një [[Mercedes-Benz]].{{sfn|Roebuck|1986|p=129}} ===Rikthimi te McLaren=== ====1984–1986: Dy herë kampion bote==== Prost firmosi me McLaren për sezonin 1984, duke u rikthyer te ekipi britanik pas tre vitesh. Ai kishte si shok ekipi dy herë kampionin e botës Nikki Lauda kurse makina e tij [[McLaren MP4/2]] kishte një motorr 1.5 litër V6 nga [[TAG]]-[[Porsche]]. Prost e humbi kampionatin ndaj Laudas për gjysëm pike në garën e fundit të sezonit; ai fitoi shtatë gara gjatë sezonit kurse Lauda pesë, përfshirë edhe [[Çmimi i madh i Portugalisë 1984|Çmimin e madh të Portugalisë]], e cila ishte gara e fundit e sezonit.<ref>{{Cite web|title=Portuguese GP, 1984|url=https://www.grandprix.com/gpe/rr404.html|access-date=9 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en|archive-date=14 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414140959/https://www.grandprix.com/gpe/rr404.html|url-status=live}}</ref> Gjysma e pikës që ishte vendimtare ndodhi në [[Çmimi i madh i Monakos 1984|Çmimin e madh të Monakos]], garë të cilën Prost po e kryesonte dhe po ndiqej nga afër nga [[Ayrton Senna]] ([[Toleman]]) dhe [[Stefan Bellof]] ([[Tyrrell Racing|Tyrrell]]). Në xhiron e 32të, kujdestari i garës [[Jacky Ickx]] ngriti flamurin e kuq dhe i dha fund garës për shkak të shiut të dëndur. Vendimi i Ickx shkaktoi polemika pasi e mori këtë vendim pa u konsultuar me zyrtarët e garës.<ref>{{Cite web|title=Prost wins under a cloud of controversy|url=http://www.gpracing.net192.com/races/reports/394.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061125182722/http://www.gpracing.net192.com/races/reports/394.cfm |archive-date=25 nëntor 2006|access-date=27 nëntor 2024|website=GPRacing.net|language=en}}</ref> Sipas rregullave të Formula Një. Prost mori vetëm gjysmën e nëntë pikëve që jepeshin për fituesin e garës. Shtatë fitoret e Prost në këtë sezon barazuar rekordin e të gjitha kohërave të vendosur nga [[Jim Clark]] në sezonin 1963.<ref>{{Cite web|author=Dave Toynton|date=24 tetor 2020|title=Formula 1's Curious Statistical History In Portugal|url=https://worldinsport.com/formula-1s-history-in-portugal/|access-date=9 shkurt 2021|language=en|archive-date=25 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125042230/https://worldinsport.com/formula-1s-history-in-portugal/|url-status=live}}</ref> Fitorja e kampionatit nga Lauda për vetëm gjysëm pike ishte diferenca më e shkurtër në historinë e Formula Një.<ref name=":17">{{Cite web|date=15 gusht 2015|title=The Professor nearly an eight times F1 world champion|url=https://www.grandprix247.com/2015/08/15/the-professor-nearly-an-eight-times-f1-world-champion/|access-date=27 shtator 2024|website=GRANDPRIX247.com|language=en|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143355/https://www.grandprix247.com/2015/08/15/the-professor-nearly-an-eight-times-f1-world-champion/|url-status=live}}</ref> Në sezonin 1985, Prost u bë piloti i parë francez kampion bote. Ai fitoi pesë nga gjashtëmbëdhjetë garat e sezonit. Ai gjithashtu fitoi edhe [[Çmimi i madh i San Marinos 1985|Çmimin e madh të San Marinos]] por u skualifikua pasi makina e tij ishte 2 kilogram më e lehtë pas një kontrolli të ushtruar pas mbarimit të garës.<ref name=":3" /><ref name=":4">{{cite web|title=1985 San Marino Grand Prix|url=http://www.gpracing.net192.com/races/reports/407.cfm|website=GPRacing.net192.com|language=en|access-date=7 tetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060722110141/http://www.gpracing.net192.com/races/reports/407.cfm|archive-date=22 korrik 2006}}</ref> Prost e mbylli kampionatin me 20 pikë më shumë se [[Michele Alboreto]], i cili u rendit i dyti.<ref>{{cite web|title=1985 F1 World Championship|publisher=Motor Sport Magazine|language=en|url=https://database.motorsportmagazine.com/database/championships/f1/1985-f1-world-championship|access-date=27 janar 2021|archive-date=1 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201195144/https://database.motorsportmagazine.com/database/championships/f1/1985-f1-world-championship|url-status=live}}</ref> Suksesi i tij në këtë sezoni bëri që ai të nderohej me dekoratën [[Legjioni i Nderit]], e cila është dekorata më e lartë në Francë.<ref name="mcbride_nyt_p3" /><ref name=":9">{{Cite web|last=Ina.fr|first=Institut National de l’Audiovisuel-|date=21 janar 1986|title=Remises légion d'honneur|url=http://www.ina.fr/video/CAB86001865|access-date=13 February 2021|website=Ina.fr|language=fr-FR|archive-date=28 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628084927/https://www.ina.fr/ina-eclaire-actu/video/cab86001865/remises-legion-d-honneur|url-status=live}}</ref> Pas përfundimit të sezonit, shoku i tij i ekipit Lauda njoftoi tërheqjen nga sporti, duke i dhënë meritë edhe Prostit: "Unë kisha një makinë të përkryer dhe pastaj vjen ky francezi dhe më mposht. Po të mos kishte ardhur, do të vazhdoja edhe për disa vite."<ref name=":21">{{Cite web|date=7 korrik 2014|title=Alain Prost: too good to be true?|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/august-2001/26/too-good-be-true/|access-date=2 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091305/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/august-2001/26/too-good-be-true/|url-status=live}}</ref> Pas tërheqjes së Laudas, [[Keke Rosberg]], kampion i vitit 1982, u bë shoku i ri i ekipit të Prost për sezonin 1986. Prost arriti të mbronte titullin e tij kampion edhe pse vuajti ndaj dyshes së Williams, Nelson Piquet dhe [[Nigel Mansell]].<ref name=Motorsport>{{cite web|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-1986/15/formula-one-mexican-grand-prix-australian-grand-prix|title=Prost's end of term surprise!|website=[[Motor Sport (magazine)|Motor Sport]]|language=en|date=dhjetor 1986|pages=1295–1299|author=Denis Jenkinson|access-date=15 dhjetor 2022}}</ref> Para nisjes së garës së fundit të sezonit, Prost renditej në vendin e dytë mbrapa Mansell. Ai kishte të njëjtën numër fitoresh me Piquet, por kishte katër vende të dyta kurse braziliani tre, duke e vendosur atë në vendin e dytë në renditje. [[Çmimi i madh i Australisë 1986|Çmimi i madh i Australisë]] ishte gara e fundit e sezonit, të cilën Prost e nisi nga vendi i katërt kurse Mansell nga pol pozita. Në xhiron e 63të, Mansell, i cili ishte në vendin e tretë, pozitë që i siguronte kampionatin, u tërhoq nga gara pasi goma mbrapa u prish ndërkoh që ai po voziste me 300 kmh.<ref>{{cite web|url=http://www.f1fanatic.co.uk/2007/10/18/grand-prix-flashback-australia-1986/|title=Heartbreak for Mansell in dramatic Adelaide finale|publisher=F1Fanatic|language=en|date=18 tetor 2007|access-date=13 nëntor 2014}}</ref> Piquet më pas u thirr në pit stop nga Williams për të ndryshuar gomat si masë sigurie. Kjo gjë bëri që Prost të merrte kryesimin e garës. Ai kishte hyrë më parë në pit stop për shkak të një çarje në gomë dhe ishte me goma të reja.<ref>{{Cite web|title=1986 Australian Grand Prix – Race Results & History – GP Archive|url=https://gparchive.com/formula-1/1986-australian-grand-prix/|website=GPArchive.com|language=en|date=26 tetor 1986|access-date=26 nëntor 2021}}</ref> Prost e kryesori garën deri në fund dhe u bë piloti i parë që nga [[Jack Brabham]] në vitin 1960 që fiton dy tituj rresht. ====1987: Një sezon i vështirë==== Rosberg u tërhoq nga Formula Një në fund të vitit 1986 dhe u zëvëndësua nga piloti suedez [[Stefan Johansson]], i cili u bë kolegu i ri i Prost për sezonin 1987. Edhe pse McLaren kishte prezantuar shasinë e re [[McLaren MP4/3|MP4/3]], pas tre sezonesh me MP4/2, motorrët TAG nuk kishin forcë mjaftueshëm për të konkuruar për trofe si dhe shfaqën defektë të pa para. Pavarësisht me një makinë jo në nivelet e rivalëve të tij, Prost arriti të garojë për titullin kampion deri në fazën e fundit të sezonit, duke fituar tre gara. Suksesi i tij në Portugali bëri që të kalonte britanikun [[Jackie Stewart]] si piloti me më shumë gara të fituara në historinë e Formula Një (28). I pyetur për këtë fakt, Stewart deklaroi: "Njerëzit mund të mos më besojnë, por jam i lumtur që Alain e theu rekordin tim. Jam i lumtur që ishte ai që e theu sepse vetëm ai e meriton. Nuk kam asnjë dyshim që ai është piloti më i mirë i gjeneratës së tij." Prost e konsideron fitoren e tij në garën hapëse në Brazil si më shpërblyesen e karrierës së tij. Ai i mbylli provat zyrtare në vendin e 5të, më shumë se tre sekonda më i ngadaltë se Mansell, i cili e nisi garën nga pol pozita. Prost e dinte se makina e tij nuk kishte shpejtësi të mjaftueshme për provat zyrtare dhe zgjodhi të punonte me strategjinë e garës. Ndërkohë që të gjithë rivalët e tij zgjodhën paketën downforcë të lartë, ai bëri të kundërtën, duke zgjedhur të ishte më i shpejtë në vijë të drejtë dhe më i ngadaltë në kthesa. Kjo strategji bëri që gomat e tij të zgjasnin më shumë se ato të rivalëve të tij, duke bërë që ai të kryente 61 xhiro në cirkuitin e ashpër Jacarepaguá me vetëm dy pit stope, kurse të tjerët bënë nga tre ose më shumë (Piquet bëri tre pit stope në 40 xhiro). Prost e mbylli garën 40 sekonda para Piquet, i cili u rendit i dyti. Johansson u rendit i treti, 56 sekonda mbrapa Prost. ====1988: Mbërritja e Ayrton Sennës si shok ekipi==== Sezoni 1988 prodhoi një moment të rëndësishëm në historinë e Formula Një pasi [[Honda]] i dha fund kontratës me Williams, ekipi kampion për kontruktorë, dhe i solli motorrët e tyre dominues RA16 te McLareni i Prost.<ref name=":15">{{Cite web|author=Maurice Hamilton|date=1 shtator 2017|title=30 years later: Honda's awkward Italian Grand Prix|url=https://www.espn.com/f1/story/_/id/20530902/30-years-later-honda-awkward-italian-grand-prix|access-date=10 shkurt 2021|publisher=ESPN F1|language=en|archive-date=19 gusht 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819103023/https://www.espn.com/f1/story/_/id/20530902/30-years-later-honda-awkward-italian-grand-prix|url-status=live}}</ref> Para nisjes së sezonit 1988, u bë e qartë se nëse një ekip donte motorrët e Hondës, ata duhej të firmosnin me një nga dy pilotët brazilian të pëlqyer nga Honda (të cilët mbulonin tregun e makinave të Amerikës së Jugut):<ref name=":14">{{Cite web|date=7 korrik 2014|title=Honda and Formula One|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/october-1987/13/honda-and-formula-one/|access-date=30 shtator 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=12 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241212014212/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/october-1987/13/honda-and-formula-one/|url-status=live}}</ref> tre herë kampionin e botës Nelson Piquet, ose ylli në ngritje [[Ayrton Senna]].<ref name=":20">{{Cite news|author=Brad Spurgeon|date=18 shtator 2015|title=A Driver's Greatness, in the Words of Others|url=https://www.nytimes.com/2015/09/19/sports/autoracing/a-drivers-greatness-in-the-words-of-others-alain-prost-singapore-grand-prix-formula-one.html|access-date=30 shtator 2024|publisher=The New York Times|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090844/https://www.nytimes.com/2015/09/19/sports/autoracing/a-drivers-greatness-in-the-words-of-others-alain-prost-singapore-grand-prix-formula-one.html|url-status=live}}</ref> Kur McLaren pyeti Prost për mendimin e tij, francezi sygjeroi Sennën, duke vënë në dukje moshën e re dhe talentin e tij. Ky ishte një vendim për të cilën Prost do të pendohej më vonë. Pas mbërritjes së Sennës, McLaren deklaroi se të dy pilotët do të ishin të barabartë dhe do të lejoheshin të garonin ndaj njëri-tjetrit.<ref name=":14" /> Sipas shefit [[Ron Dennis]], Prost ishte në rregull me konkurencën por kishte shumë dyshime.<ref name=":16">{{Cite web|title=Ron Dennis on Senna - Part one: the early years|url=https://www.formula1.com/en/latest/features/2014/4/Ron-Dennis-on-Senna---Part-one-the-early-years.html|access-date=30 shtator 2024|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en}}</ref> Partneriteti McLaren-Honda i dha Prostit një makinë shumë të shpejtë dhe një mundësi të artë për të fituar një tjetër titull kampion për pilot, si dhe nisi një nga [[Rivaliteti Prost-Senna|rivalitetet më të ashpra në historinë e Formula Një]]. McLaren-Honda e dominoi sezonin 1988 duke fituar 15 nga 16 garat e sezonit, një rekord që qëndroi deri në sezonin [[Kampionati Botëror i Formula Një 2023|2023]], aty ku [[Red Bull Racing|Red Bull]]-Honda fitoi 21 nga 22 garat e kalendarit. McLaren e mbylli sezonin me titullin për konstruktor, duke mbledhur tre fishin e pikëve të [[Scuderia Ferrari|Ferrarit]], që u rendit në vendin e dytë. Pavarësisht një dueli të ngushtë, Senna u shpall kampion bote, duke mbledhur tre pikë më shumë se Prost. Braziliani gjithashtu fitoi tetë gara, një më shumë se Prost.<ref>{{cite web|url=https://www.racefans.net/2009/12/22/think-the-new-f1-points-system-is-weird-weve-seen-much-stranger-than-that/|title=From 8 points for a win to 25: Every F1 scoring system|author=Keith Collantine|date=22 dhjetor 2009|website=RaceFans|language=en|access-date=22 qershor 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210622070750/https://www.racefans.net/2009/12/22/think-the-new-f1-points-system-is-weird-weve-seen-much-stranger-than-that/|archive-date=22 qershor 2021}}</ref><ref name=":3" /> Ky sezon ishte pa polemika për të dy rivalët, me përjashtim të një momenti në [[Estoril]] ku Senna gati sa nuk e përplasi në mur Prostin që po e parakalonte.<ref>{{Cite web|title=Alain Prost on Senna {{!}} Ayrton Senna da Silva - Legacy Matters|url=https://www.ayrton-senna-dasilva.com/alain-on-senna/|access-date=2 tetor 2024|website=ayrton-senna-dasilva.com|language=en|archive-date=27 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240927103921/https://www.ayrton-senna-dasilva.com/alain-on-senna/|url-status=live}}</ref> Përgjatë këtij sezoni, Prost filloi të dyshonte se Honda po mundohej ta bënte Sennën pilotin e parë të McLaren, në kundërshtim me marrëveshjen e arritur në fillim të sezonit të barazi. Ai u takua me shefin e Hondës, [[Nobuhiko Kawamoto]], për t'i treguar këto shqetsime. Kawamoto pranoi se inxhinierët e Hondës ishin më të emocionuar për të punuar me Sennën por shtoi se të dy pilotët do të kishin makina të barabarta. ====1989: Titulli i tretë kampion bote==== McLaren vazhdoi të dominonte edhe në sezonin 1989, kurse rivaliteti midis Prost dhe Sennës u rrit ndjeshëm. Francezi akuzoi Sennën për vozitje të rreshikshme dhe jo të ndershme.<ref name=":8">{{Cite web|author=Tom Rubython|title=Atlas F1 Magazine: The Life of Senna: Six years of continual conflict|url=https://www.atlasf1.com/2004/apr14/rubython.html|access-date=30 shtator 2024|website=atlasf1.com|language=en|archive-date=7 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207232038/https://www.atlasf1.com/2004/apr14/rubython.html|url-status=live}}</ref><ref name=":82">{{Cite web|date=23 prill 2018|title=McLaren Racing – A 1–2 at San Marino|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/on-this-day-1-2-san-marino-2172059/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302023439/https://www.mclaren.com/racing/heritage/on-this-day-1-2-san-marino-2172059/|archive-date=2 mars 2021|access-date=12 shkurt 2021|publisher=Mclaren|language=en}}</ref> Pas [[Çmimi i madh i San Marinos 1989|Çmimit të madh të San Marinos]], të dy pilotët nuk flisnin më me njëri-tjetrin.<ref name="auto1">{{Cite web|author=Simon Arron|date=24 nëntor 2021|title=Racing's toxic rivals|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-2022/70/racings-toxic-rivals/|access-date=2 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207051521/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-2022/70/racings-toxic-rivals/|url-status=live}}</ref> Prost gjithashtu akuzoi brazilianin se ai ishte piloti i preferuar i McLaren. Këto akuza erdhën kur Honda i dërgoi McLarenit një motorr të ri në të cilën shkruhej: "Speciale – Për Ayrtonin".<ref>{{Cite web|author=Will Buxton|date=3 shkurt 2019|title=BUXTON: The 2019 team mate battle I'm most excited about {{!}} Formula 1®|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/buxton-the-2019-team-mate-battle-im-most-excited-about.2Ys3NYI5xuODTh9nATMEnt|access-date=30 shtator 2024|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en|archive-date=12 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912150448/https://www.formula1.com/en/latest/article/buxton-the-2019-team-mate-battle-im-most-excited-about.2Ys3NYI5xuODTh9nATMEnt|url-status=live}}</ref> Pasi Prost (i cili ishte në vitin e fundit të kontratës me McLaren) kërcënoi se do të kalonte në një ekip rival për sezonin e ardhshëm, Ron Dennis i doli në mbrojtje publikisht francezit, duke deklaruar se ekipi vazhdimisht kishte gjetur diferenca në motorrët që i'u dhanë Prostit dhe Sennës.<ref name=":212">{{cite news|title=Honda power casts doubts over Senna|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19890714&id=hclUAAAAIBAJ&pg=4917%2C2115752|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123447/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19890714&id=hclUAAAAIBAJ&sjid=aZEDAAAAIBAJ&pg=4917%2C2115752|archive-date=1 dhjetor 2020|access-date=1 nëntor 2020|newspaper=The Age|language=en|page=27}}</ref> Për t’iu përgjigjur shqetësimeve të Prostit, Dennis u përpoq t’i caktonte motorët në mënyrë të rastësishme, si p.sh. duke hedhur një monedhë ose duke tërhequr numra nga një kapele.<ref name=":16"/><ref>{{Cite web|author=Keith Collantine|date=10 janar 2009|title=Ron Dennis on how the Hamilton-Alonso row compared to Senna and Prost|url=https://www.racefans.net/2009/01/10/ron-dennis-on-how-the-hamilton-alonso-row-compared-to-senna-and-prost/|access-date=30 shtator 2024|website=RaceFans|language=en|archive-date=13 nëntor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241113210337/https://www.racefans.net/2009/01/10/ron-dennis-on-how-the-hamilton-alonso-row-compared-to-senna-and-prost/|url-status=live}}</ref> Marrëdhënja e Prost dhe McLaren-Honda u prish tërësisht në [[Çmimi i madh i Italisë 1989|Çmimin e madh të Italisë]], aty ku francezi njoftoi publikisht se do t'i bashkohej Ferrarit në sezonin e ardhshëm. Pas këtij njoftimi, McLaren i dha mbështetje të plotë Sennës në garën për titullin kampion, pavarësisht se Prost kishte një avantazh prej 11 pikësh para nisjes së garës. Në [[Monza]], McLareni i dha përparësi Sennës, duke i dhënë 2 makina dhe 20 mekanikë dhe ndihmës, kurse Prost mori vetëm një makinë dhe katër ndihmës.<ref name=":5" /> Edhe pse pronësia e re e Hondës deklaroi se të dy pilotët kishin motorra të njëjtë, Prost nuk i besoi, dhe dyshimi i tij erdhi nga provat zyrtare ku Senna ishte plot 1.7 sekonda më i shpejtë se ai.<ref>{{cite web|url=http://www.formula1.com/results/season/1989/242/|title=1989 Italian Grand Prix|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en|access-date=23 dhjetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118225755/http://www.formula1.com/results/season/1989/242/|archive-date=18 janar 2015}}</ref> Kjo bëri që Prost të ankohej sërisht për Hondën, që si kundërpërgjigje deklaroi se do nuk do t'a furnizonte makinën e Prost me motorra nëse ai nuk kërkonte falje. Prost në fund kërkoi falje për komentet e tij.<ref name=":19">{{Cite web|author=David Milloy|date=9 prill 2018|title=Alain Prost: the Other Edge of Genius?|url=https://www.adrianflux.co.uk/influx/people/alain-prost/|access-date=30 shtator 2024|website=Influx Magazine|language=en|archive-date=12 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241212143309/https://www.adrianflux.co.uk/influx/people/alain-prost/|url-status=live}}</ref> Prost arriti të triumfoj në garë dhe e rriti diferencën në renditje me 20 pikë nga Senna, i cili u tërhoq me probleme në motorr. Prost bëri një tjetër veprim që u pa negativisht nga McLareni pasi e hodhi trofeun e fituesit te tifozët, të cilët e prishën, duke bërë që Dennis të largohej i nervozuar nga podiumi. Pas këtij veprimi, McLareni bëri një rregull të ri ku të gjithë trofetë e fituar nga pilotët ishin pronë e ekipit, kurse pilotët kishin të drejtë të kërkonin një kopje të çdo trofeu që fitonin.<ref>{{Cite web|author=Tanya Kumar|date=4 korrik 2018|title=F1: Top 5 Unusual F1 Podium Ceremonies, bet you never knew!|url=https://www.sportskeeda.com/f1/f1-top-5-unusual-f1-podium-ceremonies/5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123507/https://www.sportskeeda.com/f1/f1-top-5-unusual-f1-podium-ceremonies/5|archive-date=1 dhjetor 2020|access-date=12 nëntor 2020|website=sportskeeda|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Six of the best – Unusual podium ceremonies|url=https://www.formula1.com/en/latest/features/2015/9/six-of-the-best---unusual-podium-ceremonies.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108122207/https://www.formula1.com/en/latest/features/2015/9/six-of-the-best---unusual-podium-ceremonies.html|archive-date=8 nëntor 2020|access-date=12 nëntor 2020|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en}}</ref> Pas garës së Italisë, Senna shtyu drejtuesit e McLaren për t'a shkarkuar Prost menjëherë. Ferrari ofroi pilotin e tyre [[Gerhard Berger]] në këmbim të Prost për katër garat e fundit të sezonit. Në fund nuk u mor asnjë vendim drastik dhe Prost u lejua t'a përfundonte sezonin me ekipin pasi kërkoi falje publike. Vite më vonë, Prost mori një kopje zyrtare të trofeut të Çmimit të madh të Italisë dhe j'a dhuroi Dennis.<ref name=":18">{{cite web|date=janar 1990|title=Alain Prost Interview|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-1990/57/alain-prost-2?v=7516fd43adaa|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230112191729/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-1990/57/alain-prost-2?v=7516fd43adaa|archive-date=12 janar 2023|access-date=11 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en}}</ref> Prost siguroi titullin kampion në garën e parafundit në [[Suzuka]] të Japonisë. Ai e nisi garën me një avantazh prej 16 pikësh nga Senna dhe të dy pilotët u përplasën me njëri-tjetrin shtatë xhiro nga fundi.<ref name=":5" /> Prost, i cili deri në atë moment ishte në kryesim të garës, u fajsua gjerësisht si shkaktari i aksidentit.<ref name=":18" /> Prost refuzoi të linte hapsirë kur të dy pilotët ishin krah për krah në vijën e drejtë. Kjo, sëbashku me stilin e të ngarit të Sennës, i cili e vendoste makinën e tij në pozita të mundshme për aksident me qëllim që pilotët e tjerë të zbrapseshin, shkaktuan aksidentin.<ref>{{Cite web|date=22 maj 2024|title=How good actually was Ayrton Senna? Hint: Exceptionally|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/ayrton-senna/how-good-actually-was-ayrton-senna-hint-exceptionally/|access-date=11 tetor 2024|website=Mclaren|language=en|archive-date=17 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917132814/https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/ayrton-senna/how-good-actually-was-ayrton-senna-hint-exceptionally/|url-status=live}}</ref><ref name=":18" /> Senna arriti të rikthehej në garën dhe në fund doli në vendin e parë, por u skualifikua nga FIA, me në krye francezin [[Jean-Marie Balestre]], të cilin Senna nuk e pëlqente, për shkak se humbi shikanin në momentin e rihyrjes në garë. Senna gjithashtu u gjobit me 100,000$ si dhe u denua me gjashtë muaj për "vozitje të rrezikshme", një dënim që ngeli i pezulluar.<ref>{{cite web|title=Grand Prix Results: Japanese GP, 1989|url=http://www.grandprix.com/gpe/rr483.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060620101901/http://www.grandprix.com/gpe/rr483.html|archive-date=20 qershor 2006|access-date=16 gusht 2006|website=GrandPrix.com|language=en}}</ref> Prost kërkoi falje për mënyrën se si e fitoi kampionatin, por shtoi se ishte një aksident të cilën ai nuk mundi t'a shmangte.<ref>{{cite news|date=23 tetor 1989|title=MOTOR SPORTS ROUNDUP : Senna Is Disqualified in Japan|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-10-23-sp-300-story.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110172542/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-10-23-sp-300-story.html|archive-date=10 nëntor 2020|access-date=9 shkurt 2021|publisher=Los Angeles Times|language=en}}</ref> McLaren apeloi vendimin e marrë ndaj Sennës por pa sukses. ''[[Sports Illustrated]]'' komentoi për këtë veprim, duke thënë: "Ron Dennis është kundër pilotit të tij dhe nuk do që ai ta fitoj kampionatin."<ref>{{Cite web|author=Sam Moses|date=19 mars 1990|title=Fireworks in Formula One|url=https://vault.si.com/vault/1990/03/19/fireworks-in-formula-one-amid-acrimony-ayrton-senna-won-the-us-grand-prix|access-date=30 shtator 2024|publisher=Sports Illustrated|language=en|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143430/https://vault.si.com/vault/1990/03/19/fireworks-in-formula-one-amid-acrimony-ayrton-senna-won-the-us-grand-prix|url-status=dead}}</ref> ===Ferrari=== Në vitin 1990, Prost u bë piloti i parë që firmos me Ferrarin që nga vdekja e themeluesit [[Enzo Ferrari]] dy vite më parë. Ferrari kishte marrë disa inxhinjerë dhe arkitekt të McLarenit, përfshirë emra si [[John Barnard]] dhe [[Steve Nichols]].<ref name=":23">{{Cite news|author=Edd Straw|date=29 dhjetor 2017|title=Why the Ferrari 641 should have won a Formula 1 title in 1990|url=https://www.autosport.com/f1/news/why-the-ferrari-641-should-have-won-a-formula-1-title-in-1990-4988738/4988738/|access-date=1 tetor 2024|publisher=Autosport|language=en}}</ref> [[Ferrari 641]] ishte kandidati kryesor për të mposhtur McLarenin për titullin për konstruktor, duke humbur për vetëm 11 pikë. Gjatë këtij sezoni, Prost fitoi pesë gara, në Brazil, Meksikë, Francë, Britani dhe Spanjë. Në Meksikë, ai zhvilloi një nga performancat më të mira të karrierës së tij, duke fituar pasi e nisi garën nga vendi i 13të.<ref>{{Cite web|date=27 May 2020|title=Race of my life: Alain Prost on the 1990 Mexican GP|url=https://www.autosport.com/f1/news/149648/race-of-my-life-alain-prost-on-mexico-1990|access-date=10 shkurt 2021|website=Autosport.com|language=en|archive-date=28 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028020359/https://www.autosport.com/f1/news/149648/race-of-my-life-alain-prost-on-mexico-1990|url-status=live}}</ref> Fati i kampionatit u vendos sërisht në garën e parafundit në Suzuka, por këtë herë Prost kishte 9 pikë më pak se Senna. Ashtu si në vitin e kaluar, të dy pilotët u përplasën sërisht me njëri-tjetrin.<ref name=":3" /> Në kthesën e parë pas nisjes së garës, Senna qëllimit u përplas te Prost, duke i nxjerrë të dy pilotët nga gara dhe duke vulosur titullin në favor të tij. Dennis menjëherë e dinte që Senna e shkaktoi aksidentin qëllimisht, edhe pse i'u desh një vit për t'a pranuar:<ref name=":16" /> ai deklaroi në vitin 1991 se Senna u hakmorr ndaj Prost për aksidentin e tyre në vitin 1989.<ref name=":112">{{Cite web|author=David Tremayne|date=7 korrik 2014|title=The other side of Senna — his rage at Prost and Suzuka 1990|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-1991/6/the-other-side-of-senna/|access-date=3 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 shkurt 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240207210511/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-1991/6/the-other-side-of-senna/|url-status=live}}</ref> Edhe pse Prost u ankua për këtë aksident, duke thënë se Senna nuk ka vlera si njeri, braziliani nuk u pezullua.<ref name=":112" /> Prost e mbylli kampionatin në vendin e dytë, shtatë pikë mbrapa Sennës, kurse Ferrari u rendit në vendin e dytë mbrapa McLaren.<ref>{{cite web|url=https://www.motorsportmagazine.com/database/championships/1990-f1-world-championship/|title=1990 F1 World Championship|website=Motor Sport Magazine|language=en|access-date=27 janar 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301231913/https://www.motorsportmagazine.com/database/championships/1990-f1-world-championship/|archive-date=1 mars 2021}}</ref> Pas përfundimit të sezonit, Nigel Mansell, shoku i ekipit të Prost, u largua nga Ferrari për t'u rikthyer te Williams.<ref>{{Cite book|author=Murray Walker|title=Murray Walker's Formula One Heroes|date=2001|publisher=[[Virgin Books]]|language=en|isbn=1-85227-918-4|page=108}}Murray Walker & Simon Taylor ''Murray Walker's Formula One Heroes'' p. 108, paragrafi 2. Virgin Books,{{ISBN|1-85227-918-4}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|author=Simon Taylor|date=dhjetor 2009|title=Lunch with... Nigel Mansell|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2009/60/lunch-nigel-mansell|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230713202624/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2009/60/lunch-nigel-mansell/|archive-date=13 korrik 2023|access-date=11 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en}}</ref> Ai tha se marrëdhënja e tij me Prost nuk ishte e mirë, pavarësisht se britaniku e kishte mbështetur atë për incidentin me Sennën në garën e Japonisë në vitin 1989. Një tjetër faktor i marrëdhënjes së keqe ishte mbërritja e Prost si piloti i parë i Ferrarit, edhe pse kontrata e Mansell kishte një klauzolë që e bënte atë pilotin e parë.<ref>{{Cite web|author=Jamie Woodhouse|date=20 gusht 2022|title=Nigel Mansell now realises why his team-mates didn't like him too much|url=https://www.planetf1.com/news/nigel-mansell-realises-reason-team-mate-dislike|access-date=1 tetor 2024|website=PlanetF1|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090810/https://www.planetf1.com/news/nigel-mansell-realises-reason-team-mate-dislike|url-status=live}}</ref> Mansell tregoi se pasi ai mori pol pozitën në garën e Francës, Prost i kërkoi Ferrarit që t'i jepnin makinën e tij për garën e rradhës në Britani.<ref>{{Cite book|author=Nigel Mansell|title=My Autobiography|date=1995 |page=222|publisher=Collins Willow|language=en|isbn=0-00-218497-4}}</ref> Ai u zëvëndësua nga francezi [[Jean Alesi]].<ref name=":7" /> Ferrari pësoi rënje në sezonin 1991. Makina e tyre "Ferrari 642" nuk ishte e aftë të mbante ritmin e McLarenit dhe Williamsit. Prost nuk përfundoi asnjë garë më poshtë se vendi i pestë, por nuk fitoi asnjë garë. Ai gjithashtu mori pesë podiume dhe përfundoi vetëm tetë gara; kolegu i tij Alesi përfundoi vetëm shtatë gara. Sipas raportimeve, motorri V12 i Ferrarit nuk ishte aq konkurues sa motorrët V10 të rivalëve të tyre, të cilët ishin më të shpejtë, më të lehtë dhe harxhonin benzinë më pak.<ref name=":23" /> Prost, i cili pati vështirësi gjatë sezonit, shpërtheu në garën e parafundit, duke thënë se makina e tij ecte " si një kamion".<ref>{{cite book|title=Formula Ferrari|author=Umberto Zapelloni|isbn=0-340-83471-4|publisher=[[Hodder & Stoughton]]|language=en|date=April 2004|page=17}}</ref><ref name=":19" /> Ferrari u kundërpërgjigj menjëherë duke shkarkuar Prostin. Ai u zëvëndësua nga piloti italian [[Gianni Morbidelli]] për [[Çmimi i madh i Australisë 1991|Çmimin e madh të Australisë 1991]], si dhe nga [[Ivan Capelli]] për sezonin e ardhshëm.<ref>{{Cite book|author1=Murray Walker|author2=Simon Taylor|title=Murray Walker's Formula One Heroes|date=2001|page=115|publisher=Virgin Books|language=en|isbn=1-85227-918-4}}</ref> ===Williams=== Prost nuk garoi në sezonin 1992.<ref name=":2" /> Pavarësisht kontakteve me Ligier, ekip me të cilin ai garoi në fazën parasezonale, ai qëndroi jashtë për këtë sezon pasi Ferrari i ofroi një shumë të madhe parash.<ref name="8w">{{cite web|author1=Mattijs Diepraam|author2=Rainer Nyberg|date=maj 2001|language=en|title=Subtlety redefined|url=http://8w.forix.com/prost.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015073811/http://8w.forix.com/prost.html|archive-date=15 tetor 2012|access-date=18 tetor 2012 |publisher=8w.forix}}</ref> Gjatë këtij sezoni, Mansell dhe Williams-Renault thyen dominimin e McLaren-Hondës: britaniku fitoi titullin e parë kampion kurse Honda u tërhoq nga Formula Një për shkak të krrizës ekonomike në Japoni.<ref>{{Cite web|date=16 mars 2022|title=Honda's Bittersweet F1 Legacy|url=https://www.nippon.com/en/japan-topics/g02026/|access-date=1 tetor 2024|website=nippon.com|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090953/https://www.nippon.com/en/japan-topics/g02026/|url-status=live}}</ref> Kjo gjë bëri që Williams të ishte ekipi dominues si dhe njëri prej pilotëve të tyre pritej të shpallej sërisht kampion për sezonin 1993. Prost e shfrytëzoi këtë mundësi dhe filloi të negocionte me [[Frank Williams]] për t'u bërë pjesë e ekipit që nga gara e dytë e sezonit 1993.<ref name=":242">{{Cite web|author=Adam Cooper|date=7 korrik 2024|title=The Domination Game: How Mansell and Williams made 1992 their own|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/july-2002/30/the-domination-game/|access-date=1 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091110/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/july-2002/30/the-domination-game/|url-status=live}}</ref> Negociatat ishin të suksesshme dhe ai firmosi për dy vite.<ref>{{cite web|date=15 dhjetor 2012|title=The History of Williams - 1993|url=https://www.williamsdb.com/the-history-of-williams/the-history-of-williams-1993/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216163106/https://www.williamsdb.com/the-history-of-williams/the-history-of-williams-1993/|archive-date=16 dhjetor 2019|access-date=16 dhjetor 2019|website=The Williams Database|language=en}}</ref> Piloti i dytë i Williams, [[Riccardo Patrese]], ndjeu se vendi i tij ishte në rrezik dhe firmosi me [[Benetton Formula|Benetton]]. Prost pritej të ishte sërisht shok ekipi me Mansellin, por britaniku nuk arriti të rinovonte kontratën me ekipin për shkak të kërkesave të larta financiare.<ref name=":242" /> Pas largimit të Mansell, Williams kërkoi të sillte në ekip Sennën, por kjo nuk u arrit pasi kontrata e Prost kishte një klauzolë që e ndalonte brazilianin t'i bashkohej Williamsit për sa kohë që ai ishte atje.{{sfn|Ménard|Vassal|2003|p=138}} Senna e quajti Prostin "frikacak" për këtë klauzolë, por në fund vazhdoi të garonte me McLarenin.{{sfn|Ménard|Vassal|2003|p=138}}<ref>{{cite web|url=https://www.f1oversteer.com/throwbacks/ayrton-senna-once-called-alain-prost-a-coward-for-refusing-to-be-his-teammate/|title=Ayrton Senna once called Alain Prost a ‘coward’ for refusing to be his teammate|website=f1oversteer.com|language=en|date=28 gusht 2026|access-date=10 tetor 2026}}</ref> Prost fitoi titullin e katërt kampion bote në sezonin 1993.<ref name=":12">{{cite news|date=11 dhjetor 1994|title=Briefly |url=http://link.galegroup.com/apps/doc/A296056825/GPS?u=wikipedia&sid=GPS|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123443/https://go.gale.com/ps/i.do?p=GPS&u=wikipedia&id=GALE%7CA296056825&v=2.1&it=r&sid=GPS&asid=5b88d3e4|archive-date=1 dhjetor 2020|access-date=17 prill 2019|publisher=[[The Age|Sunday Age]]|language=en|page=4|via=Infotrac Newsstand}}</ref> Ai ishte shok ekipi me pilotin 32 vjeçar [[Damon Hill]]. Williams dominoi sërisht garën për konstruktor, duke marrë dyfishin e pikëve krahasuar me vendin e dytë McLaren. Prost fitoi shtatë nga dhjetë garat e para të sezonit si dhe mori pol pozita në 13 nga 16 garat e sezonit. Edhe pse gjatë sezonit ai u përball me konkurencën e Hill dhe Sennës, Prost u shpall kampion në Portugali dhe dy gara nga fundi. Pak para fitimit të titullit, Prost njoftoi tërheqjen nga sporti në përfundim të sezonit.<ref name="la">{{Cite web|author=Shav Glick|date=25 shtator 1993|title=Prost, 38, Announces Retirement|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-25-sp-38901-story.html|access-date=18 shtator 2024|website=Los Angeles Times|language=en|archive-date=12 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612151224/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-25-sp-38901-story.html|url-status=live}}</ref> Duke qënë se ai do të tërhiqej, Williams mori Sennën si pilot për sezonin e ardhshëm, pavarësisht klauzolës së Prost. Pavarësisht se klauzola e tij ishte në fuqi edhe për vitin 1994, Renault i kërkoi Williams për t'a bindur Prostin për të hequr dorë nga ky kusht.<ref>{{Cite web|date=11 tetor 1993|title=Senna signs with Williams |url=https://www.upi.com/Archives/1993/10/11/Senna-signs-with-Williams/9005750312000/|access-date=18 shtator 2024|website=UPI|language=en|archive-date=24 janar 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124015818/https://www.upi.com/Archives/1993/10/11/Senna-signs-with-Williams/9005750312000/|url-status=live}}</ref> Francezi u tërhoq në fund të sezonit 1993 me kusht që Williams t'i paguante rrogën e plotë për sezonin 1994.<ref name=":22">[[Senna (film)|''Senna'' (film)]] (edicioni i zgjatur), te minuta 1:47-1:50.</ref> Prost e mbylli me podium garën e fundit të karrierës në [[Çmimi i madh i Australisë 1993|Australi]]. Pas përfundimit të garës, Prost u përfaqua nga Senna, duke u surprizuar nga veprimi i brazilianit.<ref name=":5" /> McLaren, të cilët sapo kishin firmosur një marrëveshje për t'u furnizuar me motorrë nga [[Peugeot]],<ref>{{cite web|url=https://www.classicdriver.com/en/article/auctions/peugeot-powered-mclaren-a-smoking-hot-symbol-f1s-golden-era|title=This Peugeot-powered McLaren is a smoking-hot symbol of F1’s golden era|publisher=Classic Driver|language=en|date=15 tetor 2022|access-date=14 tetor 2026}}</ref> u përpoqën për të bindur Prost të zinte vendin e Sennës për sezonin 1994.<ref name="auto">{{Cite web|author=Jamie Woodhouse|date=24 dhjetor 2021|title=Ayrton Senna called Alain Prost 'begging' him to stay in F1 in 1994|url=https://www.planetf1.com/news/ayrton-senna-begged-alain-prost-return|access-date=18 shtator 2024|website=PlanetF1|language=en}}</ref> Senna vetë e inkurajoi francezin për të pranuar ofertën, por Prost refuzoi, duke u tërhequr një herë e përgjithmonë.<ref name="auto2">{{Cite web|date=30 shtator 2018|title=Martin Brundle at McLaren in 1994|url=https://www.unracedf1.com/martin-brundle-at-mclaren-in-1994/|access-date=18 shtator 2024|website=UnracedF1.com|language=en|archive-date=3 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241003033825/https://www.unracedf1.com/martin-brundle-at-mclaren-in-1994/|url-status=live}}</ref> ==Profili i pilotit== ===Stili i të voziturit=== Gjatë karrierës së tij, Prost fitoi pseudonimin "Profesori" për intelektualitetin e tij në pistë. Edhe pse fillimisht ai tha se ky pseudonim nuk i bënte përshtypje, me kalimin e kohës ai tha se pseudonimi karakterizonte stilin e tij të të voziturit. Prost ishte shumë i aftë të përgatiste strategjinë e tij para fillimit të një gare: ai zakonisht i kursente frenat dhe gomat në fazat e para të garës, duke i lënë të freskëta për pjesën e fundit.<ref name=":2" /> Motoja e tij ishte "Fito sa më ngadalë të jetë e mundur",<ref name="mcbride_nyt_p3" /><ref>{{Cite web|title=On this week #8: A masterclass from The Professor|url=https://www.pirelli.com/global/en-ww/race/racingspot/formula-1/a-masterclass-from-the-professor-119946/|access-date=2 tetor 2024|website=pirelli.com|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091306/https://www.pirelli.com/global/en-ww/race/racingspot/formula-1/a-masterclass-from-the-professor-119946/|url-status=live}}</ref> një moto që ai mund t'a ketë marrë nga [[Niki Lauda]] ose [[Juan Manuel Fangio]].<ref name=":24">{{Cite web|author=Clive James|title=Niki Lauda Wins Going Slowly|url=https://www.clivejames.com/niki-lauda-wins-going-slowly.html|access-date=2 tetor 2024|website=CliveJames.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|author=Will Buxton|date=3 qershor 2016|title=BUXTON: The Secret|url=https://racer.com/2016/06/03/buxton-the-secret-130356/|access-date=2 tetor 2024|website=RACER|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091338/https://racer.com/2016/06/03/buxton-the-secret-130356/|url-status=live}}</ref><ref name=":27" /> Shefi i Hondës, [[Nobuhiko Kawamoto]], kur u pyet për dy pilotët e McLarenit, tha: Senna është si një samurai kurse Prost është si një kompjuter.<ref name=":5" /> Ndryshe nga Senna, i cili ecte gjithmon me ritëm të lartë,<ref name=":2" /> Prost garonte më me elegancë dhe qetësi, duke kopjuar idhujt e tij [[Jackie Stewart]] dhe [[Jim Clark]].{{sfn|Roebuck|1986|p=131}} Edhe pse Prost mund të mos ketë garuar me aq stil sa bashkëkohësit e tij – Nigel Mansell dikur tha se Prost thjesht kishte makinën më të mirë në pistë – Stewart e lavdëroi Prostin për butësinë e tij pas timonit, duke shpjeguar: “Për disa, kjo është e mërzitshme; për mua, është mjeshtëri – dhe shumë më e vështirë sesa thjesht të shëtisësh me makinën përreth.”<ref name=":27" /><ref name=":28" /> Qetësia e Prostit i lejoi atij të nxirrte maksimumin nga një motorr pa e çuar atë drejt prishjes. Clive James shkroi se Prost "konsiderohej i çuditshëm edhe nga pilotët e tjerë për mënyrën se si makinat e tij qëndronin bashkë: ishte sikur ai mund të dëgjonte se çfarë po ndodhte në motorr. Prost ishte shoku i makinës. Pilotët e tjerë nuk e trajtonin makinën me më shumë takt sesa trajtonin gratë e tyre".<ref name=":24" /> Megjithatë, qasja e tij pati disa kritikë, përfshirë Ron Dennis, i cili u mërzit që Prost refuzoi të garonte për fitoren në Spa në vitin 1985. Prost u përgjigj se "E kam humbur kampionatin në momentin e fundit aq shumë herë sa nuk po rrezikoj".<ref name=":26">{{Cite web|title=Alain Prost|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/alain-prost/|access-date=2 tetor 2024|website=Mclaren.com|language=en|archive-date=29 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240929000643/https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/alain-prost|url-status=live}}</ref> Prost u prek nga kritikat, të cilat i përmblodhi si "kur fiton... është normale, kur humb, je budalla".<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/full-transcript-read-every-word-from-four-time-world-champion-alain-prosts.24IUj5h536Ih9IwT09FgjG|title=FULL TRANSCRIPT: Read every word from four-time world champion Alain Prost's insightful Beyond the Grid interview|author=Tom Clark|publisher=Formula Një|language=en|date=17 mars 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007113432/https://www.formula1.com/en/latest/article/full-transcript-read-every-word-from-four-time-world-champion-alain-prosts.24IUj5h536Ih9IwT09FgjG|archive-date=7 tetor 2024|access-date=28 korrik 2026}}</ref> Stili i qetë i Prostit ndonjëherë maskonte ritmin e tij të ashpër në pistë. [[Steve Nichols]], projektuesi i makinave të Prostit te McLaren dhe Ferrari, tha se në Çmimin e madh të Belgjikës 1985, ai e pa Prostin të bënte tre xhiro me qetësi në pistë dhe nuk e kuptoi që Prost kishte marrë pol pozitë deri pasi u kthye në garazh.<ref>{{Cite web|author=Dan Prosser|date=2 gusht 2023|title=McLaren designer Steve Nichols on Prost, Senna and Lauda|url=https://www.the-intercooler.com/library/blog/mclaren-designer-steve-nichols-on-prost-senna-and-lauda/|access-date=2 tetor 2024|website=The Intercooler|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091441/https://www.the-intercooler.com/library/blog/mclaren-designer-steve-nichols-on-prost-senna-and-lauda/|url-status=live}}</ref> [[Nigel Roebuck]] tregoi një histori të ngjashme në lidhje me pol pozitën e Prostit në [[Monako]].<ref name=":28">{{Cite web|author=Graham Keilloh|date=24 korrik 2011|title=In defence of Alain Prost|url=http://www.talkingaboutf1.com/2011/07/in-defence-of-alain-prost.html|access-date=3 tetor 2024|website=Talking About F1|language=en|archive-date=11 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211030202/http://www.talkingaboutf1.com/2011/07/in-defence-of-alain-prost.html|url-status=live}}</ref> [[Adrian Newey]], projektuesi i makinave të Prostit te Williams, tha se Prost ndonjëherë e acaronte në praktika sepse Prost rrallë e shtynte makinën deri në limit, duke e bërë më të vështirë për Newey të kuptonte nëse makina ishte mjaftueshëm e shpejtë.<ref>{{Cite web|date=2 tetor 2023|title=Prost's final fling|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/november-2023/71/prosts-final-fling/|access-date=2 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091128/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/november-2023/71/prosts-final-fling/|url-status=live}}</ref> Newey shtoi se "kur donte, mund të ecte vërtet shpejtë".<ref>{{Cite web|author=Lucrezia Costa|date=11 gusht 2024|title=Adrian Newey on the champions he has worked with: "Very different characters, but all phenomenal"|url=https://pitdebrief.com/post/adrian-newey-on-the-champions-he-has-worked-with-very-different-characters-but-all-phenomenal/|access-date=2 tetor 2024|website=Motorsport {{!}} Pit Debrief|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091323/https://pitdebrief.com/post/adrian-newey-on-the-champions-he-has-worked-with-very-different-characters-but-all-phenomenal/|url-status=live}}</ref> Edhe pse Senna e dominoi Prostin në provat zyrtarr gjatë 32 garave si shok ekipi, duke marrë 26 pol pozita kundrejt 4 të Prostit, në ditën e garës Prost shënoi 12 xhiro më të shpejta kundrejt 6 të Sennës.<ref name=":21" /> Edhe pse Senna ishte më i shpejtë në provat zyrtare, Prost ishte i nënvlersuar në këtë kategori: Niki Lauda vuri në dukje se kur Prost u bashkua me McLaren në vitin 1984, Prost ishte aq i shpejtë sa Lauda hoqi dorë nga përpjekja për t'u barazuar me Prost në provat zyrtare dhe e përdori kohën e tij në pistë për të përgatitur makinën e tij për garën. Prost i përvetësoi këto mësime dhe i përdori kundër Sennës në vitet 1988 dhe 1989.<ref name=":21" /> ===Trashëgimia=== Prost konsiderohet një nga pilotët më të mirë të të gjitha kohërave në Formula Një. Ai ka fituar katër tituj botëror, po aq sa [[Sebastian Vettel]] dhe [[Max Verstappen]]. Vetëm [[Lewis Hamilton]], [[Michael Schumacher]], dhe Juan Manuel Fangio kanë fituar më shumë tituj se ai.<ref name=":20"/> Përveç kësaj, Prost humbi mundësinë për të fituar edhe katër tituj të tjerë për vetëm 12.5 pikë.<ref name=":17"/> Në kohën e pensionimit të tij, Prost mbante rekordin për garat e fituara (51),<ref>{{cite web|title=Grand Prix Results: Portuguese GP, 1993|url=http://www.grandprix.com/gpe/rr546.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20061030022713/http://www.grandprix.com/gpe/rr546.html|archive-date=30 tetor 2006|access-date=7 nëntor 2006|website=GrandPrix.com|language=en}}</ref><ref name=":2" /> e cila qëndroi për 14 vite; rekordi i tij u thye nga Schumacher në vitin 2001.<ref name=":0">{{cite news|author=Alan Henry|date=4 shtator 2001|title=Schumacher rubs salt into Prost wounds|url=https://www.theguardian.com/sport/2001/sep/04/formulaone.formulaone2001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417055456/https://www.theguardian.com/sport/2001/sep/04/formulaone.formulaone2001|archive-date=17 prill 2019|access-date=17 prill 2019|publisher=[[The Guardian]]|language=en}}</ref><ref name=":13" /> Prost besonte se nëse Senna nuk do ndërronte jetë në vitin 1994, do t'ja thyente rekordin e fitoreve francezit.<ref name=":0" /> Prost gjithashtu kishte rekordin për numrin e xhirove të shpejta (41) deri në vitin 2001; Schumacher ishte sërisht piloti që i theu rekordin.<ref name=":27">{{Cite news|date=1 qershor 1993|title=Alain Prost retires|url=https://www.autosport.com/f1/news/alain-prost-retires-5053020/5053020/|access-date=3 tetor 2024|publisher=Autosport|language=en}}</ref> Prost aktualisht ndan rekordin për përqindjen më të lartë të garave të nisura nga rreshti i parë në një sezon të vetëm (16 nga 16 në vitin 1993) me Ayrton Sennën (1989) dhe Damon Hill (1996).<ref>{{cite web|author=Steven Lynch|date=1 korrik 2011|title=Front row regulars|url=http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/53088.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501082158/http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/53088.html|archive-date=1 maj 2019|access-date=1 maj 2019|publisher=ESPN UK|language=en}}</ref> Deri në vitin 2026, ai është francezi i fundit që ka fituar [[Çmimi i madh i Francës|Çmimin e madh të Francës]].<ref>{{cite web|author=Nicky Haldenby|date=8 qershor 2021|title=France's Home Race Heroes|url=https://f1destinations.com/france-home-race-f1-heroes/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614214908/https://f1destinations.com/france-home-race-f1-heroes/|archive-date=14 qershor 2021|access-date=14 qershor 2021|website=F1Destinations|language=en}}</ref> ===Lëvizjet dhe marrëdhënjet me ekipet=== Prost gjithashtu e kuptoi rëndësinë e të garuarit me makinën më të mirë; uebfaqja zyrtare e McLarenit komenton se ai "e ndërtoi karrierën e tij të gjatë duke bërë lëvizjen e duhur në kohën e duhur". Megjithatë, pasi Prost gjeti rrugën e tij drejt një ekipi fitues, ai nuk ishte gjithmonë i shkathët në marrëdhëniet e tij me ekipet dhe furnizuesit e motorrëve. Faqja e internetit e [[Formula Një]] vëren se ndërsa Prost "bëri që fitoret e tij të dukeshin të lehta", ai "ishte më pak i suksesshëm në politikën në të cilën ishte gjithmonë i përfshirë" dhe ai "i la ekipet në mënyrë negative në katër raste". Shoku i ekipit të Prostit te Ferrari, Nigel Mansell, kujton një incident ku në [[Çmimi i madh i Britanisë 1990|Çmimin e madh të Britanisë 1990]], makina që ai garoi nuk ecte njësoj si në garën e mëparshme ku ai kishte marrë pol pozitë. Kur u përball me mekanikët, Prost doli në përfundimin se Mansell kishte makinë superiore krahasuar me francezin. Makinat e tyre u ndërruan pa djeninë e Mansell dhe me kërkesë të Prost. Prost gjithashtu fliste rrjedhshëm italisht, ndërsa italishtja e Mansell ishte vetëm bisedore në rastin më të mirë, duke i dhënë Prostit ndikim më të madh brenda ekipit me bazë në [[Maranello]]. Sipas Prost, Mansell mori pjesë vetëm në dy ose tre takime informuese mekanike gjatë gjithë sezonit, duke preferuar të luante [[golf]].<ref>Mansell, Nigel ''My Autobiography'' faqja 222 Collins Willow {{ISBN|0-00-218497-4}}</ref> Prost e përshpejtoi shkarkimin e tij nga Ferrari në vitin 1991 duke kritikuar hapur makinën si dhe nuk mori pjesë në sezonin 1992 (duke pranuar një shumë të konsiderueshme parash nga Ferrari) në vend që të garonte me Ligier të nivelit të dytë.<ref name="8w"/> Në garën e dytë të sezonit 1992, Prost e dalloi menjëherë potencialin e kombinimit Williams-Renault dhe negocioi për një vend për sezonet 1993 dhe 1994.<ref name=":242"/> Pasi njoftoi daljen e tij në pension në fund të sezonit 1993 (duke mos dashur të ishte partner me Sennën në vitin 1994, me Williams që pranoi të paguante pagën e Prostit për vitin 1994), Prost vendosi të mos dilte nga pensioni pasi nuk u impresionua nga një provë e McLaren-Peugeot për sezonin 1994.<ref name="auto"/><ref name="auto2"/><ref name=":13" /> Pasi Senna humbi jetën në Çmimin e madh të San Marinos në vitin 1994, Prost ishte kandidati i dukshëm për të zënë vendin bosh te Williams, por Prost tha se nga respekti për Sennën nuk do të garonte më në Formula Një.<ref name="NZHerald">{{Cite web|author=Don Kennedy|date=9 tetor 2024|title=Formula One: Prost reminisces ahead of return to Imola|url=https://www.nzherald.co.nz/hawkes-bay-today/news/formula-one-prost-reminisces-ahead-of-return-to-imola/DTEDCRZLPWQYLWWEUQ4UMOERSQ/|access-date=11 tetor 2024|website=The New Zealand Herald|language=en|archive-date=26 qershor 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250626125859/https://www.nzherald.co.nz/hawkes-bay-today/news/formula-one-prost-reminisces-ahead-of-return-to-imola/DTEDCRZLPWQYLWWEUQ4UMOERSQ/|url-status=live}}</ref> ===Vlerësimet nga bashkëkohësit=== Në vitin 2009, një sondazh i [[Autosport]] i kryer nga 217 pilotë të Formula Një e nxori Prostin të votuar si piloti i katërt më i madh i të gjitha kohërave në Formula Një, pas Sennës, Schumacherit dhe Fangios.<ref>{{Cite web|date=2009|title=Formula 1's Greatest Drivers – AUTOSPORT.com – Alain Prost|url=http://f1greatestdrivers.autosport.com/?driver=4|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517231624/https://f1greatestdrivers.autosport.com/?driver=4|archive-date=17 maj 2021|access-date=19 shkurt 2021|website=f1greatestdrivers.autosport.com|language=en}}</ref> Shoku i skuadrës së Prostit, Keke Rosberg, tha se "Ai është më i miri që kam njohur ndonjëherë, pa dyshim. Si një pilot garash i gjithanshëm, ai është kokë e këmbë përpara kujtdo tjetër."<ref name=":28" /> Drejtori ekzekutiv i Formula Një, [[Bernie Ecclestone]], tha se Prost ishte piloti më i madh i të gjitha kohërave, pasi Prost rrallë gëzonte trajtimin e pilotit numër një, ndryshe nga Senna ose Schumacher.<ref>{{Cite web|last=NewsDesk|date=13 shtator 2016|title=Ecclestone: Prost was better than Schumacher or Senna|url=https://www.grandprix247.com/2016/09/13/ecclestone-prost-was-better-than-schumacher-or-senna/|access-date=1 tetor 2024|website=GRANDPRIX247.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017|title=Bernie Ecclestone says Alain Prost best ever F1 driver|url=https://www.sportsmole.co.uk/fb_281199.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628085026/https://www.sportsmole.co.uk/formula-1/news/ecclestone-says-prost-best-ever-f1-driver_281199.html|archive-date=28 qershor 2024|access-date=19 shkurt 2021|website=Sports Mole|language=en}}</ref> Në vitin 2023, Ecclestone tha se Max Verstappen e kishte tejkaluar Prostin.<ref>{{Cite web|author=Jamie Woodhouse|date=23 shtator 2023|title=Bernie Ecclestone snubs Lewis Hamilton to hand F1 GOAT title to former title rival|url=https://www.planetf1.com/news/bernie-ecclestone-max-verstappen-f1-greatest|access-date=1 tetor 2024|website=PlanetF1|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.planetf1.com/news/bernie-ecclestone-max-verstappen-f1-greatest|url-status=live}}</ref> Shefi i ekipit Jordan, [[Eddie Jordan]], ndante mendimin e Ecclestone, duke vlerësuar që Prost "nuk e vriste mendjen kurrë se kush ishte shoku i tij i skuadrës" (Senna ishte një përjashtim i dukshëm).<ref>{{Cite web|author=Mark Scott|date=16 prill 2020|title=Jordan: 'Prost the greatest, not Schumi or Senna'|url=https://www.planetf1.com/news/greatest-formula-1-driver|access-date=1 tetor 2024|website=PlanetF1|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090758/https://www.planetf1.com/news/greatest-formula-1-driver|url-status=live}}</ref> Shefi i stafit mjekësor i Formula Një, Sid Watkins, tha se Prost dhe Niki Lauda ishin pilotët më inteligjentë me të cilët kishte punuar, duke vënë në dukje se ai mund të kujtonte vetëm një aksident të rrezikshëm që përfshinte Prostin në karrierën e tij.<ref>{{Cite book|author=Sid Watkins|title=Life at the Limit|publisher=Pan Macmillan|language=en|year=2013|isbn=9781447241010|location=Londër|pages=110}}</ref> ===Rivaliteti me Ayrton Sennën=== Piloti brazilian [[Ayrton Senna]] ishte rivali më i madh i Prostit. Rivaliteti midis tyre konsiderohet një nga më të mëdhenjt në historinë e sporteve.<ref>{{cite web|url=https://www.autoevolution.com/news/senna-vs-prost-one-of-the-most-fiercest-rivalries-in-the-history-of-motorsport-139075.html|title=Senna vs Prost: One of the Fiercest Rivalries in the History of Motorsport|website=autoevolution.com|language=en|date=9 dhjetor 2019|access-date=15 tetor 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.goodwood.com/grr/f1/prost-vs-senna-a-friendship-after-bitter-rivalry/|title=Prost vs. Senna: A friendship after bitter rivalry|website=goodwood.com|language=en|date=12 janar 2026|access-date=15 tetor 2026}}</ref> Betejat e Prostit me Ayrton Sennën u mbuluan gjerësisht nga media. Të dy pilotët ishin konkurrentë të fortë dhe kontribuan në disa incidente në pistë: *[[Çmimi i madh i Portugalisë 1988|Estoril 1988]] (Senna u përpoq ta ndalonte Prostin që ta kalonte duke e kërcënuar se do ta shtynte anash në murin e boksit)<ref name="auto1"/> *[[Çmimi i madh i San Marinos 1989|Imola 1989]] (Senna dhe Prost ranë dakord të shmangnin garimin shumë të ngushtë me njëri-tjetrin në xhiron e parë, por nuk ranë dakord për kushtet e sakta të marrëveshjes, pas së cilës Prost u ankua në media)<ref name=":8" /> *[[Çmimi i madh i Japonisë 1989|Suzuka 1989]] (duke garuar krah për krah me Sennën, Prost fitoi titullin kampion duke ecur në rrugën e Sennës në vijën e brendshme dhe duke e sfiduar atë të frenonte ose të përplasej. Ata u përplasën)<ref name=":18" /> *[[Çmimi i madh i Japonisë 1990|Suzuka 1990]] (duke garuar krah për krah me Prostin, Senna fitoi titullin kampion duke e nxjerrë qëllimisht Prostin nga gara në formë hakmarrje për incidentin e vitit 1989)<ref name=":6">{{Cite web|author=Joe Saward|date=1 tetor 1991|title=Ayrton Senna attacks Jean-Marie Balestre|url=http://www.grandprix.com//features/joe-saward/news-feature-ayrton-senna-attacks-jean-marie-balestre.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121174811/https://www.grandprix.com/features/joe-saward/news-feature-ayrton-senna-attacks-jean-marie-balestre.html|archive-date=21 janar 2021|access-date=10 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en}}</ref> *[[Çmimi i madh i Gjermanisë 1989|Hockenheim 1991]] (Senna e nxori Prostin jashtë pistës dhe në rrugën e daljes nga bokset).<ref>{{Cite web|last=Grandprix.com|date=28 korrik 1991|title=German GP, 1991|url=http://www.grandprix.com//races/german-gp-1991.html|access-date=12 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en|archive-date=4 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304180439/https://www.grandprix.com/races/german-gp-1991.html|url-status=live}}</ref> Pas incidentit të Hockenheim të vitit 1991, [[FISA]] urdhëroi një takim midis dy pilotëve për të ulur tensionet dhe për të parandaluar incidente të mëtejshme.<ref>{{cite web|author=David Tremayne|date=shtator 1991|title=Formula One: 1991 Hungarian Grand Prix|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/september-1991/13/formula-one-hungarian-grand-prix?v=7516fd43adaa|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229202513/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/september-1991/13/formula-one-hungarian-grand-prix?v=7516fd43adaa|archive-date=29 dhjetor 2022|access-date=12 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en}}</ref> Përveç kësaj, të dy pilotët e gjetën veten duke ndjekur të njëjtin ekip pas sezonit 1992, pasi performanca e Ferrarit kishte rënë dhe Honda u largua nga Formula Një, duke e lënë Williams-Renault si sundimtarin e padiskutueshëm të Formula Një. Prost nënshkroi për Williams me kusht që Senna të mos bëhej pjesë e ekipit, duke bërë që braziliani të ankohej publikisht se Prost po "sillej si frikacak".<ref name=":25">{{cite web|title=Ayrton Senna Calls Prost A Coward.mpg|date=5 dhjetor 2011|url=https://www.youtube.com/watch?v=qFZKkK6odgY|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218163814/http://www.youtube.com/watch?v=qFZKkK6odgY&gl=US&hl=en|archive-date=18 shkurt 2013|access-date=28 qershor 2013|publisher=Youtube.com|language=en}}</ref> Tifozët brazilianë të Sennës u tërbuan aq shumë nga refuzimi i Prostit për të garuar me Sennën në kushte të barabarta, saqë Prost mori një eskortë policore për [[Çmimi i madh i Brazilit 1993|Çmimin e Madh të Brazilit 1993]].<ref>{{cite book|author=Derick Allsop|title=Designs on Victory: On the Grand Prix Trail With Benetton|publisher=Hutchinson|language=en|year=1993|isbn=0-09-178311-9}}</ref> Prost fitoi lehtësisht titullin e vitit 1993 dhe u tërhoq në fund të sezonit, duke i lejuar Sennës të merrte kryesimin në Williams për sezonin 1994. Pasi nuk ishin më konkurrentë, dy rivalët filluan të përmirësonin marrëdhënien e tyre. Në garën e fundit të Prostit, Çmimin e madh të Australisë 1993, Senna e tërhoqi atë në shkallën më të lartë të podiumit dhe e përqafoi.<ref>{{cite web|title=Fan review of Grand Prix with image of pair on podium|url=http://www.farzadsf1gallery.com/features/adel93.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061025173536/http://www.farzadsf1gallery.com/features/adel93.html|archive-date=25 tetor 2006|access-date=28 janar 2007|website=farzadsf1gallery.com|language=en}}</ref><ref name=":5" /> Vetëm disa ditë para vdekjes së parakohshme të Sennës në Imola, ndërsa po filmonte një xhiro më makinë në pistën e Imolës për kanalin televiziv francez [[TF1]], ai përshëndeti Prostin, i cili në atë kohë ishte një komentator i këtij kanali televiziv: "Një përshëndetje e veçantë për mikun tim... mikun tonë të dashur, Alain. Na mungon të gjithëve Alain." Prosti tha se ishte i habitur dhe shumë i prekur nga komenti.<ref name="Hamilton">{{cite book|author=Maurice Hamilton|title=Frank Williams |publisher=Macmillan|language=en|year=1998|isbn=0-333-71716-3|page=234}}</ref><ref name=":5" /> Prost mori pjesë në funeralin e Sennës, duke qënë një nga njerëzit që mbajti arkivolin e tij,<ref>{{cite web|title=Open Warfare|url=http://www.gpracing.net192.com/drivers/prost-senna.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070702171047/http://www.gpracing.net192.com/drivers/prost-senna.cfm|archive-date=2 korrik 2007|access-date=30 gusht 2015|website=GPRacing.net192.com|language=en}}</ref> dhe komentoi se kur Senna vdiq "një pjesë e tij kishte vdekur gjithashtu", sepse karrierat e tyre kishin qenë shumë të lidhura me njëra-tjetrën. Senna ndihej ashtu si francezu, duke i thënë një miku të ngushtë se pasi Prosti u tërhoq, ai e kuptoi se sa shumë nga motivimi i tij kishte ardhur nga rivaliteti me Prostin.<ref name=":5">{{cite web|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/october-1998/28/ayrton-senna-alain-prost/|title=Ayrton Senna by Alain Prost|publisher=Motorsport Magazine|author=Nigel Roebuck|language=en|date=tetor 1998|access-date=20 tetor 2026}}</ref> ===Vlerësimet=== Media të ndryshme janë përpjekur të zhvillojnë modele që matin në mënyrë objektive aftësitë e pilotëve në lidhje me cilësinë e makinës. Prost përgjithësisht renditet lart në këto krahasime. *[[Universiteti i Sheffield]] (2016): I dyti i të gjitha kohërave<ref>{{Cite web|date=14 prill 2016|title=University research reveals greatest Formula One driver of all time|url=http://www.sheffield.ac.uk/news/nr/greatest-formula-one-driver-ever-1.567358|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416020912/http://www.sheffield.ac.uk/news/nr/greatest-formula-one-driver-ever-1.567358|archive-date=16 prill 2016|access-date=30 shtator 2024|website=University of Sheffield|language=en}}</ref> *[[The Economist]] (2020): I treti i të gjitha kohërave<ref>{{Cite news|date=17 tetor 2020|title=Engineers, not racers, are the true drivers of success in motor sport|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2020/10/17/engineers-not-racers-are-the-true-drivers-of-success-in-motor-sport|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120194230/https://www.economist.com/graphic-detail/2020/10/17/engineers-not-racers-are-the-true-drivers-of-success-in-motor-sport|archive-date=20 nëntor 2020|access-date=19 shkurt 2021|newspaper=The Economist|language=en|issn=}}</ref> *[[Carteret Analytics]] (2020): I teti i të gjitha kohërave<ref>{{Cite web|author=Frank Dalleres|date=15 nëntor 2020|title=Why Juan Manuel Fangio, not Lewis Hamilton or Michael Schumacher, is the greatest Formula 1 driver ever|url=https://www.cityam.com/why-juan-manuel-fangio-not-lewis-hamilton-or-michael-schumacher-is-the-greatest-formula-1-driver-ever/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120141605/https://www.cityam.com/why-juan-manuel-fangio-not-lewis-hamilton-or-michael-schumacher-is-the-greatest-formula-1-driver-ever/|archive-date=20 nëntor 2020|access-date=19 shkurt 2021|website=CityAM|language=en}}</ref> *[[F1-Analysis.com]] (2022): I katërti i të gjitha kohërave; i dyti i të gjitha kohërave pas korrigjimit të ndryshimeve në epokë.<ref>{{cite web|date=31 maj 2022|title=A History of F1: Who is the GOAT? |url=http://f1-analysis.com/2022/05/31/who-is-the-f1-goat/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705091012/https://f1-analysis.com/2022/05/31/who-is-the-f1-goat/|archive-date=5 korrik 2022 |access-date=1 shtator 2022|language=en}}</ref> ==Jeta e mëvonshme== Gjatë viteve 1994 dhe 1995, Prost punoi si komentator për kanalin televiziv francez TF1.<ref>{{cite book|title=Sport et Télé: Les Liaisons Secrètes|page=379|author=Eric Maitrot|publisher=Flammarion|language=fr|year=1995}}</ref> Ai gjithashtu punoi për Renault duke bërë marrëdhënie me publikun dhe promovime.<ref>Hamilton 2015, f. 306.</ref> Pas kësaj, Prost u kthye në ekipin e tij të vjetër McLaren, duke punuar si këshilltar teknik;<ref name=":2" /> ai gjithashtu përfundoi [[L'Étape du Tour]], një udhëtim vjetor me biçikleta me pjesëmarrje masive që zhvillohet në një fazë të [[Tour de France]].<ref>{{Cite web|last=Cycling News 19|date=11 February 2011|title=Prost trades pedal strokes with Merckx in Oman|url=https://www.cyclingnews.com/news/prost-trades-pedal-strokes-with-merckx-in-oman/|access-date=12 shkurt 2021|website=cyclingnews.com|language=en|archive-date=25 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125074709/https://www.cyclingnews.com/news/prost-trades-pedal-strokes-with-merckx-in-oman/|url-status=live}}</ref> Në vitin 2024, Prost shprehu publikisht shqetësime në lidhje me trendin në rritje të ekipeve të Formula Një që i nënshtrohen ndryshimeve të shpeshta të emrave për shkak të ndryshimeve në pronësi dhe sponsorizim. Ai argumentoi se, ndërsa partneritetet tregtare janë një pjesë integrale e Formula Një moderne, ndryshimi i vazhdueshëm i markës rrezikon të dëmtojë ndjenjën e traditës dhe vazhdimësisë së sportit. Duke përmendur shembullin e Sauber, i cili kaloi nga [[Alfa Romeo]] në Stake dhe më pas në [[Audi]] në vitin 2026, si dhe ndryshimin e markës së AlphaTauri në Visa Cash App RB, Prost sugjeroi që praktika të tilla dobësojnë identitetin historik dhe lidhjen emocionale që tifozët kanë me ekipet e vjetra. Ai theksoi se trashëgimia e Formula Njê është ndërtuar jo vetëm mbi pilotët dhe prodhuesit e saj, por edhe mbi trashëgiminë e qëndrueshme të ekipeve të saj, dhe paralajmëroi se prioritizimi i fitimeve tregtare afatshkurtra mbi stabilitetin mund të dëmtojë strukturën kulturore të sportit.<ref>{{Cite web|author=Lydia Mee|title=Former champion highlights the importance of keeping lega...|url=https://www.newsweek.com/sports/f1-news-alain-prost-some-new-team-names-are-losing-tradition-our-sport-1891621|access-date=18 shtator 2025|website=Newsweek|date=23 prill 2024|language=en}}</ref> ===Prost Grand Prix=== {{main|Prost Grand Prix}} Gjatë vitit 1989, Prost filloi të mendonte të krijonte ekipin e tij, pasi marrëdhënia e tij me shokun e tij të ekipit në McLaren, Ayrton Senna, ishte prishur. Prost dhe [[John Barnard]], ish-projektuesi kryesor në McLaren, ishin pranë themelimit të një ekipi në vitin 1990. Megjithatë, mungesa e sponsorizimit nënkuptonte se kjo nuk ishte e mundur, kështu që Prost u transferua te Ferrari dhe Barnard u largua nga Ferrari për t'u bashkuar me Benetton. Pasi u grind me ekipin italian në fund të vitit 1991, Prost e gjeti veten pa ekip për vitin 1992; pas dështimit të negociatave të gjera me [[Guy Ligier]] për blerjen e ekipit të tij Ligier, Prost vendosi të bashkohej me Williams për vitin 1993.<ref name="Prost Renault">{{Cite web|author=Joe Saward|date=1 shtator 1995|title=Team Prost - a dream or reality?|url=http://www.grandprix.com/ft/ft00198.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605084146/http://www.grandprix.com/ft/ft00198.html|archive-date=5 qershor 2014|access-date=27 nëntor 2024|website=Grandprix.com|language=en}}</ref> Deri në vitin 1995, kur Prost punonte për Renault, njerëzit kishin supozuar se do të formohej një ekip Prost-Renault. Renault refuzoi kërkesën e Prost për të furnizuar motorrë për ekipin e tij, duke i dhënë fund spekulimeve.<ref name="Prost Renault" /> Më 13 shkurt 1997, Prost bleu ekipin Ligier nga [[Flavio Briatore]] dhe e riemëroi atë në "Prost Grand Prix".<ref name="Prost GP">{{cite web|url=http://www.grandprix.com/gpe/con-prost.html|title=GP Encyclopedia – Constructor – Prost Grand Prix|publisher=GrandPrix.com|language=en|access-date=8 shtator 2006|date=16 gusht 2006}}</ref> Një ditë pasi bleu ekipin, Prost nënshkroi një marrëveshje tre-vjeçare me prodhuesin francez të makinave Peugeot, i cili do të furnizonte ekipin me motorrë nga viti 1998 deri në vitin 2000.<ref name="Prost GP" /> Për sezonin e parë të ekipit, Prost mbajti një nga pilotët e Ligier të vitit 1996, [[Olivier Panis]], i cili kishte fituar [[Çmimi i madh i Monakos 1996|Çmimin e madh të Monakos 1996]]; ekipi gjithashtu firmosi një kontratë me pilotin japonez [[Shinji Nakano]]. Ekipi garoi me motorrët Mugen-Honda të përdorur nga Ligier sezonin e kaluar, ndërsa makina ishte në fakt Ligier JS45 i menduar fillimisht, por u riemërua [[Prost JS45]]. Gjërat dukeshin premtuese në fillim të sezonit, pasi ekipi mori dy pikë në garën debutuese në Australi falë një vendi të pestë nga Olivier Panis. Ekipi shënoi edhe 13 pikë të tjera përpara se Panis të thyente këmbën në një aksident gjatë Çmimit të madh të Kanadasë. Ai u zëvendësua nga [[Jarno Trulli]] i Minardit. Pas kësaj, gjërat filluan të përkeqësoheshin pak dhe ekipi mblodhi vetëm pesë pikë gjatë rikuperimit të Panis. Ai u rikthye në fund të sezonit për të garuar në tre garat e fundit. Prost GP përfundoi i gjashti në kampionatin e konstruktorëve me 21 pikë.<ref>{{cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/analysis-prosts-dream-of-french-team-in-jeopardy-5058532/5058532/|title=Analysis: Prost's Dream of French Team in Jeopardy|author=Francois Thomazeau|date=22 nëntor 2001|website=Autosport.com|language=en|access-date=23 janar 2007|archive-date=29 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229202510/https://www.autosport.com/f1/news/analysis-prosts-dream-of-french-team-in-jeopardy-5058532/5058532/|url-status=live}}</ref><ref name="essaar">{{cite web|url=http://essaar.co.uk/f1-prost-grand-prix-went-wrong/|title=F1: Prost Grand Prix – What went wrong?|author=Aaron Collins|date=3 shtator 2018|website=Essaar Motorsport|language=en|access-date=15 gusht 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815013921/http://essaar.co.uk/f1-prost-grand-prix-went-wrong/|archive-date=15 gusht 2019}}</ref> Prost u bë president i Prost Grand Prix në fillim të vitit 1998.<ref name="essaar"/> Pas mbërritjes së Peugeot si furnizues motorrësh për ekipin, Mugen-Honda vendosi të furnizonte ekipin Jordan. Prost GP shënoi një pikë të vetme gjatë sezonit kur Jarno Trulli përfundoi i gjashti në Belgjikë.<ref>{{cite web|url=http://www.formula1.com/results/season/1998/176/|title=1998 Belgian Grand Prix|publisher=Formula Një|language=en|date=30 gusht 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205004520/http://www.formula1.com/results/season/1998/176/|archive-date=5 dhjetor 2014|access-date=24 dhjetor 2015}}</ref> Sezoni 1999 ishte vendimtar për Prost GP.<ref>Jean-Michel Desnoues; Patrick Camus & Jean-Marc Loubat <u>Formula 1 99</u> . Queen Anne Press. {{ISBN|1-85291-606-0}}</ref> Prost punësoi [[John Barnard]] si konsulent teknik.<ref name="Prost GP" /> Kompania e Barnard, B3 Technologies, ndihmoi [[Loïc Bigois]] me projektimin e modelit Prost AP02. Panis dhe Trulli ranë dakord të qëndronin me ekipin për këtë sezon. Makina nuk ishte një shqetësim i madh, por motori Peugeot V10 doli të ishte i rëndë dhe i paqëndrueshëm. Viti i fundit i Peugeot si furnizues motorrësh për Prost GP solli njëfarë optimizmi. Prost punësoi shokun e tij të skuadrës të Ferrari në sezonin 1991, [[Jean Alesi]], për të drejtuar makinën kryesore dhe gjermanin [[Nick Heidfeld]], i cili kishte fituar kampionatin e Formula 3000 në vitin 1999, për ta shoqëruar. Sezoni doli të ishte sërisht katastrofik: AP03 doli të ishte i paqëndrueshëm dhe me menaxhim të dobët. Gjërat nuk u ndryshuan kur pilotët u përplasën me njëri-tjetrin në [[Çmimi i madh i Austrisë 2000|Çmimin e madh të Austrisë]]. Drejtori teknik i sapoemëruar, [[Alan Jenkins]], u shkarkua në mes të vitit. Prost ristrukturoi ekipin, duke punësuar [[Joan Villadelprat]] si drejtor menaxhues dhe duke zëvendësuar Jenkins me [[Henri Durand]] si drejtor të ri teknik të ekipit.<ref name="Prost GP" /> Në vitin 2001, Ferrari pranoi të furnizonte Prost GP me motorrë për sezonin e ri.<ref name="Prost GP" /> Paratë mbaruan në fillim të sezonit 2002 dhe Prost falimentoi, duke lënë borxhe prej rreth 30 milionë $.<ref name="Prost GP" /> ===Role të tjera=== Gjatë vitit 2002, Prost kaloi kohë me familjen e tij dhe garoi në tetë gara me biçikleta, duke u renditur i treti në ''Granite – Mont Lozère''.<ref>{{Cite web|date=12 tetor 2017|title=Limited Edition RM 70-01 Tourbillon Alain Prost – The Richard Mille watch with the Odometer|url=https://luxuothailand.com/watches/limited-edition-rm-70-01-tourbillon-alain-prost-the-richard-mille-watch-with-the-odometer.html|access-date=12 shkurt 2021|website=LUXUO Thailand|language=en|archive-date=8 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208010129/https://luxuothailand.com/watches/limited-edition-rm-70-01-tourbillon-alain-prost-the-richard-mille-watch-with-the-odometer.html|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.prostfan.com/2002.htm Alain Prost 2002 Bicycle Racing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019100827/http://www.prostfan.com/2002.htm |date=19 tetor 2006 }}, ProstFan.com (në anglisht). Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Ai gjithashtu garoi në serinë e garave në akull Andros në vitin 2003, duke u renditur i dyti në kampionat pas [[Yvan Muller]].<ref>{{Cite web|title=Alain Prost pilotera le nouveau Dacia Duster au Trophée glace Andros|url=https://www.argus.nc/le-mag/actualites/alain-prost-pilotera-le-nouveau-dacia-duster-au-trophee-glace-andros-388|access-date=12 shkurt 2021|website=argus.nc|language=fr|archive-date=31 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331053557/https://www.argus.nc/le-mag/actualites/alain-prost-pilotera-le-nouveau-dacia-duster-au-trophee-glace-andros-388|url-status=live}}</ref><ref name = "Andros">''Trophée Andros Championship Standings'', [http://www.prostfan.com/andros03.htm p. 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019101133/http://www.prostfan.com/andros03.htm |date=19 tetor 2006 }}. ProstFan.com (në anglisht). Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Në vitet 2003 dhe 2004, Prost mori pjesë në [[Étape du Tour]].<ref>{{Cite web|author=Patrick François|date=1 shkurt 2005|title=Alain Prost: 12 ans de cyclosport!|url=http://cyclosport.info/alain-prost-12-ans-de-cyclosport/|access-date=12 shkurt 2021|website=Cyclisme Pour Tous|language=fr|archive-date=25 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225101108/http://cyclosport.info/alain-prost-12-ans-de-cyclosport/|url-status=live}}</ref> Prost u bë gjithashtu Ambasador për Uniroyal, një pozicion që do ta mbante deri në maj 2006.<ref>{{Cite web|date=16 korrik 2003|title=Alain Prost, ambassadeur d'Uniroyal|url=https://www.strategies.fr/actualites/marques/r76616W/alain-prost-ambassadeur-d-uniroyal.html|access-date=12 shkurt 2021|website=Stratégies|language=fr|archive-date=22 nëntor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122073134/https://www.strategies.fr/actualites/marques/r76616W/alain-prost-ambassadeur-d-uniroyal.html|url-status=live}}</ref><ref name="Later Life">''Alain Prost Information – Alain's career year by year, 1973–2006'' [http://www.prostfan.com/infos.htm ProstFan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905184626/http://www.prostfan.com/infos.htm |date=5 shtator 2017 }}. Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Prost vazhdoi të garonte në Andros Trophy, duke fituar titullin me Toyotën në vitet 2006–07, 2007–08 dhe me Dacian në vitet 2011–2012.<ref>{{Cite web|author=Joe Rusz|date=10 nëntor 2010|title=Prost Plays it Cool|url=https://www.roadandtrack.com/racing/race-coverage/prost-plays-it-cool|access-date=12 shkurt 2021|website=Road & Track|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|author=Noah Joseph|date=5 shkurt 2012|title=Alain Prost wins ice-racing series in Dacia Lodgy Glace MPV|url=https://www.autoblog.com/2012/02/05/alain-prost-wins-ice-racing-series-in-dacia-lodgy-glace-mpv/|access-date=12 shkurt 2021|website=Autoblog|language=en|archive-date=28 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628084929/https://gum.criteo.com/syncframe?origin=publishertag&topUrl=www.autoblog.com&gdpr=0&gdpr_consent=&us_privacy=1YNN&gpp=DBABBg~BVoIgACA.QA&gpp_sid=8|url-status=live}}</ref><ref>''Trophée Andros Championship Standings'', [http://www.prostfan.com/andros04.htm p. 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019212848/http://www.prostfan.com/andros04.htm |date=19 tetor 2006 }}. ProstFan.com. Marrë më 11 tetor 2006.</ref><ref name="Andros5">''Trophée Andros Championship Standings'', [http://www.prostfan.com/andros05.htm p. 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110014307/http://www.prostfan.com/andros05.htm |date=10 nëntor 2006 }}. ProstFan.com. Marrë më 11 tetor 2006.</ref><ref>[http://www.prostfan.com/20062007.htm Trophée Andros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070101091920/http://www.prostfan.com/20062007.htm |date=1 janar 2007 }}, ProstFan.com. Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Për [[Kampionati Botëror i Formula Një 2010|sezonin 2010 të Formula Një]], rregullorja sportive u ndryshua në mënyrë që një ish-pilot të ishte pjesë e panelit të administratorëve. Prost ishte piloti i parë i tillë që mori këtë rol, në [[Çmimi i madh i Bahreinit 2010|Çmimin e Madh të Bahreinit 2010]].<ref>{{cite news|author=Matt Beer|title=Prost joins stewards for Bahrain|publisher=[[Haymarket Group|Haymarket Publications]]|work=autosport.com|language=en|url=http://www.autosport.com/news/report.php/id/82000|date=11 mars 2010|access-date=11 mars 2010|archive-date=14 mars 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100314141858/http://www.autosport.com/news/report.php/id/82000|url-status=live}}</ref> Prost gjithashtu mori pjesë në Garën e Kampionëve në 2010, një garë e organizuar për legjendat e sportit motorik për të garuar në makina të barabarta.<ref>{{Cite web|date=20 maj 2010|title=Alain Prost for ROC|url=https://timesofmalta.com/articles/view/alain-prost-for-roc.308156|access-date=12 February 2021|website=Times of Malta|language=en|archive-date=2 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202185414/https://timesofmalta.com/articles/view/alain-prost-for-roc.308156|url-status=live}}</ref> Në shkurt 2012, Prost u emërua ambasadori i ri ndërkombëtar i Renault, duke përfaqësuar kompaninë në demonstrime sportive dhe në ngjarje të organizuara ose të ndjekura nga Renaulti.<ref>{{cite web|author=Luke Vandezande|title=Alain Prost Named New Renault Brand Embassador [sic&#93;|url=http://www.autoguide.com/auto-news/2012/02/alain-prost-named-new-renault-brand-embassador.html|publisher=AutoGuide|language=en|date=23 shkurt 2012|access-date=18 tetor 2012|archive-date=28 janar 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130128174700/http://www.autoguide.com/auto-news/2012/02/alain-prost-named-new-renault-brand-embassador.html|url-status=live}}</ref> Prost ka përfunduar dy herë [[Absa Cape Epic]], një garë tetë-ditore me biçikleta malore prej 700 km në [[Republika Jugafrikane|Afrikën e Jugut]]. Ai e përfundoi garën për herë të parë në 2012 me partnerin Sebastien di Pasqua dhe pastaj përsëri në 2013, dhe e nisi por nuk e përfundoi garën në 2014.<ref>{{Cite web|title=Prost/Di Pasqua {{!}} 2014 Absa Cape Epic|url=https://www.cape-epic.com/teams/2014/7473/prost-di-pasqua|access-date=12 shkurt 2021|website=cape-epic.com|language=en|archive-date=5 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205153215/https://www.cape-epic.com/teams/2014/7473/prost-di-pasqua|url-status=live}}</ref> Në tetor 2013, u njoftua se Prost do të bashkonte forcat me ekipin e garave DAMS të [[Jean-Paul Driot]] për të formuar "e.dams", një ekip që do të garonte në Kampionatin FIA Formula E me makina elektrike që nga fillimi i tij në shtator 2014.<ref>{{cite web|url=http://www.fiaformulae.com/en/news/2013/october/alain-prost-jean-paul-driot-team-up-for-formula-e.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924012620/http://www.fiaformulae.com/en/news/2013/october/alain-prost-jean-paul-driot-team-up-for-formula-e.aspx|url-status=dead|archive-date=24 shtator 2015|title=Alain Prost & Jean-Paul Driot team up for Formula E|date=24 tetor 2013|website=[[Kampionati FIA Formula E]]|language=en|access-date=28 qershor 2015}}</ref> Në qershor 2014, ekipi njoftoi se formacioni i tij fillestar i pilotëve do të përbëhej nga [[Nicolas Prost]] dhe [[Sébastien Buemi]].<ref>{{cite web|url=http://www.fiaformulae.com/en/news/2014/june/buemi-prost-sign-for-newly-titled-edams-renault.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706123625/http://www.fiaformulae.com/en/news/2014/june/buemi-prost-sign-for-newly-titled-edams-renault.aspx|url-status=dead|archive-date=6 korrik 2014|title=Buemi & Prost sign for newly-titled e.dams-Renault|date=30 qershor 2014|website=[[Kampionati FIA Formula E]]|language=en|access-date=28 qershor 2015}}</ref> Ekipi fitoi kampionatin e parë të Formula E.<ref>{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/uk-motor-racing-electric-renault-idUKKCN0P80V120150628|title=Renault to invest more in electric series|author=Alan Baldwin|date=28 qershor 2015|author=Ken Ferris|publisher=Reuters|language=en|access-date=28 qershor 2015|archive-date=30 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630231259/http://uk.reuters.com/article/2015/06/28/uk-motor-racing-electric-renault-idUKKCN0P80V120150628|url-status=dead}}</ref> Prost ishte një analist në Channel 4 F1 për sezonin 2016.<ref>{{Cite web|author=Lawrence Barretto|date=8 mars 2016|title=Mark Webber, Alain Prost and Murray Walker join Channel 4 F1 team|url=https://www.autosport.com/f1/news/mark-webber-alain-prost-and-murray-walker-join-channel-4-f1-team-4993194/4993194/|access-date=21 janar 2025|website=Autosport.com|language=en|archive-date=23 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623153424/https://www.autosport.com/f1/news/mark-webber-alain-prost-and-murray-walker-join-channel-4-f1-team-4993194/4993194/|url-status=live}}</ref> Në vitin 2017, Prost u punësua si këshilltar special për Renaultin në Formula Një.<ref>{{cite web|author=Sam Hall|title=Four-time F1 champ Alain Prost signs on to help Renault F1|url=https://www.autoweek.com/racing/formula-1/a1815436/four-time-f1-champ-alain-prost-signs-help-renault-f1/|publisher=Autoweek|language=en|date=23 shkurt 2017|access-date=1 dhjetor 2020|archive-date=1 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123442/https://www.autoweek.com/racing/formula-1/a1815436/four-time-f1-champ-alain-prost-signs-help-renault-f1/|url-status=live}}</ref> Që nga korriku 2019, ai mori një rol drejtor jo-ekzekutiv në Renault Sport. Gjatë garës së 1000të të Formula Një, në Kinë, Prost pati nderin të valëviste flamurin me kuadrata ndërsa piloti i Mercedesit, Lewis Hamilton, kaloi vijën e finishit për të marrë fitoren e tij të 75të në karrierë.<ref>{{cite web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/alain-prost-director-renault-team/4503770/|title=Prost takes non-executive director role with Renault F1 team|author=Adam Cooper|date=30 korrik 2019|website=motorsport.com|language=en|access-date=30 korrik 2019|archive-date=30 korrik 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730075415/https://www.motorsport.com/f1/news/alain-prost-director-renault-team/4503770/|url-status=live}}</ref> Prost vazhdoi rolin e tij brenda ekipit të Formula Një të Renault, i cili u riemërua "Ekipi Alpine F1" në vitin 2021, deri në janar 2022, kur u njoftua largimi i tij nga ekipi.<ref>{{Cite web|title=Alain Prost slams Alpine for 'lack of respect' as departure is announced|url=https://sportslumo.com/f1/alain-prost-slams-alpine-for-lack-of-respect-as-departure-is-announced/|access-date=13 korrik 2023|website=Sportslumo|language=en |archive-date=27 maj 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527093123/https://sportslumo.com/f1/alain-prost-slams-alpine-for-lack-of-respect-as-departure-is-announced/|url-status=live}}</ref> ==Jeta personale== Prost ishte i martuar me Anne-Marie (e lindur më 14 shkurt 1955), por ata u divorcuan pak më vonë. Ata kanë dy djem, Nicolas (i lindur më 18 gusht 1981) dhe Sacha Prost (i lindur më 30 maj 1990).<ref>{{Cite web|date=14 gusht 2020|title=Learn More About Alain Prost's Wife Anne-Marie Prost, Married In 1980|url=https://ecelebritymirror.com/entertainment/alain-prost-wife-anne-marie-prost/|access-date=7 shkurt 2021|website=Ecelebritymirror|language=en|archive-date=2 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102132707/https://ecelebritymirror.com/entertainment/alain-prost-wife-anne-marie-prost/|url-status=live}}</ref> Prost ka edhe një vajzë, Victoria, e lindur në vitin 1996 nga lidhja e tij me Bernadette Cottin.<ref>{{Cite web|date=13 gusht 2020|title=Meet Victoria Prost – Photos Of Alain Prost's Daughter|url=https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/victoria-prost-alain-prost-daughter/|access-date=7 shkurt 2021|website=Ecelebritymirror|language=en|archive-date=2 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102132705/https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/victoria-prost-alain-prost-daughter/|url-status=live}}</ref> Nga viti 2014 deri në vitin 2018, Nicolas garoi në Formula E për [[e.dams Renault]], një ekip i drejtuar pjesërisht nga babai i tij.<ref>''[http://www.prostfan.com/nicolas.htm – Nicolas' career year by year, 2003 – 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416162110/http://www.prostfan.com/nicolas.htm|date=16 prill 2008 }}'', ProstFan.com (në anglisht). Marrë më 17 gusht 2018.</ref><ref>{{Cite web|date=12 June 2018|title=Nico Prost to leave Renault e.dams after New York finale|url=http://www.fiaformulae.com/en/news/2018/june/nico-prost-to-leave-renault-edams-after-new-york|access-date=7 shkurt 2021|website=FIA Formula E|language=en|archive-date=9 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209032835/https://www.fiaformulae.com/en/news/2018/june/nico-prost-to-leave-renault-edams-after-new-york|url-status=live}}</ref> Prost jetoi në qytetin e tij të lindjes, Saint-Chamond, derisa ai dhe ekipi i tij Renault u ndanë në fillim të viteve 1980. Në prill 1983, familja Prost u zhvendos në Sainte-Croix, Zvicër, dhe pak më vonë në Yens, Zvicër. Ata u zhvendosën në Zvicër pasi punëtorët e Renault shkuan në shtëpinë e Prostit në Francë dhe i dogjën dy makina.<ref name="mcbride_nyt_p3"/> Ata jetuan atje deri në nëntor 1999, kur u zhvendosën në Nyon në të njëjtin shtet.<ref>{{cite web|url=http://www.prostfan.com/index.htm|title=Alain Prost Information|website=prostfan.com|language=en|access-date=17 gusht 2006|archive-date=11 maj 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060511200904/http://www.prostfan.com/index.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2013|title=Prost Alain Switzerland|url=https://switzerlandisyours.com/E/celebrities/bios/2.html|access-date=7 shkurt 2021|website=switzerlandisyours.com|language=en|archive-date=27 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210327021759/http://switzerlandisyours.com/E/celebrities/bios/2.html|url-status=live}}</ref> Nëpërmjet Nicolas, Prost ka dy nipër të quajtur Kimi (i lindur në nëntor 2015) dhe Mika (i lindur në dhjetor 2020).<ref>{{Cite web|author=Gabriele Testi|date=18 November 2015|title=È arrivata la "terza generazione" dei... Prost!|url=https://it.motorsport.com/formula-e/news/formula-e-arrivata-la-terza-generazione-dei-prost/658288/|access-date=8 shkurt 2021|website=it.motorsport.com|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20161130052542/http://it.motorsport.com/formula-e/news/formula-e-arrivata-la-terza-generazione-dei-prost/|archive-date=30 nëntor 2016}}</ref><ref>{{Cite web|date=8 janar 2021|title=Nico Prost Bio|url=https://ecelebrityspy.com/wikis/nico-prost-bio-net-worth-career-crash-parents-wife-siblings-wiki|access-date=8 shkurt 2021|website=Nico Prost Bio – Net Worth, Career, Crash, Parents, Wife, Siblings, Wiki {{!}} eCelebritySpy|language=en|archive-date=21 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121230941/https://ecelebrityspy.com/wikis/nico-prost-bio-net-worth-career-crash-parents-wife-siblings-wiki|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|author=Nicholas Prost|date=27 dhjetor 2020|title=Welcome little Mika ❤️ our second son was born today, he is in great form and his mom also. His brother is very happy!|url=https://www.instagram.com/p/CJTwu28AuGI/?hl=en|archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/instagram/nicoprost/2473534946673877384|archive-date=23 dhjetor 2021|language=en|url-access=subscription|access-date=8 shkurt 2021|website=instagram.com}}{{cbignore}}</ref> Nëpërmjet Sachas, ai ka një nip tjetër të quajtur Liam (i lindur në qershor 2018).<ref>{{Cite web|date=13 gusht 2020|title=5 Facts About Alain Prost's Son Sacha Prost|url=https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/5-facts-alain-prost-son-sacha-prost/|access-date=8 shkurt 2021|website=Ecelebritymirror|language=en|archive-date=2 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302233339/https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/5-facts-alain-prost-son-sacha-prost/|url-status=live}}</ref> Në vitin 1986, Prost u dekorua me Legjionin e Nderit nga presidenti francez, [[François Mitterrand]];<ref name="mcbride_nyt_p3" /><ref name=":9"/> ai u gradua nga Kalorës në Oficer në vitin 1993.<ref name=":11">{{Cite web|date=1 janar 1994|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/article_jo/JORFARTI000001319949|title=Article – Décret du 31 décembre 1993 portant promotion et nomination à titre exceptionnel – Légifrance|language=fr|access-date=13 shkurt 2021|website=www.legifrance.gouv.fr|archive-date=27 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227212022/https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/article_jo/JORFARTI000001319949|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=4 janar 1994|title=LÉGION D'HONNEUR Les promotions et les nominations du Nouvel An|url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1994/01/04/legion-d-honneur-les-promotions-et-les-nominations-du-nouvel-an_3793531_1819218.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412041126/https://www.lemonde.fr/archives/article/1994/01/04/legion-d-honneur-les-promotions-et-les-nominations-du-nouvel-an_3793531_1819218.html|archive-date=12 prill 2021|access-date=15 shkurt 2021|website=lemonde.fr|language=fr}}</ref> Përveç kësaj, atij iu dha një OBE nderi Britanik në vitin 1994,<ref name=":13">{{Cite web|date=13 dhjetor 1994|title=FRANCE: ALAIN PROST IS AWARDED BRITISH OBE|url=https://reuters.screenocean.com/record/1011437|access-date=18 shkurt 2021|website=Reuters Archive Licensing|language=en|archive-date=28 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628085426/https://reuters.screenocean.com/record/1011437|url-status=live}}</ref><ref name=":12" /> si dhe Urdhri Brazilian i Kryqit të Jugut në vitin 1999.<ref>{{Cite web|date=26 maj 1999|title=LFL – Produção intelectual – DocReader Web|url=https://www.docvirt.com/docreader.net/docreader.aspx?bib=ACER_LFL_PI&pasta=LFL%20pi%20Lampreia,%20L.%20F.%201999.05.26&pagfis=3117|access-date=19 shkurt 2021|website=docvirt.com|language=pt|archive-date=4 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204222526/https://www.docvirt.com/docreader.net/docreader.aspx?bib=ACER_LFL_PI&pasta=LFL%20pi%20Lampreia,%20L.%20F.%201999.05.26&pagfis=3117|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=19 qershor 2019|title=Embaixador da Suécia no Brasil é condecorado com a Ordem Nacional do Cruzeiro do Sul|url=https://www.swedenabroad.se/pt/embaixada/brasil-bras%C3%ADlia/atual/not%C3%ADcias/embaixador-da-su%C3%A9cia-no-brasil-%C3%A9-condecorado-com-a-ordem-nacional-do-cruzeiro-do-sul/|access-date=19 shkurt 2021|website=Sweden Abroad|language=pt|archive-date=28 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228213242/https://www.swedenabroad.se/pt/embaixada/brasil-bras%C3%ADlia/atual/not%C3%ADcias/embaixador-da-su%C3%A9cia-no-brasil-%C3%A9-condecorado-com-a-ordem-nacional-do-cruzeiro-do-sul/|url-status=dead}}</ref> Ai u përfshi gjithashtu në Sallën e Famës së Sporteve Motorike Ndërkombëtare dhe në Sallën e Famës së FIAs në vitet 1999 dhe 2017 respektivisht.<ref>{{Cite web|title=Alain Prost|url=https://www.motorsportshalloffame.com/inductees/alain-prost/|access-date=15 shkurt 2021|website=International Motorsports Hall of Fame|language=en|archive-date=14 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015831/https://www.motorsportshalloffame.com/inductees/alain-prost/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=5 dhjetor 2017|title=F1 Champions gather in Paris as FIA opens Hall of Fame|url=https://www.fia.com/news/f1-champions-gather-paris-fia-opens-hall-fame|access-date=15 shkurt 2021|website=Federation Internationale de l'Automobile|language=en|archive-date=17 maj 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517124759/https://www.fia.com/news/f1-champions-gather-paris-fia-opens-hall-fame|url-status=live}}</ref> Përveç gjuhës së tij amtare frënge, Prost flet rrjedhshëm edhe [[Gjuha angleze|anglisht]] dhe [[Gjuha italiane|italisht]].<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=GxWnjjoJPqM|title=Intervista ad Alain Prost|author=RMC Motori - Racing Mobilità Curiosità|language=it|date=22 shkurt 2017|access-date=28 tetor 2023|via=YouTube}}{{cbignore}}</ref> Ai luajti veten e tij në serinë vizatimore ''[[Tooned]]'' të McLaren për të përkujtuar 50-vjetorin e themelimit të ekipit.<ref>{{cite web|author1-link=McLaren|title=Tooned 50: The making of (part 2)|website=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=dw2VjijqxOI|language=en|format=video|date=18 nëntor 2013|access-date=2 janar 2025|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143605/https://www.youtube.com/watch?v=dw2VjijqxOI|url-status=live}}</ref> Episodi 5 i sezonit të dytë të serialit tregon një rrëfim të trilluar të sezonit 1984 të Formula Një, i cili ia atribuon dështimet mekanike të Prostit dhe pozicionin e tij të fundit në kampionat gjatë sezonit veprimeve të personazhit Profesor M (i luajtur nga [[Alexander Armstrong]]).<ref>{{cite web|author1-link=McLaren|title=Tooned 50: Episode 5 - The Alain Prost Story|website=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=hxMH9ZKb-Zw|language=en|format=video|date=6 tetor 2013|access-date=2 janar 2025|archive-date=18 janar 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250118030030/https://www.youtube.com/watch?v=hxMH9ZKb-Zw|url-status=live}}</ref> ==Rekordi i garimit== ===Përmbledhja e karrierës=== {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !Sezoni !Seria !Ekipi !Gara !Fitore !Pol pozita !Xh/të shpejta !Podiume !Pikë !Pozicioni |- !rowspan=2|1976 |align=left|[[Formula Renault 2.0 West European Cup|Formule Renault Nationale]] |align=left|[[Oreca|Ecurie Elf]] |13 |12 |10 |11 |12 |112 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[Formula Renault#Championships 2|Challenge de Formule Renault Europe]] |align=left|Equipe Danielson |2 |0 |1 |0 |0 |1 |28të |- !rowspan=2|1977 |align=left|[[Formula Renault#Championships 2|Challenge de Formule Renault Europe]] |align=left| |16 |6 |4 |7 |10 |157 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[1977 European Formula Two Championship|European Formula Two]] |align=left|[[Kauhsen|Willi Kauhsen Racing Team]] |2 |0 |0 |0 |0 |0 |{{abbr|NC|Jo i renditur}} |- !rowspan=5|1978 |align=left|[[French Formula Three Championship|French Formula Three]] |rowspan="4" style="text-align:left"|[[Oreca|Ecurie Elf]] |? |? |? |? |? |? |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1978|Formula Tre Evropiane]] |8 |1 |1 |1 |1 |10 |9të |- |align=left|[[1978 British Formula Three season#BP Super Visco British F3 Championship|Super Visco British Formula Three]] |2 |0 |0 |0 |1 |7 |13të |- |align=left|[[1978 British Formula Three season#Vandervell British F3 Championship|Vandervell British Formula Three]] |1 |0 |0 |0 |1 |18 |9të |- |align=left|[[1978 European Formula Two Championship|European Formula Two]] |align=left|[[Fred Opert|Fred Opert Racing]] |1 |0 |0 |0 |0 |0 |{{abbr|NC|Jo i renditur}} |- !rowspan=3|1979 |align=left|[[French Formula Three Championship|French Formula Three]] |rowspan="3" style="text-align:left"|[[Oreca|Ecurie Elf]] |5 |5 |4 |5 |5 |75 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left nowrap|[[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1979|Formula Tre Evropiane]] |10 |6 |5 |6 |8 |67 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[1979 British Formula Three Championship|British Formula Three]] |1 |0 |0 |0 |0 |4 |12të |- !rowspan=2|1980 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1980|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[McLaren|Team McLaren]] |13 |0 |0 |0 |0 |5 |16të |- |align=left|[[1980 BMW M1 Procar Championship|BMW M1 Procar Championship]] |align=left|[[BMW in motorsport|BMW Motorsport]] |1 |0 |0 |0 |0 |6 |21të |- !1981 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1981|Formula Një]] |align=left|[[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] |15 |3 |2 |1 |6 |43 |5të |- !1982 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1982|Formula Një]] |align=left|[[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] |16 |2 |5 |4 |4 |34 |4të |- !1983 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1983|Formula Një]] |align=left|[[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] |15 |4 |3 |3 |7 |57 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1984 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1984|Formula Një]] |align=left nowrap|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |7 |3 |3 |9 |71.5 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1985 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1985|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |5 |2 |5 |11 |73 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !1986 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1986|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |4 |1 |2 |11 |72 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !1987 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1987|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |3 |0 |2 |7 |46 |4të |- !1988 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1988|Formula Një]] |align=left|[[Honda nē Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[McLaren]] |16 |7 |2 |7 |14 |87 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1989 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1989|Formula Një]] |align=left|[[Honda në Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[McLaren]] |16 |4 |2 |5 |11 |76 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !1990 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1990|Formula Një]] |align=left|[[Scuderia Ferrari]] |16 |5 |0 |2 |9 |71 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1991 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1991|Formula Një]] |align=left|[[Scuderia Ferrari]] |15 |0 |0 |1 |5 |34 |5të |- !1993 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1993|Formula Një]] |align=left|[[Canon Inc.|Canon]] [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]] [[Renault në Formula Një|Renault]] |16 |7 |13 |6 |12 |99 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !2005 |align=left|[[FFSA GT Championship]] |align=left|[[Exagon Engineering]] |11 |1 |2 |0 |3 |104 |11të |- !colspan="10"|{{center|{{small|Burimi:<ref name=":3"/><ref>{{cite web|title=Alain Prost|url=https://www.driverdb.com/drivers/alain-prost/|website=DriverDB|language=en|access-date=5 maj 2022|archive-date=25 maj 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525013731/https://www.driverdb.com/drivers/alain-prost/|url-status=live}}</ref>}}}} |} ===Rezultatet në Formula Tre Evropiane=== (Garat me ''të pjerrta'' tregojnë xhirot e shpejta) {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%" ! Viti ! Ekipi ! Shasia ! Motorri ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! DC ! Pikë |- | [[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1978|1978]] !nowrap| [[Oreca|Ecurie Elf]] !nowrap| [[Martini (cars)|Martini Mk 21B]] !nowrap| [[Renault]] | [[Circuit Zandvoort|ZAN]] | [[Nürburgring|NÜR]] | [[Red Bull Ring|ÖST]] |style="background:#CFCFFF;"| [[Circuit Zolder|ZOL]]<br>{{small|10}} | [[Imola Circuit|IMO]] |style="background:#FFFFFF;"| [[Nürburgring|NÜR]]<br>{{small|DNS}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Dijon-Prenois|DIJ]]<br>{{small|10}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Autodromo Nazionale di Monza|MNZ]]<br>{{small|15}} | [[Autodromo di Pergusa|PER]] |style="background:#EFCFFF;"| [[Circuit de Nevers Magny-Cours|MAG]]<br>{{small|Ret}} | [[Ring Knutstorp|KNU]] | [[Karlskoga Motorstadion|KAR]] |style="background:#DFFFDF;"| [[Donington Park|DON]]<br>{{small|6}} | [[Kassel Airport|KAS]] |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Circuito del Jarama|JAR]]'''''<br>{{small|1}} |style="background:#EFCFFF;"| [[ACI Vallelunga Circuit|VAL]]<br>{{small|Ret}} !9të !10 |- | [[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1979|1979]] !nowrap| [[Oreca|Ecurie Elf]] !nowrap| [[Martini (cars)|Martini Mk 27]] !nowrap| [[Renault]] |style="background:#DFDFDF;"| ''[[ACI Vallelunga Circuit|VAL]]''<br>{{small|2}} |style="background:#FFFFBF;"| [[Red Bull Ring|ÖST]]<br>{{small|1}} |style="background:#FFFFBF;"| '''[[Circuit Zolder|ZOL]]'''<br>{{small|1}} |style="background:#FFFFBF;"| ''[[Circuit de Nevers Magny-Cours|MAG]]''<br>{{small|1}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Donington Park|DON]]<br>{{small|3}} |style="background:#FFFFBF;"| ''[[Circuit Zandvoort|ZAN]]''<br>{{small|1}} | [[Autodromo di Pergusa|PER]] |style="background:#FFCFCF;"| [[Autodromo Nazionale di Monza|MNZ]]<br/>{{small|{{tooltip|DNQ|Eliminated in heat}}}} |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Ring Knutstorp|KNU]]'''''<br>{{small|1}} |style="background:#EFCFFF;"| '''''[[Kinnekulle Ring|KIN]]'''''<br>{{small|Ret}} |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Circuito del Jarama|JAR]]'''''<br>{{small|1}} |[[Kassel Airport|KAS]] |colspan=4| |style="background:#FFFFBF;"|'''1rë''' |style="background:#FFFFBF;"|'''67''' |- !colspan="22"|{{center|{{small|Burimi:<ref name=":3"/>}}}} |} ===Rezultatet në Formula Një=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" |- ! Viti ! Ekipi ! Shasia ! Motorri ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! {{Abbr|WDC|Pozicioni final në kampionatin botëror të pilotëve}} ! [[Lista e sistemeve të pikëve të Kampionatit Botëror të Formula Një|Pikë]]{{efn|name="droppedpoints"|Deri në sezonin 1990, jo të gjitha pikët e fituara nga një pilot kontribonin në shifrën total në renditjen për pilotë. Numrat pa kllapa janë pikët e Kampionatit; numrat në kllapa janë pikët totale të shënuara.<ref>{{cite web|author=Mattijs Diepraam|title=World Championship points systems|url=http://8w.forix.com/6thgear/points.html|website=8W.forix.com|language=en|date=18 janar 2019|access-date=1 dhjetor 2020|archive-date=24 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924032459/http://8w.forix.com/6thgear/points.html|url-status=live}}</ref>}} |- |rowspan="3"| {{F1|1980}} !rowspan="3" nowrap| [[Marlboro]] [[McLaren|Team McLaren]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren M29|M29B]] !rowspan="3" nowrap| [[Ford në Formula Një|Ford]]-[[Cosworth]] [[Cosworth DFV|DFV]] 3.0 [[V8 engine|V8]] |style="background:#dfffdf;"| [[1980 Argentine Grand Prix|ARG]]<br />{{small|6}} |style="background:#dfffdf;"| [[1980 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|5}} |style="background:#fff;"| [[1980 South African Grand Prix|RSA]]<br/>{{small|DNS}} | [[1980 United States Grand Prix West|USW]] |colspan=12| !rowspan="3"| 16të !rowspan="3"| 5 |- !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren M29|M29C]] |colspan=4| |style="background:#efcfff;"| [[1980 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1980 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1980 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfffdf;"| [[1980 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|6}} |style="background:#cfcfff;"| [[1980 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|11}} |style="background:#cfcfff;"| [[1980 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|7}} |colspan=6| |- !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren M30|M30]] |colspan=10| |style="background:#dfffdf;"| [[1980 Dutch Grand Prix|NED]]<br />{{small|6}} |style="background:#cfcfff;"| [[1980 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|7}} |style="background:#efcfff;"| [[1980 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#fff;"| [[1980 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|DNS}} |colspan=2| |- |rowspan="2"| {{F1|1981}} !rowspan="2" nowrap| [[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE20|RE20B]] !rowspan="2" nowrap| [[Renault Sport|Renault]]-[[Gordini]] [[Renault EF-Type engine|EF1]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#efcfff;"| [[1981 United States Grand Prix West|USW]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1981 Argentine Grand Prix|ARG]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |colspan=11| !rowspan="2"| 5të !rowspan="2"| 43 |- !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE30|RE30]] |colspan=5| |style="background:#efcfff;"| [[1981 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1981 French Grand Prix|FRA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| '''[[1981 German Grand Prix|GER]]'''<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1981 Dutch Grand Prix|NED]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1981 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1981 Caesars Palace Grand Prix|CPL]]<br />{{small|2}} | |- | {{F1|1982}} !nowrap| [[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE30|RE30B]] !nowrap| [[Renault Sport|Renault]]-[[Gordini]] [[Renault EF-Type engine|EF1]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| ''[[1982 South African Grand Prix|RSA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1982 Brazilian Grand Prix|BRA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 United States Grand Prix West|USW]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| '''[[1982 Belgian Grand Prix|BEL]]'''<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| [[1982 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>7^†</small> |style="background:#cfcfff;"| '''''[[1982 Detroit Grand Prix|DET]]'''''<br />{{small|NC}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 Dutch Grand Prix|NED]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfffdf;"| [[1982 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|6}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1982 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| [[1982 Austrian Grand Prix|AUT]]<br /><small>8^†</small> |style="background:#dfdfdf;"| '''''[[1982 Swiss Grand Prix|SUI]]'''''<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfffdf;"| '''[[1982 Caesars Palace Grand Prix|CPL]]'''<br />{{small|4}} ! 4të ! 34 |- |rowspan="2"| {{F1|1983}} !rowspan="2" nowrap| [[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE30|RE30C]] !rowspan="2" nowrap| [[Renault Sport|Renault]]-[[Gordini]] [[Renault EF-Type engine|EF1]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#cfcfff;"| [[1983 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|7}} |colspan=15| | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''2të''' | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''57''' |- !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE40|RE40]] | |style="background:#cfcfff;"| [[1983 United States Grand Prix West|USW]]<br />{{small|11}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1983 French Grand Prix|FRA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1983 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| '''[[1983 Monaco Grand Prix|MON]]'''<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1983 Belgian Grand Prix|BEL]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| [[1983 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|8}} |style="background:#dfffdf;"| [[1983 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|5}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1983 British Grand Prix|GBR]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| [[1983 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|4}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1983 Austrian Grand Prix|AUT]]''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1983 Dutch Grand Prix|NED]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1983 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1983 European Grand Prix|EUR]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1983 South African Grand Prix|RSA]]<br />{{small|Ret}} | |- | {{F1|1984}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/2|MP4/2]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| ''[[1984 Brazilian Grand Prix|BRA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1984 South African Grand Prix|RSA]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1984 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| ''[[1984 French Grand Prix|FRA]]''<br />{{small|7}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1984 Monaco Grand Prix|MON]]'''<br /><small>1{{sup|‡}}</small> |style="background:#ffdf9f;"| [[1984 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1984 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|4}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Dallas Grand Prix|DAL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1984 German Grand Prix|GER]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1984 Dutch Grand Prix|NED]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1984 European Grand Prix|EUR]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1984 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| ''' 2të''' |style="background:#dfdfdf;"| ''' 71.5''' |- | {{F1|1985}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/2|MP4/2B]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| ''[[1985 Brazilian Grand Prix|BRA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1985 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|Ret}} | style="background:#000; color:#fff;"| [[1985 San Marino Grand Prix|<span style="color:white;">SMR</span>]]<br />{{small|DSQ}} |style="background:#ffffbf;"| [[1985 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1985 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1985 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1985 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1985 British Grand Prix|GBR]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1985 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1985 Austrian Grand Prix|AUT]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1985 Dutch Grand Prix|NED]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| [[1985 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffdf9f;"| '''''[[1985 Belgian Grand Prix|BEL]]'''''<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1985 European Grand Prix|EUR]]<br />{{small|4}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1985 South African Grand Prix|RSA]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1985 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''73 (76)''' |- | {{F1|1986}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/2|MP4/2C]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#efcfff;"| [[1986 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1986 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| [[1986 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1986 Monaco Grand Prix|MON]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| ''[[1986 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|6}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1986 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1986 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1986 German Grand Prix|GER]]<br /><small>6^†</small> |style="background:#efcfff;"| [[1986 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1986 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|1}} | style="background:#000; color:#fff;"| [[1986 Italian Grand Prix|<span style="color:white;">ITA</span>]]<br />{{small|DSQ}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| [[1986 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''72 (74)''' |- | {{F1|1987}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/3|MP4/3]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| [[1987 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1987 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| [[1987 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>9^†</small> |style="background:#ffdf9f;"| [[1987 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1987 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| [[1987 German Grand Prix|GER]]<br /><small>7^†</small> |style="background:#ffdf9f;"| [[1987 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1987 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|6}} |style="background:#cfcfff;"| [[1987 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|15}} |style="background:#ffffbf;"| [[1987 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1987 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| ''[[1987 Japanese Grand Prix|JPN]]''<br />{{small|7}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|Ret}} ! 4të ! 46 |- | {{F1|1988}} !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/4|MP4/4]] !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Honda RA16 engine|RA168E]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| [[1988 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1988 San Marino Grand Prix|SMR]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| [[1988 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1988 Mexican Grand Prix|MEX]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1988 Detroit Grand Prix|DET]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1988 French Grand Prix|FRA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1988 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1988 Hungarian Grand Prix|HUN]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1988 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1988 Portuguese Grand Prix|POR]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1988 Spanish Grand Prix|ESP]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 Japanese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1988 Australian Grand Prix|AUS]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| '''2të''' |style="background:#dfdfdf;"| '''87 (105)''' |- | {{F1|1989}} !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/5|MP4/5]] !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Honda V10 engine|RA109E]] 3.5 [[V10 engine|V10]] |style="background:#dfdfdf;"| [[1989 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1989 San Marino Grand Prix|SMR]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1989 Monaco Grand Prix|MON]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1989 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|5}} |style="background:#ffffbf;"| [[1989 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| '''[[1989 Canadian Grand Prix|CAN]]'''<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1989 French Grand Prix|FRA]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1989 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1989 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1989 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|4}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1989 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1989 Italian Grand Prix|ITA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1989 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1989 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| ''[[1989 Japanese Grand Prix|JPN]]''<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1989 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''76 (81)''' |- |rowspan="2"| {{F1|1990}} !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari]] !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 641|641]] !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari V12 F1 engine#3.5 L engine (1989–1994)|036]] 3.5 [[V12 engine|V12]]<br>[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari V12 F1 engine#3.5 L engine (1989–1994)|037]] 3.5 [[V12 engine|V12]] |style="background:#efcfff;"| [[1990 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| [[1990 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|4}} |style="background:#efcfff;"| [[1990 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|Ret}} |colspan=12| | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''2të''' | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''71 (73)''' |- !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 641|641/2]] |colspan=4| |style="background:#dfffdf;"| [[1990 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|5}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1990 Mexican Grand Prix|MEX]]''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| [[1990 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|4}} |style="background:#efcfff;"| [[1990 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1990 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1990 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1990 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1990 Japanese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1990 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|3}} |- |rowspan="2"| {{F1|1991}} !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari]] !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 642|642]] !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari V12 F1 engine#3.5 L engine (1989–1994)|037]] 3.5 [[V12 engine|V12]] |style="background:#dfdfdf;"| [[1991 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1991 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|4}} |style="background:#fff;"| [[1991 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|DNS}} |style="background:#dfffdf;"| ''[[1991 Monaco Grand Prix|MON]]''<br />{{small|5}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|Ret}} |colspan=10| !rowspan="2"| 5të !rowspan="2"| 34 |- !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 643|643]] |colspan=6| |style="background:#dfdfdf;"| [[1991 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1991 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1991 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1991 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1991 Japanese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|4}} | [[1991 Australian Grand Prix|AUS]] |- | {{F1|1993}} !nowrap| [[Canon (kompani)|Canon]] [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]] [[Renault në Formula Një|Renault]] !nowrap| [[Williams F1|Williams]] [[Williams FW15C|FW15C]] !nowrap| [[Renault Sport|Renault]] [[Renault RS engine#Naturally-aspirated V10 engines|RS5]] 3.5 [[V10 engine|V10]] |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1993 South African Grand Prix|RSA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| '''[[1993 Brazilian Grand Prix|BRA]]'''<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| '''[[1993 European Grand Prix|EUR]]'''<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1993 San Marino Grand Prix|SMR]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 Spanish Grand Prix|ESP]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| '''''[[1993 Monaco Grand Prix|MON]]'''''<br />{{small|4}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 Canadian Grand Prix|CAN]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1993 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 British Grand Prix|GBR]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 German Grand Prix|GER]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| '''''[[1993 Hungarian Grand Prix|HUN]]'''''<br />{{small|12}} |style="background:#ffdf9f;"| '''''[[1993 Belgian Grand Prix|BEL]]'''''<br />{{small|3}} |style="background:#cfcfff;"| '''[[1993 Italian Grand Prix|ITA]]'''<br /><small>12^†</small> |style="background:#dfdfdf;"| [[1993 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| '''''[[1993 Japanese Grand Prix|JPN]]'''''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1993 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''99''' |- !colspan="22"|{{center|{{small|Burimi:<ref name=":3"/><ref name="espn">{{cite web|url=http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/driver/1058.html|title=Alain Prost: F1 Driver Profiles|publisher=ESPN F1|language=en|access-date=23 shkurt 2018|archive-date=23 shkurt 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180223232232/http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/driver/1058.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Alain Prost – Involvement|language=en|url=https://www.statsf1.com/en/alain-prost/engagement.aspx|publisher=StatsF1|access-date=1 dhjetor 2020|archive-date=26 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072211/https://www.statsf1.com/en/alain-prost/engagement.aspx|url-status=live}}</ref>}}}} |} ^† Nuk e përfundoi garën por u rendit pasi kishte plotësuar më shumë se 90% të distancës së garës.<br> ^‡ Gara u ndal me më pak se 75% të xhirove të kryera. Janë dhënë vetëm gjysmat e pikëve. <references group="lower-alpha"/> ==Referime== {{Reflist|2}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.prostfan.com/ prostfan.com - Alain Prost fansite] * [http://www.prostfan.com/senna2.htm Interview with Alain Prost about Ayrton Senna] * [http://www.ddavid.com/formula1/shu_bio.htm Top lista Formula 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050903004816/http://www.ddavid.com/formula1/shu_bio.htm |date=3 shtator 2005 }} {{F1 kampionët}} [[Kategoria:Sportistë francezë]] [[Kategoria:F1 pilotë]] [[Kategoria:Lindje 1955]] [[Kategoria:Pilotë francezë në Formula Një]] {{sport-cung}} t0ipqv2aaebfwvwm0o33mseycska7tt 1 7372 3058934 3030731 2026-10-23T04:16:14Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Faqja kryesore]] 3058934 wikitext text/x-wiki {{arkivi}} == Faqja kryesore: logo apo figurë? == O plako ajo figura e wikipedias te faqja e pare sikur sme duket gje, eshte pak sa e madhe dhe ka backgroundin e bardhe cka sshkon fare me background e tabeles per mendimin tim. Si thoni? [[Përdoruesi:Joni]] :Edhe mua s'me duket mire se eshte perdorur si logo nje here. [[Përdoruesi:Dori|Dori]] | [[Përdoruesi diskutim:Dori|Diskutim]] 2005 Mars 20 17:10 (UTC) :Po mire pra si ta keni qefin, hiqeni dhe lejeni thate. [[Përdoruesi:Uni|Uni]] | [[Përdoruesi diskutim:Uni|Diskutim]] 2005 Mars 20 :Vendosa logon e Wikimedias. Une s'marr vesh nga HTML-i dhe s'di si ta rregulloj ngjyren e sfondit. [[Përdoruesi:Dori|Dori]] | [[Përdoruesi diskutim:Dori|Diskutim]] 2005 Mars 20 21:12 (UTC) :O uno pa stres mo plak, do gjejme kombinimin me te mire. Per mendimin tim nuk kemi pse te veme as wikipedia as wikimedia ne faqen e pare. Faqja e pare duhet te jete faqja e pare e nje enciklopedie dhe te tregoje shkurt se ceshte wikipedia per mendimin tim. Shpjegimet per wikipedia/wikimedia behen ne faqe te tjera besoj. Gjithashtu jam dakort qe eshte pak si e thate po do mendoja qe ta thyejme kete thatesire mos te veme nje logo po te veme nje featured article (qe sdi ta bej) dhe ky artikull te shoqerohet me nje foto. Per mua ideja e te pasurit logo ne faqe te pare seshte e mire. :Tek Wikipedia ne anglisht, atehere kur s'kishte akoma shume artikuj, ishte shprehje qe gjithmone duhet lene dicka pa u bere ne menyre qe te nxiten redaktuesit e rinj per te bashkepunuar ne projektin. Meqense Wikipedia ne shqip eshte akoma e vogel, mendoj se eshte mire qe te mos merakosemi si shume per gjerat e vogla. [[Përdoruesi:Dori|Dori]] | [[Përdoruesi diskutim:Dori|Diskutim]] 2005 Mars 21 01:12 (UTC) :Perderisa nuk kemi vendosur nese do jete logo apo jo, bera nje prove dhe hapa nje faqe te re me titullin "figura e dites". Figuren e dites mund ta integrojme ne faqen kryesore lart majtas, pa qene nevoja te ndryshojme faqen kryesore. Na mjafton pastaj vetem te bejme ndryshimin e thjeshte tek figura e dites, e cila do te shfaqet dhe ne faqen kryesore. Si mendoni? A mund ta beje njeri lidhjen tek faqja kryesore? [[Përdoruesi:Uni|Uni]] | [[Përdoruesi diskutim:Uni|Diskutim]] 2005 Prill 3 13:20 (UTC) ::Mua me pelqen figura e dites me shume. Do zgjedhim po ate figure nga commons, apo cfare t'i teket atij qe e ndryshon? [[Përdoruesi:Dori|Dori]] | [[Përdoruesi diskutim:Dori|Diskutim]] 2005 Prill 3 15:18 (UTC) ::Edhe une per figuren e dites, po mendoja njehere per njehere ta kemi nga commons pastaj kur te kemi me shume figura shqiptare e bejme vete stampen. [[Përdoruesi:Joni|Joni]] 2005 Prill 3 20:20 (UTC) ::Mire eshte figura e dites, por ekziston dhe nje forme tjeter e prezantimit te saj me ane te artikullit te dites, i cili pervec figures ben dhe nje shpjegim te vogel te saj. Edhe dicka tjeter, [[Figura e ditës]] ne faqen kryesore me duket pak e madhe, dhe ndryshimi i madhesise se saj ne formen ekzistuese pak i veshtire. Permasa e figures tek [[Wikipedia:Artikulli i ditës]] (96px deri 128px) mund te ndryshohet pa problem here pas here, nderkohe qe permasat e tabeles qendrojne konstante. [[Përdoruesi:Uni|Uni]] 2005 Prill 9 08:35(UTC) ::Edhe une jam i keti mendimi --[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2005 Prill 9 08:47 (UTC) == Emertimi i artikujve == O doro ketu eshte bere nje perzierje e emrave te artikujve, ca te shquar "Shqiperia", ca te pashquar "Vere" . Besoj eshte me mire ta vendosim ne cilen trajte do jete titulli . [[Përdoruesi:Xhamlliku|Xhamlliku]] :Hi Xhamlliku, kjo eshte e vertete per trajten e shquar/te pashqur, pashe qe Dori tek Kuvendi mendonte se ishte me mire trajta e shquar dhe une kete mendoj, ama gjithmone do ishte mire te behej dhe nje faqe percjellese nga e pashquara. [[Përdoruesi:Joni]] :Po ashtu mendoj. Thjesht duhet te zjedhim njeren, dhe trajta e shquar sikur tingellon me mire per tituj. [[Përdoruesi:Dori|Dori]] | [[Përdoruesi diskutim:Dori|Diskutim]] 2005 Mars 20 02:33 (UTC) == Perdorimi i germave te alfabetit == O milet duhet qe artikujt t'i shkruajme ashtu sic duhet me ë-ra. [[Përdoruesi:Xhamlliku|Xhamlliku]] :Ke te drejte, por me shume rendesi ka qe te shkruhen artikujt se pastaj edhe rregullohen ato. Gjeja me e bezdisshme eshte krijimi i faqeve percjellese se ka shume kombinime. Por pu s'u vune faqet percjellese ka mundesi qe te krijohen disa kopje te artikujve. [[Përdoruesi:Dori|Dori]] | [[Përdoruesi diskutim:Dori|Diskutim]] 2005 Mars 20 02:33 (UTC) :Ke te drejte, une kam bere njehere gabim sepse e kam riemeruar ne vend qe ta "zhvendosja". xhami == Wikipedia shqiptare == Me duket se ky projekt nuk eshte projekte shqiptare (edhe pse per te punojne shqiptaret) por ne gjuhen shqipe. Ndofta po ja teproje po kjo eshte e verteta. :E vertete eshte qe se kemi shpikur ne po kshu quhet "projekti indian" apo "projekti shqiptar".[[Përdoruesi:Joni|Joni]] :: Shume mire qe bjen njoni ne bunare po done edhe ti me ra? --[[Përdoruesi:Dan|Dan]] 2005 Mars 20 22:28 (UTC) :::??[[Përdoruesi:Joni|Joni]] :Ke te drejte, nuk eshte projekt shqiptar, por projekt qe zhvillohet me nga shqiptaret dhe per shqiptaret meqense eshte ne shqip. Projekti i Wikipedias eshte nderkombtar dhe ndergjuhesor. Ky ne shqip eshte pjese i projektit me te madh i cili i perket tere botes. [[Përdoruesi:Dori|Dori]] | [[Përdoruesi diskutim:Dori|Diskutim]] 2005 Mars 21 01:12 (UTC) ::Wikinjerez, përgëzime për faqen kryesore. Duket me e bukur. Më dukej se ajo e para ishte ''message overload'', e ne duhet të synojmë ka e më e thjeshta për ti tërhequr njerzit ketu (ndoshta edhe ndonje fotografi e vockel), gjithmonë duke ofruar vegeza per ata qe kerkojne me shume. Lori, me vjen mire qe ja rikthyer. I shpjegova edhe Jonit se kam punuar nje banner ne Flash, nese e kerkon dikush nje gje te tille '''per tu lidhur ketu'''. Jon & Wikinjerez tjere, Wikipedia duhet te jete shqiptare. Artikulli mbi Fotografine ishte shume i mire, ama nuk e permendte aspak Kel Marubin psh. Vogelsira si keto do ta bejne Wikipedian SQ enciklopedi shqipare ne vend se enciklopedi ne shqip. :::[[Përdoruesi:Arianit|Arianiti]] 2005 Mars 21 05:38 (UTC) :::Arianit jam hsume dakort me punen e marubit ama une skam shume info te shkruajtura per te dhe dijet e mija mbi Marubet kufizohen ne dije te pergjithshme prandaj bera vetem perkthimin![[Përdoruesi:Joni|Joni]] :::Sa me shume shqiptare te vijne aq me mire. P.S. une jam '''D'''ori :) [[Përdoruesi:Dori|Dori]] | [[Përdoruesi diskutim:Dori|Diskutim]] 2005 Mars 21 05:48 (UTC) == Wikipedia ne gjuhet tjera == Propozoje qe informimi i lexusve mbi Wikipedia ne gjuhet tjera te ri-rradhitet simbas rendesise se gjuhes per lexuesin shqipfoles ose simbas numrit te artikujve. == Shfletimi i fletave nga lexuesit == Per arsye se shumica e lexuesve shqiptare ne nje menyre e kane te kufizuar shpejtesin e shletimit te fletave kisha propuzuar qe se paku fleta e pare te jete e vogel ( me pake bajt d.m.th sa me pake foto e grafikone). == Pushime == Une qe neser deri te premten nuk do kem akses interneti po do mundohem te perkthej artikuj dhe ti ulopadoj kur te kthehem. Deri athere pune te mbare! [[Përdoruesi:Joni|Joni]] :Back!!! [[Përdoruesi:Joni|Joni]] == Pyetje == Me duket se ne shqip eshte Agrikultura dhe jo Agrokultura. Eshte ne faqen kryesore dhe nuk me duket e vendit ta redaktoj pa marre ndonje mendim tjeter. Per me teper kam frike se zhduket i gjithe artikulli lidhur me te. [[Përdoruesi:Nervi modest|nervi_modest]] 2005 Mars 25 18:34 (UTC) :Ne fjalorin e gjuhes shqipe 1980 po shkruah Agronomi,-a f.Shkence qe studion igjet e puimit te tokes dhe te prodhimit bujqesore; bazat shkencore te prodhimit bujqesor. perdoruesi Hipi Zhdrii ::Lej punte e Fletes se pare per Dorin e korigjoje permbajtjet ku bohesh nervoze shume per shkronjat "e" me dy pika ose qysh ke qefe ti "ë". perdoruesi Hipi Zhdripi ::Mire, atehere ta ndryshoje njeri ne agronomi.Kete komentin e dyte nuk e mora vesh.?? [[Përdoruesi:Nervi modest|nervi_modest]] 2005 Mars 26 00:20 (UTC) :::Me nje diskutim Dori e ka thene mendimin per kete se edhe ne gjuhen angleze ... mos ta zgjase mos humbe kohe per Faqen e Pare se e permisone dikush qe nuk eshte aktiv ose ndonje kalimtare. Ti nuk je tani kalimtare. perdoruesi Hipi Zhdripi :Tani per tani faqja kryesore eshte e lire dhe mund ta redaktoje kush te deshiroje (me vone mund te mbrohet nese ka vandalizma). [[Përdoruesi:Dori|Dori]] | [[Përdoruesi diskutim:Dori|Diskutim]] 2005 Mars 27 19:59 (UTC) ::Ne nje pjese te flete po me duket ka vandalizma (nese ka nevoje). Perdoruesi Hipi Zhdripi :::Po u bllokua, vetem administruesit mund ta redaktojne, prandaj them eshte me mire te mos bllokohet tani per tani. [[Përdoruesi:Dori|Dori]] | [[Përdoruesi diskutim:Dori|Diskutim]] 2005 Prill 3 15:41 (UTC) == Dorzimi dhe terheqja e figurave == Si behen upload figurat? :Majtas tek "Jepni Skedar" Duhet te jesh logged in qe ta besh ket gje kam pershtypjen [[Përdoruesi:Joni|Joni]]! ::vazhdimi i diskutimit per kete teme gjendet [[Wikipedia:Kuvendi|ketu]] - --[[Përdoruesi:Dan|Hipi Zhdripi]] 2005 Prill 5 04:19 (UTC) == Pastrimi i fletes == Me duket se eshte koha te behet pastimi i kesaj flete. Eshte mire te lihen vetem diskutimet informative per lexuesit kalimtare. perdoruesi Hipi Zhripi == Artikull i ri == Si bohen kta artikujt e rinj mer jahu se te ajo englezja thote fillo artikulling kurse ketu thote vetem jep skedar. :???--[[Përdoruesi:172.182.53.92|172.182.53.92]] 2005 Prill 1 19:42 (UTC) ::Per te krijuar nje artikull te ri fusni adresen http://sq.wikipedia.org/EMRI I ARTIKULLIT [[Përdoruesi:Joni|Joni]] 2005 Prill 2 01:03 (UTC) :Ose po pertove, shtype titullin tek kutiza majtas dhe shtyp Shko. Po s'pati artikull filloje duke ndjekur lidhjen "filloni një artikull me këtë titull" (por bej dhe nje kerkim per te qene me i sigurt qe s'eshte krijuar akoma). [[Përdoruesi:Dori|Dori]] | [[Përdoruesi diskutim:Dori|Diskutim]] 2005 Prill 2 04:38 (UTC) == Wikimania 2015 scholarships == Dear Wikimedians, Wikimedia Polska Association will fund up to two international scholarships to this year's Wikimania conference, to take place in Mexico City, on July 15-19, 2015, covering air fare, conference fee, accomodation and insurance. See [https://pl.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2015/regulamin/en here] for information on how to apply for the scholarship, what the requirements are and how to contact us. Feel free to distribute this message to any relevant Wiki pages and mailing lists. On behalf of the WIkimedia Polska Scholarship Commitee, [[Përdoruesi:Wpedzich|Wpedzich]] ([[Përdoruesi diskutim:Wpedzich|diskutimet]]) 24 Shkurt 2015 20:06 (CET) :Dear Wikimedians, Wikimedia Polska Association has made a decision to fund two more scholarships for this year’s Wikimania, to be hosted in Mexico City 15-19 July 2015. The procedure is identical to the one described [[:pl:chapter: Wikimania 2015/regulamin/en|here]], so if you have not applied, but meet the criteria and would like to attend WIkimedia’s biggest international event, please submit your application until April 23, midnight. Kind regards, [[Përdoruesi:Wpedzich|Wpedzich]] ([[Përdoruesi diskutim:Wpedzich|diskutimet]]) 19 prill 2015 09:36 (CEST) == Wikipedia në facebok == * Përshendetje, kam vërejt se Wikipedia në disa gjuhë është lidhur me link me facebuk. Kishim mund edhe ne të bëjmë një gjë të tillë. Unë kaher e kam hap në fc Wikipedian , nga kjo faqe mund ti shpërndajmë artikujt e rinj, gjë që kishte me ndiku në popullarizimin e Wikipedisë në shqip. Ja linku në fc.https://www.facebook.com/pages/Wikipedia-shqip/136582223049727?fref=ts. punë të mbarë.--[[Përdoruesi:Planeti|Planeti]] ([[Përdoruesi diskutim:Planeti|diskutimet]]) 15 mars 2015 22:42 (CET) == Aprovim nga admin == Kam vënë re se kur e shikon faqen kryesore si jo i regjistruar, pra si vizitor normal, në seksionin e lajmeve del një version i vitit 2013. Pra seksioni i lajmeve nëse nuk je "i futur" me një llogari, nuk është i aktualizuar. Besoj se duhet ndonjë aprovim nga admini, meqë unë si kontrollor nuk paskam autorizim për ta aprovuar.--[[Përdoruesi:Mr. Pseudo|<span style="background-color:olive;color:inherit;"> '''Mr. Pseudo''' </span>]] [[Përdoruesi diskutim:Mr. Pseudo |'''diskuto''']] 15 mars 2015 22:57 (CET) == Wikimania 2016 scholarships == Dear Wikimedians, As every year, Wikimedia Polska Association is accepting scholarship requests for this year’s Wikimania, to be held at the Italian town of Esino Lario, June 22-28. The scholarship encompasses travel expenses, accomodation, insurance and the possible conference fee. Please submit your requests by email to wikimania@wikimedia.pl from March 14, 00:00:01 (CET) by March 27, 23:59:59 (CET). Up to two international scholarships will be funded. The scholarship request, submitted in English or Polish, ought to contain: * short description of your activity within the Wikimedia movement, your real name, your global username or local usernames, Wikimedia activity outside project editing (including local chapter activity), prior input into the Wikimedia conferences, especially international ones; * information about your desired participation in the conference: planned or submitted lectures or other activities during Wikimania or its associated events; * information about your forecast activity in pre- and post-conference activities, with the justification for participating in these non-core conference activities; * declaration of your command of English sufficient to actively participate in the conference; * information about the international airport closest to your place of residence; * declaration of being 18 years or older; in case of younger applicants, 16-18, a scan of a parent’s or legal guardian’s consent to the participation in the conference; * the information on citizenship(s) held; * agreement to provide and process your personal data (name, address, bank account details, passport number) if the scholarship is granted. '''Please, do not provide these personal details in the application itself, apart from your real name.''' On the behalf of the Scholarship Commitee, [[Përdoruesi:Wpedzich|Wpedzich]] ([[Përdoruesi diskutim:Wpedzich|diskutimet]]) 13 mars 2016 20:48 (CET) == Fix == Fix: :<code><nowiki><div style="clear:both;" /></nowiki></code> ::--> :<code><nowiki><div style="clear:both;"></div></nowiki></code> *(<small>[[:Kategoria:Faqet përdorin tag HTML mbyllës jo të sakt]]</small>) [[Përdoruesi:Xaosflux|Xaosflux]] ([[Përdoruesi diskutim:Xaosflux|diskutimet]]) 27 tetor 2016 05:32 (CEST) :{{re|Xaosflux}} Thanks.--[[Përdoruesi:Liridon|Liridon]] ([[Përdoruesi diskutim:Liridon|diskutimet]]) 27 tetor 2016 11:07 (CEST) == Wikimania 2017 scholarship programme == Following the tradition of previous years, Wikimedia Polska Association has launched the ’’’Wikimania 2017’’’ scholarship programme. One international scholarship will be awarded this year, for the conference which will take place in Montreal, Canada, August 9-13. If you meet the requirements described in the [[:pl:chapter:UZ 2017-15/załącznik/en|ruleset]], you may submit your application by April 7, 2017 to the email address provided in the ruleset. With kind regards, [[Përdoruesi:Wojciech Pędzich|Wojciech Pędzich]] ([[Përdoruesi diskutim:Wojciech Pędzich|diskutimet]]) 21 mars 2017 18:22 (CET) == Kërkesë redaktimi më 18 prill 2020 == Përshëndetje, Do të doja të më jepej mundësia për të redaktuar këtë faqe. Ndërkohe po korrigjoj disa gabime drejtshkrimi etj. që vërejta: Ju nuk keni leje për redakto këtë faqe, për këtë arsye: '''Duhet''': Ju nuk keni leje për '''të redaktuar''' këtë faqe, për këtë arsye: Kjo faqe është gjysëm (duhet: '''gjysmë''') e mbrojtur dhe mund të redaktohet vetëm nga përdoruesit e regjistruar. Pse kjo faqe është e mbrojtur? Ndërkohë që pjesa më e madhe e artikujve mund të redaktohen nga kushdo, ndonjëherë gjysëm-mbrojtja (duhet: '''gjysmë-mbrojtja''' është e nevojshme për të parandaluar vandalizmin (duhet: '''vandalizimin''') e faqeve popullore. Arsyeja për mbrojtjen e kësaj faqeje mund të gjendet tek regjistri i mbrojtjes. Nëse në regjistër nuk ka të dhëna për këtë, atëherë faqja mund të jetë zhvendosur pasi është mbrojtur. Çfarë mund të bëj unë? Në se keni një llogari përdoruesit (duhet: '''përdoruesi'''), si fillim hyni. Nëse nuk keni një llogari, ju mund ta krijoni; pas 4 ditësh dhe 10 redaktimeve, ju do të keni mundësi të redaktoni faqet gjysëm (duhet: '''gjysmë''') të mbrojtura. [[Përdoruesi:Empathictrust|Empathictrust]] ([[Përdoruesi diskutim:Empathictrust|diskutimet]]) 18 prill 2020 18:51 (CEST) :{{@|Empathictrust}} përshëndetje! :) :Të falënderoj që merr mundimin për të rregulluar gabime të tilla drejtshkrimore. Gabimi që ti përmend në fakt është diku tjetër dhe jo te faqja kryesore në vetvete. Nëse s'gabohem nga përshkrimi yt, duhet të bëhet fjalë për mesazhin që i del kujtdo në lidhje me faqet e gjysmëmbrojturat. Mesazhet e sistemit mund të redaktohen vetëm nga administratorët. Do ta shoh e do të mundohem ta korigjoj personalisht. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 18 prill 2020 19:00 (CEST) ::Shume faleminderit Klein! – [[Përdoruesi:Empathictrust|Empathictrust]] ([[Përdoruesi diskutim:Empathictrust|diskutimet]]) 18 prill 2020 19:11 (CEST) :::::{{@|Empathictrust}} siç dyshoja, bëhet fjalë për atë mesazh. Mesazhi ka probleme të përgjithshme se lajmëron për gjysmëmbrojtje kur në fakt faqja gëzon mbrojtje të plotë. Do të rishihen në një të ardhme të afërt mesazhe të tilla në seri, sepse jane disa që vuajnë nga probleme të ngjashme. Ndërkohë, nëse dëshiron të ndihmosh për kontrollimin e rregullimin e gabimeve të tjera të ngjashme, mund të shikosh listën e [[Speciale:PendingChanges|faqeve me ndryshime në pritje]]. Këtu mjaftojnë privilegjet e kontrolluesit, jo ato të administratorit, për të punuar, privilegje që ti i gëzon tashmë. Është punë me përgjegjësi por meqë shprehe vullnetin e mirë për të ndihmuar dhe këtu, s'besoj se do të ketë probleme. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 18 prill 2020 19:20 (CEST) == I'd like to help out == But I don't speak Albanian. What should I do? [[Përdoruesi:IllogicMink|IllogicMink]] ([[Përdoruesi diskutim:IllogicMink|diskutimet]]) 16 Maj 2015 12:58 (CEST) == Redaktoret kontrolluesit == Ku jane redaktoret / kontrolluesit. po bej editime ne disa artikuj dhe me vite nuk jane kontrolluar. == Pusi i Zi apo Syri Kaltër, Theth, Shkodër == Thethi është një krahinë piktureske, në veri të Shqipërisë, zona e Shalës, distrikti Shkodër…, ku kësaj zone i ndodhet edhe i quajturi "Syri i Kaltër"... Emërtimi "Syri i Kaltër" nuk ka shumë kuptim në të vënën dhe për nga karakteristikat e veta. Sidoqoftë mania e disave për vendosje emërash 'madhështor', mbetet diçka qesharake… Pra, emëri i vërtetë i të quajturit Syri i Kaltër është diçka jo e traditës dhe, sipas vëndalinjëve, kjo mbledhje uji quhet "Pusi i Zi"... Pusi i Zi është një pellg lumor në Lumin e Zi, i ndodhur në Kaprre të poshtme të zonës së Thethit, por që mbushet me uji nga prurjet e lumit të Kaprres së Sipërme. Uji kalon përmes një ngushtice gurësh, për t'u derdhur me forcë, në formë katarakti të vogël, nga një lartësi prej 3 metrash. Thellësia e ujit brënda kësaj grope, varjon nga 25 cm deri në 3 m, ku më e thella arrinë në 5 m. Sipërfaqja e uji afërsisht është në rreth 100 m². Gjatë verës shtrati i Lumit të Zi shterron, pasi përbëhet nga zall guri. Uji nuk arrinë as në afërsi të Ndërlysajt… Sidoqoftë në vënde-vënde, krijohen pellgje ujërash të kthjelltë, ku lahen njerëzia. Uji mbetet sidomos në të grryerat e shkambijëve të mëdhenjë, nën hije, duke ruajtur freskinë e tij. als55 / 4 Gusht 2022 [[Përdoruesi:Adrian LUKA|Adrian LUKA]] ([[Përdoruesi diskutim:Adrian LUKA|diskutimet]]) 7 gusht 2022 13:57 (CEST) == Kërkesë redaktimi më 29 tetor 2022 == Do të doja të mundja të redaktoja në Faqen kryesore edhe ndoshta mund të bëja diçka që ta përditësoja atë me ndërfaqen e përdoruesit (UI) të re të Wikipedias, siç kanë bërë në Wikipedia Greqisht ose Wikipedia Frëngjisht.--[[Përdoruesi:Shkodranci|Shkodranci]] ([[Përdoruesi diskutim:Shkodranci|diskutimet]]) 29 tetor 2022 17:39 (CEST) :Përse u bë ky ndryshim? Unë mendoj se versioni tjetër, d.m.th. ai në modelin e Wikipedias Angleze dhe Italiane, ishte më i navigueshëm. [[Përdoruesi:Everm4e|Everm4e]] ([[Përdoruesi diskutim:Everm4e|diskutimet]]) 7 nëntor 2022 05:42 (CET) ::[[Përdoruesi:Everm4e|Everm4e]], @[[Përdoruesi:Shkodranci|Shkodranci]], përshëndetje! {{smiley|:-)}} Ndryshimi nuk u krye nga "ne", domethënë nga administratorët e Wikipedia-s shqip. Është pjesë e përditësimeve që ka disa vite që diskutohet për UI-n botëror të Wikipedia-s, pra është në nivel botëror. Ndryshime të tilla kryhen gradualisht, në fillim vetëm në disa projekte të vogla, pastaj te të gjitha projektet e vogla (ku bën pjesë dhe Wikipedia shqip) dhe më pas te Wikipedia-t e mëdha (ku bëjnë pjesë ato që janë përmendur më sipër).<br style="margin-bottom:0.5em"/>Diskutimi për ndryshime të tilla vazhdon dhe po të doni dhe ju mund të merrni pjesë në to. Për t'u përfshirë, për të lexuar më shumë informacion pse erdhi ky ndryshim, çfarë synohet dhe madje për të kuptuar dhe si mund të ktheni pamjen e vjetër nëse dëshironi, mund të lexoni këtu: [[:mw:Reading/Web/Desktop Improvements]]<br style="margin-bottom:0.5em"/>(Për lehtësi po ju them se pamja e vjetër mund të kthehet për ju individualisht duke zgjedhur ''Vector Legacy'' te parapëlqimet për ''skins''. Por do të ishte me mend të lexonit faqen më sipër para se të veproni.)<span id="Klein_Muçi:1667909357800:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 8 nëntor 2022 13:09 (CET)</span> == main page redo == hi @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]]. Just to be clear. This is what it sort of will look like after my changes. * https://phabricator.wikimedia.org/F37130902 * https://phabricator.wikimedia.org/F37130903 * https://phabricator.wikimedia.org/F37130904 * https://phabricator.wikimedia.org/F37130905 We will need to make changes to mainpage, the direct templates it transcludes and the accompanying CSS file. [[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 6 korrik 2023 20:52 (CEST) :[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], hello! <br style="margin-bottom:0.5em"/>Yes, that looks pretty neat. The only thing that I suppose could be improved is the Wikimedia Foundation logo jump in the footer, but I believe that won't be transported to the final product. (The "same" problem persists in the mobile version where you get a bunch of whitespace at the top of the footer.) Thank you for the extra work!<br style="margin-bottom:0.5em"/>Should I lower the protection level now for the involved pages?<span id="Klein_Muçi:1688670086988:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 6 korrik 2023 21:01 (CEST)</span> ::"Wikimedia Foundation logo jump in the footer" ah right, i'll see if i can fix that. "Should I lower the protection level now for the involved pages" yes please. [[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 6 korrik 2023 21:04 (CEST) ::Can you also unprotect the stylesheet page [[Wikipedia:Faqja kryesore/styles.css]] ? [[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 6 korrik 2023 21:14 (CEST) :::[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], the main page, its header, body and footer templates have been made semi-protected for a week. Sisterproject layout, which is used in the footer, has also been made semi for a week. (I don't know if the footer template using another template is a good thing or not.) The accompanying css pages for the main page and the sisterproject layout template have been made semi for a week too.<span id="Klein_Muçi:1688671247142:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 6 korrik 2023 21:20 (CEST)</span> ::::K. I've made the changes. I think this is most of it (they seem to be pending, guess i haven't made enough edits here?). Let me know what you think. [[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 6 korrik 2023 21:42 (CEST) :::::[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], I accepted them. :D Thank you very much for it! It looks great. There are only 2 small details:<br/><ol><li>I'd hope for the header-body / body-footer distance to be more or less similar. I don't know if you can close the gap a bit between the body and the footer? Maybe it will be easier to increase the gap between the header and the body (because of the logo in the footer)? </li><li>With the WMF logo removed in the mobile version, the footer looks "too empty" on the top. Is there a way to include the logo back, fully inside the footer (not semi, like in the desktop version)?</li></ol><span id="Klein_Muçi:1688673513717:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 6 korrik 2023 21:58 (CEST)</span> ::::::Better ? Or do you want more (double?) spacing between the header and the body [[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 6 korrik 2023 22:11 (CEST) :::::::[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], the mobile version is good now. As for the desktop part, I don't notice any significant difference from what we had so I'm guessing add even more space? :/<span id="Klein_Muçi:1688674710292:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 6 korrik 2023 22:18 (CEST)</span> ::::::::K, added some extra spacing [[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 6 korrik 2023 22:22 (CEST) :::::::::[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], now it looks good. Last thing, mostly out of personal curiosity: I don't know if it can be changed but the WMF logo is sorrounded by a white padding. Ideally it would have the same color of the footer (partly in desktop, fully in mobile) but I don't know if that can be fixed. No big deal though as it is very hard to notice because of the pale background we have.<span id="Klein_Muçi:1688675156156:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 6 korrik 2023 22:25 (CEST)</span> ::::::::::done [[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 6 korrik 2023 22:37 (CEST) ::Just to explain the new setup a bit. What you have now, are 6 blocks (''cards'') wrapped by a single ''grid''-container. They are in two columns with a 4 to 3 width ratio. The first and the last block, span both columns. There are no columns in mobile mode (or 1 column depending on your pov). All the styling is in the stylesheet of the main page or the sister projects template. Each card only has layout styling (positioning). Inside the card is an ''inner-card'' which has the visual styling (colors background etc). An inner card can have a heading and a body. ::The only thing that I haven't really cleaned up yet, is the content of the header. I might give that a go tomorrow, but it won't be as invasive as this has been. [[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 6 korrik 2023 22:35 (CEST) :::[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], yes, I was going ot ask for that. I'll take a look at the CSS code carefully when you finish completely (given your intent with the header). Thank you for the information! As for the logo's background, I've tried that before but that makes it so the top line of the block gets shown behind the logo (since it becomes transparent). It seems nicer when it appears that the line stops where the logo is located (it actually goes behind the white background) and that's why I've been stuck with the white background option as the "lesser evil". I don't believe there is a way to make the line actually disappear where it intersects with the logo, right?<span id="Klein_Muçi:1688677072335:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 6 korrik 2023 22:57 (CEST)</span> ::::As far as I know, that's not possible indeed. [[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 6 korrik 2023 23:13 (CEST) :::::[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], maybe we can have a transparent background for the mobile version and a white-"blue" 50% gradient background for the desktop view? That could give the imagined results... Just brainstorming...<span id="Klein_Muçi:1688678714825:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 6 korrik 2023 23:25 (CEST)</span> :::@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] I've done the header as well now. [[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 7 korrik 2023 11:13 (CEST) ::::[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], thank you! I'm not sure if we should make it so the line distance is a bit smaller for mobiles. It looks big on portrait view but it looks fine on the landspace one. Hmm... I'm also not sure if we should change the font so it uses the same one as the other headings in the body.<br style="margin-bottom:0.5em"/>Also, I wanted to show you these 2 templates that are used on the ''article of the week'' block: {{tl|Lexo}}, {{tl|FAJ}}.. The first one uses some minimal styling, not sure if anything should be changed on it with the new changes that we've made. Maybe just make the alt value of the icons empty?<span id="Klein_Muçi:1688721956349:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 7 korrik 2023 11:25 (CEST)</span> :::::Also, 2 more questions:<br/><ul><li>The code in {{tl|Faqja kryesore/Hyrja}} shows linter errors with tags which doesn't happen with other templates. Is that normal?</li><li>Where is the width of the columns set exactly? The left side is wider than the right one by design. Assuming we would want to make them equal, what would we need to change?</li></ul><span id="Klein_Muçi:1688722371545:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 7 korrik 2023 11:32 (CEST)</span> ::::::* That's because of the noinclude's. The syntax highlight can't deal with that level of complexity. ::::::* The column sizing is determined by the [[Wikipedia:Faqja kryesore/styles.css#L-61|grid-template-columns]]. The unit is fr (fractions). So currently it is 4 3 (4/7th 3/7th). ::::::[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 7 korrik 2023 18:46 (CEST) :::::* FAJ: this template should get an alt parameter, so that the alt of the picture can be used. :::::* Lexo: these images actually do have meaning (they convey information), so you should provide the alt value. alt=Good article and alt=Featured article :::::* Wrt to lineheight.. I think it's ok, though perhaps the header could use a reduced fontsize on mobile views. ? :::::[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 7 korrik 2023 19:34 (CEST) ::::::[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], thank you! I added the Lexo alt values and will soon deal with the FAJ one.<br/>{{tq|1=The column sizing is determined by the grid-template-columns. The unit is fr (fractions). So currently it is 4 3 (4/7th 3/7th).}} <br/>How would I go about changing them to be 1/2 if I so wanted?<br/>{{tq|1=That's because of the noinclude's. The syntax highlight can't deal with that level of complexity.}}<br/>I thought that but I got surprised that it was fine on the other templates. I'm guessing the other ones don't have that level of complexity.<br/>{{tq|1=Wrt to lineheight.. I think it's ok, though perhaps the header could use a reduced fontsize on mobile views. ?}}<br/>Yes, we can try that. I also went on and gave the desktop WMF logo a gradient background, like we discussed. Can we make it transparent for mobiles?<span id="Klein_Muçi:1688814930609:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 8 korrik 2023 13:15 (CEST)</span> :::::::@[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], sorry for double-messaging but maybe you have missed my notification here? I wrote because the 1 week protection change is nearly finishing if it has not finished already.<span id="Klein_Muçi:1689159413574:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 12 korrik 2023 12:56 (CEST)</span> :::::::{{tq|1=How would I go about changing them to be 1/2 if I so wanted?}} You set it to <code>grid-template-columns: 1fr 1fr.</code> :::::::I modified the font for the header now. The header on mobile should no longer be as massive as before. :::::::{{tq|1=Can we make it transparent for mobiles}} done. [[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 12 korrik 2023 13:57 (CEST) ::::::::[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], thanks a lot! I think everything is alright now except the font size. Now we've tipped the balance on the other side and the header looks smaller than it should. Maybe the font type change was enough and we can leave the size on 100%.<span id="Klein_Muçi:1689163801572:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 12 korrik 2023 14:10 (CEST)</span> :::::::Wrt FAJ, I meant more something like this: [[Stampa:FAJ/sandbox]]. This makes it possible for the author of the feature page to specify proper alt text for the image via the template call, and when left unspecified will fallback to a description that at least describes it's purpose better. [[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 12 korrik 2023 14:28 (CEST) ::::::::And for {{tl|Lexo}} to improve accessibility, I'd suggest instead of <nowiki>[[{{{1}}}|...]]</nowiki> to use <nowiki>[[{{{1}}}|Full article...]]</nowiki>, similar to what English Wikipedia main page does. A link named ''dot dot dot'' is not super descriptive. [[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]] ([[Përdoruesi diskutim:TheDJ|diskutimet]]) 12 korrik 2023 14:48 (CEST) ::::::::[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], I applied that FAJ change. My aim was to make alt a second unnamed parameter which could be set up by the editor of the weekly feature template. But then I realised that maybe that could be a bit more complicated as I expected it to be because not many users are currently well-known with the alt parameter functionality and the descriptions could end up bringing more confusion than their lack of, which is why I was forced to remove it altogether. Your solution is a good middle-ground but can you make it so it is applied as an unnamed parameter (if it is applied at all) - so <code>|*description*</code> instead of <code>|alt=*description*</code>? I'll lower the protection of those templates so you can work freely yourself on them too.<br style="margin-bottom:0.5em"/>Some minor questions which are mostly out of curiosity now:<br/><ol><li>The header's size looks good now on mobiles but it's overall content looks rather "chaotic" on portrait mode because of the way the text gets jumbled on the very small size of the screen. (It's good on landscape mode.) I don't know if anything can be done about that.</li><li>Can {{tl|Artikuj të rinj}} be changed so it keeps updating its content automatically but has less verbose info? Like for example, only show the title of articles. I've asked about this before but was told that the ability to fine-tune Special:NewPages was limited to only those parameters that we are currently using and thus doing what I wanted would be impossible without changing the way Special:NewPages behaves. (There is an ongoing Phab task for that: {{Phab|T250047}}.)</li></ol><span id="Klein_Muçi:1689166992559:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 12 korrik 2023 15:03 (CEST)</span> :::::::::@[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], I've lowered the protection of {{tl|Lexo}} and {{tl|FAJ}} templates. I know what you mean about the dot, dot, dot link but I really wanted something symbolic that could convey "Read more" without needing to explicitly write it. The dot, dot, dot way was the only symbolic method I could find around by searching in different websites and social media to convey that in a more universal way.<br style="margin-bottom:0.5em"/>I've also changed the columns to be of equal width now and I wanted to ask if the body blocks have equal distance vertically and horizontally. It would be nice if they had I think.<span id="Klein_Muçi:1689168976739:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 12 korrik 2023 15:36 (CEST)</span> ::::::::::@[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], yesterday the protection limit should had changed back to what it was but apparently when you put a time limit to it, after that limit is up it doesn't change back to what it was (what I thought would happen) but it goes to the lowest possible protection. I'm thinking of keeping this level for 1 week if you have any last changes to make before going back to full protection. One more time thank you for all your help in this matter.<span id="Klein_Muçi:1689333985727:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 14 korrik 2023 13:26 (CEST)</span> :┌───────────────────────────┘<br/>I suppose [[:Speciale:Diff/2568834/prev|this]] diff did what I wanted to achieve with {{tl|FAJ}}. Also I saw that the gaps between the body blocks were of equal size horizontally and vertically while inspecting the page.<br style="margin-bottom:0.5em"/>This leaves only the 2 questions above which I don't think really have a "solution".<span id="Klein_Muçi:1689508491690:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 16 korrik 2023 13:54 (CEST)</span> ::@[[Përdoruesi:TheDJ|TheDJ]], all pages have now been returned to full protection. I suppose we can call this change completed here. One more time thank you for the great help you provided!<span id="Klein_Muçi:1690168729711:DiskutimFTTCLNFaqja_kryesore" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 korrik 2023 05:18 (CEST)</span> == Tata Devanahalli == [https://www.tatadevanahalli.co/ Tata Devanahalli] offers a meticulously crafted living space in the heart of B K Halli shattigere Devanahalli, Bangalore. Designed by top architects, these 2, 3 & 4 high-rise residential apartments promise a superior living experience. Embracing sophistication and comfort, each corner exudes elegance. Nestled amidst serene surroundings, residents enjoy peace and fresh air, away from city pollution. Tata Devanahalli isn't just a home; it's a sanctuary where every detail enhances the quality of life [[Përdoruesi:Tatadevanahalli|Tatadevanahalli]] ([[Përdoruesi diskutim:Tatadevanahalli|diskutimet]]) 12 gusht 2024 05:47 (CEST) == Tahir Zajazi == Shpjegimi i shprehjes “tradicionale” dhe “moderne” Janë dy shprehje mw frekuente jo vetwm tw kwtij autori, por edhe nw botime tjera tw kwsaj natyre që na imponohet t’i diferencojmw. Ato janw dy shprehje: “moderne” dhe “tradicionale”. Në shprehjen “tradicionale” kuptojmë një gjë që është e përcjellë nga gjenerata në gjeneratë; diç që është e zakontë nga të parët; e mbështetur në traditë; e mbartur sipas traditës. Kjo del edhe nga nocioni latin, “traditio” nga “tradere” që në domethënie e ka kuptimin e dhënies, mbartjes, dorëzimit; gojëdhënie, tejdhënie, traditë. Mund të kuptohet, gjithashtu edhe si rend i caktuar, rregull e sjelljes që kalon nëpër gjenerata. Nga kjo rrjedh edhe nocioni “tradicionle” që kupton një gjë që ka ardhur tek ne sipas dhënies apo dorëzimit nga të parët; diç si tejdhënie, që tejkalon; gjëja që dorëzohet nga gjenerata gjeneratës; diç që është e zakontë nga lashtësia; e mbështetur në traditë; e marrë nga të parët sipas traditës. Në kontekst është edhe nocioni “tradicionalizëm” që do të thotë besimi në tradicinalen; dhënie përkrahje tradicionales; bindje në traditën e të parëve, të cilës i beson. Gjithashtu, veçojmë edhe edhe nocionin “tradicionalist” që nënkupton përkrahësin e tradicionalizmit, këmbëngulës në tradicionalen, konzervativist [1]). Shprehja frënge “modern” do të thotë e re; sipas shijes më të re; një gjë që i përshtatet kohës; bashkëkohore; e sotme; e tanishme. Në kontekst, edhe fjala tjetër frënge, “moderniser-modernizim” që do të thotë rindërtim, ripërtëritje sipas rezultateve të shkencës, me përsërit. Shprehjet për definimin e këtij nocioni (e re, më e re, e kohës, e sotme, tanishme) janë relative. Ajo që tani është e sotme, nesër bëhet e dikurshme; ajo që sot është e tanishme, nesër bëhet e kaluar. Në qoftë se të gjithë ato i vëmë në një emrues të përbashkët, domethënien e nocionit “moderne” e mbulon vënia e një gjëje me themele në rezultate të reja, të tanishme, të sotme, më të fundit që i zbulon shkenca dhe teknologjia, me parashikim se ndjekja e ndërrimeve që ndodhin në shkencë dhe në teknologji gjërat i bën të jenë në linjë ndërrimesh të gjendjeve; në avancim të vazhdueshëm, apo modene [2]). Pra, moderne do të quajmë atë që është në hap me rezultate gjithnjë aktuale të shkencës dhe teknologjisë. Për shembull do ta quanin moderne shkollën e cila organizimin e drejtimit atje e ka vënë me themele të shkencave të menaxhimit; do të ishte modern prodhimi i një gjëje në qoftë se teknologjia që e prodhon atë është vënë me themele në arritje aktuale të teknologjisë së prodhimit; do ta quanim modern mësuesin i cili është shkencërisht i sigurtë se nxënësi i tij përparon ose nuk përparon; është modern mësuesi i cili shkencërisht është i sigurtë se nxënësin e shpie drejt botës globale të dijes; do ta quanim modern mësuesin i cili kalon nga pozita e burimit të informacioneve, në pozitën e vëzhguesit aktiv të avancimit të nxënësit në klasë [3]). [1]) Klaiç,Bratoljub (1972): “Veliki rjeçnik stranih rijeçi”. Zagreb [2]) Klkaiç,Bratoljub 1972): Ibid. [3]) Zajazi,T.(2009): “Perfeksionimi i vazhdueshëm i absolventëve të diplomuar në Fakultetin Pedagogjik-UEJL”- Projekt hulumtues 2008. Tetovë [[Speciale:Kontributet/46.217.159.180|46.217.159.180]] 25 shtator 2024 22:07 (CEST) == Falemners qii jeni lodh me i shtue tana kto eja me dy pika nkrye (ë) == Vepra juej a ni veper qii keron mirnohie. Niqin aritikuj, gzuer. Falimners qii u lodht me i shkrue tana kto eja me dy pika nkrye qii nuk lodhet kush me i lexue. [[Speciale:Kontributet/2600:1700:36D0:9B0:6C3C:F6CD:94FC:39DB|2600:1700:36D0:9B0:6C3C:F6CD:94FC:39DB]] 23 tetor 2024 07:39 (CEST) :Po n'giuhuen Anbnone pse nuk shkruhet ma. A nuk a lejueme? [[Speciale:Kontributet/2600:1700:36D0:9B0:6C3C:F6CD:94FC:39DB|2600:1700:36D0:9B0:6C3C:F6CD:94FC:39DB]] 23 tetor 2024 07:47 (CEST) :Cdo dhoj giuhet tieter pervec Tosknishniet a rrepsitsht e nalueme. Ndalo ose dot bllokohesh. Ndalo tashti. Ti je i bllokuem. [[Speciale:Kontributet/2600:1700:36D0:9B0:6C3C:F6CD:94FC:39DB|2600:1700:36D0:9B0:6C3C:F6CD:94FC:39DB]] 23 tetor 2024 07:49 (CEST) == Sqarim == si mundemi te postojm ne faqen e wikipedia-s nje artikull apo nje ngjarje sepse tani sa kam hapur kete llogari dhe nuk po mundem qe te fus ngjarje ne faqe ? [[Përdoruesi:Agronfondaj|Agronfondaj]] ([[Përdoruesi diskutim:Agronfondaj|diskutimet]]) 14 dhjetor 2024 22:00 (CET) == Emri i Tiranes == Ne brendesi jane kater variante per emrin e Tiranes, por pse ne faqe te pare te ketij linku ne google, eshte ajo e greqishtes bylmet. qe eshte dhe varianti me fyes per emrin e Tiranes, qe ka mbi 20 keshtjella dhe shume rrenoja nga antikiteti. [[Speciale:Kontributet/&#126;2026-17554-5|&#126;2026-17554-5]] ([[Përdoruesi diskutim:&#126;2026-17554-5|talk]]) 9 janar 2026 12:49 (CET) == Baki Rexhepi - biografia == Baki Rexhepi, ka lindur në fshatin Depcë të Karadakut të Preshevës. Shkollimin fillor dhe atë të mesëm i ka mbaruar në Preshevë, ndërsa studimet universitare në Prishtinë, në Fakultetin e Shkencave Matematiko-Natyrore, Seksioni i Fizikës. Ndërsa në Beograd ka mbaruar Masterin për Ekonomi (Ekonomi Afariste dhe Ndërmarrësi), në vitin 2013. Studimet doktorate, gjithashtu, i vazhdon në Beograd, në drejtimin e Ekonomisë (Menaxhment dhe Biznes), të cilat me sukses i përfundoi në shtator të 2017, në temën “Ndikimi i menaxhmentit në proceset e subjekteve ekonomike bashkëkohore dhe ndikimi në globalizim”. Baki Rexhepi, që nga viti 1994, punon gazetar fillimisht i RTV “Zëri i Kumanovës” në Kumanovë, për të vazhduar në Redaksinë në gjuhën shqipe të Televizionit Publik të Maqedonisë, në Radio Televizionin e Kosovës, bashkëpunëtor i BBC, seksioni shqip, bashkëpunëtor i disa agjencive te lajmeve, i BIRN-it dhe shumë mediave me karakter rajonal dhe ndërkombëtarë. Në vitin 2003, themeloi RTV “Spektri” në Bujanoc, mediumi i parë i pavarur që emetonte program në gjuhën shqipe në Serbi, në të cilin deri në vitin 2009 ishte kryeredaktor. Ka përfunduar disa shkolla te gazetarisë, siç janë “Shkolla Norvegjezo-Daneze”, “Raportimi Amerikan”, “Shkrimet Angleze”, si dhe ka vijuar dhjetëra seminare, që kanë të bëjnë me profesionalizimin gazetaresk. Ndër të tjera ka qëndruar në Den Hagen në Holandë, në ICTY, në kuadër te seminarit të organizuar nga OSBE dhe BIRN i sponsorizuar nga Ambasada e Britanisë së Madhe në Beograd, lidhur me “Raportimin mbi kriminelët e luftërave dhe krimin e organizuar në përgjithësuesi”. Ka marre disa mirënjohje për punën e vete, është nominuar nga Ambasada e SHBA-ve në Beograd për pjesëmarrje individual i vetmi nga Europa Jugëlindore në Programin IVLP të Departamentit të Shtetit Amerikan. Në SHBA ka qëndruar për rreth një muaj si i ftuar i Departamentit të Shtetit Amerikan. Deri me tani ka botuar qindra artikuj gazetaresk, në medie të ndryshme, te cilët kanë ndikuar në përmirësimin e gjendjes se shqiptarëve të Luginës së Preshevës, ka dhëne disa intervista në media të njohura ndërkombëtare, të cilat kanë pasur efekt pozitiv në sensibilizimin e gjendjes së shqiptarëve në Luginë. Fundamenti Shkrimet e Baki Rexhepit, kryesisht pasqyrojnë nivelin e të drejtave të shqiptarëve në Luginën e Preshevës. Gjatë periudhës se luftës se armatosur në mes të forcave serbe të sigurisë dhe ish pjesëtarëve të UÇPMB-së në Luginën e Preshevës, në vitet 2000-2001, Baki Rexhepi, ka qenë ndër gazetaret e pakët shqiptarë, që kanë raportuar për mediet e ndryshme me qellim të ndikimit për parandalimin dhe përshkallëzimin e kësaj lufte të shkaktuar nga regjimi i Millosheviqit. Disa herë është ndaluar nga forcat serbe të sigurisë, lidhur me punën qe ai benë, në periudha të ndryshme kohore. Ndërkaq, është themelues dhe kryeredaktor i parë i gazetës së vetme të shkruar në gjuhën shqipe në Luginën e Preshevës, “Nacionali”, organ i Këshillit Kombëtar Shqiptar. Si dhe korrespondenti rregullt i Radio Televizionit të Kosovës nga Lugina e Preshevës, që nga viti 2000. Është anëtar i disa organizatave për mbrojtjen e gazetareve, siç janë AGPK në Prishtine, CPJ në New York, etj. Baki Rexhepi, për tetëmbëdhjetë vite me radhë ishte profesor i Fizikës dhe punon në Shkollën e Mesme “Sezai Surroi” në Bujanoc. Që nga viti 2013 ishte profesor ligjërues në Fakultetin Ekonomik të Kolegjit Universitarë AAB në Prishtinë. Ka botuar dhjetëra punime shkencore në gazeta prestigjioze shkencore të rajonit, kryesisht në lëmi të Menaxhimit, Menaxhimit të Resurseve Humane, Sjellje Organizative, Ndërmarrësi, Menaxhimi Financiar e fusha të tjera. Në vitin 2020, Instituti i Historisë i Republikës së Kosovës ia boton librine tij te parë "Kronika nga Lugina", një libër i cili vjen në 25 vjetorin e karrierës gazetareske të autorit e ku ka përfshirë përmbledhje kronikash, raportesh e intervistash të realizuara ndër vite.Libri ka karakter shkencoro historik dhe eshte i vetmi liber i nje autori nga Lugina e Presheves qe eka botuar IH "Ali Hadri" ne Prishtine. Është i martuar dhe bashkë me gruan e tre fëmijët, qe nga viti 2023 eshte larguar nga Presheva dhe vazhdon jeten ne Austri. [[Speciale:Kontributet/&#126;2026-46037-90|&#126;2026-46037-90]] ([[Përdoruesi diskutim:&#126;2026-46037-90|talk]]) 23 gusht 2026 23:08 (CEST) == Artikulli i Javës == A do ta mbajmë ashtu n'kryefaqe thatë apo po dojmë me votu naj artikull që ta spikasim çdo javë? Çka është verdikti? [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 23 shtator 2026 01:38 (CEST) :Së shpejti do të kryej disa punime teknike te faqja kryesore për afishimin më të mirë të elementëve të saj dhe fill pas tyre do të përpiqem të gjej ndonjë zgjidhje më ''flexible'' për çështjen e artikullit të javës. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 23 shtator 2026 09:14 (CEST) ::@[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], përzgjedhja e artikullit të javës është lehtësuar tashmë në maksimum: [[Wikipedia:Artikulli i javës]] kërkon vetëm vendosjen e titullit për artikullin që do të përzgjidhet e ruajtjen e faqes që krijohet; Çdo gjë tjetër deduktohet automatikisht nga sistemi. Nëse dikush kërkon të vendosë dorazi figurën ose tekstin e shkurtër që paraqitet mundet ta bëjë këtë gjë duke përdorur metodën e vjetër. Nëse nuk është përcaktuar asnjë artikull për një javë të caktuar, do të zgjidhet një automatikisht nga artikujt e mirë ose të përkryer (duke përjashtuar ato në proces rivlerësimi). Nuk do të ketë më javë pa artikuj. Kjo njëkohësisht i rrit rëndësinë artikujve të mirë e të përkryer e na rikujton të përmbyllim procesin e rivlerësimit sa më shpejt. ::@[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]], po të etiketoj meqë ke shfaqur interes për çështjen gjithashtu. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 shtator 2026 10:10 (CEST) :::Presim me padurim :) [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 24 shtator 2026 12:31 (CEST) :Propozoj që si rubrika të kemi edhe Bashkëpunimet e javës -- 3-5 artikuj të propozuar për përmirësim. Nëse nuk kemi të përzgjedhur, ndoshta mund të merren automatikisht nga ata ''Për përmirësim''. Si dhe ''Imazhin e javës'', i cili nëse nuk vendosim lokalisht mund të vij nga Commons. --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 29 shtator 2026 14:18 (CEST) ::Do të përpiqem në vijim për përfshirjen e këtyre dy rubrikave. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 30 shtator 2026 10:40 (CEST) ::U përpoqa t'i jepja përgjigje kërkesave të mësipërme. Fatkeqësisht është nuk ka ansjë mënyrë për të zhvilluar një metodë elegante automatike për të menaxhuar Imazhin e javës pasi Commons nuk krijojnë një databazë të unifikuar për to por krijojnë faqe të veçanta për secilën javë. Mund të përdoreshin metoda gjysmë-automatike apo krejtësisht manuale për ta menaxhuar por do të ishin barrë e shtuar për ne që kemi vuajtur dhe vetëm me përditësimin e artikullit të javës. Duke qenë se kemi ende hapur çështjen e ngarkimit lokal të skedave, të cilën shpresoj ta zgjidh së shpejti, u detyrova ta braktis si ide. Ndërsa ideja për përmirësimin e artikujve është tashmë drejtpërdrejtë e integruar te rubrika ''Arritje'', te faqja kryesore. Përditësimi është automatik çdo javë. Mendova të kristalizohet njëherë rutina për të vendosur artikullin e javës vazhdimisht e pastaj nëse duam fusim dhe këtu mundësinë që të vendoset manualisht. Më shumë informacion për këto gjendet te [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Kuvendi#c-Klein_Muçi-20261007081900-Klein_Muçi-20260930083300 ky shkrim]. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 7 tetor 2026 10:28 (CEST) sk1ii3lc1lxnpzmfd9gvdb32a6elnr0 0 7479 3059052 2977321 2026-10-23T10:59:03Z Mitrovica02 128863 /* Shiko dhe këtë */ 3059052 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Divjaka | nameIPASHQUAJTUR = Divjakës | image_skyline = File:Pamje e bukur nga Divjaka.jpg | gjerësi = 40.9966667 | gjatësi = 19.5294444 | SIPERFAQJA = | population = 7 282 <ref>http://www.bashkialushnje.gov.al/pdf/statistika.pdf</ref> | population_DENDESIA = | SHTETI = [[Shqipëria]] | RRETHI = | postal_code = | PREFIKSI = 371 | website = [ Bashkia e Divjakës] | KRYETARI = Fredi Kokoneshi (PS) | PARTIA = PS | image_seal = | IATA = TIA | AEROPORTI = [[Aeroporti Nënë Tereza|Nënë Tereza]] | DISTANCA_NGA_AEROPORTI = }} '''Divjaka''' është një [[qytet]] në [[Shqipërinë]] e Juglindjes që ndodhet pes km larg [[Deti Adriatik|Detit Adriatik]] dhe në jug-lindje të [[Laguna e Karavastasë|Lagunës së Karavastës]] me rreth 7 282 banorë. == Historia == === Lashtësia === Mendohet se kodrat e Divjakes deri ne afersi te Terbufit kane qene te banuara qysh ne kohet e lashta. Kjo vertetohet edhe nga shume objekte arkeologjike te gjetura ne keto kodra, si nga varret e shumta qe gjenden neper keto vende. === Rrethinat e Divjakës === {{Bashkia Divjakë}} Në jug të Divjakës në afërsi të fshatit Mize dhe Xeng nga hapja e një kanali kullues u gjenden disa tjegula , copa rrexylli, një gozhdë kovaei 12 cm, dhe dy rrota me diameter 18 & 10 cm dhe fragmentesh enësh të ndryshme. Copat e tjegulave dhe të tullave të gjetura në këtë arë janë idetike me tjegullat e tullat e gjetura nëpër varret e fshatrave të përmendur më siper. Në fshatin Mize janë gjetur rreth e rrotull varre te mbuluar me tjegulla me permas 70×40×2cm, po dhe pjata balte si dhe vegla pune hekuri, të cilat i perkasin mesjetës së hereshme. Të gjitha materialet të cilat janë gjetur si: Hanxhare, heshtat,pjatat kandilat, kanë pas egzistuar në muzeun e Divjakës dhe i perkisnin shekullit III-II para erës sonë. Me perjashtim të pak eneve [[Helenistika|helenistike]] e të ndonjë objekti tjetër, të gjitha të tjerat janë Iliro-shqiptare. Si do që të jetë, fakt është se Divjaka dhe kodrat përreth saj kanë qënë të banuara që në kohë të lashta nga fisi i njohur [[Ilirët|Ilir]] i [[Taulantët|Taulantëve]] dhe më vonë nga shqiptarët e hershëm. [[File:Pamje nga Divjaka.jpg|thumb|Pamje nga Divjaka]] Një fakt tjetër është nje gurë i gjetur në Divjakë me mbishkrim latin i cili është nje gurë rruge dhe deshmon se në këtë zonë ka pas kaluar një rrugë që lidhte [[Apolonia|Apollonin]] me Dyrrahun (Durrësin) dhe thuhet se ka qënë një degë e [[Via Egnatia|rrugës Egnatia]] që shkonte për në [[Skampa]] ([[Elbasani|Elbasan]]) sipas hartes Krahina jonë në shekujt IV-V të erës sonë. == Arkeologjia == Nga zbulimet arkeologjike interes te veeante paraqe fytyra e nje femre ne reliev, Erinia, perendesha e hakmarrjes e skalitur ne nje bllok te vogel guri gelqeror. Kjo veper është gjetur ne murin e jashtem te Kishes se Divjakes. Deri vone ka qene e kspozuar ne muzeun e qytetit. Floket e saj ishin te trajtuar si gjysem gjarperinj e floke me nje goje te hapur qe tregonte tmerrin. Ne nje bllok tjeter guri gelqeror po ne murin e kishes paraqitet ne reliev portreti i [[Lista e perandorëve ilirë|Perandorit ilir]], [[Kostandini i Madh|Kostantini i Madh]] (306-332) i veshur me kemishe popullore ilire. Nga keto fakte mund te themi me siguri se Divjaka dhe zona e saj kane qene banuar para dyndjes se [[Sllavët|sllaveve]] dhe para epokes sone. Pervec gjetjeve te shumta arkeologjike, sipas dokumentave turke te viteve 1441-1450 del se Divjaka ka qene prone e nje te quajturi Dhimiter Prespa. Me pas kaloi ne pronesin e nje fare Zakonas Beu, i cili e permendet ne histori per mardhenie me [[Skënderbeu|Gjergj Kastriotin-Skenderbeun]]. Nga viti 1450 i shekullit XV qyteti mbeti ne duart e nje te quajturi Zurgo,me vone pas vitit 1450 u be prone e nenes se Sulltanit. Ne kete kohe populli u detyrua te paguante shume taksa si, vergjije, xhelepi gjithashtu per aresye se ata ishin te krishtere ata duhet te paguanin dhe takse nizamie, dhe te punonte argat tek tok e turkut. Ne afersi te Divjakes meperpara ka pas egzistuar nje fshate i quajtur Kular. Ky fshat e ka marr emrin nga disa relieve ne forme kularesh qe ishin formuar nga rrjedha e lumit Shkumbin. Per aresye te permbytjeve te shumta nga lumi banoret u detyruan te shpernguleshin nga fshati dhe te shkonin ne Divjake ku jetuan dhe jetojne akoma disa fise si Tashi, Janko etj. == Prejardhja e Emrit == Si dhe nga e ka marre kete emer nuk kemi shume informacione, por per sa dime dhe na kane lene te shkruar te paret tane ka disa teori. Rrap Mertiri mesues pensionist, i cili para clirimit ka qene mesues ne Divjak, ka degjuar prej mesuesit te mirenjohur Jani Minga se emri Divjake vjen nga fjala Divija dy vija. Ne te vertete qyteti kufizohet nga dy vija uji, grykëderdhja e Shkumbinit ne veri, dhe delta e Semanit në jug. Ndersa nje informacion tjeter na e jep Profesor Kol Nika ne Librin e tij Divjaka një fshatë i lashte i cili thotë se e ka marre emrin nga rrenja e fjales Div ne gjuhen shqipe Dif-Diva, përdoret për kafshët mbinatyrore dhe ne mënyrën figurative për njerëz me force vigane, te fuqishem e shtatemedhenj. Emri Divjake permendet per here te pare ne dokumentat turke ne vitet 1441-1443-1445. Keto dokumente kane qene ne muzeun e qytetit. Nje tjeter dokument qe tregon per prejardhjen e emrit Divjake është dhe botimi ne nje reviste i Profesor Luk Karafilit nga Shkodra me pseudonimin Bardhyli ne artikullin e tij Kravastaja e Divjaka shkruan: Qyteti Divjake mori emrin perrallor te divave te perralles se moeme qe i pershtatet princeshes Marika Matranga dhe tregon tretjen e kesaj familje me ate te princave Muzakaj te Beratit. Autori e mbështët kete ne nje perralle te degjuar ne Lushnje nga disa te moshuar. Gjithashtu ne kohen e Turqise dhe deri vone para clirimit, krahina ku bente pjese Divjaka quhej Karatoprak (nga turqishtja -dhe i zi-), kjo krahine perfshinte katundet ndermjet Terbufit e gjolit te Karavastase deri ne Libofshe, por vendasit nuk e quanin veten Karatoprakas por Divjakas. Me sa dihet pra deri me sot fjala Divjake nuk rrjedh nga ndonje emer fisi,llagapi(mbiemer), apo toponomi te mepareshme dhe nuk duhet te kete dale nga vendasit por nga njerez te tjeter qe kane shkelur e pare kete vende dhe banoret e ketij vendiPozita Pozita Gjografike.<ref>Cf. [http://www.geopedia.si/#T105_F1173:26598_x581044.375_y127421_s15_b4 Divjaki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729183600/http://www.geopedia.si/#T105_F1173:26598_x581044.375_y127421_s15_b4 |date=29 korrik 2017 }}, Geopedia.si; [[:bs:Divjake|Divjake]]; [[:hr:Divjak|Divjak]]. Wikipedia, slobodna enciklopedija; [[:sl:Divjak|Divjak]]. Wikipedija, prosta enciklopedija.</ref> == Kordinatat == Kordinatat gjeografike te Divjakes jane: gjatesia 3 km dhe gjeresia 1 km. Lartesia mbi nivelin e detit varion nga 3m deri ne 5m. Largesia nga rruga lokale deri ne rrugen nazionale është rreth 16 km. Per tu ardhur ne ndihme banoreve qe te udhetojne ne vende te ndryshme ne divjake ndodhet nje stacion autobuzash qe ploteson nevojat e qytetareve. == Gjeografia == Kordinatat gjeografike te Divjakes jane: gjatesia 3 km dhe gjeresia 1 km. Lartesia mbi nivelin e detit varion nga 3m deri ne 5m. Largesia nga rruga lokale deri ne rrugen nazionale është rreth 16 km. Per tu ardhur ne ndihme banoreve qe te udhetojne ne vende te ndryshme ne divjake ndodhet nje stacion autobuzash qe ploteson nevojat e qytetareve. == Mjedisi Natyror == [[File:Kulla e vrojtimit ne Divjake.jpg|thumb|Kulla e vrojtimit ne Divjake]] Divjaka shtrihet ne brendësi te një fushe. Ne territorin e saj ka pasuri nëntokësore siç është gazi natyror. Këto pasuri janë shfrytëzuar nga njerëzit qe prej 30 vjetësh. Format kryesore te relievit janë : * kodër - 100 ha * fushë - 1800 ha * pyll - 1275 ha * sipërfaqja ujore - 595 ha == Klima dhe Moti == Klima është mesdhetare dhe është një klime jo e shëndetshme sepse ka shume kontraste midis stineve. * Temperatura mesatare shumëvjeçare vjetore është 21&nbsp;°C. * Temperatura mesatare shumëvjeçare e janarit është 5&nbsp;°C. * Temperatura mesatare shumëvjeçare e korrikut është 30&nbsp;°C. * Temperatura minimale absolute është -1&nbsp;°C. * Temperatura maksimale absolute është + 38&nbsp;°C. Reshjet bien kryesisht ne stinën e pranverës. Reshjet e dëborës janë te rralla ne këtë vend. Reshjet e bresherit bien me shume ne stinën e pranverës. Takohen deri ne 3 dite me breshër ne vit. Ngricat janë te rralla. Takohen deri 10 dite me ngrica ne vit. Ngricat e para shfaqen ne muajin janar ndërsa te fundit ne muajin mars. Periudha e thatësirës zgjat rreth 90 dite ne vit. Ka pasur raste edhe te thatesirave te tejzgjatura dhe kane qene rreth 3 raste ne 10 vjet. Era është e shpeshtë. Erërat dominuese te gjysmës se ngrohte te vitit vijnë nga jugu ndërsa te gjysjmes se ftohte nga veriu. Ne Divjakë nuk mungon edhe rasti i stuhive. Ato ndodhin me shpesh ne mars dhe numërohen mesatarisht 2 dite me stuhi ne vit. Demet qe kane sjelle stupite kane qene : rrëzimi i drithërave, rrëzimi i pemëve te vjetra qe shpesh here shkaktonte edhe rrëzimin e linjave elektrike. == Demografia == == Ekonomia == ;Rezervati i dikurshëm i gjuetisë Deri ne fund te viteve '80 kjo ishte zone e rezervuar për ish-udheheqesit e larte komuniste, te cilët vinin ne fundjave për te gjuajtur shpeze te egra. Ne lagunën e Karavastase rritet me shumice fazani i egër, i cili përben një nga ushqimet me te zgjedhura, por edhe rosa e shapka te egra. ;Peshku dhe kriporet e lagunes Nje nga menyrat e mbijeteses per banoret e zones është peshkimi. Laguna është e pasur me peshq te llojeve te ndryshme, ku mbizoteron trofta. Por peshkataret dalin shpesh edhe ne det te hapur, duke sjelle ne restorantet e zones nje shumellojshmeri peshku. Ne disa vende jane ngritur edhe kripore te vogla.<ref>[http://wwww.kohajone.com/artikull_print.php?idm=26399 Artikull nga]{{Lidhje e thyer}} [[Koha Jonë]]; 12 qershor 2011</ref> == Kultura == Veshjet karakteristike te Divjakes jane veshje tipike Myzeqare dhe mjaft te veçanta ne llojin e tyre duke marre parasysh te qendisurat shumengjyreshe ne veshjet e femrave, dhe shamite e tyre te bardha. kapelet e kepucet (opingat) e meshkujve jane gjithashtu teper te veçanta per kete zone. Feja është një tjetër aspekt mjaft i rëndësishëm i Qytetit te Divjakës. Pjesa me e madhe e banoreve vendas te këtij qyteti janë te besimit te krishtere ortodoks. Ne sheshin qendror te qytetit ndodhet edhe kisha ortodokse tashme e rikonstrukturuar dhe mjaft e mirëmbajtur. == Politika == Kryetar i Bashkise se Divjakese është Z. Josif Gorreja. == Lidhje të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20120224085044/http://www.divjake.net/ Divjake.net] * [http://www.shqiperia.com/shqiperia/qyteti/qnr/375/emri/Divjaka Divjaka Shqipëria.com] * [https://web.archive.org/web/20120604203239/http://saintgeorge.al/ Saint George Hotel - Plazhi Divjake] == Referimet == <references/> == Shiko dhe këtë == {{Qarku i Fierit}} {{AL-Vendbanime}} {{AL-gjeo-cung}} [[Kategoria:Divjakë]] [[Kategoria:Qytete në Shqipëri]] 91bwy5szjvcknw0txai03nsnktw5s2o 0 7529 3059076 1875699 2026-10-23T11:54:15Z Vedac13 97976 /* Vdekje */ 3059076 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[10 shtator]] - Mblidhet [[Kongresi i Beratit]] që e shpalli autoqefale [[Kisha Ortodokse|Kishën Ortodokse]] të [[Shqipërisë]]. * [[2 dhjetor]] - Formohet qeveria e kryesuar nga Ahmet Zogu. == Lindje == * [[6 mars]] - [[Qemal Draçini]], kritik, studiues, publicist, lëvrues i poezisë e i prozës dhe mësues shqiptar. * [[14 maj]] - [[Sinan Hasani]], komunist, diplomat dhe shkrimtar († [[2010]]) * [[22 shtator]] - [[Fatmir Gjata]], shkrimtar shqiptar * [[7 nëntor]] - [[Androkli Kostallari]], gjuhëtar, leksikolog dhe akademik shqiptarë * [[28 dhjetor]] - [[Stan Lee]], karikaturist nga [[ShBA]] == Vdekje == * [[Marsel Prust]], shkrimtar francez (l. [[1871]]) [[Kategoria:1922| ]] [[Kategoria:Shekulli XX]] svq2bysngtsz4ic5xlnpbb6wmkjtmjh 3059078 3059076 2026-10-23T11:55:04Z Vedac13 97976 /* Vdekje */ 3059078 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[10 shtator]] - Mblidhet [[Kongresi i Beratit]] që e shpalli autoqefale [[Kisha Ortodokse|Kishën Ortodokse]] të [[Shqipërisë]]. * [[2 dhjetor]] - Formohet qeveria e kryesuar nga Ahmet Zogu. == Lindje == * [[6 mars]] - [[Qemal Draçini]], kritik, studiues, publicist, lëvrues i poezisë e i prozës dhe mësues shqiptar. * [[14 maj]] - [[Sinan Hasani]], komunist, diplomat dhe shkrimtar († [[2010]]) * [[22 shtator]] - [[Fatmir Gjata]], shkrimtar shqiptar * [[7 nëntor]] - [[Androkli Kostallari]], gjuhëtar, leksikolog dhe akademik shqiptarë * [[28 dhjetor]] - [[Stan Lee]], karikaturist nga [[ShBA]] == Vdekje == * [[18 nëntor]] - [[Marsel Prust]], shkrimtar francez (l. [[1871]]) [[Kategoria:1922| ]] [[Kategoria:Shekulli XX]] 5grq38b4j73qh1b3vfxelg2gi4rh6y9 3059079 3059078 2026-10-23T11:57:15Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059079 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[10 shtator]] - Mblidhet [[Kongresi i Beratit]] që e shpalli autoqefale [[Kisha Ortodokse|Kishën Ortodokse]] të [[Shqipërisë]]. * [[2 dhjetor]] - Formohet qeveria e kryesuar nga Ahmet Zogu. == Lindje == * [[6 mars]] - [[Qemal Draçini]], kritik, studiues, publicist, lëvrues i poezisë e i prozës dhe mësues shqiptar (V. [[1947]]) * [[14 maj]] - [[Sinan Hasani]], komunist, diplomat dhe shkrimtar († [[2010]]) * [[22 shtator]] - [[Fatmir Gjata]], shkrimtar shqiptar * [[7 nëntor]] - [[Androkli Kostallari]], gjuhëtar, leksikolog dhe akademik shqiptarë * [[28 dhjetor]] - [[Stan Lee]], karikaturist nga [[ShBA]] == Vdekje == * [[18 nëntor]] - [[Marsel Prust]], shkrimtar francez (l. [[1871]]) [[Kategoria:1922| ]] [[Kategoria:Shekulli XX]] oef7pe10wlv331umsy6wuh36bvft5hc 3059080 3059079 2026-10-23T11:57:33Z Vedac13 97976 /* Ngjarje */ 3059080 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[10 shtator]] - Mblidhet [[Kongresi i Beratit]] që e shpalli autoqefale [[Kisha Ortodokse|Kishën Ortodokse]] të [[Shqipërisë]]. * [[2 dhjetor]] - Formohet qeveria e kryesuar nga [[Ahmet Zogu]]. == Lindje == * [[6 mars]] - [[Qemal Draçini]], kritik, studiues, publicist, lëvrues i poezisë e i prozës dhe mësues shqiptar (V. [[1947]]) * [[14 maj]] - [[Sinan Hasani]], komunist, diplomat dhe shkrimtar († [[2010]]) * [[22 shtator]] - [[Fatmir Gjata]], shkrimtar shqiptar * [[7 nëntor]] - [[Androkli Kostallari]], gjuhëtar, leksikolog dhe akademik shqiptarë * [[28 dhjetor]] - [[Stan Lee]], karikaturist nga [[ShBA]] == Vdekje == * [[18 nëntor]] - [[Marsel Prust]], shkrimtar francez (l. [[1871]]) [[Kategoria:1922| ]] [[Kategoria:Shekulli XX]] oyhb2vnrc38y4550fz9d9mj9f56zq1v 3059081 3059080 2026-10-23T11:58:27Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059081 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[10 shtator]] - Mblidhet [[Kongresi i Beratit]] që e shpalli autoqefale [[Kisha Ortodokse|Kishën Ortodokse]] të [[Shqipërisë]]. * [[2 dhjetor]] - Formohet qeveria e kryesuar nga [[Ahmet Zogu]]. == Lindje == * [[6 mars]] - [[Qemal Draçini]], kritik, studiues, publicist, lëvrues i poezisë e i prozës dhe mësues shqiptar (V. [[1947]]) * [[14 maj]] - [[Sinan Hasani]], komunist, diplomat dhe shkrimtar († [[2010]]) * [[22 shtator]] - [[Fatmir Gjata]], shkrimtar shqiptar (V. [[1989]]) * [[7 nëntor]] - [[Androkli Kostallari]], gjuhëtar, leksikolog dhe akademik shqiptarë * [[28 dhjetor]] - [[Stan Lee]], karikaturist nga [[ShBA]] == Vdekje == * [[18 nëntor]] - [[Marsel Prust]], shkrimtar francez (l. [[1871]]) [[Kategoria:1922| ]] [[Kategoria:Shekulli XX]] n9rxw6od1oaxl2i0odf1bc2ha2c3zgw 0 7530 3059075 2760174 2026-10-23T11:53:16Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059075 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == == [[:Kategoria:Lindje 1921|Lindje]] == * [[8 Maj]] - [[Ali Sokoli]], pulmolog kosovarë (V. [[1974]]) == [[:Kategoria:Vdekje 1921|Vdekje]] == * [[18 maj]] - [[Nexhib Draga|Nexhib bej Draga]] ishte deputet i [[Vilajeti i Kosovës|Vilajetit të Kosovës]] në [[Asambleja e Përgjithshme e Perandorisë Osmane|Mexhlisin Osman]], dhe senator në Parlamentin e Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene, veprimtar i gjallë politik për të drejtat kombëtare shqiptare të fillim shekullit XX. <!--Kategorizimi dhe ndërwiki--> <!----> [[Kategoria:Vitet 1920]] [[Kategoria:Vite]] q68i6ahd6tfbq7a9t8atoy1lf70qbvo 0 7531 3059065 2760170 2026-10-23T11:36:06Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059065 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[6 prill]] - [[ShBA]] i shpall luftë Gjermanisë. * [[14 shtator]] - [[Rusia]] shpallet republikë. * [[6 dhjetor]] - [[Finlanda]] shpall pavarësinë nga [[Perandoria e Rusisë]]. == [[:Kategoria:Lindje 1917|Lindje]] == * [[29 maj]] - [[John F. Kennedy]], presidenti i 35-të i ShBA-ve (v. [[1963]]) * [[26 qershor]] - [[Idriz Ajeti]], shkrimtar dhe akademik shqiptar (v. [[2019]]) * [[19 nëntor]] - [[Indira Gandhi]], kryeministre e Indisë (v. [[1984]]) == [[:Kategoria:Vdekje 1917|Vdekje]] == * [[27 nëntor]] - [[Babë Dudë Karbunara]], [[Nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë|nënshkrues i Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë]] <!--Kategorizimi dhe ndërwiki--> <!--[[1917]]--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] 2hg66kin1757d0n3wd7hxmtw0j70ly2 3059066 3059065 2026-10-23T11:36:45Z Vedac13 97976 /* Vdekje */ 3059066 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|191}} == Ngjarje == * [[6 prill]] - [[ShBA]] i shpall luftë Gjermanisë. * [[14 shtator]] - [[Rusia]] shpallet republikë. * [[6 dhjetor]] - [[Finlanda]] shpall pavarësinë nga [[Perandoria e Rusisë]]. == [[:Kategoria:Lindje 1917|Lindje]] == * [[29 maj]] - [[John F. Kennedy]], presidenti i 35-të i ShBA-ve (v. [[1963]]) * [[26 qershor]] - [[Idriz Ajeti]], shkrimtar dhe akademik shqiptar (v. [[2019]]) * [[19 nëntor]] - [[Indira Gandhi]], kryeministre e Indisë (v. [[1984]]) == [[:Kategoria:Vdekje 1917|Vdekje]] == * [[27 nëntor]] - [[Babë Dudë Karbunara]], [[Nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë|nënshkrues i Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë]] (l. [[1842]]) <!--Kategorizimi dhe ndërwiki--> <!--[[1917]]--> [[Kategoria:Vitet 1910]] [[Kategoria:Vite]] b0m7iy6tmj1pz1k2cnlppya08p8swzt 0 8183 3058923 3023325 2026-10-23T01:01:41Z Fallbackintoreality 102113 3058923 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Wikipedia shqip | screenshot = [[Skeda:Sq.wikipedia - Faqja kryesore, 6 gusht 2012.png|180px]] | screenshot_size = 180px | logo = [[Skeda:Wikipedia-logo-v2-sq.svg|180px]] | caption = | url = [http://sq.wikipedia.org/ sq.wikipedia.org] | commercial = Jo | location = [[Miami]], [[Florida]] | type = | language = [[Gjuha shqipe|Shqip]] | registration = Optional | owner = [[Fondacioni Wikimedia]] | author = | launch_date = {{Start date and age|2003|10|12|df=yes}} | content_license = {{nobr|[[Creative Commons|Creative Commons Attribution/<br/>Share-Alike]] 4.0}} (shumica e teksteve gjithashtu me licencë të dyfishtë nën [[GFDL]])<br/>Licencimi i mediave ndryshon |logocaption=Logoja e Wikipedia-s shqip}} [[File:Wiki.png|thumb|right|Logoja e vjetër e Wikipedia-s shqip (????-????)]] '''Wikipedia Shqip''' është botimi [[shqip]] i [[Wikipedia|Wikipedia-s]], [[Enciklopedia|enciklopedisë]] së lirë. Ajo filloi më 12 tetor 2003 dhe tani përmban {{NUMBEROFARTICLES}} artikuj. Për nga numri i artikujve, Wikipedia shqip e mban vendin e 75-të<ref>[https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias Meta]</ref> sipas listës së Wikipedia-ve.<ref>[https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias Meta]</ref> Momentalisht në Wikipedia-n shqip gjenden [[Speciale:Listusers|{{NUMBEROFUSERS}} përdorues]] të regjistruar, [[Speciale:Listusers/sysop|{{#expr: {{NUMBEROFADMINS}} - 2}}<!-- hiqet 1: "Filtër keqpërdorimi" edhe 1: "Filtër redaktimesh"-->]] prej tyre janë me titull administrues dhe [[Speciale:Listusers/bureaucrat|tre]] me titull burokrat. == Statistika == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''Statistikat e Wikipedias në shqip''' |- ! Përdoruesit të regjistruar !! Numri i artikujve !! Skedat e ngarkuara !! Administruesit |- | {{NUMBEROFUSERS}} || {{NUMBEROFARTICLES}} || {{NUMBEROFFILES}} || {{#expr: {{NUMBEROFADMINS}} - 1}}<!-- hiqet 1: "Filtër keqpërdorimi"--> |} == Arritja madhore == [[Skeda:Statistika2.png|Numri i faqeve në rritje nga tetori 2003 në tetorin 2008. Wikipedia shqip arriti mbi 20,000 faqe në prill 2008.|alt=Tabelë statisikore|parapamje]] {| class="wikitable" width="500" |- !Data !! Artikulli !! Numri i artikullit !! Artikuj për ditë |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''1''' |- | [[12 tetor]] [[2003]] || '''[[Faqja Kryesore]]''' || '''1''' || colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''2''' |- | [[18 maj]] [[2005]] || '''?''' || '''1 000''' || colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''8''' |- | [[20 shtator]] [[2005]] || '''[[Rrethi i Pukës]]''' || '''2 000''' || colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''6''' |- | [[11 dhjetor]] [[2005]] || '''[[John Wayne]]''' || '''2 500''' || colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#CCCCFF| : ''Arritjet nga 3000 deri 5500 nuk gjenden këtu, sepse nuk dihen se cilët janë. Kjo sepse brenda disa ditëve janë krijuar në mënyrë automatike mbi 2500 artikuj.'' || '''70''' |- | [[30 janar]] [[2006]] || '''[[Will Smith]]''' || '''6 000''' || colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''10''' |- | [[23 mars]] [[2006]] || '''[[.qa]]''' || '''6 500''' || colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''10''' |- | [[16 prill]] [[2006]] || '''[[.gf]]''' || '''7 000''' || colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''13''' |- | [[23 nëntor]] [[2006]] || '''[[Suretu Fatir]]''' || '''10 000''' || colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''41''' |- | [[5 dhjetor]] [[2006]] || '''[[Mushkova]]''' || '''10 500''' || colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''50''' |- | [[8 janar]] [[2007]] || '''[[1623 në literaturë]]''' || '''12 000''' || colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''125''' |- | [[12 janar]] [[2007]] || '''[[Festat Islame]]''' || '''12 500''' || colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''33''' |- | [[26 mars]] [[2007]] || '''[[Kate Beckinsale]]''' || '''14 000''' || colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''25''' |- | [[16 prill]] [[2007]] || '''[[Rojet e mjegullës]]''' || '''14 500''' || colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''15''' |- | [[17 maj]] [[2007]] || '''[[Opus Dei]]''' || '''15 000''' || colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''15''' |- | [[20 qershor]] [[2007]] || '''[[Microsoft Windows]]''' || '''15 500'''||colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''45''' |- | [[2 gusht]] [[2007]] || '''[[.zr]]''' || '''17 000'''|| colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''13''' |- | [[19 prill]] [[2008]] || '''[[Sallatë me rrepa të kuqe]]''' || '''20 000'''|| colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''8''' |- | [[19 gusht]] [[2008]] || '''[[Arkitektura post moderne]]''' || '''21 000'''|| colspan=1 bgcolor=#E0E0E0 | |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''10.4''' |- | [[31 dhjetor]] [[2010]] || '''[[Jakobi i Vjetri]]''' || '''30 000'''|| colspan=1 bgcolor=#E0E0E0| |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''27.6''' |- | [[28 dhjetor]] [[2011]] || '''[[Tërbaçi (Bulqizë)|Tërbaçi]]''' || '''40 000'''|| colspan=1 bgcolor=#E0E0E0| |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''9.7''' |- | [[5 nëntor]] [[2012]] || '''[[Distrikti Kenora]]''' || '''43 000'''|| colspan=1 bgcolor=#E0E0E0| |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''13.2''' |- | [[5 prill]] [[2013]] || '''[[Shën Angjelina e Arbërisë]]''' || '''45 000'''|| colspan=1 bgcolor=#E0E0E0| |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''15.13''' |- | [[1 janar]] [[2018]] || '''[[Lewis Binford]]''' || '''71 235'''|| colspan=1 bgcolor=#E0E0E0| |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''10.16''' |- | [[11 maj]] [[2020]] || '''[[Narkolepsia]]''' || '''80 000'''|| colspan=1 bgcolor=#E0E0E0| |- | colspan="3" bgcolor=#E0E0E0| || '''11.58''' |- | [[26 Nëntor|26 nëntor]] [[2023]] || '''[[Rama]]''' || '''95 000'''|| colspan=1 bgcolor=#E0E0E0| |- | colspan="3" | |'''16.18''' |- |[[29 Shtator|29 shtator]] [[2024]] |[[In the Mood for Love|'''''In the Mood for Love''''']] |'''100 000''' | |} == Lidhje të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20110812152738/http://stats.grok.se/sq/top Top 1000 në wikipedian shqip] == Referime == {{reflist}}{{Www-cung}}{{int-cung}} [[Kategoria:Wikipedia sipas gjuhës|+]] [[Kategoria:Gjuha shqipe|+]] [[Kategoria:Enciklopedi në gjuhën shqipe]] 6pan7re4pyixorxin76l15pvn4br4x8 0 11409 3059000 1307492 2026-10-23T08:33:38Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059000 wikitext text/x-wiki {{AV|XIX|180}} Mbi [[viti]]n '''1806'''. == Ngjarje == == Lindje == * 20 maj ** [[John Stuart Mill]] filozof anglez. == [[:Category:Vdekje 1806|Vdekje]] == 8q4llh1np8cb5xjex5tlkudiojl7tdr 3059001 3059000 2026-10-23T08:34:10Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059001 wikitext text/x-wiki {{AV|XIX|180}} Mbi [[viti]]n '''1806'''. == Ngjarje == == Lindje == * 20 maj ** [[John Stuart Mill]], filozof anglez. == [[:Category:Vdekje 1806|Vdekje]] == 2zn35jw5h2dsorv46lsgnj8hpkgb07h 3059004 3059001 2026-10-23T08:36:00Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059004 wikitext text/x-wiki {{AV|XIX|180}} Mbi [[viti]]n '''1806'''. == Ngjarje == == Lindje == * 20 maj ** [[John Stuart Mill]], filozof anglez (vdiq më [[1873]]) == [[:Category:Vdekje 1806|Vdekje]] == 5028t0vsjtf69epswao38j7gekd8syf 3059005 3059004 2026-10-23T08:36:27Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059005 wikitext text/x-wiki {{AV|XIX|180}} Mbi [[viti]]n '''1806'''. == Ngjarje == == Lindje == * 20 maj ** [[John Stuart Mill]], filozof anglez (Vdiq më [[1873]]) == [[:Category:Vdekje 1806|Vdekje]] == bmbrdjnpifipbqyfif43gu9jx2j2kue 3059006 3059005 2026-10-23T08:37:05Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059006 wikitext text/x-wiki {{AV|XIX|180}} Mbi [[viti]]n '''1806'''. == Ngjarje == == Lindje == * 20 maj ** [[John Stuart Mill]], filozof anglez (Vdiq më [[1873]]). == [[:Category:Vdekje 1806|Vdekje]] == 0n3gd466ufhrl2d7m4byfjq4wzak4uv 3059015 3059006 2026-10-23T08:43:31Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059015 wikitext text/x-wiki {{AV|XIX|180}} Mbi [[viti]]n '''1806'''. == Ngjarje == == Lindje == * 20 [[maj]] ** [[John Stuart Mill]], filozof anglez (Vdiq më [[1873]]). == [[:Category:Vdekje 1806|Vdekje]] == hvj4eurb74gmx1qwkexov9wkrl8leu9 0 18157 3058849 3058845 2026-10-22T12:14:04Z Leutrim.P 113691 Perditesova paragrafet e para, hoqa tekstin euforik, te mos mitizohet figura e tij. Te shtohen vetem te dhena te sakta. 3058849 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = Agim Ramadani | image = [[File:Permendorja Agim Ramadani.JPG|220px]] | caption = ''Mu shterrshin syt nëse pushoj Lirinë tënde me ëndërrue, mallkue qoftë gjaku im nëse më vrasin pa luftue''. | birth_date = 3 maj 1963 | birth_place = [[Zhegër]], [[Komuna e Gjilanit]], [[Krahina Autonome e Kosovës dhe Metohisë|KAKM]] | death_date = 11 prill 1999 | death_place = [[Kosharja (Gjakovë)|Koshare]], [[Komuna e Gjakovës]] | nickname = '''"KATANA"''' | birthname = | allegiance = [[File:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|30px]] [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës]]<br> *[[File:Flag of Kosova (1991–1999).svg|30px]] [[Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës (1998-1999)|Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës]] | branch = | serviceyears = 1998 – 1999 | rank = [[Komandant brigade]] | servicenumber = | unit = [[Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës|Brigada 138]] | commands = [[Kosharja (Gjakovë)|Koshare]], [[rajoni i Gjakovës]], [[Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës|Zona Operative e Dukagjinit]] | battles = [[Lufta e Kosovës]]<br> *[[Beteja e Koshares]] *[[Operacioni Feniks|Operacioni "Feniks"]] *[[Luftimet në Gjocaj e Jasiq (1998)|Operacionet në Gjocaj dhe Jasiq]] *[[Beteja e Opijazit]] *[[Operacioni Shqiponja (Kosovë)|Operacioni "Shqiponja"]] *[[Operacioni afër Gjeravicës]] | battles_label = | awards = [[Urdhëri Hero i Kosovës]] (pas vdekjes) | relations = | laterwork = }} '''Agim Ramadani''' ose '''Agim Hysni Ramadani''' (lindur më: 3 maj 1963 – 11 prill 1999, [[Zhegër]], [[Gjilani|Gjilan]]) ishte shkrimtar dhe luftëtar [[shqiptar i Kosovës]], gjatë [[Luftës së Kosovës]] shërbeu si [[komandant brigade]] i [[Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës|Brigadës 138]] të [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës|Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] i njohur me nofkën "'''Katana'''", ku kreu operacione të suksesshme ushtarake kundër [[Forcat e Armatosura të Serbisë dhe Malit të Zi|Forcave të Armatosura të Serbisë]] përreth kufirit. Ramadani ra dëshmor në [[Beteja e Koshares|Betejën e Koshares]], gjatë luftimeve intensive ku u thye kufiri [[Kosovë]]–[[Shqipëri]]. Pas përfundimit të luftës, ai u shpall [[Urdhri Hero i Kosovës|Hero i Kosovës]].<ref>{{Cite web |last=Qeriqi |first=Zamir |date=2026-04-11 |title=Agim Hysni Ramadani (3.5.1963 – 11.4.1999) |url=https://www.radiokosovaelire.com/agim-hysni-ramadani-3-5-1963-11-4-1999/ |access-date=2026-10-22 |website=Radio Kosova e Lirë |language=en-US}}</ref> ==Jeta e hershme== Të parët e Familjes së tij ishin me prejardhje nga Malësia e Karadakut, pikërisht nga fshati Depcë afër Preshevës. Shkollimin Fillor e kreu në vendlindje, ndërsa Shkollën e Mesme Teknike në Gjilan në vitin 1980, dhe më pas e vazhdoi Akademinë Ushtarake–Drejtimi i Komunikacionit në [[Zagrebi|Zagreb]] të [[Kroacia|Kroacisë]]. Me poezi dhe pikturë është marrë që nga shkollimi i mesëm. Përderisa poezitë e tij, sa ishte gjallë i mbetën të shpërndara nëpër revista të ndryshme e në dorëshkrim, si piktor organizoi ekspozita kolektive e personale në Kroaci, ku punoi si ushtarak dhe në Zvicër ku jetoi si emigrant politik dhe me fillimin e luftës në Kroaci, ai e braktisi ish–Armatën Jugosllave ku punonte si oficer. Në vitin 1998 pranohet anëtarë nderi në Akademinë Evropiane të Arteve. Ndonëse e kishte të rregulluar statusin e emigrantit, Agim Ramadani në vitin 1998, iu përgjigj thirrjes së atdheut dhe u inkuadrua në radhët e [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës|Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] (UÇK), duke i lënë në Zvicër gruan dhe tre fëmijët e tij. Gjatë luftës u dëshmua si strateg i lartë dhe udhëheqës i dashur për ushtarët. Ishte njëri ndër hartuesit e planit për thyerjen e kufirit shqiptaro-shqiptar, gjë të cilën edhe e bëri bashkë me shokët e vet. Ishte i pari që shkuli gurin-piramidën-kufitare në [[Kosharja|Koshare]]. Pas thyerjes së këtij kufiri, në pjesën e Kosovës, tek vendi i quajtur "Zharret", ai ra dëshmorë heroikisht për të mos vdekur kurrë. Njihet me emrin konspirativ "KATANA". Llogaritet si një nga heronjtë më të njohur të historisë së re shqiptare. Në Gjilan para Teatrit Kombëtar i është ngritur një shtatore, në të cilën janë komponuar të gjitha elementet artistike dhe luftarake të Agim Ramadanit–KATANËS. Është përfaqësuar në disa leksikone dhe antologji të shkrimtarëve shqiptarë, të botuara pas luftës së Kosovës në vitin 2000. Agimi la pas vetes tre pasardhës, djemtë Jetonin dhe Edonin, si dhe vajzën Lorinën. [[Skeda:Shtatorja e Agim Ramadanit.jpg|parapamje|220px|Shtatorja e Agim Ramadanit në Gjilan.]] ==Lufta e Kosovës== Me shpërthimin e Luftës së Kosovës, Agim Ramadani iu bashkua [[UÇK|Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]], ku menjëherë u bë komandant në Zonën Operative të Dukagjinit. === Operacionet në Gjocaj dhe Jasiq === Më [[26 Korrik|28 Korrik]] [[1998]], Agim Ramadani erdhi për të përforcuar mbrojtjen e fshatrave Gjocaj dhe Jasiq. Trupat e Ushtrisë Jugosllave sulmuan fshatrat nga Baza Ushtarake e Koshares për të marrë dy pikat strategjike, por sulmi jugosllav dështoi, duke rezultuar në 8 ushtarë serbë të vrarë si dhe një major serb të Ushtrisë Jugosllave, ndërsa UÇK-ja nën komandën e Agim Ramadanit pësoi tre viktima. === Beteja e Opijazit === Aksioni i tij i parë ushtarak ndodhi më [[9 Gusht]] [[1998]] në fshatin Opijaz ku mposhti me sukses forcat serbo–jugosllave duke vrarë 17 ushtarë serbë si dhe 2 oficerë serbë të Ushtrisë Jugosllave. === Operacioni Shqiponja === Më [[15 Gusht]] [[1998]], Agim Ramadani nisi "Operacionin Shqiponja", i cili përfshinte sulmin e stacionit policor të Zhilloviçit me vetëm 8 ushtarë të UÇK-së kundër një batalioni të madh të Ushtrisë Jugosllave. Sulmi ishte i planifikuar mirë dhe u ekzekutua me sukses, duke rezultuar në numrin më të madh të vdekjeve të ushtrisë jugosllave gjatë [[Lufta e Kosovës|Luftës së Kosovës]]. Ndërkaq, UÇK-ja nuk ka pasur viktima. === Operacioni afër Gjeravicës === Operacioni i tij i radhës kundër forcave serbo–jugosllave ndodhi në një postë ushtarake jugosllave dhe në një Kullë Roje pranë malit të Gjeravicës më [[15 Shtator]] [[1998]]. Përsëri forcat serbo–jugosllave pësuan një disfatë të rëndë, me një nga numri më i madh i vdekjeve gjatë luftës në atë kohë. Sulmi i Agim Ramadanit la të vdekur 40 ushtarë serbë dhe 20 të plagosur. === Operacioni Feniks === Në operacionin e tij të ardhshëm të koduar si "Operacioni Feniks" më [[30 Shtator]] [[1998]], Agim Ramadani sulmoi pozicionet e Ushtrisë Jugosllave pranë Bazës Ushtarake Serbe në Koshare. Përsëri operacioni përfundoi me fitoren e brigadës së Agim Ramadanit, duke vrarë 6 ushtarë serbë, duke plagosur 8 të tjerë, si dhe e shkatërruan 1 tank dhe 1 autoblind. === Beteja e Koshares === Më [[9 Prill]] [[1999]] Agim Ramadani, së bashku me 136 ushtarë nën komandën e tij, kaloi kufirin Shqipëri–Kosovë afër Koshares dhe sulmoi Forcat Jugosllave që ishin rreth 300 ushtarë, duke filluar Betejën më të përgjakshme në tërë Luftën e Kosovës. Luftimet e ditës së parë zgjatën 24 orë dhe përfunduan me fitoren e forcave të Agim Ramadanit, duke i detyruar ushtarët serbë të tërhiqen nga baza ushtarake e Koshares. Luftimet e ashpra lanë të vdekur 4 ushtarë të UÇK-së dhe 23 ushtarë serbë. == Tituj të veprave == * Një jetë tjetër - Prishtinë [[2002]] (pas vdekjes) == Shënime == *{{Libri|Copëza historie nga lufta e Kosovës/3|Copëza historie nga lufta e Kosovës}} [https://web.archive.org/web/20100921011804/http://kosharja99.info/] == Shiko dhe == *[[Lufta e Kosovës]] *[[Beteja e Koshares]] *[[Beteja e Pashtrikut]] *[[Beteja e Junikut]] *[[Pavarësia e Kosovës]] == Referime == {{DEFAULTSORT:Ramadani, Agim}} [[Kategoria:Biografi shqiptare]] [[Kategoria:Shkrimtarë shqiptarë]] [[Kategoria:Shkrimtarë kosovarë]] [[Kategoria:Dëshmorë]] [[Kategoria:Lindje 1963]] [[Kategoria:Vdekje 1999]] [[Kategoria:Njerëz nga Gjilani]] [[Kategoria:Njerëz nga Karadaku]] [[Kategoria:Komandantë brigade të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] [[Kategoria:Shqiptarë të Kosovës]] j2yp6pxhgrjf84dqzedjwbwfjw923qc 0 25163 3058988 2904777 2026-10-23T07:10:46Z ~2026-56579-90 194798 /* 2007 */ 3058988 wikitext text/x-wiki [[File:Titulli "Naim Frashëri".jpg|thumb|300px]] '''Urdhri "Naim Frashëri"''' është një [[dekorata|dekoratë nderi]] e [[Shqipëria|Republikës së Shqipërisë]] që u jepet qytetarëve shqiptarë dhe të huaj, punonjësve të shkencës, artit, kulturës dhe arsimit për vepra dhe veprimtari të çmuara. Dekorata jepet me dekret nga [[Presidenti i Shqipërisë]]. Ky urdhër është i artë dhe argjendtë. Deri më tani me Urdhri "Naim Frashëri" nga Presidenti janë dekoruar: ==Urdhri "Naim Frashëri" - i Artë== ===1968=== * '''Agim Zajmi''', Tirane, piktor dhe skenograf, Artist i popullit, Artist i merituar, me titullin "Profesor" ===1979=== * '''Remzi Alush Xhaferaj''', Kukës, mësues, Fizikant dhe Matematicien. Themelues i shkolles 8-vjecare Cërnalevë. Vitorija Ziu, Selenicë, Vlorë. Mësuese e dalluar matematike ===1989=== * '''Agim Nebiu''', Tirane, piktor - mozaiçist * '''Ramazan Limanaj, Kruje mesues kimie''' 1994 Ismail Thaci, Podujevë ===1996=== * '''Abedin Lame''', Tirane, "PER VEPRIMTARI TE SHQUAR DHE REZULTATE TE LARTA SPORTIVE NE KLUBIN SPORTIV PARTIZANI" ===2002=== * '''Fadil Qamil Galiqi''', Podgoricë, Pedagog matematike * '''Gjovalin Zef Kolombi''', Elbasan, Pedagog i fizikës * '''Trifon Sotir Ziu''', Lushnje, Pedagog i gjeografisë së Shqipërisë * '''Martin Moir''', Britani e Madhe, Politolog, menaxher arti * '''Milan Shuflaj''', Kroaci, Historian, albanolog * '''Shkolla 8 vjeçare “Papa Kristo Negovani”''', Ersekë, * '''At Vasil Marko''', Kisha Ortodokse Aut. Shqip.1922-1929 * '''Sotir Kolea''', Berat, Leksikograf, folklorist, publicist * '''Fakulteti i Mjekësisë''', Univ. Tiranës, * '''Ilir Kafarani''', Sportist, peshëngritës * '''Hektor Shaqiri''', Trainer i peshëngritjes * '''Shkolla e M. Përgj. “Shote Galica”''', Fushë-Krujë, * '''Shpëtim Mema''', Tiranë, Bibliograf * '''Ivona Themeli''', Korçë, Bibliografe * '''Maksim Gjinaj''', Tiranë, Bibliograf ===2003=== * '''Mahir Ismail Hoti''', Shkodër, Pedagog i gjeografisë * '''Teodor Mihal Gjermani''', Korçë, Agronom, specialist vitikulture * '''Faruk Koka''', Bullgari, Koreograf * '''Shkolla e M.P. “Ali Demi”''', Vlorë, * '''Arqile Bërxholi''', Gjirokastër, Sociogjeograf, demograf * '''Ermir Dobjani''', Kavajë, Jurist * '''Bahri Sherif Dervishi''', (pas vdekjes), Shkodër, Mësues * '''Teatri “A. Moisiu”''', Durrës, * '''Hysni Ahmet Ndoja''', Shkodër, Mjek stomatologë * '''Maliq Mehmet Lila''', Tepelenë, Mësues * '''Gaqo Pandi Zdruli''', Korçë, Këngëtar * '''Ermir Muamer Dizdari''', Durrës, Dirigjent * '''Sheri Mita''', Sarandë, Aktor * '''Skënder Gozhita''' (pas vdekjes), Gjirokastër, Agronom * '''Ruzhdi Keraj''', Shkodër, Kompozitor, piktor, poet * '''Nikolla Prifti''' (Papa), Fier, Biznesmen * '''Mati Kol Staka''', Shkodër, Skenograf, muzeolog * '''Dr. Hëna Spahiu''', (pas vdekjes), Libohovë, Gjirokastër, Arkeologe * '''Fehmi Abdiu''', Dibër, Jurist * '''Instituti i Nxënësve që nuk dëgjojnë''', Tiranë, ==2007== * '''Orkestra Simfonike e Radio Televizionit Shqiptar''' * '''Fatmir Hamit Xhelili''', aktor nga [[Fieri]] * '''Gerti Shima Sportist Basketboll''' * ''' Sadik Spahia''', skulptor * '''[[Fatmir Toçi|Fatmir Avni Toçi]]''', botues * '''[[Ermir Krantja]]''', dirigjent * '''[[Flamur Shehu]]''', kompozitor * '''[[Antoneta Papapavli]]''', aktore ==Urdhri "Naim Frashëri" - i Argjendtë== ===2002=== * '''Pavlina Llambi Nikaj''', Korçë, Këngëtare * '''Lefter Dhimitër Kashta''', Palasë, Vlorë, Pedagog i Biologjisë * '''Sadije Nuh Bushati''', Shkodër, Pedagoge matematike,probabilitet-statistike * '''Rifat Beqir Talani''', Pedagog i Gjeografisë * '''Aubrey Herbert''', Britani e Madhe, Ushtarak, publicist, diplomat * '''Anselmo Lorechio''', [[Arbëresh]], Sicili, Itali, Publicist * '''Marie Çoba''', Shkodër, Publicistë, veprimtare shoqërore ===2003=== * '''Rezart Çorati''', (pas vdekjes), Tiranë, Mësues fizike * '''Shkolla e Mesme e P. “Sulejman Delvina”''', Delvinë, * '''Idriz Talush Logu''' (pas vdekjes) , Tropojë, Mësues * '''Farie Mulgeci''', Tropojë, Mësuese e ciklit të ulët * '''Pjetër Kaçorri''', Rrëshen, Zooteknik * '''Mukades Gugashi''', Kavajë, Mësuese e gjuhë–letërsisë * '''Shkolla Koreografike''', Tiranë, Tiranë, Shkollë koreografike * '''Luan Ferik Shtino''', Gjirokastër, Koreograf, pedagog * '''Abaz Hado''', Shijak, Durrës, Piktor * '''Muharrem Irfan Hoxha''', Tiranë, Aktor humori * '''Abdulla Kapidani''', Shijak, Durrës, Agronom * '''Rudina Proda''', Tiranë, Piktore * '''Viktor Paloka''', Gomsiqe, Shkodër, Rapsod * '''Leonidha Bullgari''', Fier, Piktor <nowiki>=</nowiki> {{cung}} ==Shiko dhe këtë== * [[Dekoratat në Republikën e Shqipërisë]] ==Burimi i të dhënave== * <small>'''Ligji''' Nr.8113, datë 28.3.1996 PER DEKORATAT NE REPUBLIKEN E SHQIPERISE</small> * <small>Dokumenti [https://web.archive.org/web/20061010221813/http://www.president.al/shqip/docs/dekorime/U%5B1%5D.%20Naim%20Frasheri.doc Urdhri Naim Frasheri] gjetur në gusht 2006 në faqen e [[Presidenti i Shqipërisë|Presidentit të Shqipërisë]]</small> [[Kategoria:Dekorata në Shqipëri]] [[Kategoria:kulturë]] pafnl89xvaa57g2pazmclhksv9p1vs6 0 33714 3058866 2994337 2026-10-22T15:56:14Z Pavlos1988 66310 3058866 wikitext text/x-wiki {{Grise|jomjaft}} {{Infobox settlement | name = '''{{PAGENAME}}''' | native_name = Марена | settlement_type = Fshat | image_flag = <!--Pa ''Skeda:'' në fillim--> | flag_link = | image_seal = <!--Pa ''Skeda:'' në fillim--> | seal_link = |Stema_gjerësia = | image_skyline = Пат низ Марена.jpg | image_caption = <!--Administrimi territorial--> |Rajoni = [[Rajoni i Vardarit|Vardar]] |Komuna = [[Komuna e Kavadarit|Kavadar]] |Kryetari i Komunës = |Partia udhëheqëse = <!--Sipërfaqja dhe Demografia --> |Sipërfaqja = | population_total = 997 | population_total_viti = 2002 |Dendësia = <!-- Të dhëna dhe statistika --> | population_demonym = |Krahina = |Lartësia = 227 |Zona Kohore = [[Zona Kohore e Evropës Qendrore|CET]]([[UTC+1]]) |Ora Verore = [[Ora Verore e Evropës Qendrore|CEST]]([[UTC+2]]) | postal_code = 1430 |Prefiksi = (+389) 034 | registration_plate = KA | website = |E-Posta = <!--Harta--> | image_map = Republika e Maqedonisë <!--Parametri të mos ndërrohet--> | image_map_fizike = Yes | image_map = | image_map_shënimi = | map_caption = | image_map_gjerësi = |CoordAddon = <!--Koordinatat Mënyra #1--> | gjer_g=41 | gjer_m=27 | gjer_s=59 | gjer_dr =N | gjat_g=22 | gjat_m=01 | gjat_s=40 | gjat_dr =E <!--Koordinatat Mënyra #2--> |gjerësi = |gjatësi = }} <!-- == Gjeografia == --> <!-- == Demografia == --> <!-- == Ekonomia == --> <!-- == Kultura == --> <!-- == Historia == --> <!-- == Shih edhe == --> <!-- == Burimet == --> {{reflist}} <!-- == Lidhje të jashtme == --> {{Komuna e Kavadarit}} [[Kategoria:Fshatra në Komunën e Kavadarit]] {{MKD-gjeo-cung}} tg036rq4io6y3uvsv52dz6hm018701q 0 33715 3058867 2994339 2026-10-22T15:56:33Z Pavlos1988 66310 3058867 wikitext text/x-wiki {{Grise|jomjaft}} {{Infobox settlement | name = '''{{PAGENAME}}''' | native_name = Мрежичко | settlement_type = Fshat | image_flag = <!--Pa ''Skeda:'' në fillim--> | flag_link = | image_seal = <!--Pa ''Skeda:'' në fillim--> | seal_link = |Stema_gjerësia = | image_skyline = Поглед на Мрежичко.jpg | image_caption = <!--Administrimi territorial--> |Rajoni = [[Rajoni i Vardarit|Vardar]] |Komuna = [[Komuna e Kavadarit|Kavadar]] |Kryetari i Komunës = |Partia udhëheqëse = <!--Sipërfaqja dhe Demografia --> |Sipërfaqja = | population_total = 32 | population_total_viti = 2002 |Dendësia = <!-- Të dhëna dhe statistika --> | population_demonym = |Krahina = |Lartësia = 1.064 |Zona Kohore = [[Zona Kohore e Evropës Qendrore|CET]]([[UTC+1]]) |Ora Verore = [[Ora Verore e Evropës Qendrore|CEST]]([[UTC+2]]) | postal_code = 1437 |Prefiksi = (+389) 034 | registration_plate = KA | website = |E-Posta = <!--Harta--> | image_map = Republika e Maqedonisë <!--Parametri të mos ndërrohet--> | image_map_fizike = Yes | image_map = | image_map_shënimi = | map_caption = | image_map_gjerësi = |CoordAddon = <!--Koordinatat Mënyra #1--> | gjer_g=41 | gjer_m=12 | gjer_s=28 | gjer_dr =N | gjat_g=22 | gjat_m=01 | gjat_s=20 | gjat_dr =E <!--Koordinatat Mënyra #2--> |gjerësi = |gjatësi = }} <!-- == Gjeografia == --> <!-- == Demografia == --> <!-- == Ekonomia == --> <!-- == Kultura == --> <!-- == Historia == --> <!-- == Shih edhe == --> <!-- == Burimet == --> {{reflist}} <!-- == Lidhje të jashtme == --> {{Komuna e Kavadarit}} [[Kategoria:Fshatra në Komunën e Kavadarit]] {{MKD-gjeo-cung}} qgun3mu03108yy7tq5cfrw36rcfb4ce 3058868 3058867 2026-10-22T15:57:01Z Pavlos1988 66310 3058868 wikitext text/x-wiki {{Grise|jomjaft}} {{Infobox settlement | name = '''{{PAGENAME}}''' | native_name = Мрежичко | settlement_type = Fshat | image_flag = <!--Pa ''Skeda:'' në fillim--> | flag_link = | image_seal = <!--Pa ''Skeda:'' në fillim--> | seal_link = |Stema_gjerësia = | image_skyline = Поглед на Мрежичко.jpg | image_caption = <!--Administrimi territorial--> |Rajoni = [[Rajoni i Vardarit|Vardar]] |Komuna = [[Komuna e Kavadarit|Kavadar]] |Kryetari i Komunës = |Partia udhëheqëse = <!--Sipërfaqja dhe Demografia --> |Sipërfaqja = | population_total = 32 | population_total_viti = 2002 |Dendësia = <!-- Të dhëna dhe statistika --> | population_demonym = |Krahina = |Lartësia = 1.064 |Zona Kohore = [[Zona Kohore e Evropës Qendrore|CET]]([[UTC+1]]) |Ora Verore = [[Ora Verore e Evropës Qendrore|CEST]]([[UTC+2]]) | postal_code = 1437 |Prefiksi = (+389) 034 | registration_plate = KA | website = |E-Posta = <!--Harta--> | image_map = Republika e Maqedonisë <!--Parametri të mos ndërrohet--> | image_map_fizike = Yes | image_map = | image_map_shënimi = | map_caption = | image_map_gjerësi = |CoordAddon = <!--Koordinatat Mënyra #1--> | gjer_g=41 | gjer_m=12 | gjer_s=28 | gjer_dr =N | gjat_g=22 | gjat_m=01 | gjat_s=20 | gjat_dr =E <!--Koordinatat Mënyra #2--> |gjerësi = |gjatësi = }} <!-- == Gjeografia == --> <!-- == Demografia == --> <!-- == Ekonomia == --> <!-- == Kultura == --> <!-- == Historia == --> <!-- == Shih edhe == --> <!-- == Burimet == --> {{reflist}} <!-- == Lidhje të jashtme == --> {{Komuna e Kavadarit}} {{DEFAULTSORT:Mrezhiçka}} [[Kategoria:Fshatra në Komunën e Kavadarit]] {{MKD-gjeo-cung}} tg5ln7cltead7aojlakowlfx0c0mrbs 0 39629 3059008 3058613 2026-10-23T08:38:34Z ~2026-56647-94 194801 3059008 wikitext text/x-wiki {{pa referenca}} {{hulumtim vetjak}} '''Edona Rrahman Llalloshi''' (e lindur më 26 korrik 1979 në [[Prishtinë]]) është një këngëtare kosovare. Pasi ndërtoi një karrierë të gjatë dhe shumë të suksesshme në muzikën shqiptare që nga viti 1994, ajo i hyri politikës zyrtarisht në dhjetor të vitit 2024 duke aderuar në Lëvizjen Vetëvendosje. Ajo u zgjodh deputete e Kuvendit dhe fokusohet kryesisht në komisionet që mbulojnë artin, kulturën, rininë dhe të drejtat e njeriut. [1, 2, 3] Ajo në moshën 7-vjeçare kishte filluar të mësoj muzikën. Ka të mbaruar shkollën e ultë dhe të mesme të muzikës. në Prishtinë Ka studiuar dhe në Fakultetin e arteve, drejtimi i muzikës. Pas saj qëndrojnë shumë koncerte, çmime e suksese. Këngëtarja Edona Llalloshi ka marrë pjesë nëpër shumë festivale shqiptare. ”Akordet e Kosovës”, kur ishte fëmijë, “Festivali i këngës në RTVSH (Tiranë)”, 1994 me këngën e Gani Llalloshit orkestrim të Naim Krasniqit dhe me tekst të Hil Mosit, shpallet Debitantja më e mire e festivalit. Në viti 1995 me këngën e Naim Krasniqit "Kthemi ëndrrat" Ka marrë pjes edhe në "Show Fest 1996" "Zambaku i Prizrenit 1997" ku dhe fitoi vendin e parë, "Polifest 2002", ku fitoi vendin e dytë dhe mikrofonin e artë, "Kënga Magjike 2005", ku fitoi çmimin e produkcionit dhe në dhjetor 2005 në këngën në RTSH arrin në finale me këngë dhe orkestrim të Xhevdet Gashit, tekst të Arsim Bunjakut.  Disa nga këngët e saja: "Simpatia", "Djali i Kosovës", "Gjenerata ime", "Në drrasë të vekut", "Mikja e parë", "Më Prit", "Borxhi i dashurisë", "S'dua hiç", "BeatBox potpuri", (këtë këngë e realizoi me vëllaun e saj Milotin), "Pikë në zemër", "Për ty po flas" (poashtu me Milotin), dhe shumë e shumë këngë e hite tjera. Ajo në vit realizon shumë koncerte dhe mbrëmje të ndryshme rinore në Kosovë dhe jashtë saj. Shpesh ka qenë edhe në vende të para nëpër top-listat e televizioneve e radio shqiptare. Deri më tani ka realizuar gjashtë albume. Pas një martese fatkeqësisht të dështuar më parë, Edona Llalloshi u martua sërish në vitin 2010 dhe ka një vajzë bukuroshe që e quajnë Doa. Gjithashtu Edona ka vellaun e Saj Qe quhet Milot Llalloshi eshte menaxher i saj i dyte eshte i lindur me 26.10.1984 në Prishtinë. poashtu ka 3 motra Aida Llalloshi e lindur me 24.02.1981 == Diskografia == * “Mëkat i ëmbël dashuria”, {{M|1996}} * [[Atdheut tim ushtar]], {{M|1998}} * [[Mikja e Pare]], {{M|2000}} * ”Borxhi i dashurisë”, {{M|2002}} * “S’dua hiç”, {{M|2004}} * “ Pikë në zemër”, {{M|2005}} * “Pa [[muzikë]] s'mund të jetoj“, {{M|2008}} * “E dua [[muzikën]]“, {{M|2009}} * "[[Muzikën]] e adhuroj“, TBA == Referime == [[Kategoria:Këngëtarë shqiptarë]] [[Kategoria:Lindje 1979]] jnn7boav1k3gqgk7hiecxiughyl64v5 0 43470 3058891 2942460 2026-10-22T19:49:19Z ~2026-56317-20 194777 /* Referime */ 3058891 wikitext text/x-wiki '''[[Organizata|Organizatat]] jo[[qeveria|qeveritare]]''' janë organizime të financuara dhe të mbështetura nga faktorë të ndryshëm joqeveritare dhe janë të paramenduara të krijohen për të zgjidhur një problem shoqëror, individual, grupor ose më gjerë; për të marrë pjesë në jetën publike; për të shfrytëzuar burimet për arritjen e një qëllimi të caktuar.<ref name="EStavileci">[[Esat Stavileci]] : [http://esat.stavileci.com/index.php?option=com_content&task=view&id=76&Itemid=53 Kontribute për studentë] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513101454/http://esat.stavileci.com/index.php?option=com_content&task=view&id=76&Itemid=53 |date=13 maj 2007 }}</ref> Varësisht nga financimi dhe veprimtaria e tyre ato mbështete apo edhe ndalohen nga qeveritë shtetërore në territoret ku ato veprojnë. Në lidhje me karakteristikat e organizatave joqeveritare, mendohet se dominojnë këta përcaktorë: ato janë formalisht të institucionalizuara; janë joqeveritare, janë jofitiprurëse; vullnetare dhe, natyrisht, vetëqeverisëse. Ndërsa, sa i përket funksionit të tyre, ai shtrihet në: “shoqërimin e qytetarëve; në-shoqërimin politik të qytetarëve-politizimi; në mbledhjen e informacioneve; në arsimimin e njerëzve për fusha të caktuara; në përfaqësim dhe në shtrirjen e ndikimit dhe të mbikëqyrjes.<ref name="EStavileci" /> Kështu p.sh organizata joqeveritare me seli në një shtet tjetër zakonisht paraqiten në shtetin tjetër si organizata joqeveritare ndërkombëtare, mirëpo veprimtaria e tyre në shtetin tjetër varet në shkallë të madhe nga marrëdhëniet ndërkombëtare të atyre shteteve. Në botë ka shumë raste të ndalimit apo të mos lejimit të hyrjes në shtetin e vet për shkak të mbështjeteve indirekte qeveritare.<ref>{{Cite web|url=http://www.zeriyt.com/organizata-joqeveritare/kujdes-nga-ojqte-t39616.0.html|title=Zëri Yt, Kujdes nga OJQ-të|access-date=30 qershor 2009|archive-date=24 nëntor 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091124193033/http://www.zeriyt.com/organizata-joqeveritare/kujdes-nga-ojqte-t39616.0.html|url-status=dead}}</ref> == Referime == <references /> == Shiko dhe këtë == * [[Lista e organizatave joqeveritare shqiptare]] * [[Lista e organizatave joqeveritare ndërkombëtare]] == Lidhje të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20070630055847/http://rectivitysrv.rec.org/fmi/xsl/EnviroDir/recordlist.xsl?Keyword=Non-governmental+organisations&-sortfield.1=name&-sortorder.1=ascend&-lay=Entry+Form&-find=Search amëza rectivitysrv.rec.org] [[Kategoria:Organizata]] [[Kategoria:Organizata joqeveritare| ]] fndpyz8kx0xqndqfk6dvl0e0cg1kxg8 3058892 3058891 2026-10-22T19:49:28Z ~2026-56317-20 194777 /* Shiko dhe këtë */ 3058892 wikitext text/x-wiki '''[[Organizata|Organizatat]] jo[[qeveria|qeveritare]]''' janë organizime të financuara dhe të mbështetura nga faktorë të ndryshëm joqeveritare dhe janë të paramenduara të krijohen për të zgjidhur një problem shoqëror, individual, grupor ose më gjerë; për të marrë pjesë në jetën publike; për të shfrytëzuar burimet për arritjen e një qëllimi të caktuar.<ref name="EStavileci">[[Esat Stavileci]] : [http://esat.stavileci.com/index.php?option=com_content&task=view&id=76&Itemid=53 Kontribute për studentë] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513101454/http://esat.stavileci.com/index.php?option=com_content&task=view&id=76&Itemid=53 |date=13 maj 2007 }}</ref> Varësisht nga financimi dhe veprimtaria e tyre ato mbështete apo edhe ndalohen nga qeveritë shtetërore në territoret ku ato veprojnë. Në lidhje me karakteristikat e organizatave joqeveritare, mendohet se dominojnë këta përcaktorë: ato janë formalisht të institucionalizuara; janë joqeveritare, janë jofitiprurëse; vullnetare dhe, natyrisht, vetëqeverisëse. Ndërsa, sa i përket funksionit të tyre, ai shtrihet në: “shoqërimin e qytetarëve; në-shoqërimin politik të qytetarëve-politizimi; në mbledhjen e informacioneve; në arsimimin e njerëzve për fusha të caktuara; në përfaqësim dhe në shtrirjen e ndikimit dhe të mbikëqyrjes.<ref name="EStavileci" /> Kështu p.sh organizata joqeveritare me seli në një shtet tjetër zakonisht paraqiten në shtetin tjetër si organizata joqeveritare ndërkombëtare, mirëpo veprimtaria e tyre në shtetin tjetër varet në shkallë të madhe nga marrëdhëniet ndërkombëtare të atyre shteteve. Në botë ka shumë raste të ndalimit apo të mos lejimit të hyrjes në shtetin e vet për shkak të mbështjeteve indirekte qeveritare.<ref>{{Cite web|url=http://www.zeriyt.com/organizata-joqeveritare/kujdes-nga-ojqte-t39616.0.html|title=Zëri Yt, Kujdes nga OJQ-të|access-date=30 qershor 2009|archive-date=24 nëntor 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091124193033/http://www.zeriyt.com/organizata-joqeveritare/kujdes-nga-ojqte-t39616.0.html|url-status=dead}}</ref> == Referime == <references /> == Shiko dhe këtë == * [[Lista e organizatave joqeveritare shqiptare]] * [[Lista e organizatave joqeveritare ndërkombëtare]] == Lidhje të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20070630055847/http://rectivitysrv.rec.org/fmi/xsl/EnviroDir/recordlist.xsl?Keyword=Non-governmental+organisations&-sortfield.1=name&-sortorder.1=ascend&-lay=Entry+Form&-find=Search amëza rectivitysrv.rec.org] [[Kategoria:Organizata]] [[Kategoria:Organizata joqeveritare| ]] l7wo4esq8hq4msci6g71ffhybq3shjh 0 44157 3058905 2942484 2026-10-22T21:50:43Z Edukatori 112234 /* Përkufizimi */ 3058905 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Douris Man with wax tablet.jpg|parapamje|Detaj nga shkollat antike (rr. 500 p.e.s.)]] '''Pedagogjia''' është [[shkenca|shkencë]] që merret me studimin e parimeve dhe metodave, sipas të cilave zhvillohet procesi edukativ-arsimor ([[mësimdhënia]]). Është shkencë që merret me studimin e [[arsimi]]t dhe [[edukimi]]t në planin më të gjerë (në [[Institucioni arsimor|institucionet arsimore]], sportive etj.), si dhe me metodat që përdoren për këtë qëllim.<ref>Xheladin Murati: Pedagogjia e përgjithshme. Logos-A. Shkup.1998. fq. 75 - 82</ref> Përndryshe ajo është lëndë mësimore, përkatësisht libër, tekst që jep njohuritë e përgjithshme apo të veçanta nga pedagogjia, që jep njohuri për metodat dhe parimet e punës pedagogjike.<ref>https://fjale.al/pedagogji</ref> ==Përkufizimi== [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F079064-0006, Bonn, Gymnasium.jpg|thumb|Një orë mësimore]] Fjala ''pedagogji'' rrjedh nga fjala e vjetër e [[Greqishtja e lashtë|gjuhës së lashtë greke]], [[wikt:παιδαγωγία#Ancient Greek|παιδαγωγία]] (''paidagōgia''), dhe [[wikt:παιδαγωγός#Ancient Greek|παιδαγωγός]] (''paidagōgos''), e cila është një sintezë e fjalëve ''παῖς - país'', dhe ''παιδός - paidos'') "fëmijë" dhe ''ἄγω - ágō''), "udhëheq" apo "drejtoj."<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/pedagogy|title=Definition of "pedagogy" - Collins English Dictionary|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/pedagogy?q=pedagogy|title=pedagogy noun - definition in British English Dictionary & Thesaurus - Cambridge Dictionary Online|publisher=Dictionary.cambridge.org|date=2012-10-10|accessdate=2012-10-29|lang=en}}</ref> Në fjalorin elektronik të gjuhës shqipe fjala ''"pedagogji"'' përkufizohet si, "shkenca që merret me edukimin dhe arsimimin e fëmijëve e të të rinjve, me metodat që duhen përdorur për këtë qëllim."<ref name="FGJSH">[http://www.fjalori.shkenca.org/ Fjalor i gjuhës së sotme shqipe]</ref> Nga fjala ''pedagogji'' rrjedh emri ''pedagog/e'' - njeriu që merret me punë pedagogjike, apo me edukimin dher arsimimin e fëmijëve dhe të rinjve dhe mbiemri ''pedagogjik/e'', që lidhet me pedagogjinë apo me pedagogun.<ref>{{cite web|url=https://fjalorthi.com/pedagogji|title=pedagogji|author=<!--Not stated-->|website=fjalorthi.com|access-date=11 prill 2022|lang=sq}}</ref> Në fjalorin elektronik të gjuhës shqipe fjala ''"pedagog"'' përkufizohet si "ai që mëson dhe edukon fëmijët e të rinjtë, duke zbatuar parimet dhe metodat e pedagogjisë; specialist për pedagogji; mësues në një shkollë të lartë; titulli i këtij mësuesi. Pedagog i zoti (i aftë). Pedagog i jashtëm pedagog që jep mësim në një shkollë të lartë pa qenë punonjës i përhershëm i kësaj shkolle. Pedagogu i gjuhës shqipe (i filozofisë, i matematikës). Puna e pedagogut."<ref name="FGJSH"/> [[Hermann Giesecke]] (1981) hulumtimin në arsim dhe edukim ashtu si edhe pedagogjinë i quan "shkencë aporetike", d.m.th. një [[Interdisiplina|ndërdisiplinë ose interdisiplinë]] (Shih edhe [[Ndërdisiplinariteti]]).<ref>Giesecke, Hermann (1981). ''Indføring i pædagogik''. København: Nyt Nordisk Forlag. German original: ''Einführung in die Pädagogik.'' München: Juventa 1970 (2. Auflage)</ref> Ndërkaq në periudha të ndryshme kohore termi ''"pedagog"'' ka pasur edhe konotacione negative të lidhura me pedantërin e tepruar e të cilat e kanë zanafillën nga koha e Samuel Pepys (1650).<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=pedagogue "pedagogue"]. ''Online Etymology Dictionary''.</ref> == Kategoritë themelore == * [[Pyetja]] * [[Arsimi]] * [[Mësimi]] * [[Shkolla]] * [[Edukata]] * [[Mësimdhënia]] ==Disiplinat pedagogjike== {{Kryesor|Disiplinat e pedagogjisë}} {| class="wikitable sortable" align=center width=100% |+ <big>Sistemi i disiplinave pedagogjike</big> ! !! width=175px | Emri i disiplinës !! Objekti i studimit || Emërtimi alternativ |- | 1 || [[Pedagogjia e përgjithshme]] ||Pedagogjia e përgjithshme merret me studimin e ligjshmërive dhe problemeve të përgjithshme të mësimit, mësimdhënies, arsimit dhe edukatës || |- | 2 || [[Metodika]] || Metodika studion zbatimin e parimeve, formave, metodave dhe mjeteve mësimore në lëndët mësimore përkatëse.|| |- | 3 || [[Didaktika]] || Didaktika studion strukturimin e përmbajtjeve mësimore, rrjedhën e procesit të njohjes, faktorët kryesorë të mësimit, ligjësitë didaktike, llojet dhe sistemet e mësimit, planifikimin e mësimit, ekskursionet mësimore, parimet, metodat, format dhe mjetet mësimore, planin dhe programin mësimor|| Teoria e mësimit <br> Metodologjia e mësimdhënies |- | 4 || [[Pedeutologjia]] || Pedeutologjia merret me studimin e çështjeve që kanë të bëjnë me personalitetin e mësimdhënësit, (edukatorit, instruktorit, mësuesit, arsimtarit, profesorit, etj.) || |- | 5 || [[ Komeniologjia]] || Komeniologjia merret me studimin e jetës dhe veprës së Jan Amos Komenskit, duke hulumtuar kontributin e gjithmbarshëm të tij në interes të arsimit, edukimit, shkencës dhe kulturës. || Komenskologjia |- | 6 || [[Gjerontogogjia]] || Gjerontogogjia merret me studimin e arsimit dhe edukimit në periudhën e pleqërisë.|| Geragogjia |- | 7 || [[Bibliopedagogjia]] || Bibliopedagogjia merret me studimin e ndikimit të leximit të librave dhe literaturës tjetër të shtypur në edukimin, arsimimin dhe zhvillimin e personalitetit të njeriut. || |- | 8 || [[Pedagogjia sociale]] || Pedagogjia sociale merret me studimin e teorisë dhe praktikës së arsimimit, edukimit dhe kujdesit social si një përgjegjësi e përbashkët e shoqërisë. || |- | 9 || [[Pedagogjia digjitale]] || Pedagogjia digjitale merret me studimin e përdorimit të teknologjisë digjitale bashkëkohore në arsim dhe mësimdhënie.|| |- |10 ||[[Pedagogjia sportive]] ||Pedagogjia sportive merret me studimin e mësimdhënies, arsimimit, dhe trajnimit në sport, edukimin fizik dhe fushat tjera të lidhura me aktivitetin fizik. || Pedagogjia e sportit |- |11 || [[Pedagogjia speciale]] ||Pedagogjia speciale merret me studimin e edukimit dhe arsimit të nxënësve me nevoja të veçanta arsimore në një mënyrë e cila i merr parasysh nevojat dhe dallimet individuale të tyre. || |- |12 || [[Pedagogjia kulturore]] ||Pedagogjia kulturore merret me studimin e raporteve në mes të individit (personalitetit të njeriut) dhe vlerave kulturore. || Pedagogjia shpirtërore |- |13 || [[Pedagogjia familjare]] || Pedagogjia familjare merret me studimin e parimeve dhe karakteristikave të edukimit familjar, marrëdhënieve midis faktorëve të edukimit familjar, mundësitë e edukimit në familje, ndikimin e atmosferës familjare në edukimin e fëmijës, problemet e përmbajtjes së edukatës në familje, mjetet, metodat dhe format e organizimit të punës edukative në familje, lidhjet e familjes me të gjitha mjetet dhe institucionet kulturore, edukative e arsimore, kërkesat ndaj prindit si edukator etj.|| |- |14 || [[Pedagogjia shkollore]] ||Pedagogjia shkollore merret me studimin e teorisë së shkollës si një institucion i veçantë edukativ e arsimor (organizatë punuese). || |- |15 ||[[Pedagogjia muzikore]] || Pedagogjia muzikore merret me studimin e mësimdhënies së artit muzikor.|| Pedagogjia e muzikës |- |16 || [[Pedagogjia popullore]] ||Pedagogjia popullore merret me studimin e edukimit informal të masave të gjëra popullore.||Etnopedagogjia |- |17 || [[Pedagogjia ushtarake]] || Pedagogjia ushtarake merret me studimin e [[Arsimi ushtarak|arsimit ushtarak]]. || |- |18 || [[Pedagogjia ekologjike]] ||Pedagogjia ekologjike merret me studimin e qëllimeve dhe detyrave të [[Arsimi mjedisor|arsimit dhe edukimit mjedisor]].||Ekopedagogjia |- |19 ||[[Pedagogjia kibernetike]] ||Pedagogjia kibernetike merret me studimin dhe aplikimin e teorisë së sistemit, komunikimit, modelimit, menaxhimit dhe informacionit në fushën arsimore dhe edukative. ||Kibernetika e pedagogjisë |- |20 || [[Pedagogjia kombëtare]] || Pedagogjia kombëtare merret me studimin e mësimdhënies së vetëdijshme dhe/ose të pavetëdijshme të vlerave, normave, traditave dhe modeleve të sjelljes dhe qëndrimeve “nacionale e kulturore” nëpërmjet institucioneve të shtetit (p.sh. shkolla) dhe/ose sociale (p.sh. institucionet e familjes, masmedias, etj.|| Pedagogjia nacionale |- |21 ||[[Pedagogjia universitare]] || Pedagogjia universitare merret me studimin e mësimdhënies në institucionet e arsimit të lartë universitar||Pedagogjia e arsimit të lartë |- |22 ||[[Pedagogjia futurologjike]] || Pedagogjia futurologjike merret me parashikimin dhe paraqitjen e problemeve dhe pikëpamjeve pedagogjike duke u mbështetur në metodat shkencore komparative.|| Pedagogjia futuriste |- |23 ||[[Pedagogjia komparative]] ||Pedagogjia komparative merret me shqyrtimin dhe vlerësimin komparativ të sistemeve të ndryshme arsimore, në vende të ndryshme të botës. ||Pedagogjia krahasuese |- |24 || [[Pedagogjia parashkollore]] ||Pedagogjia parashkollore merret me studimin e specifikave të procesit të edukimit dhe arsimit të fëmijëve në moshën parashkollore. || |- |25 || [[Pedagogjia e muzeumeve]] ||Pedagogjia e muzeumeve merret me studimin dhe eksplorimin e të gjitha aspekteve të përdorimit të muzeumeve dhe koleksioneve të ruajtura në to për aktivitete me përmbajtje arsimore dhe edukative, siç janë problemet didaktike dhe metodike, krijimi dhe organizimi i ekspozitave të specializuara (muzeume të fëmijëve, muzeumet e të rinjve), vizita të veçanta shkollore, mësime dhe punëtori të ndryshme në muze, etj.||Muzeopedagogjia |- |26 || [[Pedagogjia e kohës së lirë]] || Pedagogjia e kohës së lire merret me studimin e aspektit edukativ dhe arsimor të shfrytëzimit të pavarur, kreativ dhe kuptimplotë të kohës së lirë për fëmijët, adoleshentët dhe të rriturit. || |- |27 || [[Pedagogjia jashtëshkollore]] ||Pedagogjia jashtëshkollore merret me studimin e mësimit të organizuar që zhvillohet në mjediset jashtëshkollore duke përfshijnë këtu aktivitetet edukative në natyrë si dhe eksperienca të udhëtimeve ose ekspeditave në mjedise të thella malore, shkretëtira, etj. në të cilat nxënësit marrin pjesë në një sërë sfidash dhe aktivitetesh në natyrë të tilla si ecje (hiking), ngjitje, kampim, peshkim, alpinizëm, lojëra grupore si dhe aktivitete tjera të lidhura me arsimin joformal. ||Pedagogjia e jashtme |- |28 || [[Pedagogjia ndërkombëtare]] ||Pedagogjia ndërkombëtare merret me studimin e mësimdhënies, arsimit dhe edukimit në nivelin ndërkombëtar (botëror) duke iu referuar një koncepti dinamik që përfshin qarkullimin apo lëvizjen e njerëzve, përvojave dhe ideve përtej kufizimeve politike dhe kulturore.||Arsimi ndërkombëtar |- |29 || [[Metodologjia e pedagogjisë]] || Metodologjia e pedagogjisë merret me studimin e hulumtimeve pedagogjike si një sistem i parimeve teorike, metodave dhe mënyrave të përshkrimit, analizimit dhe sqarimit të fenomeneve pedagogjike. ||Hulumtimi pedagogjik |- |30 || [[Historia e pedagogjisë]] || Historia e pedagogjisë (dhe arsimit) merret me studimin e paraqitjes dhe zhvillimit të edukatës, arsimit dhe të mendimit pedagogjik në të kaluarën e shoqërisë njerëzore, duke filluar prej të kaluarës më të largët e deri te e kaluara më e afërt e saj.||[[Historia e arsimit]] |- |31 ||[[Andragogjia]] ||Andragogjia ose pedagogjia e të rriturve merret me studimin dhe organizimin e veprimtarisë edukative dhe arsimore me të rriturit.||Pedagogjia e të rriturve |- |32 || [[Teoria e edukimit]] || Teoria e edukimit kërkon të njohë, kuptojë dhe parashikojë politikat dhe praktikat arsimore dhe është e ndërlidhur me shumë degë, si [[andragogjia]], [[kurrikula]], [[Të nxënit|mësimi]], [[politika arsimore]], organizimi dhe lidershipi.|| |- |33 || [[Pedagogjia fetare]] || Pedagogjia fetare merret me studimin e [[Edukimi fetar|arsimit dhe edukimi fetar]]. ||Pedagogjia teologjike |} ==Drejtimet pedagogjike== {{div col|colwidth=20em|rules=yes}} * [[Filantropizmi]] * [[Pedocentrizmi]] * [[Herbartianizmi]] * [[Pedagogjia kritike]] * [[Shkollat në natyrë]] * [[Pedagogjia Freinet]] * [[Pedagogjia çlirimtare]] * [[Pedagogjia pozitiviste]] * [[Pedagogjia natyraliste]] * [[Pedagogjia humaniste]] * [[Pedagogjia e Valdorfit]] * [[Pedagogjia progresive]] * [[Pedagogjia individuale]] * [[Pedagogjia funksionale]] * [[Pedagogjia antifashiste]] * [[Pedagogjia nazifashiste]] * [[Pedagogjia pragmatiste]] * [[Pedagogjia personaliste]] * [[Pedagogjia institucionale]] * [[Shtëpitë arsimore në fshat]] * [[Pedagogjia e Leon Tolstoit]] * [[Pedagogjia ekzistencialiste]] * [[Pedagogjia eksperimentale]] * [[Pedagogjia e shkollës së punës]] {{div col end}} ==Pedagogë të shquar== ; <big>Pedagogë botërorë</big> {{div col}} * [[Konfuci]] (551 - 479 pes.) * [[Sokrati]] (470 - 339 pes.) * [[Platoni]] (425 - 347 pes.) * [[Aristoteli]] (384 - 322 pes.) * [[Kuintiliani|M. F. Kuintiliani]] (35 - 100 es.) * [[Jeronimi|Jeronimi nga Stridoni]] (345 - 420) * [[Jan Amos Komenski]]; (1592-1670); * [[Jean-Jacques Rousseau]]; (1712-1778) ; * [[Johann Heinrich Pestalozzi]]; (1746-1827) ; * [[Johann Friedrich Herbart]]; (1776–1841) ; * [[Friedrich Fröbel]];(1782-1852) ; * [[Adolf Distervegu|Adolph Diesterweg]] (1790 - 1866) * [[Leon Tolstoi]] (1828 - 1910) * [[Georg Kerschensteiner]];(1854-1932) ; * [[John Dewey]];(1859-1952) ; * [[Rudolf Steiner]];(1861-1925) ; * [[Maria Montessori]];(1870-1952) ; * [[Adolphe Ferrière]];(1879-1960) ; * [[Alexander S. Neill]]; (1883-1973) ; * [[Anton Simenioviç Makarenko|Anton Makarenko]]; (1888-1939) ; * [[Carl R. Rogers]]; 1902-1987) ; * [[Paulo Freire]]; (1921-1997). * [[Benjamin Bloom]] (1913 - 1999) * [[Gaston Mialaret]] (1918 - 2016) {{div col end}} ; <big>Pedagogë shqiptarë</big> {{div col}} * [[Parashqevi Qiriazi]] * [[Aleksandër Xhuvani]] * [[Fatbardha Gega]] * [[Bedri Dedja]] * [[Jashar Rexhepagiq]] * [[Hamit Beqja]] * [[Pajazit Nushi]] * [[Shefik Osmani]] * [[Hysni Myzyri]] * [[Nuri Abdiu]] * [[Musa Kraja]] * [[Nexhip Alpan]] * [[Riza Brada]] * [[Palokë Gj. Berisha]] * [[Xheladin Murati]] {{div col end}} == Shih edhe == {{div col|colwidth=20em|rules=yes}} * [[Arti]] * [[Natyra]] * [[Shkenca]] * [[Pedagogu]] * [[Edukologjia]] * [[Plani Dalton]] * [[Plani i Jenës]] * [[Antipedagogjia]] * [[Deshkollarizimi]] * [[Arsimi mjedisor]] * [[Sistemi arsimor]] * [[Shkolla e punës]] * [[Psikopedagogjia]] * [[Higjiena shkollore]] * [[Institucioni arsimor]] * [[Punëtoria shkollore]] * [[Poema pedagogjike]] * [[Arsimi Ndërkombëtar (Organizatë)|Arsimi Ndërkombëtar]] * [[Taksonomia e Bloomit]] * [[Psikologjia pedagogjike]] * [[Pedagogjia e Montesorit]] * [[Pedagogjia e Pestalozzit]] * [[Pedagogjia e të shtypurve]] * [[Nomenklatura e UNESCO-së]] * [[Byro Ndërkombëtare e Arsimit]] * [[Instituti Jean-Jacques Rousseau]] * [[Korniza Evropiane e Kualifikimeve]] * [[Fushat e Shkencës dhe Teknologjisë]] * [[Pedagogjia e përgjithshme (J. F. Herbart)]] * [[Klasifikimi Standard Ndërkombëtar i Arsimit]] * [[Klasifikimi Standard Ndërkombëtar i Profesioneve]] {{div col end}} == Literatura == * Gaston Mialaret:(1997), Pedagogjia e përgjithshme, Koha, Prishtinë * Hajrullah Koliqi:(1997, 1998), Historia e pedagogjisë botërore I dhe II, Universiteti i Prishtinës, Prishtinë * Hajrullah Koliqi:(2002, 2004), Historia e arsimit dhe e mendimit pedagogjik shqiptar, Prishtinë - Tetovë, {{OCLC|163636435}} ISBN 9951-07-084-1 * Musa Kraja:(1998, 2006), Pedagogjia, Tiranë {{OCLC|45276951}} ISBN 99943-833-0-2 * Shefik Osmani:(1983), Fjalor i pedagogjisë, Shtëpia Botuese "8 Nëntori", Tiranë {{OCLC|17442147}} * Xheladin Murati: (1998, 2004), [https://books.google.com/books?id=2IvTN0vOF0oC Pedagogjia e përgjithshme]Logos, Shkup - Prishtinë - Tiranë, ISBN 9989-601-66-6 ISBN 9989-58-108-8 ISBN 978-9989-58-108-3 == Lidhje të jashtme == {{CommonsCat|Pedagogy}} * [https://pedagogjia.wordpress.com/ Pedagogjia (Blog në gjuhën shqipe)] * [http://infed.org/mobi/what-is-pedagogy/ What is pedagogy?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170502080219/http://infed.org/mobi/what-is-pedagogy/ |date=2 maj 2017 }} * Gabriel Compayre: (1905), [https://archive.org/details/historypedagogy00payngoog The history of pedagogy] * Johann Karl Friedrich Rosenkranz: (1899), [https://archive.org/details/philosophyeduca01rosegoog ''The philosophy of education'']D. Appleton and Co. == Referime == [[Kategoria:Shkencë]] [[Kategoria:Pedagogji]] [[Kategoria:Arsim]] [[Kategoria:Didaktikë]] [[Kategoria:Edukatë]] [[Kategoria:Shkenca shoqërore]] d1w8t0n3sa4pts67jgb5fafxj3b22fo 0 54828 3059029 2896546 2026-10-23T09:48:43Z Mitrovica02 128863 /* Lidhje të jashtme */ 3059029 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image= Toni Kukoc.jpg | caption = Toni Kukoç në lojë. |Emri = Toni |EmriDytë = |EmriTretë = |Mbiemri = Kukoç |Shqiptimi = |KomentEmri = |Seksi = | birth_place = [[Split]] |DitaMuajiLindjes = [[18 shtator]] |VitiLindjes = [[1968]] | death_place = |DitaMuajiVdekjes = |VitiVdekjes = |Aktiviteti = basketbollist |Aktiviteti2 = |Aktiviteti3 = |AktivitetiTjetër = | citizenship = Kroaci | website = }} '''Toni Kukoç''' lindi më [[18 shtator]] të vitit [[1968]] në [[Split]], ishte basketbollist kroat i njohur për suksesin në [[NBA]]. Në karierëne tij arriti tituj evropian në garat e kluubeve në basketboll, titullin e kampionit botërorë, dy medalje olimpike dhe titullin e kampionit në ligën profesionale [[NBA]] . Edhe pse është I njohur si djalosh që mund të luaj në cilëndo pozitë ( me gjatësinë e tij prej 207&nbsp;cm), megjithëatë ka luajtur si alo (anësorë). == Kariera evropiane == == Kariera në NBA == Toni Kukoç ishte aktiv 13 vite në [[NBA]] duke luajtur për ekipet [[Chicago Bulls]] ''(1993-2000]'', [[Philadelphia 76ers]] ''(1999-2001)'', [[Atlanta Hawks]] ''(2000-2002)'' dhe [[Milwaukee Bucks]] ''(2002-2006)''. Gjatë karierës së tijë në NBA arriti të shënojë 9810 pikë nga 846 ndeshje të zhvilluara. === Statistikat === {|{{sortable}} align="right" |- !Shkurtesat |- ! * '''Nde''' - Ndeshje * '''Min''' - Minuta të zhvilluara * '''Mbr''' - Mbrojtje * '''Krc''' - Kërcime * '''Asi''' - Asistime * '''Bll''' - Bllokime * '''Vje''' - Vjedhje |} {|{{sortable}} |- !Viti !! Ekipi !!Nde !!Min !!Mbr !!Krc !!Asi !!Vje !!Bll !!Pikë |- |[[NBA sezoni 1993-94|1993-94]] ||[[Chicago Bulls|Chicago]] ||75 ||1,808 ||199 ||297 ||252 ||81 ||33 ||814 |- |[[NBA sezoni 1994-95|1994-95]] ||[[Chicago Bulls|Chicago]] ||81 ||2,584 ||285 ||440 ||372 ||102 ||16 ||1,271 |- |[[NBA sezoni 1995-96|1995-96]] ||[[Chicago Bulls|Chicago]] ||81 ||2,103 ||208 ||323 ||287 ||64 ||28 ||1,065 |- |[[NBA sezoni 1996-97|1996-97]] ||[[Chicago Bulls|Chicago]] ||57 ||1,610 ||167 ||261 ||256 ||60 ||29 ||754 |- |[[NBA sezoni 1997-98|1997-98]] ||[[Chicago Bulls|Chicago]] ||74 ||2,235 ||206 ||327 ||314 ||76 ||37 ||984 |- |[[NBA sezoni 1998-99|1998-99]] ||[[Chicago Bulls|Chicago]] ||44 ||1,654 ||245 ||310 ||235 ||49 ||11 ||828 |- |[[NBA sezoni 1999-00|1999-00]] ||[[Chicago Bulls|Chicago]] ||24 ||868 ||93 ||130 ||124 ||44 ||19 ||432 |- |[[NBA sezoni 1999-00|1999-00]] ||[[Philadelphia 76ers|Philadelphia]] ||32 ||916 ||105 ||143 ||141 ||33 ||9 ||398 |- |[[NBA sezoni 1999-00|1999-00]] ||[[Philadelphia 76ers|Philadelphia]] ||56 ||1,784 ||198 ||273 ||265 ||77 ||28 ||830 |- |[[NBA sezoni 2000-01|2000-01]] ||[[Philadelphia 76ers|Philadelphia]] ||48 ||979 ||115 ||162 ||93 ||35 ||6 ||386 |- |[[NBA sezoni 2000-01|2000-01]] ||[[Atlanta Hawks|Atlanta]] ||17 ||618 ||78 ||97 ||106 ||13 ||5 ||335 |- |[[NBA sezoni 2000-01|2000-01]] ||[[Atlanta Hawks|Aralanta]] ||65 ||1,597 ||193 ||259 ||199 ||48 ||11 ||721 |- |[[NBA sezoni 2001-02|2001-02]] ||[[Atlanta Hawks|Atlanta]] ||59 ||1,494 ||175 ||218 ||210 ||48 ||17 ||584 |- |[[NBA sezoni 2002-03|2002-03]] ||[[Milwaukee Bucks|Milwaukee]] ||63 ||1,704 ||199 ||266 ||230 ||81 ||29 ||730 |- |[[NBA sezoni 2003-04|2003-04]] ||[[Milwaukee Bucks|Milwaukee]] ||73 ||1,522 ||211 ||271 ||200 ||59 ||21 ||616 |- |[[NBA sezoni 2004-05|2004-05]] ||[[Milwaukee Bucks|Milwaukee]] ||53 ||1,099 ||129 ||160 ||160 ||39 ||13 ||296 |- |[[NBA sezoni 2005-06|2005-06]] ||[[Milwaukee Bucks|Milwaukee]] ||65 ||1,018 ||124 ||150 ||139 ||33 ||17 ||317 |- !colspan="2"|Statistika totale||846 ||22,212 ||2,539 ||3,555 ||3,119 ||817 ||290 ||9,810 |} == Pas përfundimit të karierës == == Lidhje të jashtme == * [http://www.nba.com/playerfile/toni_kukoc/ -NBA.com Profile - Toni Kukoč] {{DEFAULTSORT:Kukoc, Toni}} [[Kategoria:Lindje 1968]] [[Kategoria:Basketbollistë kroatë]] [[Kategoria:Basketbollistë në KB Spliti]] [[Kategoria:Basketbollistë në Chicago Bulls]] [[Kategoria:Basketbollistë në Philadelphia 76ers]] [[Kategoria:Basketbollistë në Atlanta Hawks]] [[Kategoria:Basketbollistë në Milwaukee Bucks]] mybzuuzafod7t7z9fiuumdo7dulqodn 0 54861 3059028 2905854 2026-10-23T09:47:56Z Mitrovica02 128863 /* Pasqyra kronologjike e karierës */ 3059028 wikitext text/x-wiki '''Dino Ragja''', lindi më [[24 prill]] të vitit [[1967]] në [[Split]], [[Kroaci]], ishte basketbollist [[kroat]], NBA basketbollist. Është fitues i dy medaljoneve, fitues i titullit të kampionit botërorë, fitues i shumfishtë i titullit evropian ekipor madje lojtar shumë i sukseshëm në [[NBA]]. I gjatë 211 cm, ka luajtur në pozitën e qendrës dhe alo-qendër. Në viti 2003 ishte fitues i shpërblimit shtetërorë për sport “[[Franjo Buçar (shpërblim)|Franjo Buçar]]”. == Fillimi dhe kariera evropiane == == Kariera në NBA == == Kariera në NBA == == Pasqyra kronologjike e karierës == * [[Jugoplastika, Split 1985. - 1989]]. * [[Virtus Roma 1989. - 1993]]. * [[Boston Celtics 1993. - 1997]]. * [[Panathinaikos 1997. - 1999]]. * [[KK Zadar 1999. - 2000]]. * [[Olympiacos 2000. - 2001]]. * [[KK Cibona 2001. - 2002]]. * [[KK Split 2002. - 2003]]. {{DEFAULTSORT:Ragja, Dino}} [[Kategoria:NBA basketbollistë]] [[Kategoria:Lindje 1967]] [[Kategoria:Basketbollistë kroatë]] [[Kategoria:Basketbollistë në KB Spliti]] [[Kategoria:Basketbollistë në KB Zara]] [[Kategoria:Basketbollistë në Cibona Zagreb]] pcm1bhcojx0a56uu68yses9o6le04hh 0 58802 3058887 3054686 2026-10-22T19:33:09Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:Joseph Stalin, versioni i datës 7 tetor 2026 (revizioni 1379033258) 3058887 wikitext text/x-wiki {{Short description|Udhëheqës i Bashkimit Sovjetik nga viti 1924 deri më 1953}} {{Redirect|Stalin}} {{Hatnote|Në këtë emër sllav lindor, patronimi është ''Visarionoviç'' (''Vissarionovich'') dhe mbiemri është ''Stalini'' (''Stalin'').}} {{Use dmy dates|date=May 2024}} {{Infobox officeholder | name = Josif Stalini | image = StalinCropped1943.jpg | caption = Stalini në [[Konferenca e Teheranit|Konferencën e Teheranit]] më 1943 | office = {{ill|Sekretari i përgjithshëm i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|en|General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union|lt=Sekretar i përgjithshëm i<br />Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik}} | term_start = 3 prill 1922 | term_end = 16 tetor 1952{{Efn|Posti i sekretarit të përgjithshëm u shfuqizua më 1952, por Stalini vazhdoi të ushtronte kompetencat e tij si anëtari me rangun më të lartë në Sekretariatin e partisë.}} | predecessor = Vjaçeslav Molotov (Vyacheslav Molotov) {{Avoid wrap|(si sekretar përgjegjës)}} | successor = Georgi Malenkov (Georgy Malenkov) {{Avoid wrap|(si sekretar i parë ''de facto'')}} | office1 = {{ill|Kryeministri i Bashkimit Sovjetik|en|Premier of the Soviet Union|lt=Kryeministër i Bashkimit Sovjetik}} | president1 = Mihail Kalinin (Mikhail Kalinin)<br />Nikolai Shvernik (Nikolai Shvernik) | 1blankname1 = Zëvendëskryeministrat e parë | 1namedata1 = {{Unbulleted list|Nikolai Voznesenski (Nikolai Voznesensky)|Vjaçeslav Molotov|Nikolai Bulganin (Nikolai Bulganin)}} | term_start1 = 6 maj 1941 | term_end1 = 5 mars 1953 | predecessor1 = Vjaçeslav Molotov | successor1 = Georgi Malenkov | office2 = Ministër i Forcave të Armatosura<br />të Bashkimit Sovjetik{{Efn|Para vitit 1946, titulli i postit ishte komisar i popullit për mbrojtjen dhe, për një periudhë të shkurtër, komisar i popullit për forcat e armatosura.}} | premier2 = ''Ai vetë'' | term_start2 = 19 korrik 1941 | term_end2 = 3 mars 1947 | predecessor2 = Semion Timoshenko (Semyon Timoshenko) | successor2 = Nikolai Bulganin | office3 = Komisar i popullit për kombësitë<br />i RSFS-së Ruse | 1blankname3 = Kryeministri | 1namedata3 = [[Vladimir Lenini]] | term_start3 = 8 nëntor 1917 | term_end3 = 7 korrik 1923 | predecessor3 = ''Posti u krijua'' | successor3 = ''Posti u shfuqizua'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Xhugashvili (Ioseb Besarionis dze Jughashvili) | birth_date = {{Birth date|1878|12|18|df=y}} (6 dhjetor sipas stilit të vjetër) | birth_place = [[Gori]], [[Perandoria Ruse]] (sot në [[Gjeorgjia|Gjeorgji]]) | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Moskë, [[Bashkimi Sovjetik]] | resting_place = {{Plainlist| * Mauzoleu i Leninit (1953–1961) * Nekropoli i Murit të Kremlinit (nga viti 1961) }} | party = {{Plainlist| * {{ill|Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik|en|Communist Party of the Soviet Union|lt=PKBS}}{{Efn|U themelua si RSDLP(b) më 1912; u riemërtua RCP(b) më 1918, AUCP(b) më 1925 dhe CPSU më 1952.}} (nga viti 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|Ekaterine Svanidze (Ekaterine Svanidze)|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|Nadezhda Alilujeva (Nadezhda Alliluyeva)|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * Jakov Xhugashvili (Yakov Dzhugashvili) * Vasili Stalin (Vasily Stalin) * Artiom Sergejev (Artyom Sergeyev) (i birësuar) * Svetlana Alilujeva (Svetlana Alliluyeva) }} | parents = {{Plainlist| * Besarion Xhugashvili (Besarion Jughashvili) * Ekaterine Geladze (Ekaterine Geladze) }} | cabinet = Qeveritë Stalini I–II–III | awards = Lista e plotë | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * Republika Socialiste Federative Sovjetike Ruse * [[Bashkimi Sovjetik]] }} | branch_label = Dega | branch = [[Ushtria e Kuqe]] | service_years = 1918–1920 | rank = Gjeneralisim (nga viti 1945) | commands = [[Forcat e Armatosura Sovjetike]] (nga viti 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Lufta Civile Ruse]] ** Beteja e Caricinit * Lufta polako-sovjetike * [[Lufta e Dytë Botërore]] }} | module2 = {{Collapsible list | title = Anëtarësia në organet qendrore | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Anëtar me të drejta të plota i Byrosë Politike nga përbërja e 6-të deri te e 18-ta dhe i Presidiumit të 19-të të PKBS-së | 1922–1953: Anëtar me të drejta të plota i Sekretariatit nga përbërja e 11-të deri te e 19-ta e PKBS-së | 1920–1952: Anëtar me të drejta të plota i Byrosë Organizative nga përbërja e 9-të deri te e 18-ta e PKBS-së | 1912–1953: Anëtar me të drejta të plota i Komitetit Qendror nga përbërja e 5-të deri te e 19-ta e PKBS-së | 1918–1919: Anëtar me të drejta të plota i Komitetit Qendror të 2-të të Partisë Komuniste (bolshevike) të Ukrainës }} ---- {{Collapsible list | title = Poste të tjera | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Kryetar i Komitetit Shtetëror të Mbrojtjes të Bashkimit Sovjetik | 1920–1922: Komisar i popullit për inspektimin e punëtorëve dhe fshatarëve i RSFS-së Ruse | 1919–1920: Komisar i popullit për kontrollin shtetëror i RSFS-së Ruse | 1917–1918: Anëtar i Asamblesë Kushtetuese Ruse për zonën zgjedhore të metropolit të Petrogradit }} | module3 = '''Udhëheqës i Bashkimit Sovjetik''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Vladimir Lenini|Lenini]] * Georgi Malenkov{{Efn|Megjithëse u detyrua të hiqte dorë nga kontrolli i Sekretariatit pothuajse menjëherë pasi pasoi Stalinin si kreu ''de facto'' i këtij organi, Malenkovi vazhdoi të njihej si «i pari ndër të barabartë» brenda regjimit për më shumë se një vit. Ende në mars 1954, ai renditej i pari në udhëheqjen sovjetike dhe vazhdonte të kryesonte mbledhjet e Byrosë Politike.}}{{Big|→}} }} | module4 = [[Media:Stalin announcing German surrender.ogg|Stalini flet për Aktin e kapitullimit të Gjermanisë. Regjistruar më 1945.]] }} '''Josif Vissarionoviç Stalin'''{{efn|{{IPAc-en|lang|ˈ|s|t|ɑː|l|ɪ|n}}<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/stalin "Stalin"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151226103503/http://dictionary.reference.com/browse/stalin |date=26 December 2015 }}. ''Random House Webster's Unabridged Dictionary''.</ref>|name="name"}}{{efn|Në rusisht: ''Iosif Vissarionoviç Stalin'' ({{lang|ru|Иосиф Виссарионович Сталин}}).}} (i lindur '''Ioseb Besarionis dze Xhugashvili''';{{efn|Emri origjinal gjeorgjian i Stalinit ishte Ioseb Besarionis dze Xhugashvili ({{lang|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}}). Ekuivalenti rus i tij është Iosif Vissarionoviç Xhugashvili ({{lang|ru|Иосиф Виссарионович Джугашвили}}). Gjatë viteve si revolucionar, ai mori pseudonimin «Stalin», të cilin pas Revolucionit të Tetorit e bëri emrin e tij ligjor.|name=stalinsname}} 18 dhjetor 1878 – 5 mars 1953) ishte një politikan dhe revolucionar sovjetik që sundoi [[Bashkimi Sovjetik|Bashkimin Sovjetik]] nga viti 1922 deri në vdekjen e tij në vitin 1953, duke mbajtur titullin [[Sekretari i Përgjithshëm i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|Sekretar i Përgjithshëm]] të {{ill|Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik|en|Communist Party of the Soviet Union|lt=Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik}} nga viti 1922 deri në 1952 dhe atë të kryeministrit të vendit nga viti 1941 deri në 1953. Fillimisht në krye të një sistemi [[Oligarkia|oligarkik]] [[Shteti njëpartiak|njëpartiak]] që qeverisej me shumicë relative, deri në vitet 1930 ai u bë de fakto [[Diktatori|diktator]] i Bashkimit Sovjetik. I përkushtuar ideologjikisht ndaj interpretimit leninist të [[Marksizmi|marksizmit]], Stalini ndihmoi në formalizimin e këtyre ideve si [[Marksizëm–Leninizmi|marksizëm–leninizëm]], ndërsa politikat e tij u bënë të njohura si [[Stalinizmi|stalinizëm]]. I lindur në një familje të varfër [[Gjeorgjianët|gjeorgjiane]] në [[Gori]] të [[Perandoria Ruse|Perandorisë Ruse]], Stalini e nisi karrierën e tij revolucionare duke u bashkuar që i ri me Partinë marksiste të Punës Social-Demokrate të Rusisë. Aty redaktoi gazetën e partisë, ''Pravda'', dhe mblodhi fonde për fraksionin [[Bolshevikët|bolshevik]] të [[Vladimir Lenini|Vladimir Leninit]] përmes grabitjeve, rrëmbimeve dhe racketeve të mbrojtjes. I arrestuar disa herë, ai përjetoi disa internime të brendshme. Pasi bolshevikët morën pushtetin në Rusi gjatë [[Revolucioni i tetorit|Revolucionit të Tetorit]] të vitit 1917, Stalini iu bashkua organit drejtues të partisë, [[Byro politike|Byrosë Politike]], ku pati rol vendimtar në mbikëqyrjen e themelimit të Bashkimit Sovjetik në vitin 1922. Pasi Lenini u sëmur dhe më pas vdiq në vitin 1924, Stalini mori drejtimin e vendit. Gjatë sundimit të Stalinit, «Socializmi në një vend të vetëm» u bë parimi qendror i dogmës së partisë, ndërsa Politika e Re Ekonomike e Leninit u zëvendësua me një ekonomi të centralizuar të planifikuar. Nën sistemin e Planit Pesëvjeçar, vendi kaloi nëpër kolektivizim dhe industrializim të shpejtë, por përjetoi çrregullime të rëndësishme në prodhimin e ushqimit, që kontribuan në urinë e viteve 1932–33. Për të zhdukur ata që konsideroheshin «armiq të klasës punëtore», Stalini ndërmori «{{ill|Pastrimi i Madh|en|Great Purge|lt=Pastrimin e Madh}}», gjatë të cilit mbi një milion vetë u burgosën dhe të paktën 700.000 u ekzekutuan midis viteve 1934 dhe 1939. Qeveria e Stalinit promovoi marksizëm–leninizmin jashtë vendit përmes [[Kominterni|Internacionales Komuniste]] dhe mbështeti lëvizjet [[Kundërfashizmi|kundërfashiste]] në Evropë gjatë viteve 1930, veçanërisht në [[Lufta Civile Spanjolle|Luftën Civile Spanjolle]]. Në vitin 1939 ajo nënshkroi një [[Pakti Molotov-Ribbentrop|pakt mossulmimi]] me [[Gjermania Naziste|Gjermaninë naziste]], që çoi në [[Pushtimi i Polonisë|pushtimin e përbashkët të Polonisë]]. Gjermania e ndërpreu paktin duke [[Pushtimi gjerman i Rusisë|pushtuar Bashkimin Sovjetik]] në vitin 1941. Pavarësisht dështimeve fillestare, [[Ushtria e Kuqe]] sovjetike e zmbrapsi sulmin gjerman dhe [[Beteja e Berlinit|pushtoi Berlinin]] në vitin 1945, duke i dhënë fund [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]] në Evropë. Sovjetikët aneksuan shtetet baltike dhe ndihmuan në krijimin e [[Shteti komunist|qeverive të përafruara me Moskën]] në Evropën Qendrore dhe Lindore, në Kinë dhe në Korenë e Veriut. Bashkimi Sovjetik dhe Shtetet e Bashkuara dolën nga lufta si dy [[Superfuqia|superfuqitë]] botërore. Tensionet midis [[Blloku Lindor|Bllokut Lindor]] të mbështetur nga sovjetikët dhe [[Blloku Perëndimor|Bllokut Perëndimor]] të mbështetur nga SHBA-ja çuan në atë që u njoh si [[Lufta e Ftohtë]]. Stalini e udhëhoqi vendin gjatë rindërtimit të pasluftës, gjatë të cilit ai [[Projekti sovjetik i bombës bërthamore|zhvilloi armën bërthamore]] në vitin 1949. Në këto vite vendi përjetoi një tjetër uri të madhe dhe një fushatë antisemite që arriti kulmin me {{ill|Komploti i mjekëve|en|Doctors' plot|lt=komplotin e mjekëve}}. Stalini vdiq në vitin 1953 dhe në fund u pasua nga [[Nikita Hrushçov]], i cili e denoncoi paraardhësin e tij dhe nisi një proces de-stalinizimi në të gjithë shoqërinë sovjetike. Konsiderohet gjerësisht si një nga figurat më të rëndësishme të shekullit të 20-të, Josif Stalini ishte objekt i një kulti të përhapur të personalitetit brenda lëvizjes ndërkombëtare marksiste–leniniste, për të cilën ai ishte kampion i socializmit dhe i klasës punëtore. Që nga [[Shpërbërja e Bashkimit Sovjetik|shpërbërja e Bashkimit Sovjetik]] në vitin 1991, ai ka ruajtur popullaritet në Rusi si udhëheqës fitimtar i kohës së luftës që e vendosi Bashkimin Sovjetik ndër [[Fuqi e madhe (politikë)|fuqitë e mëdha]] kryesore të botës. Nga ana tjetër, regjimi [[Totalitarizmi|totalitar]] i Stalinit është dënuar gjerësisht për mbikëqyrjen e një sistemi të karakterizuar nga represioni masiv, [[Spastrimi etnik|spastrimi etnik]] dhe vdekja e miliona njerëzve. == Jeta e hershme == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Jeta e hershme e Josif Stalinit|en|Early life of Joseph Stalin}}}} Stalini lindi më 18 dhjetor 1878 ([[Datat e stilit të vjetër dhe stilit të ri|stili i vjetër]]: 6 dhjetor){{efn|Sipas regjistrave të kishës, Stalini lindi më 18 dhjetor 1878 (stili i vjetër: 6 dhjetor). Kjo datëlindje ruhet në të gjitha dokumentet e mbijetuara të periudhës para Revolucionit dhe, ende në vitin 1921, ai vetë e shënonte ditëlindjen e tij më 18 dhjetor 1878. Pasi erdhi në pushtet, ai e dha si datëlindje 21 dhjetorin 1879 (stili i vjetër: 9 dhjetor). Kjo u bë dita kur festohej ditëlindja e Stalinit në [[Bashkimi Sovjetik]].{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=23}}}} në një familje [[Gjeorgjianët|gjeorgjiane]] në [[Gori]],{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=2|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=11}} një qytet i {{ill|Guvernorisë së Tiflisit|en|Tiflis Governorate|lt=Guvernorisë së Tiflisit}} në Perandorinë Ruse.{{sfn|Service|2004|p=15}}{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=14|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=23}} Emri i tij i lindjes ishte Ioseb Besarionis dze Xhugashvili (Ioseb Besarionis dze Jughashvili; në formë të rusifikuar: Josif Visarionoviç Xhugashvili, ''Iosif Vissarionovich Dzhugashvili'').{{Efn|name="birth_name"|Emri i lindjes së Stalinit ishte '''Ioseb Besarionis dze Xhugashvili''' ({{lang|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}}), që në rusisht jepet si '''Josif Visarionoviç Xhugashvili''' ({{lang|ru|Иосиф Виссарионович Джугашвили}} {{IPA|ɪosʲɪf vʲɪsərʲɪonəvʲɪd͡ʑ d͡ʐʐʊɡɐʂvʲilʲɪ}}; para vitit 1918, sipas drejtshkrimit të vjetër rus: {{lang|ru|Іосифъ Виссаріоновичъ Джугашвили}}). Gjatë karrierës së tij revolucionare ai mori pseudonimin «Stalin» dhe e bëri atë emrin e tij ligjor pas [[Revolucioni i tetorit|Revolucionit të Tetorit]].}} Prindërit e tij ishin Besarion Xhugashvili (Besarion Jughashvili) dhe Ekaterine Geladze;{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=1–2|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3p=14|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=19|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=11|6a1=Deutscher|6y=1966|6p=26}} Stalini ishte fëmija i tyre i tretë dhe i vetmi që mbijetoi përtej foshnjërisë.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=5|2a1=Service|2y=2004|2p=16|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=22|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=17|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=11}} Pasi punishtja e këpucarisë e Besarionit hyri në rënie, familja ra në varfëri, ndërsa ai u bë alkoolist që rrihte Ekaterinën dhe Stalinin.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=17|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=25|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=20|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=12}}{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=10|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3p=17|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=29|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=24|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=12}} Të dy u larguan nga shtëpia deri në vitin 1883 dhe kaluan nëpër nëntë dhoma të ndryshme me qira.{{sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=30–31|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=20}} Në vitin 1888, Stalini u regjistrua në Shkollën Kishtare të Gorit,{{sfn|Dović|Helgason|2019|p=[https://books.google.com/books?id=nimVDwAAQBAJ&dq=gori+church+school+orthodox&pg=RA1-PA56 256]}}{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=11|2a1=Service|2y=2004|2p=20|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=32–34|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=21}} ku shkëlqeu.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=12|2a1=Service|2y=2004|2p=30|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=44|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=26}} Stalini pati probleme shëndetësore: infektimi me [[Lia|li]] në vitin 1884 i la shenja në fytyrë,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=12|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3p=19|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=31|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=20}} ndërsa në moshën 12-vjeçare u plagos rëndë kur e goditi një faeton (lloj karroce), gjë që i shkaktoi paaftësi të përjetshme në krahun e majtë.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=12|2a1=Service|2y=2004|2p=25|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=35, 46|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=20–21}} Në vitin 1894, Stalini u regjistrua si prift i porsaardhur ortodoks rus në Seminarin Teologjik të Tiflisit, i mundësuar nga një bursë.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=28|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=51–53|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=15}} Fillimisht arriti nota të larta,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=19|2a1=Service|2y=2004|2p=36|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=56|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=32|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=16}} por humbi interesin për studimet.{{sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=69|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=32|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=18}}{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=19|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=69|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=36–37|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=19}} Stalini u ndikua nga romani pro-revolucionar i {{ill|Nikolai Çernishevski|en|Nikolay Chernyshevsky|lt=Nikolai Çernishevskit}}, ''{{ill|Çfarë duhet bërë?|en|What Is to Be Done? (novel)|lt=Çfarë duhet bërë?}}'',{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=63}} si dhe nga vepra ''{{ill|Vrasësi i babait|en|The Patricide}}'' e [[Alexander Kazbegi|Alexander Kazbegit]], ku Stalini mori nofkën «Koba» nga banditi protagonist i saj.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=14|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3pp=27–28|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=63|5a1=Kotkin|5y=2014|5pp=23–24|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=17}} Pasi lexoi ''[[Das Kapital]]'', ai u përqendrua te filozofia e marksizmit e [[Karl Marksi|Karl Marksit]],{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=69}} e cila ishte në rritje si një variant i [[Socializmi|socializmit]] që i kundërvihej autoriteteve cariste.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=40|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=43}} Ai filloi të ndiqte takime të fshehta punëtorësh{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=66}} dhe e la seminarin në prill të vitit 1899.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=41|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=71}} ===1899–1905: Partia Punëtore Socialdemokrate e Rusisë=== [[File:Stalin 1902.jpg|thumb|left|upright=.8|Fotografia policore e Stalinit, 1902]] Në tetor të vitit 1899, Stalini punoi si {{ill|meteorolog|en|Meteorologist|lt=meteorolog}} në observatorin e Tiflisit.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=54|2a1=Conquest|2y=1991|2p=27|3a1=Service|3y=2004|3pp=43–44|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=76|5a1=Kotkin|5y=2014|5pp=47–48}} Ai tërhoqi një grup mbështetësish socialistë{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=79}} dhe bashkëorganizoi një mbledhje të fshehtë punëtorësh{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=54|2a1=Conquest|2y=1991|2p=27|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=78}} ku bindi shumë prej tyre të bënin grevë më 1 Maj 1900.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=78}} Policia sekrete e perandorisë, [[:en:Okhrana|Okhrana]], mori vesh për veprimtarinë e Stalinit dhe u përpoq ta arrestonte në mars të vitit 1901, por ai hyri në fshehtësi{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=27|2a1=Service|2y=2004|2p=45|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=81–82|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=49}} dhe gjatë kësaj kohe jetoi nga donacionet e miqve.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=82}} Ai ndihmoi në planifikimin e një demonstrate në Tiflis më 1 Maj 1901, ku 3.000 marshues u përplasën me autoritetet.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=28|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=82|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=50}} Në nëntor të vitit 1901, Stalini u zgjodh në Komitetin e Tiflisit të Partisë Punëtore Socialdemokrate të Rusisë (PPSDR), një parti marksiste e themeluar në vitin 1898.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=63|2a1=Rieber|2y=2005|2pp=37–38|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=87–88}} Atë muaj ai udhëtoi në [[Batumi]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=29|2a1=Service|2y=2004|2p=52|3a1=Rieber|3y=2005|3p=39|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=101|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=51}} Retorika e tij militante shkaktoi përçarje mes marksistëve të qytetit, disa prej të cilëve dyshonin se ai ishte një ''agent provokator''.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=91, 95|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=53}} Stalini filloi të punonte në magazinën e fabrikës së rafinimit të [[Familja Rothschild|Rothschildëve]], ku bashkëorganizoi dy greva punëtorësh.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=90–93|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=51|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=22–23}} Pasi udhëheqësit e grevës u arrestuan, ai bashkëorganizoi një demonstratë masive që çoi në sulmin ndaj burgut.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=29|2a1=Service|2y=2004|2p=49|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=94–95|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=52|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=23}} Stalini u arrestua në prill të vitit 1902{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=29|2a1=Service|2y=2004|2p=49|3a1=Rieber|3y=2005|3p=42|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=98|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=52}} dhe u dënua me tre vjet internim në [[Siberia|Siberi]], ku mbërriti në Novaja Uda në nëntor të vitit 1903.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=68|2a1=Conquest|2y=1991|2p=29|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=107|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=53|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=23}} Pas një tentative të dështuar, Stalini ia mbathi nga internimi në janar të vitit 1904 dhe udhëtoi në Tiflis,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=52|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=115–116|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=53}} ku bashkëredaktoi gazetën marksiste ''Proletariatis Brdzola'' («Lufta proletare») me Filipp Makharadzen.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=57|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=123}} Gjatë internimit të tij, PPSDR ishte ndarë mes fraksionit «[[Bolshevikët|bolshevik]]» të [[Vladimir Lenini|Vladimir Leninit]] dhe fraksionit «menshevik» të Julius Martovit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=33–34|2a1=Service|2y=2004|2p=53|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=113|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=78–79|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=24}} Stalini, i cili përbuzte shumë menshevikë në Gjeorgji, u lidh me bolshevikët.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=76|2a1=Service|2y=2004|2p=59|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=80|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=24}} ===1905–1912: Revolucioni i vitit 1905 dhe pasojat=== Në janar të vitit 1905, trupat qeveritare [[:en:Bloody Sunday (1905)|masakruan protestuesit]] në Shën Petersburg dhe trazirat u përhapën në të gjithë Perandorinë gjatë Revolucionit të vitit 1905.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=80|2a1=Service|2y=2004|2p=56|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=126}} Stalini ishte në [[Baku]] në shkurt, kur shpërthyen dhunë etnike mes armenëve dhe azerëve,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=58|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=128–129}} dhe formoi «skuadra luftarake» bolshevike, të cilat i përdori për t'i mbajtur të ndara fraksionet etnike në luftë të qytetit.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=129}} Skuadrat e tij të armatosura sulmuan policinë dhe trupat vendore,{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=132}} bastisën arsenale{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=143}} dhe mblodhën fonde përmes [[:en:Protection racket|shantazhit për mbrojtje]].{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=132–133}}{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=87|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=135, 144}} Në nëntor të vitit 1905, bolshevikët gjeorgjianë e zgjodhën Stalinin si një nga delegatët e tyre në një konferencë bolshevike në Tampere të Finlandës,{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1pp=89–90|2a1=Service|2y=2004|2p=60|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=145}} ku u takua me Leninin.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=90|2a1=Conquest|2y=1991|2p=37|3a1=Service|3y=2004|3p=60|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=81}} Megjithëse Stalini e respektonte thellësisht Leninin, ai nuk ishte haptazi dakord me pikëpamjen e tij se bolshevikët duhej të paraqisnin kandidatë për zgjedhjet e vitit 1906 për Dumën e Shtetit; Stalini e shihte procesin parlamentar si humbje kohe.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=92|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=147|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=105}} Në prill të vitit 1906, ai mori pjesë në Kongresin e Katërt të PPSDR-së në [[Stokholmi|Stokholm]], ku partia — e udhëhequr atëherë nga një shumicë menshevike — ra dakord që nuk do të mblidhte fonde me anë të grabitjeve të armatosura.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=96|2a1=Conquest|2y=1991|2p=40|3a1=Service|3y=2004|3p=62|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=26}} Lenini dhe Stalini nuk ishin dakord me këtë{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=96|2a1=Service|2y=2004|2p=62|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=113}} dhe diskutuan privatisht vazhdimin e grabitjeve për çështjen bolshevike.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=168|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=113}} Stalini u martua me {{ill|Kato Svanidze|en|Kato Svanidze}} në korrik të vitit 1906,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=64|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=159|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=105|4a1=Semeraro|4y=2017|4p=[https://books.google.com/books?id=bAXMDwAAQBAJ&dq=Kato+Svanidze+stalin+orthodox+church+1906&pg=PT87 ??]}} dhe në mars të vitit 1907 ajo lindi djalin e tyre, Jakovin.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=64|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=167|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=106|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=25}} Stalini, i cili tashmë ishte vendosur si «bolshevik kryesor i Gjeorgjisë»,{{Sfn|Service|2004|p=65}} organizoi në qershor të vitit 1907 [[:en:1907 Tiflis bank robbery|grabitjen e një karroce bankare në Tiflis]] për të financuar bolshevikët. Njerëzit e tij e zunë në pritë autokolonën në [[:en:Freedom Square, Tbilisi|sheshin Erivan]] me armë zjarri dhe bomba të vetëpërgatitura; rreth 40 persona u vranë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=41–42|2a1=Service|2y=2004|2p=75|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=113}} Stalini u vendos në Baku me gruan dhe djalin,{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=100|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=180|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=114}} ku menshevikët e vunë ballë për ballë për grabitjen dhe votuan për ta përjashtuar nga PPSDR-ja, por ai i injoroi.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=100|2a1=Conquest|2y=1991|2pp=43–44|3a1=Service|3y=2004|3p=76|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=184}} Stalini siguroi dominimin bolshevik në degën e PPSDR-së{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=190}} dhe redaktoi dy gazeta bolshevike.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=186}} Në nëntor të vitit 1907, gruaja e tij vdiq nga [[Tifoja|tifoja]],{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=191|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=115}} dhe ai e la djalin te familja e saj në Tiflis.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=44|2a1=Service|2y=2004|2p=71|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=193|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=116}} Më pas ai e ribashkoi bandën e tij,{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=194}} e cila sulmoi «Qindështë e Zeza» dhe mblodhi para përmes shantazhit, falsifikimit, grabitjeve{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=74|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=196|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=115}} dhe rrëmbimit të fëmijëve të personave të pasur për shpërblim.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=197–198|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=115}} Në mars të vitit 1908, Stalini u arrestua dhe u burgos.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=44|2a1=Service|2y=2004|2p=68|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=203|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=116}} Ai udhëhoqi bolshevikët e burgosur, organizoi grupe diskutimi dhe urdhëroi vrasjen e personave të dyshuar si informatorë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=45|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=203–204}} Ai u dënua me dy vjet internim në Solvyçegodsk, në Rusinë veriore, ku mbërriti në shkurt të vitit 1909.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=45|2a1=Service|2y=2004|2p=68|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=206, 208|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=116}} Në qershor, Stalini iku në Shën Petersburg,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=46|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=212|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=117}} por u arrestua sërish në mars të vitit 1910 dhe u dërgua përsëri në Solvyçegodsk.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=46|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=222, 226|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=121}} Në qershor të vitit 1911, Stalinit iu dha leje të zhvendosej në {{ill|Vologda|en|Vologda}}, ku qëndroi dy muaj.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=47|2a1=Service|2y=2004|2p=80|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=231, 234|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=121}} Pastaj iku sërish në Shën Petersburg,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=236|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=121}} ku u arrestua përsëri në shtator të vitit 1911 dhe u dënua me edhe tre vjet internim në Vologda.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=237|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=121–22}} ===1912–1917: Ngritja në Komitetin Qendror dhe ''Pravda''=== [[Skeda:First Issue of PRAVDA.jpg|thumb|right|Numri i parë i ''{{ill|Pravda|en|Pravda}}''-s, të cilës Stalini i shërbeu si redaktor në fillimet e saj]] Në janar të vitit 1912, në {{ill|Konferenca e Pragës|en|Prague Conference|lt=Konferencën e Pragës}} u zgjodh Komiteti i parë Qendror bolshevik.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=83|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=122–123}} Lenini dhe [[Grigori Zinoviev]] vendosën ta bashkëzgjedhin Stalinin në komitet, gjë me të cilën Stalini (ndërsa ishte ende në syrgjyn në Vologda) u pajtua.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=83|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=122–123}}{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=48|2a1=Service|2y=2004|2p=83|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=240|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=122–123}} Lenini besonte se Stalini, si gjeorgjian, do të ndihmonte në sigurimin e mbështetjes nga etnitë minoritare të perandorisë.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=240}} Në shkurt të vitit 1912, Stalini ia mbathi sërish drejt Shën Petersburgut,{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=241}} ku iu ngarkua detyra që të shndërronte gazetën javore bolshevike ''Zvezda'' («Ylli») në një gazetë ditore, ''Pravda'' («E vërteta»).{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=84|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=243}} Gazeta e re u nis në prill të vitit 1912, ndërsa roli i Stalinit si redaktor mbahej sekret.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=84|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=247}} Në maj të vitit 1912, ai u arrestua sërish dhe u dënua me tre vjet syrgjyn në Siberi.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=51|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=248}} Në korrik arriti në {{ill|Narym|en|Narym|lt=Narym}},{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=249|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=133}} ku ndau një dhomë me shokun bolshevik {{ill|Jakov Sverdlov|en|Yakov Sverdlov|lt=Jakov Sverdlovin}}.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=86|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=250|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=154}} Pas dy muajsh, ata ia mbathën drejt Shën Petersburgut,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=51|2a1=Service|2y=2004|2pp=86–87|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=250–251}} ku Stalini vazhdoi punën në ''Pravda''.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=255}} Pas zgjedhjeve të Dumës të tetorit 1912, Stalini shkroi artikuj që bënin thirrje për pajtim midis bolshevikëve dhe menshevikëve; Lenini e kritikoi{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=256}} dhe ai hoqi dorë.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=263}} Në janar të vitit 1913, Stalini udhëtoi incognito (me një pasaportë të falsifikuar në emrin «Stavros Papadopoulos») drejt Vienës,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=54|2a1=Service|2y=2004|2p=89|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=263}} ku hulumtoi «çështjen kombëtare», domethënë se si duhej të silleshin bolshevikët me pakicat kombëtare dhe etnike të Perandorisë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=89|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=264–265}} Artikulli i tij «{{ill|Marksizmi dhe çështja kombëtare|en|Marxism and the National Question}}»{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=53|2a1=Service|2y=2004|2p=85|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=266|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=133}} u botua për herë të parë në numrat e marsit, prillit dhe majit 1913 të revistës bolshevike ''Prosveshcheniye''{{Sfn|Kotkin|2014|p=133}} nën pseudonimin «K. Stalin». Pseudonimi, që ai e përdorte që nga viti 1912, rrjedh nga fjala ruse për çelik (''stal'') dhe është përkthyer si «Njeriu i çelikut».{{Sfnm|1a1=Himmer|1y=1986|1p=269|2a1=Service|2y=2004|2p=85}} Në shkurt të vitit 1913, Stalini u arrestua sërish në Shën Petersburg{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=268–270|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=28}} dhe u dënua me katër vjet syrgjyn në Turukhansk të Siberisë, ku arriti në gusht.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=54|2a1=Service|2y=2004|2pp=102–103|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=270, 273|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=29}} Duke qenë ende i shqetësuar për një arratisje të mundshme, autoritetet e zhvendosën në Kureika në mars të vitit 1914.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=55|2a1=Service|2y=2004|2pp=105–106|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=277–278|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=29}} ===1917: Revolucioni Rus=== Ndërsa Stalini ishte në mërgim, Rusia hyri në {{ill|Lufta e Parë Botërore|en|First World War}}, dhe në tetor të vitit 1916 ai dhe bolshevikët e tjerë në mërgim u {{ill|Rekrutimi në Perandorinë Ruse|en|Conscription in the Russian Empire|lt=rekrutuan në Ushtrinë Ruse}}.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=57|2a1=Service|2y=2004|2pp=113–114|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=300|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=155}} Ata mbërritën në Krasnojarsk në shkurt të vitit 1917,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=57|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=301–302|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=155}} ku një mjek ekzaminues e shpalli Stalinin të papërshtatshëm për shërbim për shkak të krahut të tij të gjymtuar.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=114|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=302|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=155}} Stalini duhej të kryente edhe katër muaj të tjerë të mërgimit dhe kërkoi me sukses ta kryente në Ačinsk.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=114|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=302}} Stalini ndodhej në qytet kur ndodhi [[Revolucioni i shkurtit]]; cari abdikoi dhe Perandoria u bë ''de facto'' republikë.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=57–58|2a1=Service|2y=2004|2pp=116–117|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=302–303|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=178|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=42}} Në një gjendje shpirtërore festive, Stalini udhëtoi me tren për në Petrograd (siç ishte riemërtuar Shën Petersburgu) në mars.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=15, 19|2a1=Service|2y=2004|2p=117|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=304|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=173}} Ai mori drejtimin e gazetës ''Pravda'' së bashku me [[Ljev Kameniev|Ljev Kamenievin]],{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=19|2a1=Service|2y=2004|2p=120|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=310}} dhe u emërua delegat bolshevik në komitetin ekzekutiv të {{ill|Sovjetit të Petrogradit|en|Petrograd Soviet}}, një këshill me ndikim i punëtorëve.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=59–60|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=310}} {{Quote box | quote = Qeveria ekzistuese e pronarëve të tokave dhe e kapitalistëve duhet të zëvendësohet me një qeveri të re, një qeveri të punëtorëve dhe fshatarëve.<br />Pseudo-qeveria ekzistuese, e cila nuk është zgjedhur nga populli dhe nuk i përgjigjet popullit, duhet të zëvendësohet me një qeveri të njohur nga populli, të zgjedhur nga përfaqësuesit e punëtorëve, ushtarëve dhe fshatarëve dhe që u përgjigjet përfaqësuesve të tyre. | source = Editoriali i Stalinit në ''Pravda'', tetor 1917{{sfn|Service|2004|p=144}} | width = 25em }} Stalini ndihmoi në organizimin e kryengritjes së {{ill|Ditëve të Korrikut|en|July Days}}, një demonstrim i armatosur force nga mbështetësit e bolshevikëve.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=65|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=319–320}} Pasi demonstrata u shtyp, Qeveria e Përkohshme nisi një ofensivë kundër partisë, duke bastisur ''Pravda''-n.{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=32}} Stalini e nxori fshehurazi Leninin nga zyra e gazetës dhe mori përsipër sigurinë e tij, duke e zhvendosur mes shtëpive të sigurta në Petrograd përpara se ta çonte fshehurazi në Razliv aty pranë.{{sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=322–324|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=203|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=48–49}} Në mungesë të Leninit, Stalini vazhdoi të redaktonte ''Pravda''-n dhe shërbeu si udhëheqës ushtrues i detyrës i bolshevikëve, duke mbikëqyrur {{ill|Kongresin e Gjashtë|en|6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)}} të partisë.{{sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=326|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=204}} Lenini filloi të thërriste që bolshevikët ta merrnin pushtetin duke rrëzuar Qeverinë e Përkohshme, plan që u mbështet nga Stalini dhe bolsheviku tjetër i lartë [[Leon Trocki]], por u kundërshtua nga Kamenievi, Zinovievi dhe anëtarë të tjerë.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=68|2a1=Service|2y=2004|2p=138|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4pp=331–332|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=214|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=50}} Më 24 tetor, policia bastisi zyrat e gazetës bolshevike, duke thyer makinerinë dhe shtypshkronjat; Stalini shpëtoi një pjesë të pajisjeve.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=144|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=337–338}} Në orët e para të 25 tetorit, Stalini iu bashkua Leninit në një mbledhje të Komitetit Qendror në {{ill|Institutin Smolny|en|Smolny Institute}} të Petrogradit, nga ku drejtohej grusht-shteti bolshevik — [[Revolucioni i tetorit]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=145|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=341}} Milicia bolshevike pushtoi central elektrik, postën kryesore, bankën shtetërore, centralin telefonik dhe disa ura të Petrogradit.{{sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=341–342}} Një anije e kontrolluar nga bolshevikët, ''[[Aurora (kryqëzor)|Aurora]]'', hapi zjarr mbi {{ill|Pallatin e Dimrit|en|Winter Palace}}; delegatët e mbledhur të Qeverisë së Përkohshme u dorëzuan dhe u arrestuan.{{sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=344–346}} Stalini, i cili ishte ngarkuar t'u jepte informacion delegatëve bolshevikë të {{ill|Kongresit të Dytë të Sovjetëve|en|All-Russian Congress of Soviets|lt=Kongresit të Dytë të Sovjetëve}} mbi situatën, nuk kishte luajtur një rol të dukshëm publikisht.{{sfn|Service|2004|pp=145, 147}} Trocki dhe kundërshtarë të tjerë të mëvonshëm e përdorën këtë si provë se roli i tij ishte i parëndësishëm, megjithëse historianë të ndryshëm e hedhin poshtë këtë,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=144–146|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=224|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=52}} duke i vënë rëndësi të madhe rolit të tij si anëtar i Komitetit Qendror dhe si redaktor i ''Pravda''-s.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=53}} Megjithatë, sipas historianit rus Oleg Khlevniuk, 2015, «Rusisë nuk iu lejua ta ndiqte kursin e reformave aq gjatë sa të jepnin rezultate [të rëndësishme]», duke cituar abuzimin e shpeshtë të Stalinit me pushtetin dhe drejtimin e gabuar të Revolucionit.<ref>{{cite book |last=Khlevni͡uk, O. V. |first=Olreg |title=Stalin : new biography of a dictator |year=2015 |publisher=New Haven : Yale University Press |isbn=978-0-300-21978-4 |url=https://archive.org/details/stalinnewbiograp0000khle/mode/2up |ref=Khlevni͡uk2015 |language=en}}</ref> ==Në qeverinë e Leninit== {{Kryesor|Stalini gjatë Revolucionit Rus, Luftës Civile dhe Luftës Sovjeto-Polake}} ===1917–1918: Komisar i Popullit për Kombësitë=== [[Skeda:Stalin 1917-1.1.jpg|thumb|left|upright=.8|Stalini në vitin 1917 si komisar i ri i popullit]] Më 26 tetor 1917, Lenini u shpall kryetar i qeverisë së re, {{ill|Këshilli i Komisarëve të Popullit|en|Council of People's Commissars}} (Sovnarkom).{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=147–148|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=227–228, 229|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=52}} Stalini mbështeti vendimin e Leninit për të mos formuar koalicion me {{ill|Partinë Socialiste Revolucionare|en|Socialist Revolutionary Party}}.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=28–29|2a1=Service|2y=2004|2p=148}} Ai u bë pjesë e një grupi joformal udhëheqës së bashku me Leninin, Trockin dhe Sverdlovin, dhe rëndësia e tij brenda radhëve bolshevike u rrit.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=157}} Zyra e Stalinit ishte pranë asaj të Leninit në Institutin Smolny,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=71|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=229}} dhe ai dhe Trocki kishin qasje të drejtpërdrejtë te Lenini pa pasur nevojë për takim paraprak.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=27|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=226}} Stalini bashkënënshkroi dekretet e Leninit për mbylljen e gazetave armiqësore,{{Sfn|Service|2004|p=149}} dhe bashkëkryesoi komitetin që hartoi një kushtetutë për [[Republika Socialiste Federale Sovjetike e Rusisë|Republikën Socialiste Federale Sovjetike të Rusisë]].{{Sfn|Service|2004|p=155}} Ai mbështeti krijimin e shërbimit të sigurisë {{ill|Çeka|en|Cheka}} nga Lenini dhe {{ill|Terrorin e Kuq|en|Red Terror}}, duke argumentuar se dhuna shtetërore ishte një mjet efektiv për fuqitë kapitaliste.{{Sfn|Service|2004|p=158}} Ndryshe nga disa bolshevikë, Stalini nuk shprehu kurrë shqetësim për zgjerimin e shpejtë të Çekës dhe Terrorin e Kuq.{{Sfn|Service|2004|p=158}} Pasi la rolin e redaktorit të ''Pravdës'',{{Sfn|Service|2004|p=148}} Stalini u emërua komisar i popullit për kombësitë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=70|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=30|3a1=Service|3y=2004|3p=148|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=228|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=52}} Ai caktoi Nadezhda Alliluyevën si sekretare të tij,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=72|2a1=Service|2y=2004|2p=151}} dhe u martua me të në fillim të vitit 1919.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=72|2a1=Service|2y=2004|2p=167|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=264|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=49}} Në nëntor 1917, ai nënshkroi {{ill|Dekretin mbi Kombësinë|en|Declaration of the Rights of the Peoples of Russia}}, që u garantonte pakicave etnike të drejtën e shkëputjes dhe të vetëvendosjes.{{Sfn|Conquest|1991|p=71}} Ai udhëtoi në [[Helsinki]] për t'u takuar me socialdemokratët finlandezë dhe e miratoi kërkesën e Finlandës për pavarësi nga Rusia në dhjetor.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=71|2a1=Service|2y=2004|2p=152}} Për shkak të kërcënimeve që vinin nga Lufta e Parë Botërore, në mars 1918 qeveria u zhvendos nga Petrogradi në [[Kremlini|Kremlinin e Moskës]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=72|2a1=Service|2y=2004|2pp=150–151|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=259–264}} Stalini mbështeti dëshirën e Leninit për të nënshkruar një armëpushim me Fuqitë Qendrore;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=75|2a1=Service|2y=2004|2pp=158–161|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=250}} Stalini e konsideronte këtë të domosdoshme sepse ai, ndryshe nga Lenini, nuk ishte i bindur se Evropa ishte në prag të {{ill|revolucionit proletar|en|proletarian revolution}}.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=159–160|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=250}} Traktati i Brest-Litovskut u nënshkrua në mars 1918,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=75|2a1=Service|2y=2004|2p=161|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=257–258}} duke i lëshuar territore të gjera dhe duke zemëruar shumë njerëz; Socialistët Revolucionarë të Majtë u tërhoqën nga qeveria koalicioniste.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=161|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=258–259, 265}} Bolshevikët u riemërtuan {{ill|Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik|en|Communist Party of the Soviet Union|lt=Partia Komuniste Ruse}}.{{Sfn|Kotkin|2014|p=259}} ===1918–1921: Komandimi ushtarak=== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Stalini gjatë Revolucionit Rus, Luftës Civile dhe Luftës Polako-Sovjetike|en|Stalin during the Russian Revolution, Civil War and Polish–Soviet War}}}} [[File:Stalin 1920-1.jpg|thumb|right|upright=0.8|Stalini në vitin 1920]] Në maj të vitit 1918, gjatë intensifikimit të [[Lufta Civile Ruse|Luftës Civile Ruse]], Sovnarkomi e dërgoi Stalinin në Caricin për të marrë përsipër furnizimin me ushqime në Rusinë Jugore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=77|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=39|3a1=Sebag Montefiore|3y=2003|3p=27|4a1=Service|4y=2004|4p=163|5a1=Kotkin|5y=2014|5pp=300–301|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=54}} I etur për t'u provuar si komandant,{{Sfn|Service|2004|p=173}} ai mori në dorë operacionet ushtarake në rajon dhe u miqësua me Kliment Voroshilovin dhe Semjon Budjonin, të cilët më vonë formuan bërthamën e bazës së tij mbështetëse ushtarake.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=164|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=302–303}} Stalini dërgoi një numër të madh trupash të [[Ushtria e Kuqe|Ushtrisë së Kuqe]] për t'u përballur me ushtritë e bardha të rajonit, çka solli humbje të rënda dhe shkaktoi shqetësimin e Leninit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=81|2a1=Service|2y=2004|2p=170}} Në Caricin, Stalini urdhëroi degën vendore të Çekës të ekzekutonte persona të dyshuar si kundërrevolucionarë, shpesh pa gjyq,{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=46|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=27|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=305, 307|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=56–57}} dhe pastroi agjencitë ushtarake e të mbledhjes së ushqimeve nga specialistët e klasës së mesme, të cilët gjithashtu u ekzekutuan.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=78–79|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=40|3a1=Service|3y=2004|3p=166|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=55}} Përdorimi i dhunës shtetërore nga ana e tij ishte në një shkallë më të madhe se sa miratonin shumica e udhëheqësve bolshevikë;{{Sfn|Service|2004|p=171}} për shembull, ai urdhëroi djegien e disa fshatrave për të siguruar zbatimin e programit të tij të sigurimit të ushqimeve.{{Sfn|Service|2004|p=169}} Në dhjetor të vitit 1918, Stalini u dërgua në Perm për të udhëhequr një hetim se si forcat e bardha të Aleksandër Kolçakut kishin arritur të shkatërronin trupat e kuqe atje.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=83–84|2a1=Service|2y=2004|2p=172|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=314}} Ai u kthye në Moskë në janar të vitit 1919,{{Sfn|Service|2004|p=172}} para se të caktohej në Frontin Perëndimor në Petrograd.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=85|2a1=Service|2y=2004|2p=172}} Kur Regjimenti i Tretë i Kuq dezertoi, ai urdhëroi ekzekutimin publik të dezertorëve të kapur.{{Sfn|Service|2004|p=172}} Në shtator u kthye në Frontin Jugor.{{Sfn|Service|2004|p=172}} Gjatë luftës, Stalini provoi vlerën e tij para Komitetit Qendror duke shfaqur vendosmëri dhe këmbëngulje.{{Sfn|Service|2004|p=173}} Megjithatë, ai gjithashtu i shpërfilli urdhrat dhe kërcënoi vazhdimisht se do të jepte dorëheqjen sa herë që ndihej i fyer.{{Sfn|Service|2004|pp=173, 174}} Në nëntor të vitit 1919, qeveria i dha atij Urdhrin e Flamurit të Kuq për shërbimin e tij.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=86|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=45|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=331}} Bolshevikët e fituan fazën kryesore të luftës civile deri në fund të vitit 1919.{{Sfn|Service|2004|p=175}} Deri atëherë, Sovnarkomi e kishte kthyer vëmendjen te përhapja e revolucionit proletar jashtë vendit, duke formuar [[Kominterni|Internacionalen Komuniste]] në mars të vitit 1919; Stalini mori pjesë në ceremoninë e saj hapëse.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=91|2a1=Service|2y=2004|2p=175}} Megjithëse Stalini nuk e ndante besimin e Leninit se proletariati i Evropës ishte në prag të revolucionit, ai pranoi se Rusia Sovjetike mbetej e cenueshme.{{Sfn|Service|2004|p=176}} Në shkurt të vitit 1920, ai u emërua në krye të Inspektoratit të Punëtorëve dhe Fshatarëve (Rabkrin);{{Sfn|Service|2004|p=174}} po atë muaj ai u transferua edhe në Frontin e Kaukazit.{{Sfn|Service|2004|p=178}} [[Lufta Polako-Sovjetike]] shpërtheu në fillim të vitit 1920, me pushtimin e Ukrainës nga polakët,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=176|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=352–354}} dhe në maj Stalini u transferua në Frontin Jugperëndimor.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=178|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=357|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=59}} Lenini besonte se proletariati polak do të ngrihej për të mbështetur një pushtim, por Stalini argumentonte se [[Nacionalizmi polak|nacionalizmi]] do t'i shtynte ata të mbështesnin përpjekjet luftarake të qeverisë së tyre.{{Sfn|Service|2004|p=177}} Stalini e humbi debatin dhe e pranoi vendimin e Leninit.{{Sfn|Service|2004|p=178}} Në frontin e tij, Stalini u vendos të pushtonte Lvovin; duke u përqendruar në këtë objektiv, ai nuk iu bind urdhrave për të transferuar trupat e tij për të ndihmuar forcat e Mikhail Tukhachevskit në Betejën e Varshavës në fillim të gushtit, e cila përfundoi me një disfatë të madhe për Ushtrinë e Kuqe.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=87|2a1=Service|2y=2004|2p=179|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=362|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=60}} Më pas Stalini u kthye në Moskë,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=180, 182|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=364}} ku Tukhachevsky e fajësoi atë për humbjen.{{Sfn|Brackman|2004|p=135}} I poshtëruar, ai kërkoi shkarkimin nga ushtria, që iu dha më 1 shtator.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=182|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=364–365}} Në Kongresin e 9-të të Partisë në fund të shtatorit, [[Ljev Trocki|Trocki]] e akuzoi Stalinin për «gabime strategjike»{{Sfnm|1a1=Davies|1y=2003|1p=211|2a1=Service|2y=2004|2pp=183–185|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=376–377}} dhe pretendoi se ai kishte sabotuar fushatën; Lenini iu bashkua kritikave.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=184–185|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=377}} Stalini u ndje i çnderuar dhe antipatia e tij ndaj Trockit u rrit.{{Sfn|Service|2004|p=185}} ===1921–1924: Vitet e fundit të Leninit=== [[Skeda:StalinGorki1922.jpg|thumb|Stalini duke vizituar Leninin në {{ill|Gorki Leninskije|en|Gorki Leninskiye|lt=daçën e Gorkit}}, afër Moskës, shtator 1922]] Qeveria sovjetike kërkoi t'i vinte nën dominim shtetet fqinje: [[Lufta Gjeorgjiano-Sovjetike|në shkurt 1921 pushtoi]] Gjeorgjinë e qeverisur nga menshevikët ([[Republika Demokratike e Gjeorgjisë|Gjeorgjia]]),{{Sfn|Kotkin|2014|pp=396–397}} ndërsa në prill 1921 Stalini urdhëroi Ushtrinë e Kuqe të hynte në Turkestan për të rivendosur kontrollin sovjetik.{{Sfn|Kotkin|2014|p=388}} Si komisar i popullit për Kombësitë, Stalini besonte se çdo grup etnik kishte të drejtën e një «[[Republikat Socialiste Sovjetike Autonome|republike autonome]]» brenda shtetit rus, në të cilën mund të mbikëqyrte çështje të ndryshme rajonale.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=199–200|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=371}} Me këtë qëndrim, disa marksistë e akuzuan se përkulej tepër para nacionalizmit borgjez, ndërsa të tjerë e akuzuan se mbetej tepër rusocentrik.{{Sfn|Service|2004|p=202}} Megjithatë, në Kaukazin e tij amtar shumëkombësh, Stalini kundërshtoi idenë e republikave autonome të veçanta, duke argumentuar se këto do t'i shtypnin pakicat etnike brenda territoreve të tyre; në vend të kësaj, ai kërkoi një {{ill|Republika Sovjetike Socialiste Federative e Transkaukazisë|en|Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republic}}.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=194–196|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=400}} Partia Komuniste e Gjeorgjisë e kundërshtoi idenë, çka çoi në «çështjen gjeorgjiane».{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=194–195|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=479–481}} Në mesin e vitit 1921, Stalini u kthye në Kaukazin e Jugut, duke u bërë thirrje komunistëve gjeorgjianë të hidhnin poshtë nacionalizmin shovinist, i cili, sipas tij, i kishte margjinalizuar pakicat [[Abkazët|abkaze]], [[Osetët|osete]] dhe adjare.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=203–205|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=400}} Në mars 1921, Nadezhda lindi një tjetër djalë të Stalinit, Vasilin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=127|2a1=Service|2y=2004|2p=232}} Pas luftës civile, grevat e punëtorëve dhe kryengritjet e fshatarëve shpërthyen në të gjithë Rusinë në shenjë kundërshtimi ndaj projektit të rekrutimit të detyrueshëm të ushqimeve nga Sovnarkomi; në përgjigje, Lenini futi reforma të orientuara drejt tregut në {{ill|Politika e Re Ekonomike|en|New Economic Policy}} (NEP).{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=89|2a1=Service|2y=2004|2p=187|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=344|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=64}} Pati gjithashtu trazira brenda Partisë Komuniste, ndërsa Trocki drejtoi një fraksion që kërkonte shfuqizimin e sindikatave; Lenini e kundërshtoi këtë, dhe Stalini ndihmoi në mobilizimin e kundërshtimit ndaj pozicionit të Trockit.{{Sfn|Service|2004|p=186}} Në Kongresin e 11-të të Partisë në mars dhe prill 1922, Lenini e propozoi Stalinin për sekretar të përgjithshëm të partisë ({{ill|Sekretari i përgjithshëm i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|en|General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union}}), çka synohej të ishte një rol thjesht organizativ. Megjithëse u shprehën shqetësime se marrja e pozicionit të ri do ta mbingarkonte me punë dhe do t'i jepte shumë pushtet, Stalini u emërua në këtë post.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=96|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=78–70|3a1=Service|3y=2004|3pp=189–190|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=411}} Siç ka vënë në dukje historiani James Harris, pozita e sekretarit të përgjithshëm gjatë fillimit të viteve 1920 fatkeqësisht është karikaturizuar në literaturë — «nuk i jepte Stalinit pushtetin për të vendosur njerëzit e tij të afërt në pushtet», thekson ai.<ref name=Harris111>James Harris, "Discipline versus Democracy: The 1923 Party Controversy," in Lara Douds, James Harris, and Peter Whitewood (eds.), ''The Fate of the Bolshevik Revolution: Illiberal Liberation, 1917–41.'' London: Bloomsbury Academic, 2020; p. 111.</ref> Përkundrazi, ai konsiderohej një punë e papëlqyeshme, në të cilën <blockquote>«Sekretari i përgjithshëm duhej të krijonte një sistem që gjurmonte aftësitë dhe përvojën e qindra mijëra zyrtarëve; që raportonte për zbatimin e vendimeve; që identifikonte organizatat e dobëta dhe në rënie dhe zgjidhte problemet e tyre; që ngrinte kualifikimet e zyrtarëve dhe i shpërndante ata aty ku nevojiteshin më shumë.... Stalini duhej të organizonte 350.000 «stafe» kryesisht të kualifikuara dobët, në mos krejtësisht të pakualifikuara (dhe në masë të madhe gjysmëanalfabete), të cilët së bashku duhej ta nxirrnin vendin më të madh të botës, me një popullsi prej gati 140 milionë banorësh, nga një krizë e tmerrshme ekonomike mes përçarjesh serioze politike.»<ref name=Harris111 /></blockquote> Prandaj Stalini fitoi gradualisht autoritet dhe pushtet, argumenton Harris, jo thjesht përmes marifeteve politike makiavelike, por përmes lëvdatave të fituara për të sjellë «një dukje rendi në një sistem kaotik».<ref name=Harris111 /> {{Quote box|width=25em|align=right|quote=Stalini është tepër i vrazhdë, dhe kjo e metë, krejtësisht e pranueshme në mjedisin tonë dhe në marrëdhëniet mes nesh si komunistë, bëhet e papranueshme në pozitën e sekretarit të përgjithshëm. Prandaj u propozoj shokëve të gjejnë një mënyrë për ta shkarkuar nga ky post dhe të emërojnë në këtë post dikë tjetër, i cili dallon nga shoku Stalin në të gjitha aspektet e tjera vetëm nga kjo përparësi e vetme, që të jetë më tolerant, më i sjellshëm dhe më i vëmendshëm ndaj shokëve, më pak kapriçioz, etj.|source=— Testamenti i Leninit, 4 janar 1923{{Sfnm|1a1=Service|1y=2000|1p=369|2a1=Service|2y=2004|2p=209|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=504}}}} Në maj 1922, një goditje e rëndë në tru e la Leninin pjesërisht të paralizuar.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=97|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=53|3a1=Service|3y=2004|3p=191}} Duke banuar në daçën e tij në Gorki, lidhja e tij kryesore me Sovnarkomin ishte përmes Stalinit.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=191–192|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=413}} Pavarësisht shokërisë mes tyre, Lenini nuk e donte atë që e quante sjellje «aziatike» të Stalinit dhe i tha motrës së tij, {{ill|Maria Uljanova|en|Maria Ilyinichna Ulyanova|lt=Marisë}}, se Stalini ishte «jo i zgjuar».{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=102|2a1=Service|2y=2004|2pp=191–192|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=528}} Të dy burrat debatuan për çështjen e tregtisë së jashtme; Lenini besonte se shteti sovjetik duhej të kishte monopol mbi tregtinë e jashtme, por Stalini mbështeti pikëpamjen e Grigori Sokolnikovit se kjo ishte e parealizueshme.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=98|2a1=Service|2y=2004|2p=193|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=483|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=69–70}} Një mosmarrëveshje tjetër lindi rreth çështjes gjeorgjiane, ku Lenini mbështeti dëshirën e Komitetit Qendror Gjeorgjian për një Republikë Sovjetike Gjeorgjiane, në vend të idesë së Stalinit për një transkaukaziane.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=95|2a1=Service|2y=2004|2p=195|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=71–72}} Ata nuk ishin dakord as për natyrën e shtetit sovjetik; Lenini kërkoi krijimin e një federate të re me emrin «Bashkimi i Republikave Sovjetike të Evropës dhe të Azisë»,{{Sfn|Service|2004|p=195}} ndërsa Stalini besonte se kjo do të nxiste ndjenjat e pavarësisë mes joruseve.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=71|2a1=Service|2y=2004|2p=194|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=475–476|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=68–69}} Lenini e akuzoi Stalinin për «{{ill|shovinizëm të madh rus|en|Great Russian chauvinism}}», ndërsa Stalini e akuzoi Leninin për «liberalizëm kombëtar».{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=98–99|2a1=Service|2y=2004|2p=195|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=477, 478|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=69}} U arrit një kompromis, sipas të cilit federata do të quhej «Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike» (BRSS), formimi i të cilit u ratifikua në dhjetor 1922.{{Sfn|Service|2004|p=195}} Dallimet e tyre u bënë edhe personale; Lenini u zemërua kur Stalini ishte i vrazhdë ndaj gruas së tij, Krupskajës, gjatë një bisede telefonike.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=99–100, 103|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=72–74|3a1=Service|3y=2004|3pp=210–211|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=70–71}} Në vitet e fundit të jetës së tij, Krupskaja u dha figurave drejtuese {{ill|Testamentin e Leninit|en|Lenin's Testament|lt=Testamentin e Leninit}}, i cili kritikonte sjelljen e vrazhdë dhe pushtetin e tepruar të Stalinit dhe sugjeronte që ai të hiqej nga posti i sekretarit të përgjithshëm.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=100–101|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=53, 79–82|3a1=Service|3y=2004|3pp=208–209|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=71}} Disa historianë kanë vënë në dyshim nëse Lenini e shkroi dokumentin, duke sugjeruar se e ka shkruar Krupskaja;{{Sfn|Kotkin|2014|p=501}} Stalini nuk ka shprehur kurrë publikisht shqetësime për autenticitetin e tij.{{Sfn|Kotkin|2014|p=528}} Shumica e historianëve e konsiderojnë një pasqyrim të saktë të pikëpamjeve të Leninit.{{Sfn|Suny|2020b|p=59}} ==Konsolidimi i pushtetit== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Ngritja e Josif Stalinit në pushtet|en|Joseph Stalin's rise to power}}}} ===1924–1928: Pasardhësi i Leninit=== [[File:Stalin Rykov Kamenev Zinoviev 1925 (cropped).jpg|thumb|right|Nga e majta në të djathtë: Stalini, [[Alexei Rykov]], [[Ljev Kameniev]] dhe [[Grigori Zinoviev]] në vitin 1925. Të tre u përplasën më vonë me Stalinin dhe u ekzekutuan gjatë {{ill|Pastrimit të Madh|en|Great Purge}}.]] Pas vdekjes së Leninit në janar të vitit 1924,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=104|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=30|3a1=Service|3y=2004|3p=219|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=534|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=79}} Stalini mori përsipër organizimin e funeralit dhe ishte një nga ata që mbajtën arkivolin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=110|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=30|3a1=Service|3y=2004|3p=219|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=542–543}} Për të forcuar imazhin e tij si leninist i përkushtuar, në kohën kur kulti i tij i personalitetit po rritej, Stalini mbajti nëntë leksione në Universitetin Sverdlov mbi ''{{ill|Themelet e leninizmit|en|Foundations of Leninism}}'', të cilat u botuan më vonë në formë libri.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=111–112|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=117–118|3a1=Service|3y=2004|3p=221|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=544}} Në Kongresin e 13-të të Partisë në maj të vitit 1924, Testamenti i Leninit u lexua vetëm para udhëheqësve të delegacioneve krahinore.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=222–224|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=79}} I vënë në siklet nga përmbajtja e tij, Stalini ofroi dorëheqjen nga posti i Sekretarit të Përgjithshëm; ky akt përulësie e shpëtoi dhe ai u mbajt në post.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=111|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=93–94|3a1=Service|3y=2004|3pp=222–224|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=546–548|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=79}} Si Sekretar i Përgjithshëm, Stalini kishte duar të lirë në emërimin e stafit të tij dhe vendosi besnikë të tij në të gjithë partinë.{{Sfn|Kotkin|2014|p=426}} Duke favorizuar anëtarët e rinj me prejardhje proletare në vend të «{{ill|Bolshevikëve të Vjetër|en|Old Bolsheviks}}», të cilët priren të ishin diplomuar universitetesh nga shtresa e mesme, ai siguroi që të kishte besnikë të shpërndarë nëpër rajone.{{Sfn|Kotkin|2014|p=453}}{{Sfn|Kotkin|2014|p=455}} Stalini kishte shumë kontakte me funksionarët e rinj të partisë,{{Sfn|Kotkin|2014|p=469}} dhe dëshira për promovim i shtyu shumë prej tyre të kërkonin përkrahjen e tij.{{Sfn|Kotkin|2014|p=432}} Stalini zhvilloi gjithashtu marrëdhënie të ngushta me figura kyçe të policisë sekrete: Feliks Dzerzhinskin, Genrih Jagodën dhe Vjaçeslav Menzhinskin.{{Sfn|Kotkin|2014|pp=495–496}} Gruaja e tij lindi një vajzë, Svetlanën, në shkurt të vitit 1926.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=127|2a1=Service|2y=2004|2p=238}} Pas vdekjes së Leninit, shpërtheu një luftë për pushtet për të qenë pasardhësi i tij: përveç Stalinit, aty ishin Trocki, Zinoviev, Kameniev, Nikolai Buharin, Alexei Rykov dhe Mikhail Tomski.{{Sfn|Fainsod|Hough|1979|p=111}} Stalini e shihte Trockin, të cilin e përçmonte personalisht,{{Sfn|Volkogonov|1991|p=136}} si pengesën kryesore për dominimin e tij,{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=27}} dhe gjatë sëmundjes së Leninit kishte formuar një {{ill|triumvirat|en|Triumvirate|lt=triumvirat}} jozyrtar (''{{ill|trojka|en|List of leaders of the Soviet Union|lt=trojka}}'') së bashku me Kamenievin dhe Zinovievin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=98|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=474|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=52}} Megjithëse Zinoviev ishte i shqetësuar për fuqinë në rritje të Stalinit, ai u ankorua pas tij në Kongresin e 13-të si kundërpeshë ndaj Trockit, i cili tashmë drejtonte një fraksion të njohur si {{ill|Opozita e Majtë|en|Left Opposition}}.{{Sfn|Service|2004|pp=214–215, 217}} Mbështetësit e Trockit besonin se NEP-i i kishte lëshuar shumë kapitalizmit dhe e quanin Stalinin «të djathtë» për mbështetjen e kësaj politike.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=87}} Stalini ndërtoi një rreth përkrahësish brenda Komitetit Qendror{{Sfn|Service|2004|p=225}} ndërsa Opozita e Majtë po margjinalizohej.{{Sfn|Service|2004|p=227}} [[File:Ordzhonikidze, Stalin and Mikoyan, 1925.jpg|thumb|left|Stalini dhe bashkëpunëtorët e tij të ngushtë Anastas Mikojan dhe Sergo Ordzhonikidze në [[Tbilisi]], 1925]] Në fund të vitit 1924, Stalini veproi kundër Kamenievit dhe Zinovievit, duke larguar përkrahësit e tyre nga pozicionet kyçe.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=228|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=563}} Në vitin 1925, të dy kaluan në opozitë të hapur ndaj Stalinit dhe Buharinit{{Sfn|Service|2004|p=240}} dhe nisën një sulm të pasuksesshëm ndaj fraksionit të tyre në Kongresin e 14-të të Partisë në dhjetor.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=240–243|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=82–83}} Stalini i akuzoi Kamenievin dhe Zinovievin se po rivendosnin fraksionalizmin, dhe rrjedhimisht paqëndrueshmërinë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=240–243|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=82–83}} Në mesin e vitit 1926, Kamenievi dhe Zinovievi u bashkuan me Trockin për të formuar {{ill|Opozitën e Bashkuar|en|United Opposition (Soviet Union)}} kundër Stalinit,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=126|2a1=Conquest|2y=2008|2p=11|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=614|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=83}} dhe në tetor ranë dakord të ndalonin veprimtarinë fraksioniste nën kërcënimin e përjashtimit, dhe më vonë e mohuan publikisht pikëpamjet e tyre.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=137, 138|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=614}} Debatet fraksioniste vazhduan, me Stalinin që kërcënoi se do të jepte dorëheqjen në tetor dhe dhjetor 1926, dhe përsëri në dhjetor 1927.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=247|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=614, 618|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=91}} Në tetor 1927, Trocki u largua nga Komiteti Qendror;{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=85}} më vonë ai u internua në Kazakistan në vitin 1928 dhe u dëbua nga vendi në vitin 1929.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=139, 151|2a1=Service|2y=2004|2pp=282–283|3a1=Conquest|3y=2008|3pp=11–12|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=676–677|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=85}} Stalini tashmë ishte udhëheqësi suprem i partisë dhe i shtetit.{{Sfn|Service|2004|p=276}} Pozitën e [[Kreu i qeverisë|kreut të qeverisë]] ia besoi Vjaçeslav Molotovit; mbështetës të tjerë të rëndësishëm në Byronë Politike ishin Voroshilovi, Lazar Kaganoviçi dhe Sergo Ordzhonikidze,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=277, 280|2a1=Conquest|2y=2008|2pp=12–13}} ndërsa Stalini sigurohej që aleatët e tij të drejtonin institucionet shtetërore.{{Sfn|Service|2004|p=278}} Ndikimi i tij në rritje u pasqyrua në emërtimin e vendeve me emrin e tij; në qershor të vitit 1924 qyteti ukrainas Yuzovka u bë Stalino,{{Sfn|Conquest|1991|p=130}} dhe në prill të vitit 1925, Tsaritsyn u riemërua Stalingrad.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=130|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=160|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=689}} Në vitin 1926, Stalini botoi ''Mbi çështjet e leninizmit'',{{Sfn|Service|2004|p=244}} ku argumentoi konceptin e «{{ill|socializmit në një vend të vetëm|en|Socialism in one country}}», i cili u paraqit si një perspektivë ortodokse leniniste, megjithëse binte ndesh me pikëpamjet e vendosura bolshevike se socializmi mund të arrihej vetëm globalisht përmes procesit të {{ill|revolucionit botëror|en|World revolution}}.{{Sfn|Service|2004|p=244}} Në vitin 1927, pati debat në parti rreth politikës sovjetike ndaj Kinës. Stalini kishte kërkuar që [[Partia Komuniste e Kinës|Partia Komuniste e Kinës]] (PKK), e udhëhequr nga [[Mao Ce Duni]], të aleohej me nacionalistët e [[Kuomintangu|Kuomintangut]] (KMT) të [[Çiang Kai-shek]]it, duke e parë aleancën PKK–KMT si mbrojtjen më të mirë ndaj imperializmit japonez. Në vend të kësaj, KMT-ja e shtypi PKK-në dhe midis dy palëve shpërtheu një luftë civile.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=392|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=626–631|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=89–90}} <div style="clear:left;"></div> ===1928–1932: Plani i parë pesëvjeçar=== {{Kryesor|Plani i parë pesëvjeçar (Bashkimi Sovjetik)}} ====Politika ekonomike==== <div style="float:right; width:25em; margin:0 0 1em 1em; padding:0.5em 1em; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9;"> <blockquote> Kemi mbetur prapa vendeve të përparuara me pesëdhjetë deri në njëqind vjet. Duhet ta mbyllim këtë hendek brenda dhjetë vjetësh. Ose e bëjmë këtë, ose do të na shtypin. Këtë na e diktojnë detyrimet tona ndaj punëtorëve dhe fshatarëve të BRSS-së. </blockquote> — Stalini, shkurt 1931{{Sfn|Service|2004|p=273}} </div> [[Bashkimi Sovjetik]] mbeti shumë prapa zhvillimit industrial dhe bujqësor të fuqive perëndimore.{{Sfn|Service|2004|p=256}} Qeveria e Stalinit kishte frikë nga një sulm i vendeve kapitaliste,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=172–173|2a1=Service|2y=2004|2p=256|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=638–639}} dhe shumë komunistë, përfshirë ata në {{ill|Komsomol|en|Komsomol}}, OGPU dhe Ushtrinë e Kuqe, dëshironin me padurim të çlirohen nga NEP-i dhe qasja e tij e orientuar drejt tregut.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=144, 146|2a1=Service|2y=2004|2p=258}} Ata kishin shqetësime për ata që përfitonin nga kjo politikë: fshatarët e pasur të njohur si «[[Kulak]]ë» dhe pronarët e bizneseve të vogla, ose «NEPmenët».{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=256|2a1=Kotkin|2y=2014}} Në këtë pikë, Stalini u kthye kundër NEP-it, gjë që e vuri në një kurs «të majtë» madje edhe ndaj Trockit apo Zinovievit.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=253|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=101}} Në fillim të vitit 1928, Stalini udhëtoi në [[Novosibirsku|Novosibirsk]], ku pretendoi se kulakët po grumbullonin grurë dhe urdhëroi arrestimin e tyre dhe konfiskimin e grurit të tyre, ndërsa Stalini e solli një pjesë të madhe të grurit me vete në Moskë në shkurt.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=147–148|2a1=Service|2y=2004|2pp=257–258|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=661, 668–669, 679–684|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=102–103}} Me urdhrin e tij, skuadra për grumbullimin e grurit u shfaqën në të gjithë Siberinë Perëndimore dhe Ural, me shpërthime dhune midis skuadrave dhe fshatarësisë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=258|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=103}} Stalini njoftoi se kulakët dhe «fshatarët e mesëm» duhej të detyroheshin me forcë ta lëshonin prodhimin e tyre.{{Sfn|Service|2004|p=258}} [[Nikolai Buharin|Buharini]] dhe anëtarë të tjerë të Komitetit Qendror u zemëruan që nuk ishin konsultuar për këtë masë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=258|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=105}} Në janar të vitit 1930, Byroja Politike miratoi «likuidimin» e klasës së kulakëve, e cila u dëbua në pjesë të tjera të vendit ose u dërgua në kampe përqendrimi.{{Sfn|Service|2004|p=267}}{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=160|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=166}} Deri në korrik të vitit 1930, mbi 320.000 familje ishin prekur.{{Sfn|Service|2004|p=267}} Sipas Dmitri Volkogonovit, dekulakizimi ishte «terrori i parë masiv që Stalini aplikoi në vendin e tij».{{Sfn|Volkogonov|1991|p=167}} [[File:Stakhanov.JPG|thumb|left|Aleksei Stakhanov me një minator tjetër. Qeveria e Stalinit nisi lëvizjen stakhanoviste për të nxitur punën e palodhur.{{Sfn|Sandle|1999|p=231}}]] Në vitin 1929, Byroja Politike shpalli kolektivizimin masiv të bujqësisë,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=265–266|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=110–111}} duke themeluar si ferma kolektive ''kolkhoz'', ashtu edhe ferma shtetërore ''sovkhoz''.{{Sfn|Sandle|1999|p=234}} Edhe pse zyrtarisht vullnetare, shumë fshatarë iu bashkuan kolektivave nga frika se do të përballeshin me fatin e kulakëve.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=113}} Deri në vitin 1932, rreth 62% e familjeve të angazhuara në bujqësi ishin pjesë e kolektivave, dhe deri në vitin 1936 kjo shifër kishte arritur 90%.{{Sfn|Service|2004|p=271}} Shumë fshatarë të kolektivizuar urrenin humbjen e tokës së tyre private bujqësore,{{Sfn|Service|2004|p=270}} dhe produktiviteti ra ndjeshëm.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=270|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=116}} Zia e bukës shpërtheu në shumë zona,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=272|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=116}} ndërsa Byroja Politike shpesh detyrohej të dërgonte ndihma emergjente ushqimore.{{Sfn|Service|2004|p=272}} Kryengritje të armatosura fshatare shpërthyen në Ukrainë, Kaukazin e Veriut, Rusinë jugore dhe Azinë Qendrore, duke arritur kulmin në mars të vitit 1930; ato u shtypën nga ushtria.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=270|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=113–114}} Stalini u përgjigj me një artikull ku këmbëngulte se kolektivizimi ishte vullnetar dhe e fajësonte dhunën te zyrtarët vendorë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=160|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=114}} Edhe pse ai dhe Stalini kishin qenë shumë afër për shumë vite,{{Sfn|Volkogonov|1991|p=174}} Buharini shprehu shqetësime dhe i konsideroi ato si një kthim te politika e vjetër e Leninit, «komunizmi i luftës». Nga mesi i vitit 1928, ai nuk arriti të mblidhte mbështetje të mjaftueshme në parti për t'u kundërvënë reformave;{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=172|2a1=Service|2y=2004|2p=260|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=708}} në nëntor të vitit 1929, Stalini e largoi nga Byroja Politike.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=158|2a1=Service|2y=2004|2p=266|3a1=Conquest|3y=2008|3p=18}} Zyrtarisht, Bashkimi Sovjetik kishte zëvendësuar «iracionalitetin» dhe «shpërdorimin» e [[Ekonomia e tregut|ekonomisë së tregut]] me një ekonomi të planifikuar, të organizuar sipas një kuadri afatgjatë dhe shkencor; në realitet, ekonomia sovjetike bazohej në urdhra ''ad hoc'', të lëshuar shpesh për të arritur objektiva afatshkurtra.{{Sfn|Sandle|1999|pp=227, 229}} Në vitin 1928, Stalini nisi planin e parë pesëvjeçar, me fokus kryesor nxitjen e industrisë së rëndë sovjetike;{{Sfn|Service|2004|p=259}} ai përfundoi një vit para afatit, në vitin 1932.{{Sfn|Service|2004|p=274}} Vendi përjetoi një transformim masiv ekonomik:{{Sfn|Service|2004|p=265}} u hapën miniera të reja, u ndërtuan qytete të reja si Magnitogorski, dhe filluan punimet në Kanalin e Detit të Bardhë–Detit Baltik.{{Sfn|Service|2004|p=265}} Miliona fshatarë u shpërngulën drejt qyteteve, dhe u krijuan borxhe të mëdha për blerjen e makinerive të prodhuara jashtë vendit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=118}} Shumë projekte të mëdha ndërtimi, përfshirë Kanalin e Detit të Bardhë–Detit Baltik dhe metronë e Moskës, u realizuan kryesisht përmes punës së detyruar.{{Sfn|Conquest|1991|pp=186, 190}} Elementet e fundit të kontrollit të punëtorëve mbi industrinë u hoqën, ndërsa drejtorët e fabrikave morën privilegje;{{Sfn|Sandle|1999|pp=231–233}} Stalini e mbrojti pabarazinë e pagave duke iu referuar argumentit të Marksit se ajo ishte e nevojshme gjatë fazave të ulëta të socializmit.{{Sfn|Sandle|1999|pp=241–242}} Për të nxitur intensifikimin e punës, u prezantuan medalje dhe çmime, si dhe lëvizja stakhanoviste.{{Sfn|Sandle|1999|p=231}} Stalini argumentoi se socializmi po ndërtohej në BRSS ndërsa kapitalizmi po shembej gjatë [[Depresioni i madh|Depresionit të madh]].{{Sfn|Service|2004|p=269}} Retorika e tij pasqyronte vizionin e tij utopik për «njeriun e ri sovjetik» që ngrihej drejt majave të pashembullta të zhvillimit njerëzor.{{Sfn|Service|2004|p=300}} <div style="clear:left;"></div> ====Politika kulturore dhe e jashtme==== Në vitin 1928, Stalini deklaroi se lufta e klasave midis proletariatit dhe armiqve të tij do të intensifikohej me zhvillimin e socializmit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=152–153|2a1=Sandle|2y=1999|2p=214|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=107–108}} Ai paralajmëroi për një «rrezik nga e djathta», përfshirë nga brenda Partisë Komuniste.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=108}} Gjyqi i parë i madh demonstrativ ({{ill|Gjyqi demonstrativ|en|Show trial|lt=''show trial''}}) në BRSS ishte {{ill|Gjyqi i Shakhtit|en|Shakhty Trial}} i vitit 1928, në të cilin «specialistët industrialë» të klasës së mesme u dënuan për sabotim.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=152–155|2a1=Service|2y=2004|2p=259|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=687, 702–704, 709|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=107}} Nga viti 1929 deri në 1930 u zhvilluan gjyqe demonstrative për të frikësuar opozitën;{{Sfn|Service|2004|p=268}} këto përfshinin Gjyqin e Partisë Industriale, Gjyqin e Menshevikëve dhe Gjyqin Metro-Vickers.{{Sfn|Conquest|1991|p=155}} I vetëdijshëm se shumica etnike ruse mund të kishte shqetësime për t'u sunduar nga një gjeorgjian,{{Sfn|Service|2004|p=324}} ai promovoi etnikët rusë në të gjithë burokracinë shtetërore dhe e bëri rusishten të detyrueshme në shkolla, megjithëse paralelisht me gjuhët vendase.{{Sfn|Service|2004|p=326}} Ndjenja nacionaliste u shtyp.{{Sfn|Service|2004|p=301}} Politikat konservatore shoqërore u promovuan për të nxitur rritjen e popullsisë; kjo përfshinte përqendrimin te njësitë e forta familjare, rikriminalizimin e homoseksualitetit, kufizime ndaj abortit dhe divorcit, si dhe shfuqizimin e departamentit të grave ''Zhenotdel''.{{Sfn|Sandle|1999|pp=244, 246}} [[File:Christ saviour explosion.jpg|thumb|Shkatërrimi i Katedrales së Krishtit Shpëtimtar në Moskë në vitin 1931, për t'i hapur rrugë Pallatit të Sovjetëve të planifikuar]] Stalini dëshironte një «revolucion kulturor»,{{Sfn|Service|2004|p=299}} që nënkuptonte si krijimin e një kulture për «masat», ashtu edhe përhapjen më të gjerë të kulturës që më parë ishte elitare.{{Sfn|Service|2004|p=304}} Ai mbikëqyri shumëfishimin e shkollave, gazetave dhe bibliotekave, si dhe përparimin e shkrim-leximit dhe [[Njehsimi|njehsimit]].{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=111, 127|2a1=Service|2y=2004|2p=308}} [[Realizmi socialist]] u promovua në të gjitha artet,{{Sfnm|1a1=Sandle|1y=1999|1p=246|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=85}} ndërsa Stalini u dha rëndësi shkrimtarëve të shquar, përkatësisht [[Maksim Gorki|Maksim Gorkit]], [[Mihail Sholohov|Mihail Sholohovit]] dhe Aleksej Nikollajeviç Tolstoit.{{Sfn|Service|2004|pp=302–303}} Ai shprehu mbështetje për shkencëtarët, kërkimet e të cilëve përputheshin me interpretimin e tij të paravendosur të marksizmit; për shembull, ai mbështeti kërkimet e agrobiologut {{ill|Trofim Lisenko|en|Trofim Lysenko|lt=Trofim Lisenkos}}, megjithëse shumica e kolegëve shkencëtarë të Lisenkos i hodhi poshtë si pseudoshkencore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=211, 276–277|2a1=Service|2y=2004|2p=307}} Fushata kundërfetare e qeverisë u intensifikua sërish,{{Sfn|Conquest|1991|p=157}} me rritjen e financimit për Lidhjen e Ateistëve Militantë.{{Sfn|Service|2004|p=301}} Priftërinjtë, imamët dhe murgjit budistë përballeshin me persekutim.{{Sfn|Service|2004|p=268}} Ndërtesat fetare u shembën, më së shumti Katedralja e Krishtit Shpëtimtar në Moskë, e shkatërruar në vitin 1931 për t'i hapur rrugë Pallatit të Sovjetëve.{{Sfn|Conquest|1991|p=191}} Feja ruajti ndikimin mbi popullsinë; në regjistrimin e vitit 1937, 57% e të anketuarve ishin të gatshëm të pranonin se ishin fetarë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=325}} Gjatë viteve 1920, Stalini i dha përparësi politikës së jashtme.{{Sfn|Service|2004|p=379}} Ai takoi personalisht një sërë vizitorësh perëndimorë, përfshirë [[George Bernard Shaw]] dhe [[H.G. Wells]], të dy të cilët mbetën të impresionuar prej tij.{{Sfn|Conquest|1991|pp=183–184}} Përmes Internacionales Komuniste, qeveria e Stalinit ushtroi një ndikim të fortë mbi partitë marksiste në vende të tjera;{{Sfn|Service|2004|p=282}} ai ia la drejtimin e organizatës Buharinit para shkarkimit të tij.{{Sfn|Service|2004|p=261}} Në Kongresin e 6-të të saj, në korrik të vitit 1928, Stalini u tha delegatëve se kërcënimi kryesor ndaj socializmit vinte nga socialistët jomarksistë dhe socialdemokratët, të cilët i quajti «fashistë socialë»;{{Sfnm|1a1=McDermott|1y=1995|1pp=410–411|2a1=Conquest|2y=1991|2p=176|3a1=Service|3y=2004|3pp=261, 383|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=720}} Stalini e kuptoi se në shumë vende këto grupe ishin rivalët kryesorë të marksistë-leninistëve për mbështetjen e klasës punëtore.{{Sfn|Conquest|1991|p=173}} Ky përqendrim te kundërshtimi i të majtëve rivalë shqetësonte Buharinin, i cili e shihte rritjen e [[Fashizmi|fashizmit]] dhe të së djathtës ekstreme në Evropë si kërcënim më të madh.{{Sfn|Service|2004|p=261}} Në vitin 1929, djali i Stalinit, Jakovi, u përpoq pa sukses të bënte vetëvrasje, duke e qëlluar veten në gjoks dhe duke e humbur për pak zemrën; dështimi i tij i ngjalli përbuzje Stalinit, i cili thuhet se e hodhi poshtë përpjekjen duke thënë: «As të gjuajë drejt nuk di.»<ref>{{Harvnb|Allilueva|1967|p=111}}</ref>{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=289|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=595}} Marrëdhënia e tij me Nadezhdën u tendos mes sherreve të tyre dhe problemeve të saj të shëndetit mendor.{{Sfn|Service|2004|p=289}} Në nëntor të vitit 1932, pas një darke në grup në Kremlin, ku Stalini bëri koketë me gra të tjera, Nadezhda e qëlloi veten në zemër.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=169|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=90|3a1=Service|3y=2004|3pp=291–292}} Publikisht, si shkak i vdekjes u dha [[apendisiti]]; Stalini ia fshehu shkakun e vërtetë të vdekjes edhe fëmijëve të tij.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1pp=94, 95|2a1=Service|2y=2004|2pp=292, 294}} Miqtë e Stalinit vunë re se ai pësoi një ndryshim të ndjeshëm pas vetëvrasjes së saj, duke u bërë emocionalisht më i ashpër.{{Sfn|Service|2004|p=297}} {{Clear|left}} ===1932–1939: Krizat e mëdha=== ====Zija e bukës e viteve 1932–1933==== {{Kryesor|Zija e bukës sovjetike e viteve 1930–1933|Holodomori}} [[File:Famine en URSS 1933.jpg|thumb|right|Zonat e prekura nga {{ill|zia e bukës sovjetike e viteve 1932–1933|en|Soviet famine of 1932–1933}}]] Brenda Bashkimit Sovjetik, pakënaqësia qytetare ndaj qeverisë së Stalinit ishte e përhapur gjerësisht.{{Sfn|Service|2004|p=316}} Trazirat shoqërore në zonat urbane e shtynë Stalinin të lehtësonte disa politika ekonomike në vitin 1932.{{Sfn|Service|2004|p=310}} Në maj 1932, ai futi tregjet e ''kolkozeve'', ku fshatarët mund të tregtonin prodhimet e tepërta.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=310|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2p=627}} Megjithatë, sanksionet ndëshkuese u bënë më të ashpra; një dekret i gushtit 1932 e shndërroi vjedhjen e një grushti drithi në vepër të dënueshme me vdekje.{{Sfn|Davies|Wheatcroft|2006|p=628}} Plani i dytë pesëvjeçar uli kuotat e prodhimit në krahasim me të parin, duke u përqendruar më shumë në përmirësimin e kushteve të jetesës{{Sfn|Service|2004|p=310}} përmes banesave dhe mallrave të konsumit.{{Sfn|Service|2004|p=310}} Theksi te prodhimi i armatimeve u rrit pasi [[Adolf Hitleri]] u bë kancelar i Gjermanisë në vitin 1933.{{Sfn|Service|2004|p=318}} Bashkimi Sovjetik përjetoi një zi buke të madhe, e cila arriti kulmin në dimrin e viteve 1932–1933,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=312|2a1=Conquest|2y=2008|2pp=19–20|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=117}} me 5–7 milionë vdekje.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=117}} Zonat më të prekura ishin Ukraina (ku zia e bukës quhej Holodomor), {{ill|Rusia Jugore|en|Southern Russia}}, Kazakistani dhe {{ill|Kaukazi i Veriut|en|North Caucasus}}.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=119}} Në rastin e Ukrainës, historianët debatojnë nëse zia e bukës ishte e qëllimshme, me synimin për të eliminuar një lëvizje të mundshme pavarësie;{{Sfn|Ellman|2005|p=823}} asnjë dokument nuk tregon se Stalini urdhëroi shprehimisht urinë.{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1p=824|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2pp=628, 631}} Moti i keq çoi në të korra të këqija në vitet 1931 dhe 1932,{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1pp=823–824|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2p=626|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=117}} të përkeqësuara nga vitet e rënies së produktivitetit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=117}} Politikat e industrializimit të shpejtë, mospërfillja e rotacionit të kulturave bujqësore dhe dështimi për të krijuar rezerva strategjike drithi e thelluan krizën.{{Sfn|Ellman|2005|p=834}} Stalini fajësoi elementë armiqësorë dhe sabotatorë në mesin e fshatarëve.{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1p=824|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2pp=627–628|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=120}} Qeveria ofroi ndihmë të kufizuar ushqimore për zonat e goditura nga zia e bukës, duke u dhënë përparësi punëtorëve urbanë;{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1p=833|2a1=Kuromiya|2y=2008|2p=665}} për Stalinin, industrializimi sovjetik ishte më i vlefshëm se jeta e fshatarëve.{{Sfnm|1a1=Davies|1a2=Wheatcroft|1y=2006|1p=628|2a1=Ellman|2y=2007|2p=664}} Eksportet e drithit ranë ndjeshëm.{{Sfn|Davies|Wheatcroft|2006|p=627}} Stalini nuk e pranoi rolin e politikave të tij në zinë e bukës,{{Sfn|Davies|Wheatcroft|2006|p=628}} e cila u fshehu vëzhguesve të huaj.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=164|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=724}} ====Çështjet ideologjike dhe të jashtme==== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Kulti i personalitetit të Josif Stalinit|en|Cult of personality of Joseph Stalin}}}} Në vitin 1936, Stalini mbikëqyri miratimin e {{ill|një kushtetute të re|en|1936 Constitution of the Soviet Union}} me tipare të gjera demokratike; ajo u hartua si propagandë, pasi e gjithë pushteti ishte në duart e tij.{{Sfn|Service|2004|p=319}} Ai deklaroi se «socializmi, faza e parë e komunizmit, është arritur».{{Sfn|Service|2004|p=319}} Në vitin 1938 u publikua ''{{ill|Historia e Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik (Bolshevikët)|en|History of the Communist Party of the Soviet Union (Bolsheviks)}}''.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=212|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=552–443|3a1=Service|3y=2004|3p=361}} E njohur zakonisht si «Kursi i shkurtër», ajo u bë teksti qendror i stalinizmit.{{Sfn|Conquest|1991|p=212}} U publikuan gjithashtu biografi të autorizuara të Stalinit,{{Sfn|Service|2004|p=361}} megjithëse Stalini parapëlqente të shihej si mishërimi i Partisë Komuniste, në vend që të eksplorohej historia e jetës së tij.{{Sfn|Service|2004|p=362}} [[File:Soviet armor in the spanish civil war.png|thumb|Pasqyrë e automjeteve të blinduara sovjetike të përdorura për pajisjen e Ushtrisë Republikane gjatë [[Lufta Civile Spanjolle|Luftës Civile Spanjolle]]]] Duke kërkuar marrëdhënie ndërkombëtare më të mira, në vitin 1934 Bashkimi Sovjetik iu bashkua [[Lidhja e Kombeve|Lidhjes së Kombeve]], nga e cila më parë ishte përjashtuar.{{Sfn|Service|2004|p=386}} Stalini nisi komunikime konfidenciale me Hitlerin në tetor 1933, pak pasi ky i fundit erdhi në pushtet.{{Sfn|Conquest|1991|p=217}} Stalini e admironte Hitlerin, veçanërisht manovrat e tij për të hequr rivalët brenda [[Partia Naziste|Partisë Naziste]] në [[Nata e Thikave të Gjata]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=176|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=116|3a1=Service|3y=2004|3p=340}} Megjithatë, Stalini e njohu kërcënimin e paraqitur nga fashizmi dhe kërkoi të krijonte lidhje më të mira me demokracitë liberale të Evropës Perëndimore;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=218|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=123, 135}} në maj 1935, sovjetikët nënshkruan traktate ndihme të ndërsjellë me Francën dhe Çekosllovakinë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=135}} Në Kongresin e 7-të të Internacionales Komuniste, në korrik–gusht 1935, Bashkimi Sovjetik i nxiti marksistë–leninistët të bashkoheshin me të majtët e tjerë si pjesë e një {{ill|fronti popullor|en|Popular front}} kundër fashizmit.{{Sfnm|1a1=Haslam|1y=1979|1pp=682–683|2a1=Conquest|2y=1991|2p=218|3a1=Service|3y=2004|3p=385|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=135}} Në përgjigje, Gjermania, Italia dhe Japonia nënshkruan [[Pakti Antikomintern|Paktin Antikomintern]].{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=392|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=154}} Kur shpërtheu Lufta Civile Spanjolle në korrik 1936, sovjetikët dërguan ndihmë ushtarake për frakcionin republikan, përfshirë 648 avionë dhe 407 tanke, së bashku me 3.000 trupa sovjetike dhe 42.000 anëtarë të [[Brigadat ndërkombëtare|Brigadave Ndërkombëtare]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=219|2a1=Service|2y=2004|2p=387}} Stalini mori pjesë personalisht në situatën spanjolle.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=154}} Gjermania dhe Italia mbështetën frakcionin nacionalist, i cili doli përfundimisht fitimtar në mars 1939.{{Sfn|Service|2004|pp=387, 389}} Me shpërthimin e {{ill|Luftës së Dytë Kino-Japoneze|en|Second Sino-Japanese War}} në korrik 1937, Bashkimi Sovjetik dhe Kina nënshkruan një {{ill|pakt mosagresioni|en|Sino-Soviet Non-Aggression Pact}}.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=156}} Stalini ndihmoi kinezët ndërsa Kuomintangu dhe komunistët pezulluan luftën e tyre civile dhe formuan {{ill|Frontin e Bashkuar|en|Second United Front}} që ai e dëshironte kundër Japonisë.{{Sfn|Service|2004|pp=392}} ====Pastrimi i Madh==== {{Kryesor|Pastrimi i Madh}} [[Skeda:Vinnycia16.jpg|thumb|right|Varreza masive e zhvarrosur e {{ill|Masakrës së Vinicës|en|Vinnytsia massacre}}, 1943]] Qasja e Stalinit ndaj represionit shtetëror shpesh ishte kontradiktore.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=126}} Në maj 1933 ai liroi shumë persona të dënuar për vepra të vogla, duke urdhëruar shërbimet e sigurisë të mos kryenin më arrestime dhe deportime masive,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=125}} ndërsa në shtator 1934 ngriti një komision për të hetuar burgosjet e padrejta. Po atë muaj, ai kërkoi ekzekutimin e punëtorëve të Uzinës Metalurgjike «Stalin», të akuzuar për spiunazh në favor të Japonisë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=126}}{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=125}} Gjatë {{ill|Kongresit të 17-të të Partisë Komuniste|en|17th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)}}, Stalini u rizgjodh anëtar i Komitetit Qendror me 1059 vota nga 1225, me 166 fletëvotime që mungonin, ose 13,5% e atyre që merrnin pjesë.<ref>{{Cite book |last=Thurston |first=Robert W. |title=Life and Terror in Stalin's Russia, 1934-1941 |publisher=Yale University Press |year=1996 |isbn=0-300-06401-2 |location=New Haven, CT |pages=20 |language=en}}</ref> Pasi Sergej Kirov u vra në dhjetor 1934, Stalini u shqetësua gjithnjë e më shumë për kërcënimet e atentateve,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=179|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2pp=126–127|3a1=Service|3y=2004|3p=314|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=128–129}} dhe represioni shtetëror u intensifikua.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=128, 137}} Stalini lëshoi një dekret që themelonte «trojkat e NKVD-së», të cilat mund të jepnin dënime të shpejta dhe të rënda pa përfshirë gjykatat.{{Sfn|Service|2004|p=315}} Në vitin 1935 ai e urdhëroi NKVD-në të dëbonte nga zonat urbane kundërrevolucionarët e dyshuar;{{Sfn|Service|2004|p=318}} vetëm nga Leningradi u dëbuan mbi 11.000 vetë në fillim të vitit 1935.{{Sfn|Service|2004|p=318}} [[Skeda:RIAN archive 910794 Memorial events in Bykovnya Graves reserve.jpg|thumb|right|Memorial për një viktimë të Pastrimit të Madh te {{ill|varreza masive e Bikivnjës|en|Bykivnia graves}}]] Në vitin 1936, Nikolai Ježov u bë kreu i NKVD-së,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=139}} pas së cilës Stalini filloi të orkestronte arrestimin dhe ekzekutimin e kundërshtarëve të tij të mbetur në Partinë Komuniste gjatë {{ill|Pastrimit të Madh|en|Great Purge}}.{{Sfn|Service|2004|pp=314–317}} Gjyqi i parë i Moskës në gusht 1936 çoi në ekzekutimin e Kamenievit dhe Zinovievit.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1pp=139, 154–155, 164–172, 175–176|2a1=Service|2y=2004|2p=320|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=139}} Gjyqi i dytë u zhvillua në janar 1937,{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=139–140}} dhe i treti në mars 1938, me ekzekutimin e Buharinit dhe Rikovit.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1pp=192–193|2a1=Service|2y=2004|2p=346|3a1=Conquest|3y=2008|3p=24 |4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=140}} Nga fundi i vitit 1937, çdo mbetje e drejtimit kolektiv ishte zhdukur nga Byroja Politike, e cila tani ishte efektivisht nën kontrollin e Stalinit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=176–177}} Pati përjashtime masive nga partia,{{Sfn|Service|2004|p=349}} ndërsa Stalini urdhëroi edhe partitë komuniste të huaja të pastronin elementët antistalinistë.{{Sfn|Service|2004|p=391}} Këto pastrime zëvendësuan pjesën më të madhe të gardës së vjetër të partisë me funksionarë më të rinj, besnikë ndaj Stalinit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=137–138, 147}} Funksionarët e partisë i zbatonin gatishëm urdhrat e tij dhe përpiqeshin t'i bëheshin përkëdhelës Stalinit, për të shmangur rënien viktimë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=140}} Funksionarë të tillë shpesh kryenin më shumë arrestime dhe ekzekutime sesa kuotat e caktuara nga qeveria.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=204}} Represionet u intensifikuan më tej nga dhjetori 1936 deri në nëntor 1938.{{Sfn|Service|2004|p=347}} Në maj 1937, Stalini urdhëroi {{ill|arrestimin e pjesës më të madhe të komandës së lartë të ushtrisë|en|Case of the Trotskyist Anti-Soviet Military Organization}}, e pas kësaj pasuan arrestime masive në ushtri.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=201|2a1=Service|2y=2004|2p=349|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=140}} Nga fundi i vitit 1937, pastrimet u shtrinë përtej partisë, te popullsia e gjerë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=141, 150}} Në korrik 1937, Byroja Politike urdhëroi një pastrim të «elementëve antisovjetikë», duke synuar bolshevikët antistalinistë, ish-menshevikët, socialistët revolucionarë, priftërinjtë, ish-ushtarët e Ushtrisë së Bardhë dhe kriminelët e zakonshëm.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=350|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=150–151}} Stalini inicioi «operacionet kombëtare», pastrimin etnik të grupeve etnike josovjetike — mes tyre polakët, gjermanët, letonezët, finlandezët, grekët, koreanët dhe kinezët — përmes internimit të brendshëm ose të jashtëm.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=204|2a1=Service|2y=2004|2pp=351, 390|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=151}} Më shumë se 1,6 milion vetë u arrestuan, 700.000 u pushkatuan dhe një numër i panjohur vdiq nën torturë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=151}} NKVD-ja vrau edhe dezertorë dhe kundërshtarë jashtë vendit;{{Sfn|Service|2004|p=394}} në gusht 1940, Trocki u {{ill|vra në Meksikë|en|Assassination of Leon Trotsky}}, duke eliminuar kundërshtarin e fundit të madh të Stalinit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=230|2a1=Service|2y=2004|2p=394|3a1=Overy|3y=2004|3p=338|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=174}} Stalini inicioi të gjitha vendimet kyçe gjatë pastrimit dhe drejtoi personalisht shumë operacione.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=151, 159}} Historianët debatojnë për motivet e tij,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=151}} duke vënë re se shkrimet e tij personale të asaj periudhe ishin «të ndërlikuara dhe të paqarta në mënyrë të pazakontë», plot pretendime për armiq që e rrethonin.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=152}} Ai kishte frikë nga një {{ill|kolonë e pestë|en|fifth column}} e brendshme në rast lufte me Japoninë dhe Gjermaninë,{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=153, 156–157}} veçanërisht pasi forcat e krahut të djathtë përmbysën qeverinë e majtë spanjolle.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=347–248|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=125, 156–157}} Pastrimi i Madh përfundoi kur Ježovi u zëvendësua nga [[Lavrentij Beria]],{{Sfn|Service|2004|p=367}} një gjeorgjian si ai, plotësisht besnik ndaj Stalinit.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=245}} Vetë Ježovi u arrestua në prill 1939 dhe u ekzekutua në vitin 1940.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=209|2a1=Service|2y=2004|2p=369|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=160}} Pastrimi dëmtoi reputacionin e Bashkimit Sovjetik jashtë vendit, veçanërisht mes simpatizantëve të së majtës.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=162}} Ndërsa po fashitej, Stalini u përpoq të largonte përgjegjësinë nga vetja,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=157}} duke fajësuar Ježovin për «tepricat» dhe «shkeljet e ligjit».{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=159}} ==Lufta e Dytë Botërore== {{Kryesor|Bashkimi Sovjetik në Luftën e Dytë Botërore}} ===1939–1941: Pakti me Gjermaninë naziste=== Si marksist–leninist, Stalini e konsideronte konfliktin ndërmjet fuqive kapitaliste rivale të pashmangshëm; pasi Gjermania naziste [[Anshlusi|aneksoi Austrinë]] dhe më pas pjesën e Çekosllovakisë në vitin 1938, ai e kuptoi se po afrohej një luftë e madhe.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=308}} Ai kërkoi ta ruante neutralitetin sovjetik, duke shpresuar se një luftë gjermane kundër Francës dhe Mbretërisë së Bashkuar do të çonte në dominimin sovjetik në Evropë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=220–221|2a1=Service|2y=2004|2pp=380–381}} Sovjetikët përballeshin me një kërcënim nga lindja, pasi trupat sovjetike u përplasën me japonezët ekspansionistë në pjesën e fundit të viteve 1930, me kulm në {{ill|Betejat e Khalkhin Golit|en|Battles of Khalkhin Gol}} në vitin 1939.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=392–393|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=163, 168–169}} Stalini nisi një ndërtim ushtarak, me Ushtrinë e Kuqe që u shumëfishua më shumë se dyfish midis janarit 1939 dhe qershorit 1941, megjithëse nga nxitimi shumë nga oficerët e saj ishin të stërvitur dobët.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=185–186}} Midis viteve 1940 dhe 1941, Stalini e spastroi ushtrinë, duke e lënë atë me një mungesë të rëndë oficerësh të stërvitur kur shpërtheu përfundimisht lufta.{{Sfn|Conquest|1991|pp=232–233, 236}} [[Skeda:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|left|upright=0.8|Stalini duke përshëndetur ministrin e jashtëm gjerman [[Joachim von Ribbentrop]] në Kremlin, gusht 1939]] Meqenëse Britania dhe Franca dukeshin të painteresuara për një aleancë me Bashkimin Sovjetik, Stalini pa një marrëveshje më të mirë me gjermanët.{{Sfn|Service|2004|pp=399–400}} Më 3 maj 1939, ai e zëvendësoi ministrin e jashtëm me orientim perëndimor, Maxim Litvinov, me Vjaçeslav Molotov.{{Sfn|Nekrich|1997|p=109}} Gjermania filloi negociata me sovjetikët, duke propozuar që Evropa Lindore të ndahej midis dy fuqive.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=220|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=166}} Në gusht 1939, Bashkimi Sovjetik nënshkroi me Gjermaninë Paktin Molotov–Ribbentrop, një pakt mossulmimi të negociuar nga Molotovi dhe ministri i jashtëm gjerman [[Joachim von Ribbentrop]], me një protokoll të fshehtë që ndante Evropën Lindore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=221|2a1=Roberts|2y=1992|2pp=57–78|3a1=Service|3y=2004|3p=399|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=166}} Më 1 shtator, Gjermania pushtoi Poloninë, çka e shtyu Mbretërinë e Bashkuar dhe Francën t'i shpallnin luftë Gjermanisë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=222|2a1=Roberts|2y=1992|2pp=57–78|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=169}} Më 17 shtator, {{ill|Ushtria e Kuqe hyri në Poloninë lindore|en|Soviet invasion of Poland}}, zyrtarisht për të rivendosur rendin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=222|2a1=Roberts|2y=2006|2p=43}} Më 28 shtator, Gjermania dhe Bashkimi Sovjetik shkëmbyen disa nga territoret e pushtuara,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=223|2a1=Service|2y=2004|2pp=402–403|3a1=Wettig|3y=2008|3p=20}} dhe pak më pas, në prani të Stalinit, u nënshkrua Traktati i kufirit gjermano-sovjetik.{{Sfn|Conquest|1991|p=224}} Dy shtetet vazhduan tregtinë mes tyre, duke dobësuar bllokadën britanike ndaj Gjermanisë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=224|2a1=Service|2y=2004|2p=405}} Sovjetikët kërkuan më tej pjesë të Finlandës lindore, por qeveria finlandeze refuzoi. Sovjetikët pushtuan Finlandën në nëntor 1939, duke nisur [[Lufta e Parë Sovjeto-Finlandeze|Luftën e Dimrit]]; pavarësisht inferioritetit numerik, finlandezët e mbajtën Ushtrinë e Kuqe larg.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=228|2a1=Service|2y=2004|2p=403|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=172–173}} Opinioni ndërkombëtar mbështeti Finlandën, ndërsa Bashkimi Sovjetik u përjashtua nga Lidhja e Kombeve.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=279|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} Të poshtëruar nga pamundësia për ta mundur Finlandën, sovjetikët nënshkruan një [[Traktati i Paqes i Moskës|traktat paqeje të përkohshëm]], në të cilin morën lëshime territoriale.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=403|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} Në qershor 1940, Ushtria e Kuqe pushtoi shtetet baltike, të cilat u aneksuan nga Bashkimi Sovjetik në gusht;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=227|2a1=Service|2y=2004|2pp=404–405|3a1=Wettig|3y=2008|3pp=20–21|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=173}} ata pushtuan dhe aneksuan edhe Besarabinë dhe Bukovinën veriore, pjesë të Rumanisë.{{Sfnm|1a1=Brackman|1y=2001|1p=341|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} Sovjetikët u përpoqën të parandalonin kundërshtimin në territoret e pushtuara rishtazi me represione masive.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=170}} Një rast i veçantë ishte {{ill|Masakra e Katynit|en|Katyn massacre}} e prillit dhe majit 1940, në të cilën rreth 22.000 njerëz, kryesisht intelektualë polakë, pjesëtarë të Forcave të Armatosura Polake dhe pjesëtarë të Policisë Shtetërore Polake, u ekzekutuan nga NKVD-ja.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=170}} Shpejtësia e fitores gjermane ndaj Francës dhe e pushtimit të saj në mesin e vitit 1940 e befasoi Stalinin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Service|2y=2004|2p=405}} Me sa duket, ai u përqendrua te qetësimi për të shtyrë konfliktin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Service|2y=2004|2p=406}} Pasi [[Pakti Trepalësh]] u nënshkrua nga [[Fuqitë e Boshtit]] të Gjermanisë, Japonisë dhe Italisë në tetor 1940, Stalini propozoi që {{ill|BRSS-ja të bashkohej gjithashtu me aleancën e Boshtit|en|German–Soviet Axis talks}}.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=231|2a1=Brackman|2y=2001|2pp=341, 343|3a1=Roberts|3y=2006|3p=58}} Për të demonstruar synime paqësore, në prill 1941 sovjetikët nënshkruan me Japoninë {{ill|një pakt neutraliteti|en|Soviet–Japanese Neutrality Pact}}.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=233|2a1=Roberts|2y=2006|2p=63}} Stalini, i cili kishte qenë kryetari ''de facto'' i qeverisë së vendit për gati 15 vjet, arriti në përfundimin se marrëdhëniet me Gjermaninë ishin përkeqësuar aq shumë sa duhej të bëhej edhe kryetar ''de jure'' i qeverisë, dhe më 6 maj zëvendësoi Molotovin si {{ill|Kryeministri i Bashkimit Sovjetik|en|Premier of the Soviet Union}}.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=234|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=180}} ===1941–1942: Pushtimi gjerman=== [[File:Battle of Moscow.jpg|thumb|Me të gjithë burrat në front, gratë gërmojnë [[Llogore antitank|llogore antitank]] rreth Moskës në vitin 1941.]] Në qershor 1941, Gjermania {{ill|pushtoi Bashkimin Sovjetik|en|Operation Barbarossa}}, duke e nisur luftën në [[Fronti Lindor (Lufta e Dytë Botërore)|Frontin Lindor]].{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=410–411|2a1=Roberts|2y=2006|2p=82|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=198}} Pavarësisht se agjencitë e inteligjencës e kishin paralajmëruar vazhdimisht për synimet e Gjermanisë, Stalini u kap në befasi.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=408–409, 411–412|2a1=Roberts|2y=2006|2p=67|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=199–200, 202}} Ai formoi një Komitet Shtetëror të Mbrojtjes, të cilin e drejtoi si Komandant i Përgjithshëm Suprem,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=414–415|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=206–207}} si dhe një Komandë të Lartë Ushtarake (Stavka),{{Sfn|Service|2004|p=413}} me [[Georgi Zhukov]] si shef të shtabit të saj.{{Sfn|Service|2004|p=420}} Taktika gjermane e ''[[Blitzkrieg]]'' ishte në fillim shumë efektive; aviacioni sovjetik në zonat kufitare perëndimore u shkatërrua brenda dy ditësh.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=417|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=201–202}} [[Wehrmacht]]-i gjerman depërtoi thellë në territorin sovjetik;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=235|2a1=Service|2y=2004|2p=416}} shpejt, Ukraina, Bjellorusia dhe shtetet baltike ranë nën pushtimin gjerman, [[Rrethimi i Leningradit|Leningradi u rrethua]],{{Sfn|Service|2004|p=418}} dhe refugjatët sovjetikë po vërshonin në Moskë dhe në qytetet përreth.{{Sfn|Service|2004|p=417}} Në korrik, [[Forca Ajrore Gjermane (1935–1945)|Luftwaffe]] gjerman po bombardonte Moskën,{{Sfn|Service|2004|p=418}} dhe deri në tetor Wehrmacht-i po grumbullohej për një sulm të plotë ndaj kryeqytetit. U bënë plane që qeveria sovjetike të evakuohej në Kujbishev (Samara), megjithëse Stalini vendosi të mbetej në Moskë, duke besuar se largimi i tij do të dëmtonte moralin e trupave.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=248–249|2a1=Service|2y=2004|2p=420|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=214–215}} Përparimi gjerman drejt Moskës u ndal pas {{ill|dy muajsh betejë|en|Battle of Moscow|lt=dy muajsh beteje}} në kushte moti gjithnjë e më të ashpra.{{Sfn|Glantz|2001|p=26}} Duke kundërshtuar këshillat e Zhukovit dhe të gjeneralëve të tjerë, Stalini theksoi sulmin mbi mbrojtjen.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=421, 424|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=220}} Në qershor 1941, ai urdhëroi një politikë të tokës së djegur, që synonte shkatërrimin e infrastrukturës dhe të rezervave ushqimore para se gjermanët t'i kapnin,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=482|2a1=Roberts|2y=2006|2p=90}} duke i urdhëruar edhe [[NKVD]]-në të vriste rreth 100.000 të burgosur politikë në zonat ku po përparonte Wehrmacht-i.{{Sfn|Gellately|2007|p=391}} Ai spastroi komandën ushtarake; disa figura të rangut të lartë u ulën në detyrë ose u transferuan, ndërsa të tjerë u arrestuan dhe u ekzekutuan.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=239–240|2a1=Roberts|2y=2006|2p=98|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=209}} Me Urdhrin nr. 270, Stalini urdhëroi ushtarët që rrezikonin të kapeshin të luftonin deri në vdekje, duke i cilësuar të kapurit si tradhtarë;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=241|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=210}} ndër ata që u kapën si [[Robërit e luftës|robër lufte]] ishte djali i Stalinit, Jakovi, i cili vdiq në robëri gjermane.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=241–242|2a1=Service|2y=2004|2p=521}} Stalini nxori Urdhrin nr. 227 në korrik 1942, i cili përcaktonte që ata që tërhiqeshin pa leje do të vendoseshin në «batalione ndëshkimi» dhe do të përdoreshin si [[Mish për top|mish për top]].{{Sfnm|1a1=Roberts|1y=2006|1p=132|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=223}} Si ushtria gjermane, ashtu edhe ajo sovjetike i shpërfillën [[Ligji i luftës|ligjet e luftës]] të përcaktuara në [[Konventat e Gjenevës]];{{Sfn|Service|2004|p=423}} sovjetikët bënë publike gjerësisht masakrat naziste ndaj komunistëve, hebrenjve dhe [[Romët|romëve]].{{Sfn|Service|2004|p=422}} Në prill 1942, Stalini mbështeti krijimin e Komitetit Hebre Anti-Fashist (JAC) për të siguruar mbështetjen e hebrenjve në mbarë botën për përpjekjet e luftës.{{Sfn|Overy|2004|p=568}} [[File:RIAN archive 602161 Center of Stalingrad after liberation.jpg|thumb|Qendra e [[Stalingrad]]it pas çlirimit të tij, shkurt 1943]] Sovjetikët u aleuan me Mbretërinë e Bashkuar dhe SHBA-në;{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=211}} megjithëse SHBA-ja hyri në luftë kundër Gjermanisë në vitin 1941, pak ndihmë e drejtpërdrejtë amerikane arriti te sovjetikët deri në fund të vitit 1942.{{Sfn|Service|2004|p=423}} Në përgjigje të pushtimit, sovjetikët e zgjeruan industrinë e tyre në Rusinë qendrore, duke u përqendruar pothuajse tërësisht në prodhimin ushtarak.{{Sfn|Service|2004|p=421}} Ata arritën nivele të larta produktiviteti, duke e tejkaluar Gjermaninë.{{Sfn|Service|2004|p=422}} Gjatë luftës, Stalini ishte më tolerant ndaj [[Kisha Ortodokse Ruse|Kishës Ortodokse Ruse]] dhe e lejoi të rifillonte disa nga aktivitetet e saj.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=442–443|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=242–243}} Ai lejoi gjithashtu një larmi më të gjerë shprehjesh kulturore, veçanërisht duke u lejuar shkrimtarëve dhe artistëve të dikurshëm të shtypur, si Anna Akhmatova dhe Dmitri Shostakovich, ta shpërndanin veprën e tyre më gjerësisht.{{Sfn|Service|2004|p=441}} «[[Internacionale|Internacionalja]]» u hoq si [[Himni kombëtar|himn kombëtar]] i vendit dhe u zëvendësua me një këngë më patriotike.{{Sfn|Service|2004|p=442}} Qeveria promovoi gjithnjë e më shumë ndjenjat panslaviste,{{Sfn|Service|2004|p=446}} ndërkohë që nxiste rritjen e kritikave ndaj [[Kozmopolitanizmi|kozmopolitanizmit]], sidomos ndaj «kozmopolitanizmit pa rrënjë», një qasje me pasoja të veçanta për hebrenjtë sovjetikë.{{Sfn|Service|2004|pp=446–447}} Internacionalja Komuniste u shpërnda në vitin 1943,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=260|2a1=Service|2y=2004|2p=444}} dhe Stalini filloi t'i nxiste partitë e huaja marksiste–leniniste të theksonin nacionalizmin mbi internacionalizmin, me qëllim që të zgjeronin tërheqjen e tyre në vendet përkatëse.{{Sfn|Service|2004|p=446}} Në prill 1942, Stalini anuloi vendimin e Stavkës duke urdhëruar kundërsulmin e parë serioz të sovjetikëve, një përpjekje për të marrë Kharkovin në Ukrainën lindore, të mbajtur nga gjermanët. Ky sulm doli i pasuksesshëm.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=254|2a1=Service|2y=2004|2p=424|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=221–222}} Atë vit, Hitleri e zhvendosi objektivin e tij kryesor nga fitorja e përgjithshme në Frontin Lindor te synimi për të siguruar fushat e naftës në jug të Bashkimit Sovjetik, thelbësore për një përpjekje afatgjatë luftarake gjermane.{{Sfn|Roberts|2006|pp=117–118}} Ndërsa gjeneralët e Ushtrisë së Kuqe shihnin shenja se Hitleri do t'i zhvendoste përpjekjet drejt jugut, Stalini e konsideroi këtë një manovër anësore në një përpjekje të rinovuar për të marrë Moskën.{{Sfn|Roberts|2006|p=124}} Në qershor 1942, ushtria gjermane nisi një {{ill|ofensivë të madhe|en|Case Blue|lt=ofensivë të madhe}} në Rusinë jugore, duke kërcënuar Stalingradin; Stalini urdhëroi Ushtrinë e Kuqe ta mbante qytetin me çdo kusht,{{Sfn|Service|2004|p=425}} gjë që rezultoi në [[Beteja e Stalingradit|Betejën e zgjatur të Stalingradit]], e cila u bë beteja më e përgjakshme dhe më e ashpër e gjithë luftës.{{Sfn|Service|2004|p=426}} Në shkurt 1943, forcat gjermane që sulmonin Stalingradin u dorëzuan.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=428|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=225}} Fitorja sovjetike atje shënoi një pikë kthese të madhe në luftë;{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=225}} për ta përkujtuar, Stalini e shpalli veten [[Marshall i Bashkimit Sovjetik|Marshall të Bashkimit Sovjetik]] në mars.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=429|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=226 |3a1=''Journal of the Supreme Soviet of the USSR'', 13 March 1943}} ===1942–1945: Kundërsulmi sovjetik=== [[File:Teheran conference-1943.jpg|thumb|Të Tre të Mëdhenjtë: Stalini, presidenti amerikan [[Franklin D. Roosevelt]] dhe kryeministri britanik [[Winston Churchill]] në [[Konferenca e Teheranit|Konferencën e Teheranit]], nëntor 1943]] Deri në nëntor 1942, sovjetikët kishin filluar të zmbrapsnin fushatën gjermane në jug dhe, megjithëse në atë përpjekje pati 2,5&nbsp;milionë viktima sovjetike, kjo i lejoi sovjetikët të merrnin iniciativën sulmuese për pjesën më të madhe të luftës në Frontin Lindor.{{Sfn|Roberts|2006|p=155}} Në verën e vitit 1943, Gjermania [[Beteja e Kurskut|u përpoq të bënte një sulm rrethimi në Kursk]], i cili u zmbrapsur me sukses nga sovjetikët.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=255|2a1=Roberts|2y=2006|2p=156|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=227}} Deri në fund të vitit, sovjetikët kontrollonin gjysmën e territorit që gjermanët kishin marrë deri atëherë.{{Sfn|Roberts|2006|p=159}} Prodhimi industrial ushtarak sovjetik u rrit ndjeshëm edhe nga fundi i vitit 1941 deri në fillim të vitit 1943, pasi Stalini i kishte zhvendosur fabrikat në lindje të frontit, larg pushtimit dhe sulmeve ajrore.{{Sfn|Roberts|2006|p=163}} Në vendet aleate, Stalini po portretizohej gjithnjë e më shumë në mënyrë pozitive gjatë luftës.{{Sfn|Service|2004|p=452}} Në vitin 1941, London Philharmonic Orchestra dha një koncert për të festuar ditëlindjen e tij,{{Sfn|Service|2004|p=466}} dhe në vitin 1942 revista ''Time'' e emëroi atë «Njeriu i Vitit».{{Sfn|Service|2004|p=452}} Kur Stalini mësoi se njerëzit në vendet perëndimore e quanin me dashamirësi «Xhaxha Joe», fillimisht u ofendua, duke e konsideruar si diçka pa dinjitet.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=317|2a1=Service|2y=2004|2p=466}} Mes Stalinit, kryeministrit britanik [[Winston Churchill]] dhe presidentit amerikan [[Franklin D. Roosevelt]], të njohur së bashku si «Të Tre të Mëdhenjtë», mbetën dyshime të ndërsjella.{{Sfn|Service|2004|p=458}} Churchill fluturoi në Moskë për të vizituar Stalinin në gusht 1942 dhe përsëri në tetor 1944.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=252|2a1=Service|2y=2004|2p=460|3a1=Khlevniuk|3y=2015|2pp=224, 244}} Stalini pothuajse nuk e la Moskën gjatë luftës,{{Sfn|Service|2004|p=456}} duke i zhgënjyer Rooseveltin dhe Churchillin me ngurrimin e tij për t'u takuar me ta.{{Sfn|Service|2004|p=460}} Në nëntor 1943, Stalini u takua me Churchillin dhe Rooseveltin [[Konferenca e Teheranit|në Teheran]], një vend i zgjedhur nga vetë Stalini.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=262|2a1=Service|2y=2004|2p=460|3a1=Roberts|3y=2006|3p=180|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=229–230}} Aty, Stalini dhe Roosevelti u kuptuan mirë, pasi të dy dëshironin shpërbërjen e [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]] pas luftës.{{Sfn|Service|2004|p=462}} Në Teheran, të tre ranë dakord që, për të parandaluar që Gjermania të ngrihej sërish në fuqi ushtarake, shteti gjerman duhej të copëtohej.{{Sfn|Service|2004|p=463}} Roosevelti dhe Churchilli ranë dakord edhe me kërkesën e Stalinit që qyteti gjerman i Këninsbergut (Königsberg) të shpallej territor sovjetik.{{Sfn|Service|2004|p=463}} Stalini ishte i padurueshëm që Mbretëria e Bashkuar dhe SHBA-ja të hapnin një [[Fronti Perëndimor (Lufta e Dytë Botërore)|Front Perëndimor]] për të lehtësuar presionin mbi Lindjen; ata e bënë këtë përfundimisht në mesin e vitit 1944.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=244, 251|2a1=Service|2y=2004|2pp=461, 469|3a1=Roberts|3y=2006|3p=185|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=223, 229}} Stalini këmbënguli që, pas luftës, Bashkimi Sovjetik të përfshinte pjesët e Polonisë që kishte pushtuar në vitin 1939, gjë që Churchilli e kundërshtoi.{{Sfn|Roberts|2006|pp=186–187}} Më vonë, në vitin 1944, gjatë diskutimit për fatin e Ballkanit, Churchilli pranoi propozimin e Stalinit që pas luftës Bullgaria, Rumania, Hungaria dhe Jugosllavia të binin nën sferën e influencës sovjetike, ndërsa Greqia nën atë të fuqive perëndimore.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=464–465|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=244}} [[File:Soviet soldiers in Polozk (Belarus), passing by propaganda poster celebrating the reconquest of the city and urging the liberation of the Baltic from Nazi German occupation. July 4, 1944.jpg|thumb|left|Ushtarë sovjetikë në Polotsk, korrik 1944]] Në vitin 1944, Bashkimi Sovjetik bëri përparime të rëndësishme në Evropën Lindore drejt Gjermanisë,{{Sfn|Roberts|2006|pp=194–195}} përfshirë [[Operacioni Bagration|Operacionin Bagration]], një ofensivë masive në Republikën Socialiste Sovjetike të Bjellorusisë kundër Grupit të Armatave Qendër gjerman.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=469|2a1=Roberts|2y=2006|2pp=199–201}} Në vitin 1944, ushtritë gjermane u shtynë jashtë shteteve baltike, të cilat më pas u aneksuan sërish në Bashkimin Sovjetik.{{Sfn|Service|2004|p=492}} Ndërsa Ushtria e Kuqe rimori Kaukazin dhe Krimenë, grupe të ndryshme etnike që jetonin në rajon — kalmikët, [[Çeçenët|çeçenët]], ingushët, karaçajt, balkarët dhe [[Tatarët e Krimesë|tatarët e Krimesë]] — u akuzuan se kishin bashkëpunuar me gjermanët. Duke u mbështetur te ideja e [[Përgjegjësia e përbashkët|përgjegjësisë kolektive]], qeveria e Stalinit shfuqizoi republikat e tyre autonome dhe, mes fundit të vitit 1943 dhe vitit 1944, i dëboi shumicën e popullsisë së tyre në Azinë Qendrore dhe Siberi.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=258|2a1=Service|2y=2004|2p=492|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=232–233}} Mbi një milion njerëz u deportuan si pasojë e kësaj politike, me shkallë të lartë vdekshmërie.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=233}} Në shkurt 1945, tre udhëheqësit u takuan në [[Konferenca e Jaltës|Konferencën e Jaltës]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=264|2a1=Service|2y=2004|2p=465|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=244}} Roosevelti dhe Churchilli pranuan kërkesën e Stalinit që Gjermania t'i paguante Bashkimit Sovjetik 20&nbsp;miliardë dollarë dëmshpërblime lufte dhe që vendit të tij t'i lejohej të aneksonte Sakhalinin dhe Ishujt Kuril në këmbim të hyrjes në luftë kundër Japonisë.{{Sfn|Service|2004|pp=465–466}} U arrit gjithashtu një marrëveshje që një qeveri e Polonisë pas luftës të ishte një koalicion që përfshinte si elemente komuniste, ashtu edhe konservatore.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=465–466|2a1=Roberts|2y=2006|2pp=241–244}} Privatisht, Stalini kërkonte të siguronte që Polonia të binte plotësisht nën influencën sovjetike.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=471|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=245}} Ushtria e Kuqe nuk dha ndihmë për luftëtarët polakë të rezistencës që luftonin gjermanët në [[:en:Warsaw Uprising|Kryengritjen e Varshavës]], pasi Stalini besonte se çdo militant polak fitimtar mund të ndërhynte në aspiratat e tij të ardhshme për të dominuar Poloninë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=471–472|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=244}} Stalini i dha rëndësi të madhe pushtimit të Berlinit përpara Aleatëve Perëndimorë, duke besuar se kjo do ta lejonte të sillte më shumë pjesë të Evropës nën kontroll afatgjatë sovjetik. Churchilli, i shqetësuar nga kjo, u përpoq pa sukses ta bindte SHBA-në që të ndiqte të njëjtin qëllim.{{Sfn|Service|2004|p=473}} ===1945: Fitorja=== [[File:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg|thumb|Kryeministri britanik [[Clement Attlee]], presidenti amerikan [[Harry S. Truman]] dhe Stalini në Konferencën e Potsdamit, korrik 1945]] Në prill të vitit 1945, Ushtria e Kuqe [[Beteja e Berlinit|pushtoi Berlinin]], [[Vdekja e Adolf Hitlerit|Hitleri vrau veten]], dhe Gjermania u dorëzua në maj.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=474|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=247}} Stalini kishte dashur që Hitleri të kapej i gjallë; ai e dërgoi mbetjet e tij në Moskë për të parandaluar që ato të shndërroheshin në një relikt për simpatizuesit e nazizmit.{{Sfn|Service|2004|pp=479–480}} Shumë ushtarë sovjetikë u përfshinë në plaçkitje, grabitje dhe përdhunime, si në Gjermani, ashtu edhe në disa pjesë të Evropës Lindore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=265|2a1=Service|2y=2004|2p=473|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=234}} Stalini refuzoi t'i dënonte autorët.{{Sfn|Service|2004|p=473}} Pasi Gjermania u mund, Stalini e zhvendosi vëmendjen te [[Lufta Sovjeto-Japoneze|lufta me Japoninë]], duke transferuar gjysmë milioni trupa në Lindjen e Largët.{{Sfn|Service|2004|p=474}} Aleatët e shtynin Stalinin të hynte në luftë, ndërsa ai dëshironte të përforconte pozicionin strategjik të Bashkimit Sovjetik në Azi.{{Sfnm|Glantz|1983|p=xvii}} Më 8 gusht, midis [[Bombardimet bërthamore të Hiroshimës dhe Nagasakit|bombardimeve atomike amerikane të Hiroshimës dhe Nagasakit]], ushtria sovjetike {{ill|Pushtimi sovjetik i Mançurisë|en|Soviet invasion of Manchuria|lt=pushtoi Mançurinë e okupuar nga japonezët}} dhe Korenë veriore, duke mundur Ushtrinë e Kuantungut.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=476|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=248–249}} Këto ngjarje çuan në dorëzimin e Japonisë dhe në përfundimin e luftës.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=268|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=248}} SHBA-ja e refuzoi dëshirën e Stalinit që Ushtria e Kuqe të luante një rol në {{ill|Okupimi i Japonisë|en|Occupation of Japan|lt=okupimin aleat të Japonisë}}.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=267|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=249}} Në {{ill|Konferenca e Potsdamit|en|Potsdam Conference|lt=Konferencën e Potsdamit}} në korrik–gusht 1945, Stalini përsëriti premtimet e mëparshme se do të përmbahej nga një «sovjetizim» i Evropës Lindore.{{Sfn|Roberts|2006|pp=274–275}} Stalini kërkoi dëmshpërblime nga Gjermania pa marrë parasysh minimumin bazë të furnizimit për mbijetesën e qytetarëve gjermanë, gjë që shqetësoi Harry Trumanin dhe Çërçillin, të cilët mendonin se Gjermania do të bëhej një barrë financiare për fuqitë perëndimore.{{Sfn|Wettig|2008|pp=90–91}} Stalini kërkoi gjithashtu «plaçkën e luftës», që do t'i lejonte Bashkimit Sovjetik të konfiskonte pasuri nga kombet e pushtuara pa kufizim sasior apo cilësor; në fund u shtua një klauzolë që e lejonte këtë me kufizime të veçanta.{{Sfn|Wettig|2008|pp=90–91}} Gjermania u nda në katër zona: sovjetike, amerikane, britanike dhe franceze, ndërsa Berlini, i vendosur në zonën sovjetike, u nda gjithashtu në të njëjtën mënyrë.{{Sfn|Service|2004|p=506}} ==Epoka pas luftës == ===1945–1947: Rindërtimi pas luftës=== Pas luftës, Stalini ishte në kulmin e karrierës së tij.{{Sfn|Service|2004|p=481}} Brenda Bashkimit Sovjetik ai konsiderohej gjerësisht si mishërimi i fitores dhe i patriotizmit,{{Sfn|Service|2004|p=484}} ndërsa ushtritë e tij kontrollonin Evropën Qendrore dhe Lindore deri te lumi Elba.{{Sfn|Service|2004|p=481}} Në qershor të vitit 1945, Stalini mori titullin Gjeneralisim{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=493|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=247}} dhe qëndroi mbi Mauzoleun e Leninit për të vëzhguar një paradë festive të udhëhequr nga Zhukovi nëpër Sheshin e Kuq.{{Sfn|Service|2004|pp=480–481}} Në një banket të organizuar për komandantët e ushtrisë, ai e përshkroi popullin rus si «kombin e shquar» dhe «forcën udhëheqëse» brenda Bashkimit Sovjetik, hera e parë që ai kishte favorizuar pa mëdyshje rusët ndaj kombësive të tjera sovjetike.{{Sfn|Service|2004|p=479}} Në vitin 1946, shteti botoi ''Veprat e mbledhura'' të Stalinit.{{Sfn|Service|2004|p=541}} Në vitin 1947 doli botimi i dytë i biografisë së tij zyrtare, e cila e lavdëronte atë në një masë më të madhe se paraardhësja.{{Sfn|Service|2004|pp=543–544}} Ai citohej çdo ditë në ''Pravda'', ndërsa fotografitë e tij vazhdonin të ishin kudo në muret e vendeve të punës dhe të shtëpive.{{Sfn|Service|2004|p=548}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-R78376, Budapest, II. Weltfestspiele, Festumzug, Komsomolzen.jpg|thumb|upright=0.8|Banderolë me Stalinin në [[Budapesti|Budapest]] në vitin 1949]] Pavarësisht popullaritetit dhe pozitës së forcuar ndërkombëtare, Stalini ishte i kujdesshëm ndaj mospajtimit të brendshëm dhe dëshirës për ndryshim te popullsia e Bashkimit Sovjetik.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=485|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=262}} Ai ishte i shqetësuar edhe për ushtritë e tij që po ktheheshin, të cilat ishin ekspozuar ndaj një game të gjerë mallrash konsumi në Gjermani, shumë prej të cilave i kishin plaçkitur dhe i kishin sjellë me vete. Në këtë ai kujtonte Revoltën Dekabriste të vitit 1825, të ushtarëve rusë që po ktheheshin nga mposhtja e Francës në [[Luftërat Napoleonike|Luftërat Napoleonike]].{{Sfn|Service|2004|p=485}} Ai u kujdes që robërit sovjetikë të luftës që ktheheshin të kalonin nëpër kampe «filtrimi» sapo mbërrinin në Bashkimin Sovjetik, ku 2.775.700 veta u morën në pyetje për të përcaktuar nëse ishin tradhtarë. Rreth gjysma u burgosën më pas në kampe pune.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=493|2a1=Roberts|2y=2006|2p=202}} Në shtetet baltike, ku kishte shumë kundërshtim ndaj sundimit sovjetik, u nisën programe dekulakizimi dhe de-klerikalizimi, që rezultuan në 142.000 deportime midis viteve 1945 dhe 1949.{{Sfn|Service|2004|p=492}} Sistemi i kampeve të punës së detyruar, Gulagu, u zgjerua më tej. Deri në janar të vitit 1953, tre përqind e popullsisë sovjetike ishte e burgosur ose në mërgim të brendshëm, me 2,8&nbsp;milionë në «vendbanime të veçanta» në zona të izoluara dhe 2,5&nbsp;milionë të tjerë në kampe, koloni ndëshkimore dhe burgje.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=268}} NKVD-së iu urdhërua të regjistronte përmasat e shkatërrimit gjatë luftës.{{Sfn|Service|2004|p=482}} U konstatua se 1.710 qytete sovjetike dhe 70.000 fshatra ishin shkatërruar.{{Sfn|Service|2004|pp=482–483}} NKVD-ja regjistroi se midis 26 dhe 27 milionë qytetarë sovjetikë ishin vrarë, me miliona të tjerë të plagosur, të kequshqyer ose jetimë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=482|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=261}} Pas luftës, disa nga bashkëpunëtorët e Stalinit sugjeruan ndryshime në politikën e qeverisë.{{Sfn|Service|2004|p=500}} Shoqëria sovjetike e pasluftës ishte më tolerante se faza e saj para luftës në disa aspekte. Stalini lejoi Kishën Ortodokse Ruse të mbante kishat që kishte hapur gjatë luftës,{{Sfn|Service|2004|p=496}} ndërsa edhe akademia dhe artet u lejuan të kishin më shumë liri.{{Sfn|Service|2004|p=497}} Duke e kuptuar nevojën për hapa drastikë për të luftuar inflacionin dhe për të nxitur rimëkëmbjen ekonomike, në dhjetor të vitit 1947 qeveria e Stalinit uli vlerën e rublës dhe shfuqizoi sistemin e racionimit të ushqimit.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=497|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=274–278}} Dënimi me vdekje u shfuqizua në vitin 1947, por u rivendos në vitin 1950.{{Sfn|Conquest|1991|p=289}} Shëndeti i Stalinit u përkeqësua,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=269|2a1=Service|2y=2004|2p=491}} dhe ai u shqetësua gjithnjë e më shumë se figura të larta mund të përpiqeshin ta rrëzonin.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=526|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=268}} Ai e zbriti në detyrë [[Vjaçeslav Molotov|Molotovin]],{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=531–532|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=272–273}} dhe favorizoi gjithnjë e më shumë Berian dhe [[Georgi Malenkov|Malenkovin]] për poste kyçe.{{Sfn|Service|2004|p=534}} Në çështjen e Leningradit, udhëheqja e qytetit u spastrua mes akuzave për tradhti; ekzekutimet e shumë prej të akuzuarve u kryen në vitin 1950.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=534–535|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=282}} Në periudhën pas luftës kishte shpesh mungesë ushqimi në qytetet sovjetike,{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=300–301}} dhe BRSS përjetoi një zi buke të madhe nga viti 1946 deri në vitin 1947.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=498|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=261}} E shkaktuar nga një thatësirë dhe prodhimi i dobët bujqësor që pasoi në vitin 1946, ajo u përkeqësua nga politika e qeverisë ndaj sigurimit të ushqimit, përfshirë vendimin e shtetit për të grumbulluar rezerva dhe për të eksportuar ushqim në vend që t'i shpërndante në zonat e goditura nga zia e bukës.{{Sfn|Ellman|2000|pp=611, 618–620}} Vlerësimet tregojnë se midis një milion dhe 1,5&nbsp;milionë njerëz vdiqën nga kequshqyerja ose sëmundjet si pasojë e saj.{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2000|1p=622|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=261}} Ndërkohë që prodhimi bujqësor stagnonte, Stalini u përqendrua në një seri projektesh të mëdha infrastrukturore, përfshirë ndërtimin e centraleve hidroelektrike, kanaleve dhe linjave hekurudhore që shtriheshin drejt veriut polar.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=299}} Shumë prej tyre u ndërtuan përmes punës së të burgosurve.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=299}} ===1947–1950: Politika e Luftës së Ftohtë=== [[File:Mao, Bulganin, Stalin, Ulbricht Tsedenbal.jpeg|thumb|right|225px|Stalini në festimin e ditëlindjes së tij të 71-të, së bashku me (nga e majta në të djathtë) [[Mao Ce Duni|Mao Zedongun]], Nikolai Bulganinin, [[Walter Ulbricht]] dhe Jumdzhagiin Cedenbal, në Moskë, dhjetor 1949]] Pas luftës, Perandoria Britanike pësoi rënie, duke i lënë SHBA-në dhe BRSS-në si fuqitë dominuese botërore.{{Sfn|Service|2004|pp=502–503}} Tensionet mes ish-aleatëve u ashpërsuan,{{Sfn|Service|2004|p=484}} duke sjellë [[Lufta e Ftohtë|Luftën e Ftohtë]].{{Sfn|Service|2004|p=503}} Edhe pse Stalini publikisht i përshkroi qeveritë britanike dhe amerikane si agresive, ai mendonte se një luftë me to ishte e pamundur të ndodhte së shpejti, duke besuar se ishte e mundshme një paqe disadekadëshe.{{Sfn|Service|2004|p=487}} Megjithatë, fshehurazi i intensifikoi kërkimet sovjetike në fushën e armëve bërthamore, me synimin e krijimit të një bombe atomike.{{Sfn|Service|2004|p=481}} Megjithatë, Stalini e parashikoi padëshirueshmërinë e një konflikti bërthamor, duke deklaruar se «armët atomike vështirë se mund të përdoren pa shkaktuar fundin e botës».{{Sfn|Gaddis|2005|p=57}} Ai personalisht tregoi interes të madh për zhvillimin e kësaj arme.{{Sfn|Service|2004|p=508}} Në gusht 1949, bomba u testua me sukses në shkretëtirat jashtë Semipalatinskut në Kazakistan.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=508|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=293}} Stalini nisi gjithashtu një rritje të re ushtarake; ushtria sovjetike u zgjerua nga 2,9&nbsp;milionë ushtarë, sa ishte në vitin 1949, në 5,8&nbsp;milionë deri në vitin 1953.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=297}} SHBA-ja filloi t'i imponojë interesat e saj në çdo [[Kontinentet|kontinent]], duke marrë baza të forcave ajrore në Afrikë dhe Azi dhe duke siguruar që regjime pro-amerikane të vinin në pushtet në të gjithë Amerikën Latine.{{Sfn|Service|2004|p=502}} Në qershor 1947 ajo nisi [[Plani Marshall|Planin Marshall]], me të cilin kërkonte të minonte [[Hegjemonia|hegjemoninë]] sovjetike në të gjithë Evropën Lindore. SHBA-ja u ofroi vendeve ndihmë financiare me kusht që ato t'i hapnin tregjet e tyre për tregtinë, duke e ditur se sovjetikët nuk do të pranonin kurrë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=504|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=267}} Aleatët kërkuan që Stalini të tërhiqte Ushtrinë e Kuqe nga Irani verior. Ai fillimisht refuzoi, duke shkaktuar një {{ill|krizë ndërkombëtare në vitin 1946|en|Iran crisis of 1946}}, por pas një viti u zbut.{{Sfn|Service|2004|p=504}} Stalini u përpoq gjithashtu ta maksimizonte ndikimin sovjetik në skenën botërore, duke kërkuar pa sukses që Libia, e çliruar së fundmi nga pushtimi italian, të bëhej protektorat sovjetik.<ref name="SergeiMazovTheSovietUnionTheItalianColoniesColdWarHistory2006">{{Cite journal |last=Mazov |first=Sergei |date=9 August 2006 |title=The USSR and the Former Italian Colonies, 1945–50 |url=https://www.researchgate.net/publication/248952254 |journal=Cold War History |volume=3 |issue=3 |pages=49–78 |doi=10.1080/14682740312331391618 |s2cid=153413935 |access-date=19 March 2023 | issn=1468-2745 |language=en}}</ref>{{Sfn|Service|2004|p=494}} Ai e dërgoi Molotovin si përfaqësues të tij në San Françisko për të marrë pjesë në negociatat për formimin e Kombeve të Bashkuara, duke këmbëngulur që sovjetikët të kishin një vend në Këshillin e Sigurimit.{{Sfn|Service|2004|p=503}} Në prill 1949, fuqitë perëndimore themeluan Organizatën e Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO), një aleancë ushtarake antisovjetike e udhëhequr nga SHBA-ja.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=507|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=281}} Në Perëndim, Stalini përshkruhej gjithnjë e më shumë si «diktatori më i keq gjallë» dhe krahasohej me Hitlerin.{{Sfn|Service|2004|p=551}} Në vitin 1948, Stalini redaktoi dhe rishkroi pjesë të veprës ''{{ill|Falsifikuesit e historisë|en|Falsifiers of History}}'', e botuar si seri artikujsh në ''Pravda'' në shkurt 1948 dhe më pas në formë libri. E shkruar në përgjigje të zbulimeve publike për aleancën sovjetike me Gjermaninë në vitin 1939, ajo përqendrohej në fajësimin e fuqive perëndimore për luftën.{{Sfn|Roberts|2002|pp=96–98}} Ai pretendoi gjithashtu në mënyrë të gabuar se përparimi fillestar gjerman në fazën e hershme të luftës, gjatë Operacionit Barbarossa, nuk ishte rezultat i dobësisë ushtarake sovjetike, por i një tërheqjeje strategjike të qëllimshme sovjetike.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=264}} Në vitin 1949 u zhvilluan festime për të shënuar ditëlindjen e 70-të të Stalinit (megjithëse në fakt ai po mbushte 71 vjeç në atë kohë), ku Stalini mori pjesë në një ngjarje në Teatrin Bolshoi së bashku me udhëheqës marksistë–leninistë nga e gjithë Evropa dhe Azia.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=296|2a1=Service|2y=2004|2pp=548–549|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=290}} ====Blloku Lindor==== [[File:EasternBloc BasicMembersOnly.svg|thumb|{{ill|Blloku Lindor|en|Eastern Bloc}} gjatë Luftës së Ftohtë]] Pas luftës, Stalini kërkoi të ruante dominimin sovjetik në të gjithë Evropën Lindore, ndërkohë që zgjeronte ndikimin e saj në Azi.{{Sfn|Service|2004|p=492}} Duke qenë i kujdesshëm ndaj reagimeve të Aleatëve Perëndimorë, Stalini shmangu instalimin e menjëhershëm të qeverive komuniste në Evropën Lindore, duke siguruar fillimisht që marksistë-leninistët të vendoseshin në ministri koalicioni.{{Sfn|Service|2004|p=494}} Në kontrast me qasjen e tij ndaj shteteve baltike, ai e hodhi poshtë propozimin për bashkimin e shteteve të reja komuniste me Bashkimin Sovjetik, duke i njohur ato më mirë si shtete kombëtare të pavarura.{{Sfn|Service|2004|p=517}} Ai u përball me problemin se në Evropën Lindore kishin mbetur pak marksistë, pasi shumica kishin qenë vrarë nga nazistët.{{Sfn|Service|2004|p=483}} Ai kërkoi që dëmshpërblimet e luftës t'i paguheshin nga Gjermania dhe aleatët e saj të Boshtit: Hungaria, Rumania dhe [[Republika Sllovake (1939–1945)|Republika Sllovake]].{{Sfn|Service|2004|p=484}} I vetëdijshëm se vendet e Evropës Lindore ishin shtyrë drejt socializmit përmes pushtimit dhe jo përmes revolucionit, Stalini i quajti ato «demokraci popullore» në vend të «diktaturave të proletariatit».{{Sfn|Service|2004|p=518}} Churchill vuri re se një «[[Perdja e Hekurt|Perde e Hekurt]]» ishte tërhequr nëpër Evropë, duke ndarë lindjen nga perëndimi.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=279|2a1=Service|2y=2004|2p=503}} Në shtator 1947, një takim i liderëve komunistë të Evropës Lindore themeloi [[Informbyroja|Informbyronë]] për të koordinuar partitë komuniste në të gjithë Evropën Lindore, si dhe në Francë e Itali.{{Sfnm |1a1=Conquest |1y=1991 |1p=286 |2a1=Service |2y=2004 |2p=506 |3a1=Khlevniuk |3y=2015 |3p=267}} Stalini nuk e ndoqi vetë takimin, duke dërguar në vend të tij [[Andrei Zhdanov]].{{Sfn|Service|2004|p=506}} Disa komunistë të Evropës Lindore e vizituan gjithashtu Stalinin në Moskë.{{Sfn|Service|2004|p=511}} Atje ai ofroi këshilla për idetë e tyre; për shembull, ai paralajmëroi kundër idesë jugosllave për një [[Federata Ballkanike|Federatë Ballkanike]] që do të përfshinte Bullgarinë dhe Shqipërinë.{{Sfn|Service|2004|p=511}} Stalini kishte një marrëdhënie veçanërisht të tensionuar me liderin jugosllav [[Josip Broz Tito]] për shkak të thirrjeve të vazhdueshme të këtij të fundit për një federatë ballkanike dhe për ndihmë sovjetike për forcat komuniste në [[Lufta Civile Greke|Luftën Civile Greke]] që po zhvillohej.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=286–287|2a1=Service|2y=2004|2p=515}} Në mars 1948, Stalini nisi një fushatë kundër Titos, duke i akuzuar komunistët jugosllavë për aventurizëm dhe për devijim nga doktrina marksiste–leniniste.{{Sfn|Service|2004|p=515}} Në konferencën e dytë të Informbyrosë, e mbajtur në Bukuresht në qershor 1948, liderët komunistë të Evropës Lindore e denoncuan të gjithë qeverinë e Titos, duke e akuzuar si fashiste dhe agjente të kapitalizmit perëndimor.{{Sfn|Service|2004|p=516}} Stalini urdhëroi disa tentativa vrasjeje ndaj Titos dhe madje shqyrtoi një pushtim të vetë Jugosllavisë.{{Sfn|Conquest|1991|p=287}} Stalini propozoi krijimin e një shteti gjerman të unifikuar, por të çmilitarizuar, duke shpresuar se ai do të binte nën ndikimin sovjetik ose do të mbetej neutral.{{Sfn|Service|2004|p=507}} Kur SHBA-ja dhe Britania e Madhe u kundërshtuan, Stalini kërkoi t'i detyronte duke [[Bllokada e Berlinit|bllokuar Berlinin]] në qershor 1948.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=280|2a1=Service|2y=2004|2p=507|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=281}} Ai llogariti se fuqitë perëndimore nuk do të rrezikonin luftë, por ato furnizuan Berlinin Perëndimor përmes ajrit deri në maj 1949, kur Stalini u tërhoq dhe e përfundoi bllokadën.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=507|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=281}} Në shtator 1949, fuqitë perëndimore i shndërruan zonat e tyre në një Republikë Federale të Gjermanisë të pavarur; në përgjigje, sovjetikët formuan të tyren në Republikën Demokratike Gjermane në tetor.{{Sfn|Service|2004|p=507}} Në përputhje me marrëveshjet e mëparshme, fuqitë perëndimore prisnin që Polonia të bëhej shtet i pavarur me zgjedhje demokratike të lira.{{Sfn|Service|2004|p=476}} Në Poloni, sovjetikët bashkuan partitë e ndryshme socialiste në {{ill|Partia e Bashkuar e Punëtorëve Polakë|en|Polish United Workers' Party}} (PZPR), dhe u përdor manipulimi i votave për të siguruar që PZPR-ja të merrte pushtetin.{{Sfn|Service|2004|p=515}} Zgjedhjet hungareze të vitit 1947 u manipuluan gjithashtu nga Stalini, me {{ill|Partia Hungareze e Popullit Punonjës|en|Hungarian Working People's Party}} që mori kontrollin.{{Sfn|Service|2004|p=515}} Në Çekosllovaki, ku komunistët kishin një nivel mbështetjeje popullore, ata u zgjodhën partia më e madhe në vitin 1946.{{Sfn|Service|2004|pp=512, 513}} Monarkia u shfuqizua në Bullgari dhe Rumani.{{Sfn|Service|2004|p=513}} Në të gjithë Evropën Lindore u imponua modeli sovjetik, me shfuqizimin e pluralizmit politik, kolektivizimin e bujqësisë dhe investimet në industrinë e rëndë.{{Sfn|Service|2004|p=516}} Qëllimi ishte krijimi i {{ill|Autarkia|en|Autarky|lt=autarkisë}} ekonomike brenda Bllokut Lindor.{{Sfn|Service|2004|p=516}} ====Azia==== [[Skeda:Ji8, 3-1, Sino-Soviet Friendship, 1950.jpg|thumb|right|Pulla kineze e vitit 1950 që paraqet Stalinin dhe Maon duke shtrënguar duart, për të përkujtuar nënshkrimin e {{ill|Traktatit të ri sovjeto-kinez|en|Sino-Soviet Treaty of Friendship, Alliance and Mutual Assistance}}]] Në tetor të vitit 1949, kryetari i Partisë Komuniste Kineze, [[Mao Ce Duni]], mori pushtetin në Kinë dhe shpalli Republikën Popullore të Kinës.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=301|2a1=Service|2y=2004|2p=509|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=286}} Qeveritë marksiste tani kontrollonin një të tretën e tokës së botës.{{Sfn|Service|2004|p=509}} Privatisht, Stalini zbuloi se i kishte nënvlerësuar komunistët kinezë dhe aftësinë e tyre për të fituar luftën civile, duke i nxitur ata në vend të kësaj të bënin një paqe tjetër me Kuomintangun.{{Sfn|Service|2004|p=553}} Në dhjetor të vitit 1949, Mao vizitoi Stalinin. Fillimisht, Stalini refuzoi ta shfuqizonte {{ill|Traktatin sovjeto-kinez të miqësisë dhe aleancës të vitit 1945|en|Sino-Soviet Treaty of Friendship and Alliance}}, i cili ia dilte dukshëm në favor të Bashkimit Sovjetik në dëm të Kinës, megjithëse në janar të vitit 1950 ai u zbut dhe pranoi të nënshkruante një traktat të ri.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=509|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=287–291}} Stalini ishte i shqetësuar se Mao mund të ndiqte shembullin e Titos duke ndjekur një kurs të pavarur nga ndikimi sovjetik, dhe e bëri të ditur se, nëse do të ishte i pakënaqur, do ta tërhiqte ndihmën; kinezët e kishin shumë nevojë për atë ndihmë pas dekadash lufte civile.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=552|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=287}} Në fund të Luftës së Dytë Botërore, Bashkimi Sovjetik dhe SHBA-ja e ndanë Gadishullin Korean, më parë posedim kolonial japonez, përgjatë {{ill|paralelit të 38-të|en|Division of Korea|lt=paralelit të 38-të}}, duke vendosur një qeveri komuniste në veri dhe një qeveri pro-perëndimore dhe antikomuniste në jug.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=552|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=294}} Udhëheqësi verikorean [[Kim Ir Seni]] e vizitoi Stalinin në mars të vitit 1949 dhe përsëri në mars të vitit 1950; ai donte të pushtonte jugun, dhe megjithëse Stalini fillimisht ishte i vonuar ta mbështeste, përfundimisht pranoi deri në maj të vitit 1950.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=302|2a1=Service|2y=2004|2p=553|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=294–295}} Ushtria e Koresë së Veriut e nisi [[Lufta Koreane|Luftën Koreane]] duke pushtuar Korenë e Jugut në qershor të vitit 1950, duke shënuar përparime të shpejta dhe duke marrë [[Seuli|Seulin]].{{Sfn|Service|2004|p=554}} Si Stalini, ashtu edhe Mao besonin se do të pasonte një fitore e shpejtë.{{Sfn|Service|2004|p=554}} SHBA-ja iu drejtua Këshillit të Sigurimit të OKB-së — të cilin sovjetikët e bojkotonin për shkak të refuzimit të tij për të njohur qeverinë e Maos — dhe siguroi mbështetje ushtarake ndërkombëtare për jugkoreanët. Forcat e udhëhequra nga SHBA-ja i shtynë verikoreanët mbrapa.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=554|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=295–296}} Stalini donte të shmangte një konflikt të drejtpërdrejtë sovjetik me SHBA-në, dhe i bindi kinezët të hynin në luftë për të ndihmuar Veriun në tetor të vitit 1950.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=555–556|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=296}} Bashkimi Sovjetik ishte një nga vendet e para që i dha njohje diplomatike shtetit të sapokrijuar të Izraelit në vitin 1948, me shpresën për të siguruar një aleat në Lindjen e Mesme.{{Sfn|Yegorov, 15 December 2017}} Kur ambasadorja izraelite {{ill|Golda Meir|en|Golda Meir}} mbërriti në BRSS, Stalini u zemërua nga turmat hebreje që u mblodhën për ta përshëndetur.{{Sfn|Conquest|1991|p=291}} Ai u zemërua më tej nga {{ill|aleanca në rritje e Izraelit me SHBA-në|en|Israel–United States relations}}.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=285}} Pasi Stalini u ndesh me Izraelin, ai nisi një fushatë antihebreje brenda Bashkimit Sovjetik dhe Bllokut Lindor.{{Sfn|Service|2004|p=518}} Në nëntor të vitit 1948, ai shfuqizoi Komitetin Antifashist Hebre,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=291|2a1=Service|2y=2004|2p=577|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=284}} dhe u zhvilluan gjyqe show për disa nga anëtarët e tij.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=567|2a1=Brackman|2y=2001|2pp=384–385}} Shtypi sovjetik u angazhua në sulme therëse ndaj [[Sionizmi|sionizmit]], kulturës hebreje dhe "kozmopolitizmit pa rrënjë",{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=291|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=308–309}} ndërsa në gjithë shoqërinë sovjetike shprehej një nivel në rritje i antisemitizmit.{{Sfn|Service|2004|pp=576–577}} {{ill|Toleranca në rritje e Stalinit ndaj antisemitizmit|en|Joseph Stalin and antisemitism}} mund të ketë buruar nga nacionalizmi i tij rus në rritje ose nga njohja se antisemitizmi ishte provuar si një mjet i dobishëm për Hitlerin;{{Sfn|Conquest|1991|p=290}} ai mund ta ketë parë gjithnjë e më shumë popullin hebre si një komb "kundërrevolucionar".{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=286}} Qarkullonin thashetheme se Stalini po planifikonte t'i deportonte të gjithë hebrenjtë sovjetikë në Rajonin Autonom Hebre në Birobixhan të Siberisë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=577|2a1=Overy|2y=2004|2p=565|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=309}} ===1950–1953: Vitet e fundit=== [[Skeda:Vrachi-timashuk.png|thumb|upright|Dekret i datës 20 janar 1953 që i jep Lidia Timashukut [[Urdhri i Leninit|Urdhrin e Leninit]] për "demaskimin e mjekëve vrasës". U shfuqizua pas vdekjes së Stalinit më vonë po atë vit.]] Gjatë tre viteve të fundit të jetës, Stalini ishte në gjendje të dobët shëndetësore.{{Sfn|Service|2004|p=571}} Ai merrte pushime gjithnjë e më të gjata; në verën e vitit 1950 dhe përsëri në vitin 1951 kaloi pothuajse pesë muaj pushim në dacën e tij në Abkhazi.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=572|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=195}} Megjithatë, Stalini nuk u besonte mjekëve të tij; në janar të vitit 1952 ai burgosi njërin prej tyre pasi ai kishte sugjeruar që Stalini të tërhiqej për të përmirësuar shëndetin.{{Sfn|Service|2004|p=571}} Në shtator të vitit 1952, disa mjekë të Kremlinit u arrestuan për komplot të supozuar për të vrarë politikanë të lartë, në atë që u bë i njohur si {{ill|komploti i mjekëve|en|Doctors' plot}}; shumica e të akuzuarve ishin hebrenj.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=309|2a1=Etinger|2y=1995|2p=104|3a1=Service|3y=2004|3p=576|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=307}} Stalini urdhëroi që mjekët të torturoheshin për të siguruar rrëfime.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=309|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=307–308}} Në nëntor u zhvillua {{ill|gjyqi i Slánskýt|en|Slánský trial}} në Çekosllovaki, në të cilin 13 figura të larta të Partisë Komuniste, 11 prej tyre hebrenj, u akuzuan dhe u dënuan si pjesë e një komploti të gjerë sionisto-amerikan për të përmbysur Bllokun Lindor.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=308|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=307}} Po atë muaj, në Ukrainë u zhvillua një gjyq shumë i publikuar kundër sabotatorëve industrialë hebrenj të akuzuar.{{Sfn|Conquest|1991|p=308}} Në vitin 1951, Stalini nisi {{ill|aferën megreliane|en|Mingrelian affair}}, një spastrim i Partisë Komuniste Gjeorgjiane që rezultoi me mbi 11.000 deportime.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=304–305}} Nga viti 1946 deri në vdekjen e tij, Stalini mbajti vetëm tri fjalime publike, dy prej të cilave zgjatën vetëm disa minuta.{{Sfn|Service|2004|p=560}} Edhe sasia e materialit të shkruar që prodhoi ra.{{Sfn|Service|2004|p=560}} Në vitin 1950, Stalini botoi artikullin "{{ill|Marksizmi dhe problemet e gjuhësisë|en|Marxism and Problems of Linguistics}}", i cili pasqyronte interesin e tij për çështjet e kombësisë ruse.{{Sfn|Service|2004|pp=564–565}} Në vitin 1952 u botua libri i fundit i Stalinit, ''{{ill|Problemet ekonomike të socializmit në BRSS|en|Economic Problems of Socialism in the USSR}}''. Ai synonte të jepte një udhërrëfyes për drejtimin e vendit pas vdekjes së tij.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=307|2a1=Service|2y=2004|2pp=566–567}} Në tetor të vitit 1952 mbajti një fjalim një orë e gjysmë në plenumin e Komitetit Qendror.{{Sfn|Service|2004|p=578}} Aty ai theksoi cilësitë që i konsideronte të domosdoshme për udhëheqjen dhe nxori në pah dobësitë e pasardhësve të mundshëm, veçanërisht të Molotovit dhe Mikojanit.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=579|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=306}} Në vitin 1952 ai eliminoi Byronë Politike dhe e zëvendësoi me një version më të madh që e emëroi Presidium.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=306}} ====Vdekja, funerali dhe pasojat==== {{Kryesor|Vdekja dhe funerali shtetëror i Josif Stalinit}} [[File:Stalin's funeral procession entering Manezhnaya Square from Okhotny Ryad.jpg|thumb|Procesioni i funeralit të Stalinit në Okhotny Ryad]] Në pasditen e vonë të 1 marsit 1953, stafi i Stalinit e gjeti gjysmë të vetëdijshëm në dyshemenë e dhomës së gjumit në vilën e tij në Kuncevo.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=311|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=571–572|3a1=Service|3y=2004|3pp=582–584|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=142, 191}} Ai u zhvendos mbi një divan dhe qëndroi aty për tri ditë,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=311–312|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=572|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=142}} gjatë të cilave u ushqye me dorë me lugë dhe iu dhanë medikamente e injeksione të ndryshme.{{Sfn|Conquest|1991|p=312}} Gjendja e Stalinit vazhdoi të keqësohej dhe ai vdiq më 5 mars.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=313|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=574|3a1=Service|3y=2004|3p=586|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=313}} Autopsia zbuloi se kishte vdekur nga një {{ill|hemorragji cerebrale|en|Intracerebral hemorrhage}} dhe se arteriet e tij cerebrale ishin dëmtuar rëndë nga [[Ateroskleroza|aterosklerozi]].{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=189}} Vdekja e Stalinit u njoftua më 6 mars;{{Sfn|Service|2004|p=588}} trupi i tij u balsamos{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=588|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=314}} dhe më pas u ekspozua në Shtëpinë e Sindikatave në Moskë për tri ditë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=317}} Turmat që vinin për të parë trupin ishin aq të mëdha dhe të çorganizuara sa shumë njerëz u vranë në një shtypje turmash.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=588|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=317}} Në funeralin e 9 marsit, ku morën pjesë qindra mijëra vetë, Stalini u prehë në {{ill|Mauzoleun e Leninit|en|Lenin's Mausoleum}} në Sheshin e Kuq.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=576|2a1=Service|2y=2004|2p=589|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=318}} Stalini nuk la pas as pasardhës të caktuar, as një kornizë brenda së cilës mund të bëhej një transferim paqësor i pushtetit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=310}} Komiteti Qendror u mblodh në ditën e vdekjes së tij, pas së cilës Malenkovi, Beria dhe Hrushçovi dolën si figurat dominuese të partisë.{{Sfn|Service|2004|pp=586–587}} Sistemi i {{ill|udhëheqjes kolektive|en|Collective leadership in the Soviet Union}} u rivendos dhe u prezantuan masa për të parandaluar që asnjë anëtar të arrinte dominim autokratik.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=312}} Udhëheqja kolektive përfshinte [[Georgi Malenkov|Georgi Malenkovin]], [[Lavrentij Beria|Lavrentij Berian]], [[Vjaçeslav Molotov|Vjaçeslav Molotovin]], Kliment Voroshilovin, [[Nikita Hrushçov|Nikita Hrushçovin]], Nikolai Bulganinin, Lazar Kaganoviçin dhe Anastas Mikoyanin.{{Sfn|Ra'anan|2006|p=20}} Reformat në sistemin sovjetik u zbatuan menjëherë.{{Sfn|Service|2004|p=591}} Reforma ekonomike uli projektet masive të ndërtimit, vuri theksin e ri te ndërtimi i banesave dhe uli nivelet e taksimit mbi fshatarësinë për të stimuluar prodhimin.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=315}} Udhëheqësit e rinj kërkuan afrim me Jugosllavinë dhe një marrëdhënie më pak armiqësore me SHBA-në,{{Sfn|Service|2004|p=593}} dhe ndoqën një përfundim të negociuar të Luftës së Koresë në korrik 1953.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=316}}<ref name="cohen13">{{Cite book |last=Cohen |first=Warren I. |title=The New Cambridge History of American Foreign Relations |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-1390-3251-3 |volume=4: Challenges to American Primacy, 1945 to the Present |pages=58–78 |chapter=The Korean War and Its Consequences |doi=10.1017/CHO9781139032513.006 |language=en}}</ref> Mjekët e burgosur u liruan dhe spastrimet antisemite pushuan.{{Sfnm|1a1=Etinger|1y=1995|1pp=120–121|2a1=Conquest|2y=1991|2p=314|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=314}} U shpall një {{ill|amnisti masive|en|Amnesty of 1953}} për disa të dënuar, që uli përgjysmë popullsinë e të burgosurve të vendit, dhe sistemet e sigurisë shtetërore dhe të Gulagut u reformuan.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=315}} ==Ideologjia dhe besimet politike== {{Kryesor|Stalinizmi}} {{Shiko gjithashtu|Marksizëm–Leninizmi}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-18684-0002, Dresden, Tod Stalin, Parade KVP.jpg|thumb|upright=0.8|left|Parada e zisë për nder të Stalinit në [[Dresden]], [[Gjermania Lindore]], 1953]] Stalini pohonte se e kishte përqafuar marksizmin në moshën 15-vjeçare,{{Sfn|Rieber|2005|p=32}} dhe ai shërbeu si filozofia udhëzuese gjatë gjithë jetës së tij të rritur;{{Sfn|Service|2004|p=9}} sipas Kotkinit, Stalini kishte «bindje të zjarrta marksiste»,{{Sfn|Kotkin|2014|p=xi}} ndërsa [[Simon Sebag Montefiore]] sugjeroi se marksizmi kishte për Stalinin një vlerë «gati fetare».{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=336}} Erik van Ree argumenton se Stalini nuk e shihte marksizmin si një fe në kuptimin e fjalës, por besonte se ishte e nevojshme që masat ta përjetonin si të tillë, duke e quajtur «feja e një klase». Stalini besonte se masat kishin nevojë për një objekt devotshmërie fetare dhe kishin «psikologjinë e tufës», e për këtë arsye u duhej një «dash prijës», një «car» atëror, «një person që mund ta adhurojnë dhe në emër të të cilit mund të jetojnë e të punojnë».<ref>{{cite journal|author1=Van Ree, E.|year=2016|title=Stalinist Ritual and Belief System: Reflections on 'Political Religion.'|journal=Politics, Religion & Ideology|volume=17|issue=2–3|pages=143–161|doi=10.1080/21567689.2016.1187600|hdl=11245.1/af33019e-7c33-47af-a133-dc2a9e015a8c|hdl-access=free|language=en}}</ref> Megjithëse nuk u bë kurrë [[Nacionalizmi gjeorgjian|nacionalist gjeorgjian]],{{Sfn|Rieber|2005|p=43}} gjatë jetës së tij të hershme elemente të mendimit nacionalist gjeorgjian u përzien me marksizmin në botëkuptimin e tij.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=67}} Stalini besonte në nevojën për ta përshtatur marksizmin me rrethanat që ndryshonin; në vitin 1917 ai deklaroi se «ekziston marksizmi dogmatik dhe ekziston marksizmi krijues. Unë qëndroj në pozicionet e këtij të fundit».{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=136|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=205|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=47}} Sipas studiuesit Robert Service, «risitë e pakta të Stalinit në ideologji ishin zhvillime të papërpunuara dhe të dyshimta të marksizmit».{{Sfn|Service|2004|p=9}} Stalini besonte në një «luftë klasash» të pashmangshme midis proletariatit botëror dhe [[Borgjezia|borgjezisë]]{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=93|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=7}} në të cilën klasat punëtore do të dilnin fitimtare dhe do të vendosnin [[Diktatura e proletariatit|diktaturën e proletariatit]],{{Sfn|Service|2004|p=93}} duke e konsideruar Bashkimin Sovjetik si shembull të një shteti të tillë.{{Sfn|Sandle|1999|p=216}} Ai besonte gjithashtu se ky shtet proletar do të duhej të ndërmerrte masa shtypëse kundër «armiqve» të huaj dhe të brendshëm, për të siguruar shtypjen e plotë të klasave pronare,{{Sfn|Service|2004|pp=93–94}} dhe kështu lufta e klasave do të ashpërsohej me përparimin e socializmit.{{Sfnm|1a1=Sandle|1y=1999|1p=214|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=8}} Si mjet propagandistik, përbuzja e «armiqve» shpjegonte të gjitha rezultatet e pamjaftueshme ekonomike e politike, vështirësitë që duronte popullsia dhe dështimet ushtarake.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=8}} Stalini i përmbahej variantit [[Lenini|leninist]] të marksizmit.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=86|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=10, 699}} Në librin e tij ''Parimet e leninizmit'' (''Foundations of Leninism'') ai pohoi se «leninizmi është marksizmi i epokës së imperializmit dhe të revolucionit proletar».{{Sfn|Kotkin|2014|p=545}} Ai pohonte se ishte një leninist besnik,{{Sfn|Service|2004|p=92}} megjithëse ishte — sipas Service — «jo një leninist që binde verbërisht».{{Sfn|Service|2004|p=94}} Stalini e respektonte Leninin, por jo pa kritikë,{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=211}} dhe flisste hapur kur besonte se Lenini kishte gabuar.{{Sfn|Service|2004|p=94}} Gjatë periudhës së veprimtarisë së tij revolucionare, Stalini i konsideronte disa nga pikëpamjet dhe veprimet e Leninit si veprimtari vetëpërkëdhelëse të një emigranti të llastuar, duke i çmuar kundërproduktive për ata aktivistë bolshevikë që ishin të vendosur brenda vetë Perandorisë Ruse.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=95|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=211}} Pas [[Revolucioni i tetorit|Revolucionit të Tetorit]], ata vazhduan të kishin dallime mendimesh,{{Sfn|Service|2004|pp=179–180}} megjithëse Kotkin sugjeroi se miqësia e Stalinit me Leninin ishte «marrëdhënia më e rëndësishme në jetën e Stalinit».{{Sfn|Kotkin|2014|p=531}} Stalini i shihte kombet si entitete të kushtëzuara, të formuara nga kapitalizmi dhe që mund të bashkoheshin me të tjerët.{{Sfn|Service|2004|p=98}} Në fund, ai besonte se të gjitha kombet do të shkriheshin në një bashkësi të vetme globale,{{Sfn|Service|2004|p=98}} dhe i konsideronte të gjitha kombet në thelb të barabarta.{{Sfn|Overy|2004|p=552}} Në veprën e tij ai deklaroi se «e drejta e shkëputjes» duhej t'u ofrohej pakicave etnike të Perandorisë Ruse, por që ato nuk duhej të inkurajoheshin ta zgjidhnin atë mundësi.{{Sfn|Service|2004|p=99}} Ai ishte i mendimit se, nëse bëheshin plotësisht autonome, ato do të përfundonin të kontrolloheshin nga elementët më reaksionarë të komunitetit të tyre.{{Sfn|Service|2004|p=99}} Shtytja e Stalinit për zgjerim sovjetik drejt perëndimit në Evropën Lindore solli akuza për {{ill|imperializëm rus|en|Russian imperialism|lt=imperializëm rus}}.{{Sfn|Service|2004|p=5}} == Jeta personale dhe karakteristikat == Gjeorgjian nga etnia,{{Sfn|Conquest|1991|p=1}} Stalini u rrit duke folur gjuhën gjeorgjiane,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=1|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=97}} dhe nuk filloi të mësonte rusisht deri në moshën tetë ose nëntë vjeç.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=97}} Është argumentuar se prejardhja e tij ishte gjenetikisht osetiane, por ai nuk e pranoi asnjëherë një identitet osetian.{{Sfn|Foltz|2021|pp=94–97}} Ai mbeti krenar për identitetin e tij gjeorgjian{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=66–67}} dhe gjatë gjithë jetës ruajti një theks të fortë gjeorgjian kur fliste rusisht.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=1|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=2|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=42|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=97}}{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=579}} Disa kolegë e përshkruanin si «aziatik», dhe thuhet se ai kishte thënë: «Unë nuk jam evropian, por aziatik, një gjeorgjian i rusifikuar».{{Sfn|Rieber|2005|p=18}} [[File:Lavrenti Beria Stalins family.jpg|thumb|[[Lavrentiy Beria]] me vajzën e Stalinit, Svetlanën, në prehër, ndërsa Stalini dhe Nestor Lakoba shihen në sfond, 1931]] I përshkruar si njeri me zë të ulët{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=183|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Kotkin|3y=2017|3p=5}} dhe orator i dobët,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=149|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=49|3a1=Service|3y=2004|3p=334|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=52}} stili i Stalinit ishte «i thjeshtë dhe i qartë, pa fluturime fantazie, fraza tërheqëse apo teatralitet skenik».{{Sfn|Volkogonov|1991|pp=xx–xxi}} Ai rrallë fliste përpara audiencave të mëdha dhe e parapëlqente shprehjen me shkrim.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=329}} Në moshë madhore, Stalini ishte {{convert|5|ft|7|in|m|abbr=in|order=flip}} i lartë.{{sfn|Kotkin|2017|p=40}}{{sfn|Volkogonov|1991|p=65}} Fytyra e tij me mustaqe ishte e shënuar me njolla nga [[Lia]] gjatë fëmijërisë; kjo retushohej në fotografitë e publikuara.{{Sfn|Kotkin|2017|p=4}} Krahu i tij i majtë ishte lënduar në fëmijëri, duke e lënë më të shkurtër se i djathti dhe me fleksibilitet të kufizuar.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=25|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=13–14}} Stalini ishte duhanpirës gjatë gjithë jetës, që pinte si llullë ashtu edhe cigare.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=282|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=146 |3a1=Service|3y=2004|3pp=435, 438, 574|4a1=Kotkin|4y=2017|4p=1}} Publikisht, ai jetonte relativisht thjesht, me veshje dhe mobilje të thjeshta e jo të kushtueshme.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=311 |2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=102|3a1=Sebag Montefiore|3y=2003|3pp=36–37|4a1=Service|4y=2004|4pp=497–498}} Si udhëheqës, Stalini rrallë e linte Moskën, përveç për pushime;{{Sfn|Service|2004|p=331}} ai nuk i pëlqente udhëtimet{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=102, 227}} dhe refuzonte të udhëtonte me aeroplan.{{Sfnm|1a1=Khlevniuk|1y=2015|1p=195|2a1=Kotkin|2y=2017|2p=3}} Në vitin 1934, shtëpia e tij verore në Kuntsevo (Kuntsevo Dacha) u ndërtua {{Convert|9|km|mi|abbr=on}} larg Kremlinit dhe u bë rezidenca e tij kryesore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=215|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=103|3a1=Service|3y=2004|3p=295}} Ai pushonte në jug të BRSS çdo vit nga viti 1925 deri në 1936 dhe nga 1945 deri në 1951,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=191}} shpesh në Abhazi, duke qenë mik i udhëheqësit të saj, Nestor Lakobas.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1pp=66–67|2a1=Service|2y=2004|2p=296}} ===Personaliteti=== [[File:Joseph Stalin in 1937 with his pipe smoking.jpg|thumb|left|upright=0.8|Stalini në vitin 1937]] [[Ljev Trocki|Trocki]] dhe disa figura të tjera sovjetike përhapën idenë se Stalini ishte një mediokër,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=xvi|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=xxiii|3a1=Service|3y=2004|3p=4|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=xxiv}} një karakterizim që gjeti pranim të gjerë jashtë Bashkimit Sovjetik gjatë jetës së tij.{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=xxiv}} Megjithatë, historianët e kanë përshkruar si njeri me mendje komplekse,{{Sfn|Service|2004|p=343}} vetëkontroll të jashtëzakonshëm{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=8|2a1=Service|2y=2004|2p=337}} dhe memorie të fortë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=193, 274|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=63|3a1=Service|3y=2004|3p=115|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=425|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=148}} Stalini ishte një punëtor i zellshëm{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=42|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=353|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=424, 465, 597}} dhe një organizator efektiv e strategjik,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=42|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=424}} me një interes të madh për të mësuar.{{Sfn|Service|2004|p=115}} Si udhëheqës, ai shqyrtonte me përpikëri detajet, nga skenarët e filmave deri te planet ushtarake,{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=4–5}} dhe i gjykonte të tjerët sipas forcës së brendshme dhe zgjuarsisë së tyre.{{Sfn|Service|2004|p=342}} Ishte i aftë të luante role të ndryshme në varësi të publikut,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=317|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=xxvi|3a1=McDermott|3y=2006|3p=13}} si dhe në mashtrim.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=xvi|2a1=Service|2y=2004|2p=18|3a1=McDermott|3y=2006|3p=13}} Megjithëse mund të ishte i vrazhdë,{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=120|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=648}} Stalini rrallë e ngrinte zërin;{{Sfn|Service|2004|p=337}} megjithatë, me përkeqësimin e shëndetit, ai u bë i paparashikueshëm dhe zemërak.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=145}} Mund të ishte simpatik dhe i pëlqente të bënte shaka kur ishte i çlodhur.{{Sfn|Service|2004|p=115}} Në ngjarjet shoqërore, Stalini inkurajonte këndimin dhe pirjen, me shpresën se të tjerët do t'i tregonin sekrete të dehur.{{Sfnm|1a1=McCauley|1y=2003|1p=90|2a1=Service|2y=2004|2pp=437, 522–523|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=5}} Stalinit i mungonte dhembshuria,{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=4|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=7}} ndoshta e përkeqësuar nga burgimet dhe syrgjynosjet e tij të përsëritura,{{Sfn|Volkogonov|1991|p=8}} megjithëse herë pas here tregoi mirësi ndaj të huajve, madje edhe gjatë Spastrimit të Madh.{{Sfn|Service|2004|p=334}} Mund të ishte mendjemadh,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=258|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=285}} i hidhëruar{{Sfn|Service|2004|pp=4, 344}} dhe hakmarrës,{{Sfnm|1a1=Kotkin|1y=2014|1p=597|2a1=Kotkin|2y=2017|2p=6}} shpesh duke mbajtur inat për vite me radhë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=10, 344|2a1=Kotkin|2y=2017|2p=5}} Në vitet 1920, ai ishte bërë dyshues dhe komplotist, i prirur të besonte në komplote kundër tij dhe në konspiracione ndërkombëtare.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=336|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=736}} Megjithëse nuk ndoqi kurrë seanca torture apo ekzekutime,{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=175}} Stalini kënaqej duke poshtëruar e përulur njerëzit dhe i mbante në një gjendje «frike të pandërprerë» edhe bashkëpunëtorët e ngushtë.{{Sfn|Service|2004|p=5}} Service sugjeroi se ai kishte prirje drejt një çrregullimi paranojak dhe sociopatik të personalitetit.{{sfn|Service|2004|p=343}} Historiani E. A. Rees besonte se ishte psikopatia ajo që krijoi tiraninë e Stalinit, duke cituar një diagnozë të vitit 1927 nga neuropatologu Vladimir Behterev, i cili e përshkroi si «rast tipik të paranojës së rëndë».{{Sfn|Rees|2013|p=219}} Të tjerë e kanë lidhur brutalitetin e Stalinit me përkushtimin e tij ndaj mbijetesës së Bashkimit Sovjetik dhe ideologjisë marksiste–leniniste.{{Sfn|McDermott|2006|p=12}} [[File:Stalin 1920-2 1920.07.03.jpg|thumb|Stalini duke lexuar një gazetë, 1920]] Stalini kishte një interes të madh për artet.{{Sfn|Kotkin|2014|p=620}} Ai mbrojti disa shkrimtarë sovjetikë, si [[Mihail Bulgakov]], madje edhe kur vepra e tyre u kritikua si e dëmshme për qeverinë e tij.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=96}} Stalinit i pëlqente muzika klasike,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=73|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=6}} kishte rreth 2.700 disqe{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=6}} dhe shpesh ndiqte Teatrin Bolshoi në vitet 1930 dhe 1940.{{Sfn|Volkogonov|1991|pp=127, 148}} Shija e tij ishte konservatore: parapëlqente dramën klasike, operën dhe baletin ndaj asaj që ai e përbuzte si «formalizëm» eksperimental,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=97}} dhe nuk e donte [[Arti pararojë|artin pararojë]] në artet pamore.{{Sfn|Volkogonov|1991|p=131}} Si autodidakt,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=86|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=117, 676}} Stalini ishte lexues i pangopur dhe mbante mbi 20.000 libra,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=86|2a1=Service|2y=2004|2p=9|3a1=McDermott|3y=2006|3p=19|4a1=Kotkin|4y=2017|4pp=1–2, 5}} me shumë pak letërsi artistike.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=93}} Lënda e tij e preferuar ishte historia dhe ai ishte veçanërisht i interesuar për mbretërimet e udhëheqësve rusë {{ill|Ivani i Tmerrshëm|en|Ivan the Terrible}}, [[Pjetri i Madh|Pjetrit të Madh]] dhe [[Katerina II|Katerinës së Madhe]].{{Sfn|Roberts|2022|p=2}} [[Vladimir Lenin|Lenini]] ishte autori i tij i preferuar, por ai lexonte e çmonte edhe vepra të Trockit dhe të kundërshtarëve të tjerë.{{Sfn|Roberts|2022|p=2}} ===Marrëdhëniet dhe familja=== [[File:Joseph Stalin with daughter Svetlana, 1935.jpg|thumb|left|Stalini duke mbajtur në krah vajzën e tij, {{ill|Svetlana Allilujeva|en|Svetlana Alliluyeva}}, në vitin 1935]] Stalini u martua me gruan e tij të parë, Ekaterina Svanidze, në vitin 1906. Volkogonovi sugjeroi se ajo ishte "ndoshta qenia e vetme njerëzore që ai e kishte dashur vërtet".{{Sfn|Volkogonov|1991|p=4}} Kur ajo vdiq në vitin 1907, Stalini thuhet se tha: "Kjo krijesë ma zbuti zemrën e gurtë. Ajo vdiq dhe bashkë me të vdiq edhe ndjenja ime e fundit e ngrohtë për njerëzimin."{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=202}} Ata patën një djalë, {{ill|Jakov Xhugashvili|en|Yakov Dzhugashvili|lt=Jakovin}}, i cili shpesh e zhgënjente dhe e acaronte Stalinin.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=149|2a1=Service|2y=2004|2p=64|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=167|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=25}} Pasi Jakovi u kap rob nga ushtria gjermane gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], Stalini refuzoi të pranonte një shkëmbim robërish mes tij dhe marshallit gjerman {{ill|Friedrich Paulus|en|Friedrich Paulus}}, dhe Jakovi vdiq në një kamp përqendrimi nazist në vitin 1943.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=150–151|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=364}} Në mërgim në Solvychegodsk në vitin 1910, Stalini pati një lidhje me pronaren e shtëpisë ku banonte, Maria Kuzakova, e cila në vitin 1911 lindi djalin e tij të supozuar të dytë, Konstantin Kuzakov,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=79|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=227, 229, 230–231|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=121}} i cili më vonë dha lëndën e filozofisë në Institutin Ushtarak Mekanik të Leningradit (sot Universiteti Teknik Shtetëror Baltik), por nuk e takoi kurrë Stalinin.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=365–366}} Në vitin 1914 në Kureika, Stalini, 35 vjeç, pati një marrëdhënie me Lidiya Pereprygina, 14 vjeçare (e konsideruar e mitur në atë kohë), e cila thuhet se mbeti shtatzënë me fëmijën e Stalinit.{{Sfnm|1a1=Suny|1y=2020|1p=559|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=30}}<ref>{{Cite news |last=Гамов |first=Александр |date=2018-11-08 |title=Stalin promised the gendarmes that he would marry his 14-year-old mistress as soon as she became an adult |url=https://www.kp.ru/daily/26905.4/3949946/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230713032535/https://www.kp.ru/daily/26905.4/3949946/ |archive-date=2023-07-13 |access-date=2023-05-21 |work=Kp.ru |language=ru}}</ref> Në dhjetor 1914, Pereprygina lindi fëmijën, megjithëse foshnja vdiq pak më pas.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=292–293}} Në vitin 1916, Pereprygina ishte përsëri shtatzënë. Ajo lindi djalin e tyre të supozuar, Alexander Davydov, rreth prillit të vitit 1917. Ai u rrit si djali i një peshkatari fshatar;{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=366}} Stalini më vonë mori vesh për ekzistencën e fëmijës, por nuk tregoi asnjë interes për të.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=298, 300}} Stalini kishte një marrëdhënie të vështirë me gruan e tij të dytë, {{ill|Nadezhda Allilujeva|en|Nadezhda Alliluyeva}}, me të cilën u martua në vitin 1919, pasi shpesh grindeshin.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=8}} Ata patën dy fëmijë biologjikë — një djalë, Vasili, dhe një vajzë, Svetlana — dhe adoptuan një djalë tjetër, Artyom Sergeev, në vitin 1921.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=9}} Megjithëse nuk është e qartë nëse Stalini kishte dashnore gjatë ose pas kësaj martese,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=13|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=255}} ajo dyshonte se ai ishte i pabesë,{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=12}} dhe kreu vetëvrasje në vitin 1932.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=154|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=16|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=255}} Stalini e konsideronte Vasilin të llastuar dhe shpesh e qortonte për sjelljen e tij; si djalë i Stalinit, ai u ngrit shpejt në detyrë në Ushtrinë e Kuqe dhe iu lejua një stil jetese luksoz.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=257, 259–260}} Në të kundërt, Stalini kishte një marrëdhënie të përzemërt me Svetlanën gjatë fëmijërisë së saj,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=215|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=153|3a1=Sebag Montefiore|3y=2003|3pp=9, 227|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=256}} dhe e donte shumë Artyomin.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=9}} Ai nuk i miratonte kërkuesit dhe burrat e Svetlanës, gjë që e ngarkoi marrëdhënien mes tyre.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=260|2a1=Service|2y=2004|2p=521}} Pas Luftës së Dytë Botërore, ai i kushtonte pak kohë fëmijëve të tij, dhe familja luante një rol gjithnjë e më të vogël në jetën e tij.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=250, 259}} Pas vdekjes së Stalinit, Svetlana e ndryshoi mbiemrin në Allilujeva,{{Sfn|Service|2004|p=593}} dhe iku në SHBA.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=260}} ==Trashëgimia== [[File:Bundesarchiv Bild 183-11500-0497, Berlin, Karl-Marx-Allee, Denkmal Stalin.jpg|thumb|upright=0.8|{{ill|Statuja e Stalinit|en|Statue of Joseph Stalin, Berlin}} në {{ill|Berlinin Lindor|en|East Berlin}}, 1951. U hoq në vitin 1961 në kuadër të {{ill|de-stalinizimit|en|de-Stalinisation}}.]] Leninistët mbeten të ndarë në pikëpamjet e tyre për Stalinin; disa e shohin si pasardhësin autentik të Leninit, ndërsa të tjerë besojnë se ai e tradhtoi Leninin duke u larguar nga idetë e tij.{{Sfn|Service|2004|p=5}} Historiani {{ill|Robert Conquest|en|Robert Conquest}} deklaroi se Stalini ndoshta "përcaktoi rrjedhën e shekullit XX" më shumë se çdo individ tjetër.{{Sfn|Conquest|1991|p=xi}} Për shumicën e perëndimorëve dhe rusëve antikomunistë, ai shihet në mënyrë thellësisht negative si një masakrues masiv;{{Sfn|McDermott|2006|p=1}} për një numër të konsiderueshëm rusësh dhe gjeorgjianësh, ai konsiderohet si një burrështetas i madh dhe ndërtues i shtetit.{{Sfn|McDermott|2006|p=1}} Historiani Dmitri Volkogonov e karakterizoi si "një nga figurat më të fuqishme në [[Historia e njerëzimit|historinë e njerëzimit]]."{{Sfn|Volkogonov|1991|p=xviii}} Sipas Service, Stalini e forcoi dhe e stabilizoi Bashkimin Sovjetik.{{Sfn|Service|2004|p=3}} Në më pak se tri dekada, Stalini e shndërroi vendin në një fuqi të madhe industriale botërore,{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=546|2a1=Service|2y=2004|2p=3}} e cila mund të "pretendonte arritje mbresëlënëse" në aspektin e urbanizimit, fuqisë ushtarake, arsimit dhe krenarisë sovjetike.{{Sfn|Service|2004|p=602}} Nën sundimin e tij, jetëgjatësia mesatare sovjetike u rrit falë përmirësimit të kushteve të jetesës, të të ushqyerit dhe të kujdesit mjekësor{{Sfn|Wheatcroft|1999}} ndërsa shkalla e vdekshmërisë u ul.{{Sfn|Ellman|2002|p=1164}} Megjithëse miliona qytetarë sovjetikë e urrenin, mbështetja për Stalinin ishte megjithatë e përhapur gjerësisht në shoqërinë sovjetike.{{Sfn|Service|2004|p=602}} Nga ana tjetër, historiani Vadim Rogovin argumentoi se spastrimet e Stalinit "i shkaktuan lëvizjes komuniste humbje, si në BRSS ashtu edhe në mbarë botën, nga të cilat lëvizja nuk është rikuperuar deri në ditët e sotme".<ref>{{Cite book |last=Rogovin |first=Vadim Zakharovich |url=https://books.google.com/books?id=PZ92ueBx7MQC |title=1937: Stalin's Year of Terror |date=1998 |publisher=Mehring Books |isbn=978-0-9290-8777-1 |page=xxviii |language=en}}</ref> Në mënyrë të ngjashme, [[Nikita Hrushçov]] besonte se spastrimet e tij ndaj {{ill|Bolshevikëve të Vjetër|en|Old Bolsheviks}} dhe figurave kryesore në ushtri e në akademi e kishin dobësuar "pa dyshim" kombin.<ref>{{Cite book |last1=Khrushchev |first1=Nikita Sergeevich |url=https://books.google.com/books?id=uv1zv4FZhFUC&dq=stalin+weaken+soviet+union+old+bolsheviks&pg=PT170 |title=Memoirs of Nikita Khrushchev |last2=Khrushchev |first2=Serge |date=2004 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0-2710-2861-3 |page=156 |access-date=2023-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813012847/https://books.google.com/books?id=uv1zv4FZhFUC&dq=stalin+weaken+soviet+union+old+bolsheviks&pg=PT170 |archive-date=2023-08-13 |url-status=live |language=en}}</ref> Nevojshmëria e Stalinit për zhvillimin ekonomik të Bashkimit Sovjetik është vënë në pikëpyetje dhe është argumentuar se politikat e tij nga viti 1928 e tutje mund të kenë qenë një faktor kufizues.{{Sfnm|1a1=Cheremukhin|1a2=Golosov|1a3=Guriev|1a4=Tsyvinski|1y=2013|2a1=Dower|2a2=Markevich|2y=2018|2p=246}} Bashkimi Sovjetik i Stalinit është karakterizuar si shtet totalitar,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=602|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=190}} me Stalinin si lider autoritar të tij.{{Sfn|Kotkin|2014|p=732}} Biografë të ndryshëm e kanë përshkruar si diktator,{{Sfnm|1a1=McCauley|1y=2003|1p=8|2a1=Service|2y=2004|2p=52|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=9|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=xii|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=12}} autokrat,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=194|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=31|3a1=Service|3y=2004|3p=370}} ose e kanë akuzuar se praktikonte {{ill|Cezarizmin|en|Caesarism|lt=cezarizëm}}.{{Sfn|Volkogonov|1991|p=77}} Montefiore argumentoi se ndërsa Stalini fillimisht sundoi si pjesë e një [[Oligarkia|oligarkie]] të Partisë Komuniste, qeveria u shndërrua në një diktaturë personale në vitin 1934,{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=124}} ndërsa Stalini u bë "diktator absolut" vetëm pas muajve mars–qershor 1937, kur figurat e larta ushtarake dhe ato të NKVD-së u eliminuan.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=215}} Si në Bashkimin Sovjetik ashtu edhe jashtë tij, ai erdhi të portretizohej si një "[[Despotizmi|despot]] oriental".{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=xvii|2a1=McDermott|2y=2006|2p=5}} McDermott megjithatë paralajmëroi kundër "stereotipeve tepër të thjeshtuara" — të promovuara në trillimet e shkrimtarëve si [[Aleksandër Sollzhenicin]] — të cilat e portretizonin Stalinin si një tiran gjithëpushtetshëm dhe gjithëpranishëm që kontrollonte çdo aspekt të jetës sovjetike.{{Sfn|McDermott|2006|pp=5–6}} [[File:May Day in London.jpg|thumb|Mbështetës të Partisë Komuniste të Britanisë së Madhe (Marksiste–Leniniste) duke mbajtur një banderolë me Stalinin në një marsh të Ditës së Punëtorëve në Londër, 2008]] Është prodhuar një literaturë e gjerë kushtuar Stalinit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=ix}} Gjatë jetës së Stalinit, biografitë e tij të miratuara ishin kryesisht hagiografike në përmbajtje.{{Sfn|Service|2004|p=4}} Stalini siguroi që këto vepra t'i kushtonin shumë pak vëmendje jetës së tij të hershme, veçanërisht sepse nuk dëshironte të theksonte origjinën e tij gjeorgjiane në një shtet të dominuar numerikisht nga rusët.{{Sfn|Service|2004|p=13}} Që nga vdekja e tij janë shkruar shumë më tepër biografi,{{Sfn|Service|2004|p=6}} megjithëse deri në vitet 1980 këto mbështeteshin kryesisht në të njëjtat burime informacioni.{{Sfn|Service|2004|p=6}} Nën administratën sovjetike të [[Mihail Gorbaçovi|Mihail Gorbaçovit]] dosje të ndryshme të klasifikuara më parë për jetën e Stalinit iu vunë në dispozicion historianëve,{{Sfn|Service|2004|p=6}} dhe në atë moment ai u bë "një nga çështjet më urgjente dhe jetësore në rendin e ditës publike" në Bashkimin Sovjetik.{{Sfn|Conquest|1991|p=xiii}} Pas [[Shpërbërja e Bashkimit Sovjetik|shpërbërjes së Bashkimit në vitin 1991]], arkivat e mbetura iu hapën historianëve, duke sjellë në dritë shumë informacion të ri për Stalinin,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=6|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=xxi}} dhe duke prodhuar një vërshim hulumtimesh të reja.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=ix}} Politikani indian [[Muthuvel Karunanidhi]], një admirues i Stalinit, ia vuri emrin e tij {{ill|djalit|en|M. K. Stalin}}.<ref>{{Cite web |last=Iwanek |first=Krzysztof |title=What’s Behind a Name? India’s Stalins |url=https://thediplomat.com/2018/08/whats-behind-a-name-indias-stalins/ |access-date=2026-07-20 |language=en}}</ref> === Numri i viktimave === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vdekshmëria e tepërt në Bashkimin Sovjetik nën Josif Stalinin|en|Excess mortality in the Soviet Union under Joseph Stalin}}}} [[File:GULag 2 Museum Moscow Russia.jpg|thumb|Brendësia e Muzeut të [[Gulagu|Gulagut]] në Moskë]] Para shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik dhe zbulimeve arkivore, disa historianë perëndimorë vlerësonin se numri i të vrarëve nga regjimi i Stalinit ishte 20 milionë ose më i lartë.<ref>{{ill|Robert Conquest|en|Robert Conquest}}. ''The Great Terror.'' NY Macmillan, 1968, fq. 533 (20 milionë)</ref><ref>Anton Antonov-Ovseyenko, ''The Time of Stalin,'' NY Harper & Row 1981, fq. 126 (30–40 milionë)</ref><ref>Elliot, Gill. ''Twentieth Century Book of the Dead.'' Penguin Press 1972, fq. 223–24 (20 milionë)</ref><ref>{{Cite journal |last=Rosefielde |first=Steven |date=1987 |title=Incriminating Evidence: Excess Deaths and Forced Labour under Stalin: A Final Reply to Critics |url=https://www.jstor.org/stable/151137 |journal=Soviet Studies |volume=39 |issue=2 |pages=292–313 |doi=10.1080/09668138708411691 |jstor=151137 |pmid=11618167 |issn=0038-5859 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Konsensusi shkencor pohon se materialet arkivore sovjetike të çklasifikuara në vitin 1991 përmbajnë të dhëna të pakundërshtueshme, shumë më të ulëta se burimet perëndimore të përdorura para vitit 1991, si deklaratat e emigrantëve dhe të informatorëve të tjerë.<ref>{{Harvnb|Healey|2018}}: "Studimet e reja që përdorin arkivat e çklasifikuara të Gulagut kanë krijuar përkohësisht një konsensus mbi vdekshmërinë dhe «çnjerëzimin»."</ref> Mbi bazën e këtyre dokumenteve, studiuesit kanë vlerësuar se 1,8 milionë njerëz u {{ill|Zhvendosja e popullsisë në Bashkimin Sovjetik|en|Population transfer in the Soviet Union|lt=deportuan në rajone të largëta të vendit}} gjatë fushatës së dekulakizimit të Stalinit, përveç 1 milion fshatarëve dhe pakicave etnike të deportuara në vitet 1930, dhe 3,5 milionë njerëzve (kryesisht pakica etnike) të deportuar në vitet 1940 dhe 1950, me një total prej 6,3 milionë.{{Sfn|Ellman|2002|p=1159}} Arkivat sovjetike përmbajnë gjithashtu të dhëna zyrtare për 799.455 ekzekutime nga viti 1921 deri në vitin 1953,{{Sfn|Getty|Rittersporn|Zemskov|1993|p=1022}}<ref>[https://www.theguardian.com/education/2002/sep/12/highereducation.historyandhistoryofart Seumas Milne: "The battle for history"], ''The Guardian''. (12 shtator 2002). Marrë më 14 korrik 2013.</ref> rreth 1,5 deri 1,7 milionë vdekje në kampet e [[Gulagu|Gulagut]] (nga rreth 18 milionë njerëz që kaluan nëpër to),{{Sfn|Healey|2018|p=1049|ps=: "Studimet e reja që përdorin arkivat e çklasifikuara të Gulagut kanë krijuar përkohësisht një konsensus mbi vdekshmërinë dhe «çnjerëzimin». Konsensusi paraprak thotë se, pasi regjistrat dikur sekretë të administratës së Gulagut në Moskë tregojnë një numër vdekjesh më të ulët se sa pritej nga burimet e kujtimeve, ky numër është përgjithësisht midis 1,5 dhe 1,7 milionë (nga 18 milionë që kaluan nëpër kampe) për vitet 1930–1953."}}<ref name="Pluto Press">{{Cite book |last1=Haynes |first1=Michael |title=A Century of State Murder?: Death and Policy in Twentieth Century Russia |date=2003 |publisher=Pluto Press |isbn=978-0-7453-1930-8 |pages=214–15 |language=en}}</ref><ref>Applebaum, Anne (2003) ''Gulag: A History''. Doubleday. {{ISBN|0-7679-0056-1}}, fq. 582–583.</ref> rreth 390.000<ref name="The Stalinist Penal System">{{Cite book |last1=Pohl |first1=J. Otto |title=The Stalinist Penal System |date=1997 |publisher=McFarland |isbn=0-7864-0336-5 |page=58 |language=en}}</ref> vdekje gjatë zhvendosjes së detyruar të dekulakizimit dhe deri në 400.000 vdekje të personave të deportuar gjatë viteve 1940,<ref>{{Cite book |last1=Pohl |first1=J. Otto |title=The Stalinist Penal System |date=1997 |publisher=McFarland |isbn=0-7864-0336-5 |page=148 |language=en}} Pohl citon burime arkivore ruse për numrin e vdekjeve në vendbanimet speciale nga viti 1941 deri në 1949.</ref> me një total prej rreth 3,3 milionë viktimash të regjistruara zyrtarisht në këto kategori.<ref>{{Cite journal |author=Wheatcroft, Stephen G. |year=1999 |title=Victims of Stalinism and the Soviet Secret Police: The Comparability and Reliability of the Archival Data. Not the Last Word |url=http://sovietinfo.tripod.com/WCR-Secret_Police.pdf |journal=Europe-Asia Studies |volume=51 |issue=2 |pages=315–45 |doi=10.1080/09668139999056 |quote=During 1921–53, the number of sentences was (political convictions): sentences, 4,060,306; death penalties, 799,473; camps and prisons, 2,634397; exile, 413,512; other, 215,942. In addition, during 1937–52 there were 14,269,753 non-political sentences, among them 34,228 death penalties, 2,066,637 sentences for 0–1 year, 4,362,973 for 2–5 years, 1,611,293 for 6–10 years, and 286,795 for more than 10 years. Other sentences were non-custodial |archive-date=2019-12-06 |access-date=2018-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206042326/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-Secret_Police.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Sipas historianit Stephen Wheatcroft, rreth 1 milion nga këto vdekje ishin «të qëllimshme», ndërsa të tjerat ndodhën për shkak të pakujdesisë dhe papërgjegjshmërisë.<ref name="Wheatcroft1996">{{Cite journal |last=Wheatcroft |first=Stephen |year=1996 |title=The Scale and Nature of German and Soviet Repression and Mass Killings, 1930–45 |url=https://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |journal=Europe-Asia Studies |volume=48 |issue=8 |pages=1334, 1348 |doi=10.1080/09668139608412415 |jstor=152781 |quote=The Stalinist regime was consequently responsible for about a million purposive killings, and through its criminal neglect and irresponsibility it was probably responsible for the premature deaths of about another two million more victims amongst the repressed population, i.e. in the camps, colonies, prisons, exile, in transit and in the POW camps for Germans. These are clearly much lower figures than those for whom Hitler's regime was responsible. |archive-date=2011-07-17 |access-date=2006-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717103830/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Vdekjet e të paktën 3,5 deri 6,5 milionë personave<ref>{{Cite book |author1=R. Davies |author2=S. Wheatcroft |title=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger: Soviet Agriculture 1931–1933 |url=https://books.google.com/books?id=4s1lCwAAQBAJ&pg=PA401 |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-23855-8 |page=401 |language=en}}</ref> në {{ill|zia e bukës sovjetike e viteve 1932–1933|en|Soviet famine of 1932–1933|lt=zinë e bukës sovjetike të viteve 1932–1933}} përfshihen ndonjëherë, por jo gjithmonë, midis viktimave të epokës staliniste.<ref name="Wheatcroft1996"/> Stalini është akuzuar gjithashtu për genocid në rastet e {{ill|Zhvendosja e popullsisë në Bashkimin Sovjetik|en|Population transfer in the Soviet Union|lt=zhvendosjes së detyruar të popullsisë së pakicave etnike}} nëpër Bashkimin Sovjetik dhe të zisë së bukës së [[Holodomori|Holodomorit]].{{Sfnm|1a1=Chang|1y=2019|2a1=Moore|2y=2012}} Megjithatë, historiani britanik {{ill|Michael Ellman|en|Michael Ellman}} argumenton se vdekjet masive nga zitë e bukës duhet të vendosen në një kategori tjetër nga viktimat e represionit, duke përmendur se gjatë gjithë historisë ruse zitë e bukës dhe thatësirat kanë qenë një {{ill|Thatësirat dhe zitë e bukës në Rusi dhe Bashkimin Sovjetik|en|Droughts and famines in Russia and the Soviet Union|lt=dukuri e zakonshme}}.<ref>{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/War-Communism |title=War Communism |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |author=((The Editors of Encyclopaedia Britannica)) |language=en}}</ref> Zitë e bukës ishin të përhapura anembanë botës në shekujt XIX dhe XX në vende si {{ill|Zia e Madhe e Bukës në Kinë|en|Great Chinese Famine|lt=Kina}}, {{ill|Zia e bukës në Bengal e vitit 1943|en|Bengal famine of 1943|lt=India}}, {{ill|Zia e Madhe (Irlandë)|en|Great Famine (Ireland)|lt=Irlanda}} dhe {{ill|Thatësirat dhe zitë e bukës në Rusi dhe Bashkimin Sovjetik|en|Droughts and famines in Russia and the Soviet Union|lt=Rusia}}.{{Sfn|Ellman|2002|p=1172}} Ellman e krahasoi sjelljen e regjimit stalinist me atë të qeverisë britanike (ndaj Irlandës dhe Indisë) dhe të [[G8]]-it në kohët bashkëkohore, duke thënë se sjellja e Stalinit «nuk ishte më e keqe se ajo e shumë sunduesve të shekujve XIX dhe XX».{{Sfn|Ellman|2002|p=1172}} ===Në Bashkimin Sovjetik dhe shtetet post-sovjetike=== {{Shiko gjithashtu|Neostalinizmi|Nostalgjia për Bashkimin Sovjetik}} [[File:RIAN archive 535278 Laying flowers and wreaths to Iosif Stalin's grave at Kremlin wall.jpg|thumb|Aktivistë marksistë-leninistë nga [[Partia Komuniste e Federatës Ruse]] duke vendosur kurora në varrin e Stalinit në Moskë, në vitin 2009]] Menjëherë pas vdekjes së tij, Bashkimi Sovjetik kaloi një periudhë {{ill|de-stalinizimit|en|de-Stalinisation}}. Malenkovi denoncoi kultin e personalitetit të Stalinit,{{Sfn|Conquest|1991|p=314}} dhe kulti u kritikua më pas në ''Pravda''.{{Sfn|Service|2004|p=592}} Në vitin 1956, Hrushçovi mbajti «Fjalimin e Fshehtë», me titull «{{ill|Mbi kultin e personalitetit dhe pasojat e tij|en|On the Cult of Personality and Its Consequences}}», në një seancë të mbyllur të {{ill|Kongresit të 20-të të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|en|20th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|lt=Kongresit të 20-të të Partisë}}. Aty Hrushçovi denoncoi Stalinin si për represionin masiv, ashtu edhe për kultin e tij të personalitetit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=314|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=577–579|3a1=Service|3y=2004|3p=594}} Ai i përsëriti këto denoncime në Kongresin e 22-të të Partisë në tetor të vitit 1962.{{Sfn|Service|2004|p=594}} Në tetor të vitit 1961, trupi i Stalinit u largua nga mauzoleu dhe u varros në Nekropolin e Murit të Kremlinit, vendi i shënuar me një bust.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=576|2a1=Service|2y=2004|2p=594}} Stalingradi u riemërua [[Volgograd]] po atë vit.{{Sfn|Service|2004|p=595}} Procesi i de-stalinizimit të Hrushçovit përfundoi kur ai u zëvendësua si udhëheqës nga [[Leonid Brezhnev]] në vitin 1964; ky i fundit solli një nivel ri-stalinizimi brenda Bashkimit Sovjetik.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=315|2a1=Service|2y=2004|2p=595}} Në vitet 1969 dhe 1979, u propozuan plane për një rehabilitim të plotë të trashëgimisë së Stalinit, por në të dyja rastet ato u ndalën për shkak të frikës se do të dëmtonin imazhin publik të BRSS-së.{{Sfn|Conquest|1991|p=315}} [[Mihail Gorbaçovi]] e shihte denoncimin e plotë të Stalinit si të domosdoshëm për rigjenerimin e shoqërisë sovjetike.{{Sfn|Service|2004|p=596}} Pas rënies së Bashkimit Sovjetik në vitin 1991, [[Boris Jellcin]] vazhdoi denoncimin e Stalinit nga Gorbaçovi, por i shtoi atij një denoncim të Leninit.{{Sfn|Service|2004|p=596}} Pasuesi i tij, [[Vladimir Putin]], nuk kërkoi ta rehabilitonte Stalinin, por theksoi festimin e arritjeve sovjetike nën udhëheqjen e Stalinit, në vend të represioneve staliniste.{{Sfn|Service|2004|pp=596–597}} Në tetor të vitit 2017, Putini inauguroi në Moskë {{ill|Murin e Dhimbjes|en|Wall of Grief}}, një memorial për viktimat e represioneve të Stalinit.{{Sfn|BBC, 5 June 2018}} Pas {{ill|pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022|en|2022 Russian invasion of Ukraine}}, qeveria dhe publiku i gjerë i Rusisë janë akuzuar për rehabilitimin e Stalinit.{{Sfnm|1a1=Nemtsova, 17 May 2021|2a1=Lentine, 25 June 2022}} Në maj të vitit 2025, autoritetet ruse e ri-vendosën një statujë të Stalinit në stacionin e metrosë {{ill|Taganskaja|en|Taganskaya (Koltsevaya line)}}, pasi origjinali ishte hequr në vitin 1966, në kuadër të 90-vjetorit të hapjes së metrosë.<ref>{{Cite web |agency=Reuters |date=2025-05-23 |title=New Stalin monument in Moscow subway stirs debate |url=https://edition.cnn.com/2025/05/23/style/joseph-stalin-monument-moscow-metro-intl-scli |access-date=2025-05-24 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-05-15 |title=Moscow Metro Installs Replica of Stalin Monument |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/05/15/moscow-metro-installs-replica-of-stalin-monument-a89089 |access-date=2025-05-24 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> Në korrik, [[Partia Komuniste e Federatës Ruse]] e përshkroi fjalimin e Hrushçovit të vitit 1956, që denoncoi kultin e personalitetit të Stalinit, si «gabim» dhe «politikisht të njëanshëm», duke i bërë thirrje më tej Putinit që t'i rikthejë emrin «Stalingrad» qytetit rus të Volgogradit.<ref>{{Cite news |title=Russian Communist Party declares Khrushchev's 'secret speech' denouncing Stalin personality cult a 'mistake' |url=https://meduza.io/en/news/2025/07/07/russian-communist-party-declares-khrushchev-s-secret-speech-denouncing-stalin-personality-cult-a-mistake |access-date=2025-07-07 |work=Meduza |date=2025-07-07 |language=en}}</ref> Admirimi për Stalinin ka mbetur vazhdimisht i përhapur në [[Gjeorgjia|Gjeorgji]], megjithëse qëndrimet gjeorgjiane kanë qenë shumë të ndara.{{Sfn|Service|2004|p=597}} Një numër gjeorgjianësh e ndjejnë me hidhërim kritikën ndaj Stalinit, figurës më të famshme të historisë moderne të vendit të tyre.{{Sfn|Service|2004|p=7}} Gjithashtu, Stalini nderohet si {{ill|shenjt popullor|en|folk saint}} nga disa në [[Kisha Ortodokse Ruse]].<ref>{{Cite web |title=Could Josef Stalin be made a Saint? |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/2445683/Could-Josef-Stalin-be-made-a-Saint.html |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Achmatova |first=Nina |date=2010-10-22 |title=Controversy in Moscow: Stalin icon revered |url=https://www.asianews.it/en/north-asia/russia/controversy-in-moscow-stalin-icon-revered |access-date=2026-07-19 |website=AsiaNews |language=en}}</ref> ==Shiko edhe== * {{ill|Skica e Revolucionit Rus dhe Luftës Civile|en|Outline of the Russian Revolution and Civil War}} * {{ill|Bibliografia e Revolucionit Rus dhe Luftës Civile|en|Bibliography of the Russian Revolution and Civil War}} * {{ill|Bibliografia e stalinizmit dhe Bashkimit Sovjetik|en|Bibliography of Stalinism and the Soviet Union}} * {{ill|Bibliografia e Josif Stalinit|en|Joseph Stalin bibliography}} * {{ill|Indeksi i bolshevikëve të vjetër|en|Index of Old Bolsheviks}} * {{ill|Indeksi i artikujve në lidhje me Revolucionin Rus dhe Luftën Civile|en|Index of articles related to the Russian Revolution and Civil War}} * [[Lista e vendeve me emrin e Stalinit]] * {{ill|Lista e statujave të Josif Stalinit|en|List of statues of Joseph Stalin}} ==Shënime== {{Reflist|group=lower-alpha}} ==Referime== {{Reflist|28em}} ==Bibliografia== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Bibliografia e stalinizmit dhe e Bashkimit Sovjetik|en|Bibliography of Stalinism and the Soviet Union}}}} ===Libra dhe revista akademike=== {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last1=Bazhanov |first1=Boris |title=Bazhanov and the Damnation of Stalin |last2=Doyle |first2=David W. |publisher=Ohio University Press |year=1990 |isbn=978-0-5850-7670-6 |language=en}} * {{Cite book |last=Brackman |first=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |publisher=Frank Cass Publishers |year=2001 |isbn=978-0-7146-5050-0 |language=en}} * {{Cite book |last=Brackman |first=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |publisher=Frank Cass Publishers |year=2004 |language=en}} * {{Cite book |last1=Brent |first1=Jonathan |title=Stalin's Last Crime: The Plot Against the Jewish Doctors, 1948–1953 |last2=Naumov |first2=Vladimir |publisher=HarperCollins |year=2004 |isbn=978-0-0620-1367-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Bullock |first=Alan |title=Hitler and Stalin: Parallel Lives |publisher=Alfred A. Knopf |year=1992 |language=en}} * {{Cite journal |last=Chang |first=Jon K. |date=2019-04-08 |title=Ethnic Cleansing and Revisionist Russian and Soviet History |journal=Academic Questions |volume=32 |issue=2 |page=270 |doi=10.1007/s12129-019-09791-8 |doi-broken-date=2025-07-01 |s2cid=150711796 |language=en}} * {{Cite book |last=Conquest |first=Robert |title=Stalin: Breaker of Nations |publisher=Penguin |year=1991 |isbn=978-0-1401-6953-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Conquest |first=Robert |title=The Great Terror: A Reassessment |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-1953-1699-5 |edition=fortieth anniversary |language=en}} * {{Cite book |last=Davies |first=Norman |title=White Eagle, Red Star: The Polish-Soviet War 1919–20 and 'the Miracle on the Vistula' |publisher=Pimlico |year=2003 |isbn=978-0-7126-0694-3 |orig-date=1972 |language=en}} * {{Cite book |last1=Davies |first1=Robert |title=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger: Soviet Agriculture 1931–1933 |last2=Wheatcroft |first2=Stephen |publisher=Palgrave Macmillan |year=2004 |isbn=978-0-2302-3855-8 |language=en}} * {{Cite journal |last1=Davies |first1=Robert |last2=Wheatcroft |first2=Stephen |year=2006 |title=Stalin and the Soviet Famine of 1932–33: A Reply to Ellman |url=https://www.uio.no/studier/emner/hf/iakh/HIS2319/h16/pensumliste/stalin-and-the-soviet-famine-of-1932-33_-a-reply-to-ellman.pdf |url-status=live |journal=Europe-Asia Studies |volume=58 |pages=625–633 |doi=10.1080/09668130600652217 |jstor=20451229 |s2cid=145729808 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630071851/https://www.uio.no/studier/emner/hf/iakh/HIS2319/h16/pensumliste/stalin-and-the-soviet-famine-of-1932-33_-a-reply-to-ellman.pdf |archive-date=2019-06-30 |access-date=2018-10-07 |number=4 |language=en}} * {{Cite book |last=Deutscher |first=Isaac |title=Stalin |publisher=Penguin |year=1966 |edition=revised |language=en}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nimVDwAAQBAJ |title=Great Immortality: Studies on European Cultural Sainthood |year=2019 |isbn=978-9-0043-9513-8 |editor-last=Dović |editor-first=Marijan |series=National Cultivation of Culture |volume=18 |editor-last2=Helgason |editor-first2=Jón Karl |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121085120/https://books.google.com/books?id=nimVDwAAQBAJ |archive-date=2022-11-21 |url-status=live |access-date=2022-04-29 |language=en}} * {{Cite journal |last1=Dower |first1=Paul Castañeda |last2=Markevich |first2=Andrei |date=May 2018 |title=Labor Misallocation and Mass Mobilization: Russian Agriculture during the Great War |url=https://www.nes.ru/files/Preprints-resh/WP238.pdf |url-status=live |journal=The Review of Economics and Statistics |volume=100 |issue=2 |pages=245–259 |doi=10.1162/REST_a_00726 |s2cid=55486912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618062322/https://www.nes.ru/files/Preprints-resh/WP238.pdf |archive-date=2021-06-18 |access-date=2020-09-11 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |year=2000 |title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines |journal=Cambridge Journal of Economics |volume=24 |issue=5 |pages=603–630 |doi=10.1093/cje/24.5.603 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |year=2002 |title=Soviet Repression Statistics: Some Comments |url=http://sovietinfo.tripod.com/ELM-Repression_Statistics.pdf |url-status=live |journal=Europe-Asia Studies |volume=54 |issue=7 |pages=1151–1172 |doi=10.1080/0966813022000017177 |s2cid=43510161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525134942/http://sovietinfo.tripod.com/ELM-Repression_Statistics.pdf |archive-date=2019-05-25 |access-date=2018-09-22 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |year=2005 |title=The Role of Leadership Perceptions and of Intent in the Soviet Famine of 1931–1934 |url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman.pdf |url-status=live |journal=Europe-Asia Studies |volume=57 |issue=6 |pages=823–841 |doi=10.1080/09668130500199392 |s2cid=13880089 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227181110/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman.pdf |archive-date=2009-02-27 |access-date=2010-01-17 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |year=2007 |title=Stalin and the Soviet Famine of 1932–33 Revisited |journal=Europe-Asia Studies |volume=59 |issue=4 |pages=663–693 |doi=10.1080/09668130701291899 |s2cid=53655536 |language=en}} * {{Cite encyclopedia |year=1995 |title=Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union |publisher=Frank Cass |last=Etinger |first=Iakov |editor-last=Ro'i |editor-first=Yaacov |series=The Cummings Center Series |pages=103–124 |isbn=0-7146-4619-9 |contribution=The Doctors' Plot: Stalin's Solution to the Jewish Question |language=en}} * {{Cite book |last1=Fainsod |first1=Jerry F. |title=How the Soviet Union is Governed |last2=Hough |first2=Merle |publisher=Harvard University Press |year=1979 |isbn=978-0-6744-1030-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |url=https://books.google.com/books?id=YZswEAAAQBAJ |title=The Ossetes: Modern-Day Scythians of the Caucasus. |publisher=Bloomsbury |year=2021 |isbn=978-0-7556-1845-3 |access-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218082625/https://books.google.com/books?id=YZswEAAAQBAJ |archive-date=2023-02-18 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Gaddis |first=John L. |title=The Cold War: A New History |publisher=Penguin Press |year=2005 |isbn=978-0-1430-3827-6 |language=en}} * {{Cite book |last=Gellately |first=Robert |title=Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe |publisher=Jonathan Cape |year=2007 |isbn=978-0-2240-6283-1 |language=en}} * {{Cite journal |last1=Getty |first1=J. Arch |author-link1=J. Arch Getty |last2=Rittersporn |first2=Gábor |last3=Zemskov |first3=Viktor |date=1993 |title=Victims of the Soviet penal system in the pre-war years: a first approach on the basis of archival evidence |url=http://sovietinfo.tripod.com/GTY-Penal_System.pdf |url-status=live |journal=American Historical Review |volume=98 |issue=4 |pages=1017–1049 |doi=10.2307/2166597 |jstor=2166597 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206042327/http://sovietinfo.tripod.com/GTY-Penal_System.pdf |archive-date=2019-12-06 |access-date=2018-09-21 |language=en}} * {{Cite web |last=Glantz |first=David |year=1983 |title=August Storm: The Soviet 1945 Strategic Offensive in Manchuria |url=http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/LP7_AugustStormTheSoviet1945StrategicOffensiveInManchuria.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909233900/http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/LP7_AugustStormTheSoviet1945StrategicOffensiveInManchuria.pdf |archive-date=2017-09-09 |access-date=2018-12-01 |language=en}} * {{Cite web |last=Glantz |first=David |year=2001 |title=The Soviet-German War 1941–45 Myths and Realities: A Survey Essay |url=http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709141048/http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |archive-date=2011-07-09 |language=en}} * {{Cite conference |last1=Cheremukhin |first1=Anton |last2=Golosov |first2=Mikhail |last3=Guriev |first3=Sergei |last4=Tsyvinski |first4=Aleh |date=2013 |title=Was Stalin Necessary for Russia's Economic Development? |url=https://www.nber.org/papers/w19425.pdf |series=w19425 |publisher=National Bureau of Economic Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822004606/https://www.nber.org/papers/w19425.pdf |archive-date=2020-08-22 |access-date=2020-05-14 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Fitzpatrick |first=Sheila |title=On Stalin's Team: The Years of Living Dangerously in Soviet Politics |publisher=Melbourne University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-7421-7 |language=en}} * {{Cite book |last=Harris |first=James |title=The Great Fear: Stalin's Terror of the 1930s |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2017 |isbn=978-0-1987-9786-9 |language=en}} * {{Cite journal |last=Haslam |first=Jonathan |year=1979 |title=The Comintern and the Origins of the Popular Front 1934–1935 |journal=The Historical Journal |volume=22 |pages=673–691 |doi=10.1017/s0018246x00017039 |s2cid=159573290 |number=3 |language=en}} * {{Cite journal |last=Healey |first=Dan |date=2018-06-01 |title=GOLFO ALEXOPOULOS. Illness and Inhumanity in Stalin's Gulag |url=https://www.deepdyve.com/lp/ou_press/golfo-alexopoulos-illness-and-inhumanity-in-stalin-s-gulag-i363rKPYOp |url-status=live |journal=The American Historical Review |volume=123 |issue=3 |pages=1049–1051 |doi=10.1093/ahr/123.3.1049 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708105319/https://www.deepdyve.com/lp/ou_press/golfo-alexopoulos-illness-and-inhumanity-in-stalin-s-gulag-i363rKPYOp |archive-date=2018-07-08 |access-date=2018-09-23 |language=en}} * Hass, Jeffrey K. (2025) "A study in leadership contrasts: Leon Trotsky and Joseph Stalin." në ''Case Studies in Political Leadership'' (Edward Elgar), f.&nbsp;199–208. [https://www.elgaronline.com/edcollchap/book/9781035328918/book-part-9781035328918-29.xml në linjë] {{Ikonë gjuha|en}} * {{Cite journal |last=Himmer |first=Robert |year=1986 |title=On the Origin and Significance of the Name "Stalin" |journal=The Russian Review |volume=45 |issue=3 |pages=269–286 |doi=10.2307/130111 |jstor=130111 |language=en}} * {{Cite book |last=Khlevniuk |first=Oleg V. |title=Stalin: New Biography of a Dictator |publisher=Yale University Press |year=2015 |isbn=978-0-3001-6388-9 |translator-last=Nora Seligman Favorov |language=en}} * {{Cite book |last=Kotkin |first=Stephen |title=Stalin: Paradoxes of Power, 1878–1928 |publisher=Allen Lane |year=2014 |isbn=978-0-7139-9944-0 |language=en}} * {{Cite book |last=Kotkin |first=Stephen |title=Stalin: Waiting for Hitler, 1929–1941 |publisher=Allen Lane |year=2017 |isbn=978-0-7139-9945-7 |language=en}} * {{Cite journal |last=Kuromiya |first=Hiroaki |year=2008 |title=The Soviet Famine of 1932–1933 Reconsidered |journal=Europe-Asia Studies |volume=60 |issue=4 |pages=663–675 |doi=10.1080/09668130801999912 |jstor=20451530 |s2cid=143876370 |language=en}} * {{Cite journal |last=Li |first=Hua-yu |year=2009 |title=Reactions of Chinese Citizens to the Death of Stalin: Internal Communist Party Reports |url=https://muse.jhu.edu/article/265885 |url-status=live |journal=Journal of Cold War Studies |volume=11 |issue=2 |pages=70–88 |doi=10.1162/jcws.2009.11.2.70 |s2cid=57561115 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624003711/https://muse.jhu.edu/article/265885 |archive-date=2016-06-24 |access-date=2016-04-29 |language=en}} * {{Cite book |last=McCauley |first=Martin |title=Stalin and Stalinism |publisher=Pearson |year=2003 |isbn=978-0-5825-0587-2 |edition=third |language=en}} * {{Cite journal |last=McDermott |first=Kevin |year=1995 |title=Stalin and the Comintern during the 'Third Period', 1928–33 |journal=European History Quarterly |volume=25 |issue=3 |pages=409–429 |doi=10.1177/026569149502500304 |s2cid=144922280 |language=en}} * {{Cite book |last=McDermott |first=Kevin |url=https://archive.org/details/stalinrevolution00mcde |title=Stalin: Revolutionary in an Era of War |publisher=Palgrave Macmillan |year=2006 |isbn=978-0-3337-1122-4 |url-access=registration |language=en}} * {{Cite book |last=Sebag Montefiore |first=Simon |title=Stalin: The Court of the Red Tsar |publisher=Weidenfeld & Nicolson |year=2003 |isbn=978-1-8421-2726-1 |language=en}} * {{Cite book |last=Sebag Montefiore |first=Simon |title=Young Stalin |publisher=Weidenfeld & Nicolson |year=2007 |isbn=978-0-2978-5068-7 |language=en}} * {{Cite journal |last=Moore |first=Rebekah |year=2012 |title='A Crime Against Humanity Arguably Without Parallel in European History': Genocide and the "Politics" of Victimhood in Western Narratives of the Ukrainian Holodomor |journal=Australian Journal of Politics & History |volume=58 |pages=367–379 |doi=10.1111/j.1467-8497.2012.01641.x |number=3 |language=en}} * {{Cite book |last=Nekrich |first=Alexander |title=Pariahs, Partners, Predators: German-Soviet Relations, 1922–1941 |publisher=Columbia University Press |year=1997 |isbn=0-2311-0676-9 |language=en}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=NoIajCLpLigC&q=order+of+precedence++1953+++Mikoyan++Vorosilov++Kaganovich&pg=PA20 |title=Flawed Succession: Russia's Power Transfer Crises |publisher=Lexington Books |year=2006 |isbn=978-0-7391-1403-2 |editor-last=Ra'anan |editor-first=Uri |access-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101024034/https://books.google.com/books?id=NoIajCLpLigC&q=order+of+precedence++1953+++Mikoyan++Vorosilov++Kaganovich&pg=PA20 |archive-date=2021-01-01 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Overy |first=Richard J. |url=https://archive.org/details/dictators00rich |title=The Dictators: Hitler's Germany and Stalin's Russia |publisher=Allen Lane |year=2004 |isbn=978-0-3930-2030-4 |language=en}} * {{Cite book |last=Pinkus |first=Benjamin |title=The Soviet Government and the Jews 1948–1967: A Documented Study |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=978-0-5212-4713-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Rappaport |first=Helen |title=Joseph Stalin: A Biographical Companion |publisher=ABC-Clio |year=1999 |isbn=978-1-5760-7084-0 |language=en}} * {{Cite encyclopedia |year=2005 |title=Stalin: A New History |publisher=Cambridge University Press |last=Rieber |first=Alfred J. |editor-last=Davies |editor-first=Sarah |pages=18–44 |isbn=978-1-1394-4663-1 |editor2=James Harris |contribution=Stalin as Georgian: The Formative Years |language=en}} * {{Cite book |last=Rees |first=E. A. |url=https://books.google.com/books?id=DeWPAQAAQBAJ&dq=Stalin+psychopath&pg=PA219 |title=Iron Lazar: A Political Biography of Lazar Kaganovich |date=2013-10-15 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-7830-8057-1 |page=219 |access-date=2023-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630051151/https://books.google.com/books?id=DeWPAQAAQBAJ&dq=Stalin+psychopath&pg=PA219 |archive-date=2023-06-30 |url-status=live |language=en}} * {{Cite journal |last=Roberts |first=Geoffrey |year=1992 |title=The Soviet Decision for a Pact with Nazi Germany |journal=Soviet Studies |volume=55 |issue=2 |pages=57–78 |doi=10.1080/09668139208411994 |jstor=152247 |language=en}} * {{Cite journal |last=Roberts |first=Geoffrey |year=2002 |title=Stalin, the Pact with Nazi Germany, and the Origins of Postwar Soviet Diplomatic Historiography |journal=Journal of Cold War Studies |volume=4 |issue=4 |pages=93–103 |doi=10.1162/15203970260209527 |s2cid=57563511 |language=en}} * {{Cite book |last=Roberts |first=Geoffrey |title=Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953 |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=978-0-3001-5040-7 |language=en}} * {{Cite book |last=Roberts |first=Geoffrey |url=https://books.google.com/books?id=yjNZEAAAQBAJ |title=Stalin's Library: A Dictator and His Books |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-3001-7904-0 |access-date=2022-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203233625/https://books.google.com/books?id=yjNZEAAAQBAJ |archive-date=2024-02-03 |url-status=live |language=en}} * {{Cite journal |last=Rosefielde |first=Steven |date=September 1996 |title=Stalinism in Post-Communist Perspective: New Evidence on Killings, Forced Labour and Economic Growth in the 1930s |journal=Europe-Asia Studies |volume=48 |issue=6 |pages=959–987 |doi=10.1080/09668139608412393 |language=en}} * {{Cite book |last=Sandle |first=Mark |title=A Short History of Soviet Socialism |publisher=UCL Press |year=1999 |isbn=978-1-8572-8355-6 |doi=10.4324/9780203500279 |language=en}} * {{Cite book |last=Semeraro |first=David A. S. |url=https://books.google.com/books?id=bAXMDwAAQBAJ |title=Joseph Stalin |publisher=Pen & Sword Books |year=2017 |isbn=978-1-5267-0205-0 |access-date=2023-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407223021/https://books.google.com/books?id=bAXMDwAAQBAJ |archive-date=2023-04-07 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Service |first=Robert |title=Lenin: A Biography |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-3337-2625-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Service |first=Robert |title=Stalin: A Biography |publisher=Macmillan |year=2004 |isbn=978-0-3337-2627-3 |language=en}} * {{Cite book |last=Snyder |first=Timothy |title=Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin |publisher=Vintage Books |year=2010 |isbn=978-1-4070-7550-1 |language=en}} * {{Cite book |last=Suny |first=Ronald |url=https://books.google.com/books?id=I4XzDwAAQBAJ |title=Red Flag Wounded |date=2020 |publisher=Verso Books |isbn=978-1-7887-3074-7 |page=59 |access-date=2023-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813085731/https://books.google.com/books?id=I4XzDwAAQBAJ |archive-date=2023-08-13 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Suny |first=R. G. |title=Stalin: Passage to Revolution |publisher=Princeton University Press |year=2020 |language=en}} [https://www.amazon.com/Stalin-Revolution-Ronald-Grigor-Suny/dp/0691182035/ fragment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119152008/https://www.amazon.com/Stalin-Revolution-Ronald-Grigor-Suny/dp/0691182035 |date=2020-11-19 }} * {{Cite book |last=Volkogonov |first=Dimitri |title=Stalin: Triumph and Tragedy |publisher=Weidenfeld and Nicolson |year=1991 |isbn=978-0-2978-1080-3 |translator-last=Shukman |translator-first=Harold |language=en}} * {{Cite book |last=Wettig |first=Gerhard |title=Stalin and the Cold War in Europe |publisher=Rowman & Littlefield |year=2008 |isbn=978-0-7425-5542-6 |language=en}} * {{Cite journal |last=Wheatcroft |first=Stephen |year=1996 |title=The Scale and Nature of German and Soviet Repression and Mass Killings, 1930–45 |url=http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |url-status=live |journal=Europe-Asia Studies |volume=48 |issue=8 |pages=1319–1353 |doi=10.1080/09668139608412415 |jstor=152781 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717103830/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |archive-date=2011-07-17 |access-date=2006-06-12 |language=en}} * {{Cite journal |last=Wheatcroft |first=Stephen |date=1999 |title=The Great Leap Upwards: Anthropometric Data and Indicators of Crises and Secular Change in Soviet Welfare Levels, 1880–1960 |journal=Slavic Review |volume=58 |issue=1 |pages=27–60 |doi=10.2307/2672986 |jstor=2672986 |pmid=22368819 |s2cid=43228133 |language=en}} {{Refend}} ===Revista, gazeta dhe faqe interneti=== {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Citation |last=Allilueva |first=Svetlana |author-link=Svetlana Allilueva |translator-last=Johnson |translator-first=Priscilla |title=Twenty Letters to a Friend |year=1967 |publisher=Hutchinson |location=London |isbn=0-060-10099-0 |language=en}} * {{Cite news |title=Joseph Stalin: An Address Given by the Rev. Stanley Evans, M.A., at a Memorial Service for Joseph Stalin at the Church of St. George, Queen Square, London, on March 13th, 1953 |ref={{Harvid|Evans|1953}} |language=en}}<br/>• {{Cite web |year=1953 |title=[online] |url=http://anglicanhistory.org/england/sgevans/stalin1953.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811115527/http://anglicanhistory.org/england/sgevans/stalin1953.html |archive-date=2022-08-11 |access-date=2022-06-07 |publisher=Society of Socialist Clergy and Ministers |via=anglicanhistory.org, transcribed by Richard Mammana 2019 |language=en}}<br/>• {{Cite web |title=[online] |url=https://librarysearch.lse.ac.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9934039710302021&context=L&vid=44LSE_INST:44LSE_VU1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121071928/https://librarysearch.lse.ac.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9934039710302021&context=L&vid=44LSE_INST:44LSE_VU1 |archive-date=2022-11-21 |access-date=2022-11-21 |language=en}} * {{Cite web |last1=Bakradze |first1=Lasha |last2=Gudjov |first2=Lev |last3=Lipman |first3=Maria |last4=Wall |first4=Thomas |date=2013-03-01 |title=The Stalin Puzzle: Deciphering Post-Soviet Public Opinion |url=http://carnegieeurope.eu/2013/03/01/stalin-puzzle-deciphering-post-soviet-public-opinion-pub-51075 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170402134541/http://carnegieeurope.eu/2013/03/01/stalin-puzzle-deciphering-post-soviet-public-opinion-pub-51075 |archive-date=2017-04-02 |access-date=2017-04-02 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}} * {{Cite news |last=Bell |first=Bethany |date=2013-03-05 |title=Georgia Divided Over Stalin 'Local Hero' Status in Gori |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-21656615 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719183921/https://www.bbc.com/news/world-europe-21656615 |archive-date=2018-07-19 |access-date=2018-06-21 |ref={{Harvid|Bell, 5 March 2013}} |agency=BBC |language=en}} * {{Cite web |last=Coynash |first=Halya |date=2021-06-22 |title=Russians name Stalin as the most 'outstanding' figure of all times |url=https://khpg.org//en/1608809237 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210621214422/https://khpg.org//en/1608809237 |archive-date=2021-06-21 |publisher=Kharkiv Human Rights Protection Group |ref={{Harvid|Coynash, 22 June 2021}} |language=en}} * {{Cite web |last=Lentine |first=Gina |date=2022-01-15 |title=Moscow's Memory Wars: Putin seeks to whitewash Russia's Stalinist past |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/memory-wars-putin-seeks-to-whitewash-russias-stalinist-past/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625055122/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/memory-wars-putin-seeks-to-whitewash-russias-stalinist-past/ |archive-date=2022-06-25 |access-date=2022-06-25 |website=Atlantic Council |ref={{Harvid|Lentine, 25 June 2022}} |language=en}} * {{Cite news |last=Luhn |first=Alec |date=2019-04-16 |title=Record 70 Percent of Russians Say Stalin Played a Positive Role in Their Country's History |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2019/04/16/record-70-per-cent-russians-approve-stalin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130234249/https://www.telegraph.co.uk/news/2019/04/16/record-70-per-cent-russians-approve-stalin/ |archive-date=2020-11-30 |access-date=2020-11-23 |work=The Daily Telegraph |ref={{Harvid|Luhn, 16 April 2019}} |language=en}} * {{Cite web |last=Masci |first=David |date=2017-06-29 |title=In Russia, Nostalgia for USSR and Positive Feelings about Stalin |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/06/29/in-russia-nostalgia-for-soviet-union-and-positive-feelings-about-stalin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129164332/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/06/29/in-russia-nostalgia-for-soviet-union-and-positive-feelings-about-stalin/ |archive-date=2020-11-29 |access-date=2020-11-23 |publisher=Pew Research Center |ref={{Harvid|Masci, 29 June 2017}} |language=en}} * {{Cite news |last=Sebag Montefiore |first=Simon |date=2007-09-06 |title=Stalin, his father and the Rabbit |url=https://www.newstatesman.com/long-reads/2007/09/stalin-father-egnatashvili |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808094223/https://www.newstatesman.com/long-reads/2007/09/stalin-father-egnatashvili |archive-date=2022-08-08 |access-date=2022-08-08 |work=The New Statesman |ref={{Harvid|Sebag Montefiore, 6 September 2007}} |language=en}} * {{Cite web |last=Nemtsova |first=Anna |date=2021-05-17 |title='The best master': Russia's new Stalin Center evokes pride, revulsion |url=https://www.nbcnews.com/news/world/russia-s-new-stalin-center-evokes-pride-revulsion-n1267521 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625055122/https://www.nbcnews.com/news/world/russia-s-new-stalin-center-evokes-pride-revulsion-n1267521 |archive-date=2022-06-25 |access-date=2022-06-25 |website=NBC News |ref={{Harvid|Nemtsova, 17 May 2021}} |language=en}} * {{Cite news |date=2013-03-02 |title=Poll Finds Stalin's Popularity High |url=https://themoscowtimes.com/articles/poll-finds-stalins-popularity-high-21998 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170320024227/https://themoscowtimes.com/articles/poll-finds-stalins-popularity-high-21998 |archive-date=2017-03-20 |access-date=2017-03-20 |work=The Moscow Times |ref={{Harvid|''The Moscow Times'', 2 March 2013}} |language=en}} * {{Cite news |last=Rutland |first=Peter |date=2019-06-13 |title=Perspective – Putin's dangerous campaign to rehabilitate Stalin |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2019/06/13/putins-dangerous-campaign-rehabilitate-stalin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004175242/https://www.washingtonpost.com/outlook/2019/06/13/putins-dangerous-campaign-rehabilitate-stalin/ |archive-date=2021-10-04 |access-date=2022-06-25 |newspaper=Washington Post |ref={{Harvid|Rutland, 13 June 2019}} |language=en}} * {{Cite magazine |last=Snyder |first=Timothy D. |date=2010-05-26 |title=Springtime for Stalin |url=http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2010/may/26/springtime-for-stalin/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024091842/http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2010/may/26/springtime-for-stalin/ |archive-date=2012-10-24 |access-date=2021-01-04 |magazine=The New York Review of Books |ref={{Harvid|Snyder, 26 May 2010}} |language=en}} * {{Cite magazine |last=Snyder |first=Timothy D. |date=2011-01-27 |title=Hitler vs. Stalin: Who Was Worse? |url=http://www.nybooks.com/daily/2011/01/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012090945/http://www.nybooks.com/daily/2011/01/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ |archive-date=2017-10-12 |access-date=2016-12-15 |magazine=The New York Review of Books |ref={{Harvid|Snyder, 27 January 2011}} |language=en}} * {{Cite news |last=Taylor |first=Adam |date=2017-02-15 |title=Positive Views of Stalin among Russian Reach 16-year High, Poll Shows |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/02/15/positive-views-of-stalin-among-russians-reach-16-year-high-poll-shows/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170320040114/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/02/15/positive-views-of-stalin-among-russians-reach-16-year-high-poll-shows/ |archive-date=2017-03-20 |access-date=2017-04-30 |newspaper=The Washington Post |ref={{Harvid|Taylor, 15 February 2017}} |language=en}} * {{Cite news |date=2018-06-05 |title=Wall of Grief: Putin Opens First Soviet Victims Memorial |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-41809659 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180605175715/http://www.bbc.com/news/world-europe-41809659 |archive-date=2018-06-05 |access-date=2017-10-30 |ref={{Harvid|BBC, 5 June 2018}} |agency=BBC |language=en}} * {{Cite news |date=2019-04-18 |title=Why So Many Russian like Dictator Stalin |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-47975704 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719074954/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-47975704 |archive-date=2019-07-19 |access-date=2019-06-11 |ref={{Harvid|BBC, 18 April 2019}} |agency=BBC News |language=en}} * {{Cite web |last=Yegorov |first=Oleg |date=2017-12-15 |title=Why did the USSR help to create Israel, but then became its foe |url=https://www.rbth.com/history/327040-ussr-and-israel-from-friends-to-foes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204093524/https://www.rbth.com/history/327040-ussr-and-israel-from-friends-to-foes |archive-date=2022-02-04 |access-date=2022-02-05 |website=Russia Beyond |ref={{Harvid|Yegorov, 15 December 2017}} |language=en}} * {{Cite news |date=2015-03-04 |title=Do Stalina pozytyvno stavlyatʹsya menshe 1/5 ukrayintsiv |script-title=uk:До Сталіна позитивно ставляться менше 1/5 українців |trans-title=Less Than 1/5 of Ukrainians Have a Positive Attitude Towards Stalin |url=http://pda.pravda.com.ua/news/id_7101130/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305024332/http://pda.pravda.com.ua/news/id_7101130/ |archive-date=2016-03-05 |access-date=2016-03-05 |work=Ukrayinska Pravda |language=uk |ref={{Harvid|''Ukrayinska Pravda'', 4 March 2015}}}} * {{Cite journal |date=1943-03-13 |title=О присвоении Верховному Главнокомандующему вооруженными силами СССР Сталину И. В. военного звания Маршала Советского Союза |trans-title=On the assignment of the military rank of Marshal of the Soviet Union to the Supreme Commander of the Armed Forces of the USSR Stalin I.V. |url=http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_011.pdf |url-status=live |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120145303/http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_011.pdf |archive-date=2021-11-20 |access-date=2021-11-21 |ref={{Harvid|''Journal of the Supreme Soviet of the USSR'', 13 March 1943}} |script-journal=ru:Ведомости Верховного Совета СССР |trans-journal=Journal of the Supreme Soviet of the USSR}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks | wikt = Stalin | commons = Иосиф Виссарионович Сталин | b = no | n = no | q = Joseph Stalin | s = Author:Joseph Stalin | v = no | species = no | d = y }} * [http://www.marx2mao.com/Stalin/Index.html Biblioteka e Stalinit (me të 13 vëllimet e ''veprave'' të Stalinit dhe "vëllimin 14")] në marx2mao.com * [https://www.loc.gov/exhibits/archives/ Zbulime nga arkivat ruse] në Bibliotekën e Kongresit * [http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/ Arkivi në internet i Josif Stalinit] në Marxists Internet Archive * [http://www.stalindigitalarchive.com Arkivi digjital i Stalinit] * [https://www.net-film.ru/en/found-page-1/?search=1900-1980qstalin Kronika filmike për Josif Stalinin] në Net-Film * [http://www.spartacus-educational.com/RUSstalin.htm Biografia e Stalinit] në Spartacus Educational * [http://www.worldfuturefund.org/wffmaster/Reading/Total%20Biblio/Stalin%20Bibliography.htm Listë e materialeve kryesore dokumentare për Stalinin] * ''[https://digital.library.pitt.edu/collection/stalinka-digital-library-staliniana Stalinka: Biblioteka digjitale e materialeve për Stalinin]'' në Bibliotekën e Universitetit të Pitsburgut * [https://pm20.zbw.eu/folder/pe/016952 Prerje gazetash për Josif Stalinin] në Arkivin e Shtypit të Shekullit XX të ZBW-së {{S-start}} {{S-off}} {{S-bef|before=Vjaçeslav Molotov (Vyacheslav Molotov)}} {{S-ttl|title={{ill|Kryeministri i Bashkimit Sovjetik|en|Premier of the Soviet Union|lt=Kryetari}} i Këshillit të Ministrave të Bashkimit Sovjetik<br /><small>Këshilli i Komisarëve të Popullit deri më 1946</small>|years=1941–1953}} {{S-aft|after=Georgi Malenkov (Georgy Malenkov)}} |- {{S-bef|before=Semjon Timoshenko (Semyon Timoshenko)}} {{S-ttl|title=Ministri i Mbrojtjes i Bashkimit Sovjetik<br /><small>Komisari i Popullit deri më 1946</small>|years=1941–1947}} {{S-aft|after=Nikolaj Bulganin (Nikolai Bulganin)}} |- ! colspan="3" | Poste partiake |- {{S-bef|before=Vjaçeslav Molotov<br /><small>''si'' sekretar përgjegjës</small>}} {{S-ttl|title=Sekretari i përgjithshëm i Komitetit Qendror të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|years=1922–1952}} {{S-aft|after=[[Nikita Hrushçov]] (Nikita Khrushchev)<br /><small>''si'' sekretar i parë</small>}} {{S-end}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Stalini, Josif}} [[Kategoria:Josif Stalini| ]] [[Kategoria:Lindje në 1878]] [[Kategoria:Vdekje në 1953]] [[Kategoria:Ateistë të shekullit të 20-të]] [[Kategoria:Poetë gjeorgjianë të shekullit të 20-të]] [[Kategoria:Politikanë rusë të shekullit të 20-të]] [[Kategoria:Ndjenja antikoreane]] [[Kategoria:Ndjenja antipolake]] [[Kategoria:Fushata antifetare në Bashkimin Sovjetik]] [[Kategoria:Antirevizionistë]] [[Kategoria:Ndjenja antirumune]] [[Kategoria:Antisionizmi në Bashkimin Sovjetik]] [[Kategoria:Ateistë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Të varrosur në Nekropolin e Murit të Kremlinit]] [[Kategoria:Anëtarë të Komitetit Qendror të Partisë Komuniste të Ukrainës (Bashkimi Sovjetik)]] [[Kategoria:Mbajtës të Kollajnës së Urdhrit të Luanit të Bardhë]] [[Kategoria:Njerëz të Kominternit]] [[Kategoria:Komunistë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Politikanë të ekstremit të majtë]] [[Kategoria:Anëtarë të Këshillit Suprem të RSS të Ukrainës të thirrjes së parë]] [[Kategoria:Ish-të krishterë ortodoksë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Gjeneralisimë]] [[Kategoria:Krerë të qeverisë së Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Udhëheqës të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Heronj të Punës Socialiste]] [[Kategoria:Heronj të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Anëtarë nderi të Akademisë së Shkencave të BRSS-së]] [[Kategoria:Poetë meshkuj gjeorgjianë]] [[Kategoria:Marshallë të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Marksizëm–Leninizmi]] [[Kategoria:Anëtarë të Komitetit Qendror të Kongresit të 19-të të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Anëtarë të Orgbyrosë së Kongresit të 18-të të Partisë Komuniste të Të Gjithë Bashkimit (Bolshevikë)]] [[Kategoria:Anëtarë të Politbyrosë së Kongresit të 18-të të Partisë Komuniste të Të Gjithë Bashkimit (Bolshevikë)]] [[Kategoria:Anëtarë të Presidiumit të Kongresit të 19-të të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Anëtarë të Sekretariatit të Kongresit të 19-të të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Ministra të mbrojtjes të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Politikanë natalistë]] [[Kategoria:Bolshevikë të vjetër]] [[Kategoria:Njerëz nga Gori, Gjeorgji]] [[Kategoria:Njerëz nga Guvernatoria e Tiflisit]] [[Kategoria:Njerëz të Luftës së Ftohtë]] [[Kategoria:Njerëz të Holodomorit]] [[Kategoria:Njerëz të Luftës Polako-Sovjetike]] [[Kategoria:Njerëz të Luftës Civile Ruse]] [[Kategoria:Njerëz gjeorgjianë të Luftës së Dytë Botërore]] [[Kategoria:Autorë të gjenocideve ndaj popujve autoktonë]] [[Kategoria:Autorë të Spastrimit të Madh]] [[Kategoria:Autorë të Terrorit të Kuq (Rusi)]] [[Kategoria:Politikanë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Mbajtës të Kryqit të Luftës të Çekosllovakisë]] [[Kategoria:Mbajtës të Urdhrit të Leninit]] [[Kategoria:Mbajtës të Urdhrit të Suvorovit të klasit të parë]] [[Kategoria:Mbajtës të Urdhrit të Flamurit të Kuq]] [[Kategoria:Mbajtës të Urdhrit të Fitores]] [[Kategoria:Revolucionarë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Antifashistë rusë]] [[Kategoria:Aktivistë rusë të ateizmit]] [[Kategoria:Poetë komunistë rusë]] [[Kategoria:Anëtarë të Asamblesë Kushtetuese Ruse]] [[Kategoria:Të syrgjynosur rusë]] [[Kategoria:Anëtarë të Partisë Punëtore Socialdemokrate Ruse]] [[Kategoria:Rusifikimi]] [[Kategoria:Anëtarë të Këshillit Suprem të RSS të Ukrainës të thirrjes së dytë]] [[Kategoria:Nënshkrues të Traktatit për Krijimin e Bashkimit të Republikave Socialiste Sovjetike]] [[Kategoria:Ateistë sovjetikë]] [[Kategoria:Gjeneralë sovjetikë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Poetë meshkuj sovjetikë]] [[Kategoria:Njerëz sovjetikë të Luftës së Dytë Botërore]] [[Kategoria:Stalinizmi|*]] [[Kategoria:Anëtarë të Këshillit Suprem të RSS të Ukrainës të thirrjes së tretë]] [[Kategoria:Personalitetet e vitit sipas Time]] [[Kategoria:Vdekje të lidhura me duhanin]] [[Kategoria:Udhëheqës politikë të Luftës së Dytë Botërore]] osz410sxxkcn2uyrtc4z5xdabvlez84 3058888 3058887 2026-10-22T19:35:43Z Arianit 106 3058888 wikitext text/x-wiki {{Short description|Udhëheqës i Bashkimit Sovjetik nga viti 1924 deri më 1953}} {{Hatnote|Në këtë emër sllav lindor, patronimi është ''Visarionoviç'' (''Vissarionovich'') dhe mbiemri është ''Stalini'' (''Stalin'').}} {{Use dmy dates|date=May 2024}} {{Infobox officeholder | name = Josif Stalini | image = StalinCropped1943.jpg | caption = Stalini në [[Konferenca e Teheranit|Konferencën e Teheranit]] më 1943 | office = {{ill|Sekretari i përgjithshëm i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|en|General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union|lt=Sekretar i përgjithshëm i<br />Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik}} | term_start = 3 prill 1922 | term_end = 16 tetor 1952{{Efn|Posti i sekretarit të përgjithshëm u shfuqizua më 1952, por Stalini vazhdoi të ushtronte kompetencat e tij si anëtari me rangun më të lartë në Sekretariatin e partisë.}} | predecessor = Vjaçeslav Molotov (Vyacheslav Molotov) {{Avoid wrap|(si sekretar përgjegjës)}} | successor = Georgi Malenkov (Georgy Malenkov) {{Avoid wrap|(si sekretar i parë ''de facto'')}} | office1 = {{ill|Kryeministri i Bashkimit Sovjetik|en|Premier of the Soviet Union|lt=Kryeministër i Bashkimit Sovjetik}} | president1 = Mihail Kalinin (Mikhail Kalinin)<br />Nikolai Shvernik (Nikolai Shvernik) | 1blankname1 = Zëvendëskryeministrat e parë | 1namedata1 = {{Unbulleted list|Nikolai Voznesenski (Nikolai Voznesensky)|Vjaçeslav Molotov|Nikolai Bulganin (Nikolai Bulganin)}} | term_start1 = 6 maj 1941 | term_end1 = 5 mars 1953 | predecessor1 = Vjaçeslav Molotov | successor1 = Georgi Malenkov | office2 = Ministër i Forcave të Armatosura<br />të Bashkimit Sovjetik{{Efn|Para vitit 1946, titulli i postit ishte komisar i popullit për mbrojtjen dhe, për një periudhë të shkurtër, komisar i popullit për forcat e armatosura.}} | premier2 = ''Ai vetë'' | term_start2 = 19 korrik 1941 | term_end2 = 3 mars 1947 | predecessor2 = Semion Timoshenko (Semyon Timoshenko) | successor2 = Nikolai Bulganin | office3 = Komisar i popullit për kombësitë<br />i RSFS-së Ruse | 1blankname3 = Kryeministri | 1namedata3 = [[Vladimir Lenini]] | term_start3 = 8 nëntor 1917 | term_end3 = 7 korrik 1923 | predecessor3 = ''Posti u krijua'' | successor3 = ''Posti u shfuqizua'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Xhugashvili (Ioseb Besarionis dze Jughashvili) | birth_date = {{Birth date|1878|12|18|df=y}} (6 dhjetor sipas stilit të vjetër) | birth_place = [[Gori]], [[Perandoria Ruse]] (sot në [[Gjeorgjia|Gjeorgji]]) | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Moskë, [[Bashkimi Sovjetik]] | resting_place = {{Plainlist| * Mauzoleu i Leninit (1953–1961) * Nekropoli i Murit të Kremlinit (nga viti 1961) }} | party = {{Plainlist| * {{ill|Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik|en|Communist Party of the Soviet Union|lt=PKBS}}{{Efn|U themelua si RSDLP(b) më 1912; u riemërtua RCP(b) më 1918, AUCP(b) më 1925 dhe CPSU më 1952.}} (nga viti 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|Ekaterine Svanidze (Ekaterine Svanidze)|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|Nadezhda Alilujeva (Nadezhda Alliluyeva)|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * Jakov Xhugashvili (Yakov Dzhugashvili) * Vasili Stalin (Vasily Stalin) * Artiom Sergejev (Artyom Sergeyev) (i birësuar) * Svetlana Alilujeva (Svetlana Alliluyeva) }} | parents = {{Plainlist| * Besarion Xhugashvili (Besarion Jughashvili) * Ekaterine Geladze (Ekaterine Geladze) }} | cabinet = Qeveritë Stalini I–II–III | awards = Lista e plotë | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * Republika Socialiste Federative Sovjetike Ruse * [[Bashkimi Sovjetik]] }} | branch_label = Dega | branch = [[Ushtria e Kuqe]] | service_years = 1918–1920 | rank = Gjeneralisim (nga viti 1945) | commands = [[Forcat e Armatosura Sovjetike]] (nga viti 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Lufta Civile Ruse]] ** Beteja e Caricinit * Lufta polako-sovjetike * [[Lufta e Dytë Botërore]] }} | module2 = {{Collapsible list | title = Anëtarësia në organet qendrore | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Anëtar me të drejta të plota i Byrosë Politike nga përbërja e 6-të deri te e 18-ta dhe i Presidiumit të 19-të të PKBS-së | 1922–1953: Anëtar me të drejta të plota i Sekretariatit nga përbërja e 11-të deri te e 19-ta e PKBS-së | 1920–1952: Anëtar me të drejta të plota i Byrosë Organizative nga përbërja e 9-të deri te e 18-ta e PKBS-së | 1912–1953: Anëtar me të drejta të plota i Komitetit Qendror nga përbërja e 5-të deri te e 19-ta e PKBS-së | 1918–1919: Anëtar me të drejta të plota i Komitetit Qendror të 2-të të Partisë Komuniste (bolshevike) të Ukrainës }} ---- {{Collapsible list | title = Poste të tjera | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Kryetar i Komitetit Shtetëror të Mbrojtjes të Bashkimit Sovjetik | 1920–1922: Komisar i popullit për inspektimin e punëtorëve dhe fshatarëve i RSFS-së Ruse | 1919–1920: Komisar i popullit për kontrollin shtetëror i RSFS-së Ruse | 1917–1918: Anëtar i Asamblesë Kushtetuese Ruse për zonën zgjedhore të metropolit të Petrogradit }} | module3 = '''Udhëheqës i Bashkimit Sovjetik''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Vladimir Lenini|Lenini]] * Georgi Malenkov{{Efn|Megjithëse u detyrua të hiqte dorë nga kontrolli i Sekretariatit pothuajse menjëherë pasi pasoi Stalinin si kreu ''de facto'' i këtij organi, Malenkovi vazhdoi të njihej si «i pari ndër të barabartë» brenda regjimit për më shumë se një vit. Ende në mars 1954, ai renditej i pari në udhëheqjen sovjetike dhe vazhdonte të kryesonte mbledhjet e Byrosë Politike.}}{{Big|→}} }} | module4 = [[Media:Stalin announcing German surrender.ogg|Stalini flet për Aktin e kapitullimit të Gjermanisë. Regjistruar më 1945.]] }} '''Josif Vissarionoviç Stalin'''{{efn|{{IPAc-en|lang|ˈ|s|t|ɑː|l|ɪ|n}}<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/stalin "Stalin"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151226103503/http://dictionary.reference.com/browse/stalin |date=26 December 2015 }}. ''Random House Webster's Unabridged Dictionary''.</ref>|name="name"}}{{efn|Në rusisht: ''Iosif Vissarionoviç Stalin'' ({{lang|ru|Иосиф Виссарионович Сталин}}).}} (i lindur '''Ioseb Besarionis dze Xhugashvili''';{{efn|Emri origjinal gjeorgjian i Stalinit ishte Ioseb Besarionis dze Xhugashvili ({{lang|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}}). Ekuivalenti rus i tij është Iosif Vissarionoviç Xhugashvili ({{lang|ru|Иосиф Виссарионович Джугашвили}}). Gjatë viteve si revolucionar, ai mori pseudonimin «Stalin», të cilin pas Revolucionit të Tetorit e bëri emrin e tij ligjor.|name=stalinsname}} 18 dhjetor 1878 – 5 mars 1953) ishte një politikan dhe revolucionar sovjetik që sundoi [[Bashkimi Sovjetik|Bashkimin Sovjetik]] nga viti 1922 deri në vdekjen e tij në vitin 1953, duke mbajtur titullin [[Sekretari i Përgjithshëm i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|Sekretar i Përgjithshëm]] të {{ill|Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik|en|Communist Party of the Soviet Union|lt=Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik}} nga viti 1922 deri në 1952 dhe atë të kryeministrit të vendit nga viti 1941 deri në 1953. Fillimisht në krye të një sistemi [[Oligarkia|oligarkik]] [[Shteti njëpartiak|njëpartiak]] që qeverisej me shumicë relative, deri në vitet 1930 ai u bë de fakto [[Diktatori|diktator]] i Bashkimit Sovjetik. I përkushtuar ideologjikisht ndaj interpretimit leninist të [[marksizmi]]t, Stalini ndihmoi në formalizimin e këtyre ideve si [[Marksizëm–Leninizmi|marksizëm–leninizëm]], ndërsa politikat e tij u bënë të njohura si [[Stalinizmi|stalinizëm]]. I lindur në një familje të varfër [[Gjeorgjianët|gjeorgjiane]] në [[Gori]] të [[Perandoria Ruse|Perandorisë Ruse]], Stalini e nisi karrierën e tij revolucionare duke u bashkuar që i ri me Partinë marksiste të Punës Social-Demokrate të Rusisë. Aty redaktoi gazetën e partisë, ''Pravda'', dhe mblodhi fonde për fraksionin [[Bolshevikët|bolshevik]] të [[Vladimir Lenini]]t përmes grabitjeve, rrëmbimeve dhe racketeve të mbrojtjes. I arrestuar disa herë, ai përjetoi disa internime të brendshme. Pasi bolshevikët morën pushtetin në Rusi gjatë [[Revolucioni i tetorit|Revolucionit të Tetorit]] të vitit 1917, Stalini iu bashkua organit drejtues të partisë, [[Byro politike|Byrosë Politike]], ku pati rol vendimtar në mbikëqyrjen e themelimit të Bashkimit Sovjetik në vitin 1922. Pasi Lenini u sëmur dhe më pas vdiq në vitin 1924, Stalini mori drejtimin e vendit. Gjatë sundimit të Stalinit, «Socializmi në një vend të vetëm» u bë parimi qendror i dogmës së partisë, ndërsa Politika e Re Ekonomike e Leninit u zëvendësua me një ekonomi të centralizuar të planifikuar. Nën sistemin e Planit Pesëvjeçar, vendi kaloi nëpër kolektivizim dhe industrializim të shpejtë, por përjetoi çrregullime të rëndësishme në prodhimin e ushqimit, që kontribuan në urinë e viteve 1932–33. Për të zhdukur ata që konsideroheshin «armiq të klasës punëtore», Stalini ndërmori «{{ill|Pastrimi i Madh|en|Great Purge|lt=Pastrimin e Madh}}», gjatë të cilit mbi një milion vetë u burgosën dhe të paktën 700.000 u ekzekutuan midis viteve 1934 dhe 1939. Qeveria e Stalinit promovoi marksizëm–leninizmin jashtë vendit përmes [[Kominterni|Internacionales Komuniste]] dhe mbështeti lëvizjet [[Kundërfashizmi|kundërfashiste]] në Evropë gjatë viteve 1930, veçanërisht në [[Lufta Civile Spanjolle|Luftën Civile Spanjolle]]. Në vitin 1939 ajo nënshkroi një [[Pakti Molotov-Ribbentrop|pakt mossulmimi]] me [[Gjermania Naziste|Gjermaninë naziste]], që çoi në [[Pushtimi i Polonisë|pushtimin e përbashkët të Polonisë]]. Gjermania e ndërpreu paktin duke [[Pushtimi gjerman i Rusisë|pushtuar Bashkimin Sovjetik]] në vitin 1941. Pavarësisht dështimeve fillestare, [[Ushtria e Kuqe]] sovjetike e zmbrapsi sulmin gjerman dhe [[Beteja e Berlinit|pushtoi Berlinin]] në vitin 1945, duke i dhënë fund [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]] në Evropë. Sovjetikët aneksuan shtetet baltike dhe ndihmuan në krijimin e [[Shteti komunist|qeverive të përafruara me Moskën]] në Evropën Qendrore dhe Lindore, në Kinë dhe në Korenë e Veriut. Bashkimi Sovjetik dhe Shtetet e Bashkuara dolën nga lufta si dy [[Superfuqia|superfuqitë]] botërore. Tensionet midis [[Blloku Lindor|Bllokut Lindor]] të mbështetur nga sovjetikët dhe [[Blloku Perëndimor|Bllokut Perëndimor]] të mbështetur nga SHBA-ja çuan në atë që u njoh si [[Lufta e Ftohtë]]. Stalini e udhëhoqi vendin gjatë rindërtimit të pasluftës, gjatë të cilit ai [[Projekti sovjetik i bombës bërthamore|zhvilloi armën bërthamore]] në vitin 1949. Në këto vite vendi përjetoi një tjetër uri të madhe dhe një fushatë antisemite që arriti kulmin me {{ill|Komploti i mjekëve|en|Doctors' plot|lt=komplotin e mjekëve}}. Stalini vdiq në vitin 1953 dhe në fund u pasua nga [[Nikita Hrushçov]], i cili e denoncoi paraardhësin e tij dhe nisi një proces de-stalinizimi në të gjithë shoqërinë sovjetike. Konsiderohet gjerësisht si një nga figurat më të rëndësishme të shekullit të 20-të, Josif Stalini ishte objekt i një kulti të përhapur të personalitetit brenda lëvizjes ndërkombëtare marksiste–leniniste, për të cilën ai ishte kampion i socializmit dhe i klasës punëtore. Që nga [[shpërbërja e Bashkimit Sovjetik]] në vitin 1991, ai ka ruajtur popullaritet në Rusi si udhëheqës fitimtar i kohës së luftës që e vendosi Bashkimin Sovjetik ndër [[Fuqi e madhe (politikë)|fuqitë e mëdha]] kryesore të botës. Nga ana tjetër, regjimi [[Totalitarizmi|totalitar]] i Stalinit është dënuar gjerësisht për mbikëqyrjen e një sistemi të karakterizuar nga represioni masiv, [[spastrimi etnik]] dhe vdekja e miliona njerëzve. == Jeta e hershme == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Jeta e hershme e Josif Stalinit|en|Early life of Joseph Stalin}}}} Stalini lindi më 18 dhjetor 1878 ([[Datat e stilit të vjetër dhe stilit të ri|stili i vjetër]]: 6 dhjetor){{efn|Sipas regjistrave të kishës, Stalini lindi më 18 dhjetor 1878 (stili i vjetër: 6 dhjetor). Kjo datëlindje ruhet në të gjitha dokumentet e mbijetuara të periudhës para Revolucionit dhe, ende në vitin 1921, ai vetë e shënonte ditëlindjen e tij më 18 dhjetor 1878. Pasi erdhi në pushtet, ai e dha si datëlindje 21 dhjetorin 1879 (stili i vjetër: 9 dhjetor). Kjo u bë dita kur festohej ditëlindja e Stalinit në [[Bashkimi Sovjetik]].{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=23}}}} në një familje [[Gjeorgjianët|gjeorgjiane]] në [[Gori]],{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=2|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=11}} një qytet i {{ill|Guvernorisë së Tiflisit|en|Tiflis Governorate|lt=Guvernorisë së Tiflisit}} në Perandorinë Ruse.{{sfn|Service|2004|p=15}}{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=14|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=23}} Emri i tij i lindjes ishte Ioseb Besarionis dze Xhugashvili (Ioseb Besarionis dze Jughashvili; në formë të rusifikuar: Josif Visarionoviç Xhugashvili, ''Iosif Vissarionovich Dzhugashvili'').{{Efn|name="birth_name"|Emri i lindjes së Stalinit ishte '''Ioseb Besarionis dze Xhugashvili''' ({{lang|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}}), që në rusisht jepet si '''Josif Visarionoviç Xhugashvili''' ({{lang|ru|Иосиф Виссарионович Джугашвили}} {{IPA|ɪosʲɪf vʲɪsərʲɪonəvʲɪd͡ʑ d͡ʐʐʊɡɐʂvʲilʲɪ}}; para vitit 1918, sipas drejtshkrimit të vjetër rus: {{lang|ru|Іосифъ Виссаріоновичъ Джугашвили}}). Gjatë karrierës së tij revolucionare ai mori pseudonimin «Stalin» dhe e bëri atë emrin e tij ligjor pas [[Revolucioni i tetorit|Revolucionit të Tetorit]].}} Prindërit e tij ishin Besarion Xhugashvili (Besarion Jughashvili) dhe Ekaterine Geladze;{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=1–2|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3p=14|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=19|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=11|6a1=Deutscher|6y=1966|6p=26}} Stalini ishte fëmija i tyre i tretë dhe i vetmi që mbijetoi përtej foshnjërisë.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=5|2a1=Service|2y=2004|2p=16|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=22|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=17|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=11}} Pasi punishtja e këpucarisë e Besarionit hyri në rënie, familja ra në varfëri, ndërsa ai u bë alkoolist që rrihte Ekaterinën dhe Stalinin.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=17|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=25|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=20|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=12}}{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=10|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3p=17|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=29|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=24|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=12}} Të dy u larguan nga shtëpia deri në vitin 1883 dhe kaluan nëpër nëntë dhoma të ndryshme me qira.{{sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=30–31|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=20}} Në vitin 1888, Stalini u regjistrua në Shkollën Kishtare të Gorit,{{sfn|Dović|Helgason|2019|p=[https://books.google.com/books?id=nimVDwAAQBAJ&dq=gori+church+school+orthodox&pg=RA1-PA56 256]}}{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=11|2a1=Service|2y=2004|2p=20|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=32–34|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=21}} ku shkëlqeu.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=12|2a1=Service|2y=2004|2p=30|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=44|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=26}} Stalini pati probleme shëndetësore: infektimi me [[Lia|li]] në vitin 1884 i la shenja në fytyrë,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=12|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3p=19|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=31|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=20}} ndërsa në moshën 12-vjeçare u plagos rëndë kur e goditi një faeton (lloj karroce), gjë që i shkaktoi paaftësi të përjetshme në krahun e majtë.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=12|2a1=Service|2y=2004|2p=25|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=35, 46|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=20–21}} Në vitin 1894, Stalini u regjistrua si prift i porsaardhur ortodoks rus në Seminarin Teologjik të Tiflisit, i mundësuar nga një bursë.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=28|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=51–53|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=15}} Fillimisht arriti nota të larta,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=19|2a1=Service|2y=2004|2p=36|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=56|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=32|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=16}} por humbi interesin për studimet.{{sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=69|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=32|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=18}}{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=19|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=69|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=36–37|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=19}} Stalini u ndikua nga romani pro-revolucionar i {{ill|Nikolai Çernishevski|en|Nikolay Chernyshevsky|lt=Nikolai Çernishevskit}}, ''{{ill|Çfarë duhet bërë?|en|What Is to Be Done? (novel)|lt=Çfarë duhet bërë?}}'',{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=63}} si dhe nga vepra ''{{ill|Vrasësi i babait|en|The Patricide}}'' e [[Alexander Kazbegi]]t, ku Stalini mori nofkën «Koba» nga banditi protagonist i saj.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=14|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3pp=27–28|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=63|5a1=Kotkin|5y=2014|5pp=23–24|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=17}} Pasi lexoi ''[[Das Kapital]]'', ai u përqendrua te filozofia e marksizmit e [[Karl Marksi]]t,{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=69}} e cila ishte në rritje si një variant i [[socializmi]]t që i kundërvihej autoriteteve cariste.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=40|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=43}} Ai filloi të ndiqte takime të fshehta punëtorësh{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=66}} dhe e la seminarin në prill të vitit 1899.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=41|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=71}} === 1899–1905: Partia Punëtore Socialdemokrate e Rusisë === [[Skeda:Stalin 1902.jpg|thumb|left|upright=.8|Fotografia policore e Stalinit, 1902]] Në tetor të vitit 1899, Stalini punoi si {{ill|meteorolog|en|Meteorologist|lt=meteorolog}} në observatorin e Tiflisit.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=54|2a1=Conquest|2y=1991|2p=27|3a1=Service|3y=2004|3pp=43–44|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=76|5a1=Kotkin|5y=2014|5pp=47–48}} Ai tërhoqi një grup mbështetësish socialistë{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=79}} dhe bashkëorganizoi një mbledhje të fshehtë punëtorësh{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=54|2a1=Conquest|2y=1991|2p=27|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=78}} ku bindi shumë prej tyre të bënin grevë më 1 Maj 1900.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=78}} Policia sekrete e perandorisë, [[:en:Okhrana|Okhrana]], mori vesh për veprimtarinë e Stalinit dhe u përpoq ta arrestonte në mars të vitit 1901, por ai hyri në fshehtësi{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=27|2a1=Service|2y=2004|2p=45|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=81–82|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=49}} dhe gjatë kësaj kohe jetoi nga donacionet e miqve.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=82}} Ai ndihmoi në planifikimin e një demonstrate në Tiflis më 1 Maj 1901, ku 3.000 marshues u përplasën me autoritetet.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=28|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=82|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=50}} Në nëntor të vitit 1901, Stalini u zgjodh në Komitetin e Tiflisit të Partisë Punëtore Socialdemokrate të Rusisë (PPSDR), një parti marksiste e themeluar në vitin 1898.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=63|2a1=Rieber|2y=2005|2pp=37–38|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=87–88}} Atë muaj ai udhëtoi në [[Batumi]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=29|2a1=Service|2y=2004|2p=52|3a1=Rieber|3y=2005|3p=39|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=101|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=51}} Retorika e tij militante shkaktoi përçarje mes marksistëve të qytetit, disa prej të cilëve dyshonin se ai ishte një ''agent provokator''.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=91, 95|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=53}} Stalini filloi të punonte në magazinën e fabrikës së rafinimit të [[Familja Rothschild|Rothschildëve]], ku bashkëorganizoi dy greva punëtorësh.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=90–93|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=51|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=22–23}} Pasi udhëheqësit e grevës u arrestuan, ai bashkëorganizoi një demonstratë masive që çoi në sulmin ndaj burgut.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=29|2a1=Service|2y=2004|2p=49|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=94–95|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=52|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=23}} Stalini u arrestua në prill të vitit 1902{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=29|2a1=Service|2y=2004|2p=49|3a1=Rieber|3y=2005|3p=42|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=98|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=52}} dhe u dënua me tre vjet internim në [[Siberia|Siberi]], ku mbërriti në Novaja Uda në nëntor të vitit 1903.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=68|2a1=Conquest|2y=1991|2p=29|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=107|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=53|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=23}} Pas një tentative të dështuar, Stalini ia mbathi nga internimi në janar të vitit 1904 dhe udhëtoi në Tiflis,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=52|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=115–116|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=53}} ku bashkëredaktoi gazetën marksiste ''Proletariatis Brdzola'' («Lufta proletare») me Filipp Makharadzen.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=57|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=123}} Gjatë internimit të tij, PPSDR ishte ndarë mes fraksionit «[[Bolshevikët|bolshevik]]» të [[Vladimir Lenini]]t dhe fraksionit «menshevik» të Julius Martovit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=33–34|2a1=Service|2y=2004|2p=53|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=113|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=78–79|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=24}} Stalini, i cili përbuzte shumë menshevikë në Gjeorgji, u lidh me bolshevikët.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=76|2a1=Service|2y=2004|2p=59|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=80|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=24}} === 1905–1912: Revolucioni i vitit 1905 dhe pasojat === Në janar të vitit 1905, trupat qeveritare [[:en:Bloody Sunday (1905)|masakruan protestuesit]] në Shën Petersburg dhe trazirat u përhapën në të gjithë Perandorinë gjatë Revolucionit të vitit 1905.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=80|2a1=Service|2y=2004|2p=56|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=126}} Stalini ishte në [[Baku]] në shkurt, kur shpërthyen dhunë etnike mes armenëve dhe azerëve,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=58|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=128–129}} dhe formoi «skuadra luftarake» bolshevike, të cilat i përdori për t'i mbajtur të ndara fraksionet etnike në luftë të qytetit.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=129}} Skuadrat e tij të armatosura sulmuan policinë dhe trupat vendore,{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=132}} bastisën arsenale{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=143}} dhe mblodhën fonde përmes [[:en:Protection racket|shantazhit për mbrojtje]].{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=132–133}}{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=87|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=135, 144}} Në nëntor të vitit 1905, bolshevikët gjeorgjianë e zgjodhën Stalinin si një nga delegatët e tyre në një konferencë bolshevike në Tampere të Finlandës,{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1pp=89–90|2a1=Service|2y=2004|2p=60|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=145}} ku u takua me Leninin.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=90|2a1=Conquest|2y=1991|2p=37|3a1=Service|3y=2004|3p=60|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=81}} Megjithëse Stalini e respektonte thellësisht Leninin, ai nuk ishte haptazi dakord me pikëpamjen e tij se bolshevikët duhej të paraqisnin kandidatë për zgjedhjet e vitit 1906 për Dumën e Shtetit; Stalini e shihte procesin parlamentar si humbje kohe.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=92|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=147|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=105}} Në prill të vitit 1906, ai mori pjesë në Kongresin e Katërt të PPSDR-së në [[Stokholmi|Stokholm]], ku partia — e udhëhequr atëherë nga një shumicë menshevike — ra dakord që nuk do të mblidhte fonde me anë të grabitjeve të armatosura.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=96|2a1=Conquest|2y=1991|2p=40|3a1=Service|3y=2004|3p=62|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=26}} Lenini dhe Stalini nuk ishin dakord me këtë{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=96|2a1=Service|2y=2004|2p=62|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=113}} dhe diskutuan privatisht vazhdimin e grabitjeve për çështjen bolshevike.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=168|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=113}} Stalini u martua me {{ill|Kato Svanidze|en|Kato Svanidze}} në korrik të vitit 1906,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=64|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=159|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=105|4a1=Semeraro|4y=2017|4p=[https://books.google.com/books?id=bAXMDwAAQBAJ&dq=Kato+Svanidze+stalin+orthodox+church+1906&pg=PT87 ??]}} dhe në mars të vitit 1907 ajo lindi djalin e tyre, Jakovin.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=64|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=167|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=106|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=25}} Stalini, i cili tashmë ishte vendosur si «bolshevik kryesor i Gjeorgjisë»,{{Sfn|Service|2004|p=65}} organizoi në qershor të vitit 1907 [[:en:1907 Tiflis bank robbery|grabitjen e një karroce bankare në Tiflis]] për të financuar bolshevikët. Njerëzit e tij e zunë në pritë autokolonën në [[:en:Freedom Square, Tbilisi|sheshin Erivan]] me armë zjarri dhe bomba të vetëpërgatitura; rreth 40 persona u vranë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=41–42|2a1=Service|2y=2004|2p=75|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=113}} Stalini u vendos në Baku me gruan dhe djalin,{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=100|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=180|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=114}} ku menshevikët e vunë ballë për ballë për grabitjen dhe votuan për ta përjashtuar nga PPSDR-ja, por ai i injoroi.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=100|2a1=Conquest|2y=1991|2pp=43–44|3a1=Service|3y=2004|3p=76|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=184}} Stalini siguroi dominimin bolshevik në degën e PPSDR-së{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=190}} dhe redaktoi dy gazeta bolshevike.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=186}} Në nëntor të vitit 1907, gruaja e tij vdiq nga [[tifoja]],{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=191|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=115}} dhe ai e la djalin te familja e saj në Tiflis.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=44|2a1=Service|2y=2004|2p=71|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=193|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=116}} Më pas ai e ribashkoi bandën e tij,{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=194}} e cila sulmoi «Qindështë e Zeza» dhe mblodhi para përmes shantazhit, falsifikimit, grabitjeve{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=74|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=196|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=115}} dhe rrëmbimit të fëmijëve të personave të pasur për shpërblim.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=197–198|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=115}} Në mars të vitit 1908, Stalini u arrestua dhe u burgos.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=44|2a1=Service|2y=2004|2p=68|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=203|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=116}} Ai udhëhoqi bolshevikët e burgosur, organizoi grupe diskutimi dhe urdhëroi vrasjen e personave të dyshuar si informatorë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=45|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=203–204}} Ai u dënua me dy vjet internim në Solvyçegodsk, në Rusinë veriore, ku mbërriti në shkurt të vitit 1909.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=45|2a1=Service|2y=2004|2p=68|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=206, 208|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=116}} Në qershor, Stalini iku në Shën Petersburg,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=46|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=212|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=117}} por u arrestua sërish në mars të vitit 1910 dhe u dërgua përsëri në Solvyçegodsk.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=46|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=222, 226|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=121}} Në qershor të vitit 1911, Stalinit iu dha leje të zhvendosej në {{ill|Vologda|en|Vologda}}, ku qëndroi dy muaj.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=47|2a1=Service|2y=2004|2p=80|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=231, 234|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=121}} Pastaj iku sërish në Shën Petersburg,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=236|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=121}} ku u arrestua përsëri në shtator të vitit 1911 dhe u dënua me edhe tre vjet internim në Vologda.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=237|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=121–22}} === 1912–1917: Ngritja në Komitetin Qendror dhe ''Pravda'' === [[Skeda:First Issue of PRAVDA.jpg|thumb|right|Numri i parë i ''{{ill|Pravda|en|Pravda}}''-s, të cilës Stalini i shërbeu si redaktor në fillimet e saj]] Në janar të vitit 1912, në {{ill|Konferenca e Pragës|en|Prague Conference|lt=Konferencën e Pragës}} u zgjodh Komiteti i parë Qendror bolshevik.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=83|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=122–123}} Lenini dhe [[Grigori Zinoviev]] vendosën ta bashkëzgjedhin Stalinin në komitet, gjë me të cilën Stalini (ndërsa ishte ende në syrgjyn në Vologda) u pajtua.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=83|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=122–123}}{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=48|2a1=Service|2y=2004|2p=83|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=240|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=122–123}} Lenini besonte se Stalini, si gjeorgjian, do të ndihmonte në sigurimin e mbështetjes nga etnitë minoritare të perandorisë.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=240}} Në shkurt të vitit 1912, Stalini ia mbathi sërish drejt Shën Petersburgut,{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=241}} ku iu ngarkua detyra që të shndërronte gazetën javore bolshevike ''Zvezda'' («Ylli») në një gazetë ditore, ''Pravda'' («E vërteta»).{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=84|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=243}} Gazeta e re u nis në prill të vitit 1912, ndërsa roli i Stalinit si redaktor mbahej sekret.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=84|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=247}} Në maj të vitit 1912, ai u arrestua sërish dhe u dënua me tre vjet syrgjyn në Siberi.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=51|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=248}} Në korrik arriti në {{ill|Narym|en|Narym|lt=Narym}},{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=249|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=133}} ku ndau një dhomë me shokun bolshevik {{ill|Jakov Sverdlov|en|Yakov Sverdlov|lt=Jakov Sverdlovin}}.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=86|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=250|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=154}} Pas dy muajsh, ata ia mbathën drejt Shën Petersburgut,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=51|2a1=Service|2y=2004|2pp=86–87|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=250–251}} ku Stalini vazhdoi punën në ''Pravda''.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=255}} Pas zgjedhjeve të Dumës të tetorit 1912, Stalini shkroi artikuj që bënin thirrje për pajtim midis bolshevikëve dhe menshevikëve; Lenini e kritikoi{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=256}} dhe ai hoqi dorë.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=263}} Në janar të vitit 1913, Stalini udhëtoi incognito (me një pasaportë të falsifikuar në emrin «Stavros Papadopoulos») drejt Vienës,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=54|2a1=Service|2y=2004|2p=89|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=263}} ku hulumtoi «çështjen kombëtare», domethënë se si duhej të silleshin bolshevikët me pakicat kombëtare dhe etnike të Perandorisë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=89|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=264–265}} Artikulli i tij «{{ill|Marksizmi dhe çështja kombëtare|en|Marxism and the National Question}}»{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=53|2a1=Service|2y=2004|2p=85|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=266|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=133}} u botua për herë të parë në numrat e marsit, prillit dhe majit 1913 të revistës bolshevike ''Prosveshcheniye''{{Sfn|Kotkin|2014|p=133}} nën pseudonimin «K. Stalin». Pseudonimi, që ai e përdorte që nga viti 1912, rrjedh nga fjala ruse për çelik (''stal'') dhe është përkthyer si «Njeriu i çelikut».{{Sfnm|1a1=Himmer|1y=1986|1p=269|2a1=Service|2y=2004|2p=85}} Në shkurt të vitit 1913, Stalini u arrestua sërish në Shën Petersburg{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=268–270|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=28}} dhe u dënua me katër vjet syrgjyn në Turukhansk të Siberisë, ku arriti në gusht.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=54|2a1=Service|2y=2004|2pp=102–103|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=270, 273|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=29}} Duke qenë ende i shqetësuar për një arratisje të mundshme, autoritetet e zhvendosën në Kureika në mars të vitit 1914.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=55|2a1=Service|2y=2004|2pp=105–106|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=277–278|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=29}} === 1917: Revolucioni Rus === Ndërsa Stalini ishte në mërgim, Rusia hyri në {{ill|Lufta e Parë Botërore|en|First World War}}, dhe në tetor të vitit 1916 ai dhe bolshevikët e tjerë në mërgim u {{ill|Rekrutimi në Perandorinë Ruse|en|Conscription in the Russian Empire|lt=rekrutuan në Ushtrinë Ruse}}.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=57|2a1=Service|2y=2004|2pp=113–114|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=300|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=155}} Ata mbërritën në Krasnojarsk në shkurt të vitit 1917,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=57|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=301–302|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=155}} ku një mjek ekzaminues e shpalli Stalinin të papërshtatshëm për shërbim për shkak të krahut të tij të gjymtuar.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=114|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=302|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=155}} Stalini duhej të kryente edhe katër muaj të tjerë të mërgimit dhe kërkoi me sukses ta kryente në Ačinsk.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=114|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=302}} Stalini ndodhej në qytet kur ndodhi [[Revolucioni i shkurtit]]; cari abdikoi dhe Perandoria u bë ''de facto'' republikë.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=57–58|2a1=Service|2y=2004|2pp=116–117|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=302–303|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=178|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=42}} Në një gjendje shpirtërore festive, Stalini udhëtoi me tren për në Petrograd (siç ishte riemërtuar Shën Petersburgu) në mars.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=15, 19|2a1=Service|2y=2004|2p=117|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=304|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=173}} Ai mori drejtimin e gazetës ''Pravda'' së bashku me [[Ljev Kameniev]]in,{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=19|2a1=Service|2y=2004|2p=120|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=310}} dhe u emërua delegat bolshevik në komitetin ekzekutiv të {{ill|Sovjetit të Petrogradit|en|Petrograd Soviet}}, një këshill me ndikim i punëtorëve.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=59–60|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=310}} {{Quote box | quote = Qeveria ekzistuese e pronarëve të tokave dhe e kapitalistëve duhet të zëvendësohet me një qeveri të re, një qeveri të punëtorëve dhe fshatarëve.<br />Pseudo-qeveria ekzistuese, e cila nuk është zgjedhur nga populli dhe nuk i përgjigjet popullit, duhet të zëvendësohet me një qeveri të njohur nga populli, të zgjedhur nga përfaqësuesit e punëtorëve, ushtarëve dhe fshatarëve dhe që u përgjigjet përfaqësuesve të tyre. | source = Editoriali i Stalinit në ''Pravda'', tetor 1917{{sfn|Service|2004|p=144}} | width = 25em }} Stalini ndihmoi në organizimin e kryengritjes së {{ill|Ditëve të Korrikut|en|July Days}}, një demonstrim i armatosur force nga mbështetësit e bolshevikëve.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=65|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=319–320}} Pasi demonstrata u shtyp, Qeveria e Përkohshme nisi një ofensivë kundër partisë, duke bastisur ''Pravda''-n.{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=32}} Stalini e nxori fshehurazi Leninin nga zyra e gazetës dhe mori përsipër sigurinë e tij, duke e zhvendosur mes shtëpive të sigurta në Petrograd përpara se ta çonte fshehurazi në Razliv aty pranë.{{sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=322–324|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=203|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=48–49}} Në mungesë të Leninit, Stalini vazhdoi të redaktonte ''Pravda''-n dhe shërbeu si udhëheqës ushtrues i detyrës i bolshevikëve, duke mbikëqyrur {{ill|Kongresin e Gjashtë|en|6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)}} të partisë.{{sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=326|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=204}} Lenini filloi të thërriste që bolshevikët ta merrnin pushtetin duke rrëzuar Qeverinë e Përkohshme, plan që u mbështet nga Stalini dhe bolsheviku tjetër i lartë [[Leon Trocki]], por u kundërshtua nga Kamenievi, Zinovievi dhe anëtarë të tjerë.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=68|2a1=Service|2y=2004|2p=138|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4pp=331–332|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=214|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=50}} Më 24 tetor, policia bastisi zyrat e gazetës bolshevike, duke thyer makinerinë dhe shtypshkronjat; Stalini shpëtoi një pjesë të pajisjeve.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=144|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=337–338}} Në orët e para të 25 tetorit, Stalini iu bashkua Leninit në një mbledhje të Komitetit Qendror në {{ill|Institutin Smolny|en|Smolny Institute}} të Petrogradit, nga ku drejtohej grusht-shteti bolshevik — [[Revolucioni i tetorit]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=145|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=341}} Milicia bolshevike pushtoi central elektrik, postën kryesore, bankën shtetërore, centralin telefonik dhe disa ura të Petrogradit.{{sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=341–342}} Një anije e kontrolluar nga bolshevikët, ''[[Aurora (kryqëzor)|Aurora]]'', hapi zjarr mbi {{ill|Pallatin e Dimrit|en|Winter Palace}}; delegatët e mbledhur të Qeverisë së Përkohshme u dorëzuan dhe u arrestuan.{{sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=344–346}} Stalini, i cili ishte ngarkuar t'u jepte informacion delegatëve bolshevikë të {{ill|Kongresit të Dytë të Sovjetëve|en|All-Russian Congress of Soviets|lt=Kongresit të Dytë të Sovjetëve}} mbi situatën, nuk kishte luajtur një rol të dukshëm publikisht.{{sfn|Service|2004|pp=145, 147}} Trocki dhe kundërshtarë të tjerë të mëvonshëm e përdorën këtë si provë se roli i tij ishte i parëndësishëm, megjithëse historianë të ndryshëm e hedhin poshtë këtë,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=144–146|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=224|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=52}} duke i vënë rëndësi të madhe rolit të tij si anëtar i Komitetit Qendror dhe si redaktor i ''Pravda''-s.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=53}} Megjithatë, sipas historianit rus Oleg Khlevniuk, 2015, «Rusisë nuk iu lejua ta ndiqte kursin e reformave aq gjatë sa të jepnin rezultate [të rëndësishme]», duke cituar abuzimin e shpeshtë të Stalinit me pushtetin dhe drejtimin e gabuar të Revolucionit.<ref>{{cite book |last=Khlevni͡uk, O. V. |first=Olreg |title=Stalin : new biography of a dictator |year=2015 |publisher=New Haven : Yale University Press |isbn=978-0-300-21978-4 |url=https://archive.org/details/stalinnewbiograp0000khle/mode/2up |ref=Khlevni͡uk2015 |language=en}}</ref> == Në qeverinë e Leninit == {{Kryesor|Stalini gjatë Revolucionit Rus, Luftës Civile dhe Luftës Sovjeto-Polake}} === 1917–1918: Komisar i Popullit për Kombësitë === [[Skeda:Stalin 1917-1.1.jpg|thumb|left|upright=.8|Stalini në vitin 1917 si komisar i ri i popullit]] Më 26 tetor 1917, Lenini u shpall kryetar i qeverisë së re, {{ill|Këshilli i Komisarëve të Popullit|en|Council of People's Commissars}} (Sovnarkom).{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=147–148|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=227–228, 229|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=52}} Stalini mbështeti vendimin e Leninit për të mos formuar koalicion me {{ill|Partinë Socialiste Revolucionare|en|Socialist Revolutionary Party}}.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=28–29|2a1=Service|2y=2004|2p=148}} Ai u bë pjesë e një grupi joformal udhëheqës së bashku me Leninin, Trockin dhe Sverdlovin, dhe rëndësia e tij brenda radhëve bolshevike u rrit.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=157}} Zyra e Stalinit ishte pranë asaj të Leninit në Institutin Smolny,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=71|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=229}} dhe ai dhe Trocki kishin qasje të drejtpërdrejtë te Lenini pa pasur nevojë për takim paraprak.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=27|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=226}} Stalini bashkënënshkroi dekretet e Leninit për mbylljen e gazetave armiqësore,{{Sfn|Service|2004|p=149}} dhe bashkëkryesoi komitetin që hartoi një kushtetutë për [[Republika Socialiste Federale Sovjetike e Rusisë|Republikën Socialiste Federale Sovjetike të Rusisë]].{{Sfn|Service|2004|p=155}} Ai mbështeti krijimin e shërbimit të sigurisë {{ill|Çeka|en|Cheka}} nga Lenini dhe {{ill|Terrorin e Kuq|en|Red Terror}}, duke argumentuar se dhuna shtetërore ishte një mjet efektiv për fuqitë kapitaliste.{{Sfn|Service|2004|p=158}} Ndryshe nga disa bolshevikë, Stalini nuk shprehu kurrë shqetësim për zgjerimin e shpejtë të Çekës dhe Terrorin e Kuq.{{Sfn|Service|2004|p=158}} Pasi la rolin e redaktorit të ''Pravdës'',{{Sfn|Service|2004|p=148}} Stalini u emërua komisar i popullit për kombësitë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=70|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=30|3a1=Service|3y=2004|3p=148|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=228|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=52}} Ai caktoi Nadezhda Alliluyevën si sekretare të tij,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=72|2a1=Service|2y=2004|2p=151}} dhe u martua me të në fillim të vitit 1919.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=72|2a1=Service|2y=2004|2p=167|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=264|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=49}} Në nëntor 1917, ai nënshkroi {{ill|Dekretin mbi Kombësinë|en|Declaration of the Rights of the Peoples of Russia}}, që u garantonte pakicave etnike të drejtën e shkëputjes dhe të vetëvendosjes.{{Sfn|Conquest|1991|p=71}} Ai udhëtoi në [[Helsinki]] për t'u takuar me socialdemokratët finlandezë dhe e miratoi kërkesën e Finlandës për pavarësi nga Rusia në dhjetor.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=71|2a1=Service|2y=2004|2p=152}} Për shkak të kërcënimeve që vinin nga Lufta e Parë Botërore, në mars 1918 qeveria u zhvendos nga Petrogradi në [[Kremlini]]n e Moskës.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=72|2a1=Service|2y=2004|2pp=150–151|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=259–264}} Stalini mbështeti dëshirën e Leninit për të nënshkruar një armëpushim me Fuqitë Qendrore;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=75|2a1=Service|2y=2004|2pp=158–161|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=250}} Stalini e konsideronte këtë të domosdoshme sepse ai, ndryshe nga Lenini, nuk ishte i bindur se Evropa ishte në prag të {{ill|revolucionit proletar|en|proletarian revolution}}.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=159–160|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=250}} Traktati i Brest-Litovskut u nënshkrua në mars 1918,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=75|2a1=Service|2y=2004|2p=161|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=257–258}} duke i lëshuar territore të gjera dhe duke zemëruar shumë njerëz; Socialistët Revolucionarë të Majtë u tërhoqën nga qeveria koalicioniste.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=161|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=258–259, 265}} Bolshevikët u riemërtuan {{ill|Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik|en|Communist Party of the Soviet Union|lt=Partia Komuniste Ruse}}.{{Sfn|Kotkin|2014|p=259}} === 1918–1921: Komandimi ushtarak === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Stalini gjatë Revolucionit Rus, Luftës Civile dhe Luftës Polako-Sovjetike|en|Stalin during the Russian Revolution, Civil War and Polish–Soviet War}}}} [[Skeda:Stalin 1920-1.jpg|thumb|right|upright=0.8|Stalini në vitin 1920]] Në maj të vitit 1918, gjatë intensifikimit të [[Lufta Civile Ruse|Luftës Civile Ruse]], Sovnarkomi e dërgoi Stalinin në Caricin për të marrë përsipër furnizimin me ushqime në Rusinë Jugore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=77|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=39|3a1=Sebag Montefiore|3y=2003|3p=27|4a1=Service|4y=2004|4p=163|5a1=Kotkin|5y=2014|5pp=300–301|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=54}} I etur për t'u provuar si komandant,{{Sfn|Service|2004|p=173}} ai mori në dorë operacionet ushtarake në rajon dhe u miqësua me Kliment Voroshilovin dhe Semjon Budjonin, të cilët më vonë formuan bërthamën e bazës së tij mbështetëse ushtarake.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=164|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=302–303}} Stalini dërgoi një numër të madh trupash të [[Ushtria e Kuqe|Ushtrisë së Kuqe]] për t'u përballur me ushtritë e bardha të rajonit, çka solli humbje të rënda dhe shkaktoi shqetësimin e Leninit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=81|2a1=Service|2y=2004|2p=170}} Në Caricin, Stalini urdhëroi degën vendore të Çekës të ekzekutonte persona të dyshuar si kundërrevolucionarë, shpesh pa gjyq,{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=46|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=27|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=305, 307|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=56–57}} dhe pastroi agjencitë ushtarake e të mbledhjes së ushqimeve nga specialistët e klasës së mesme, të cilët gjithashtu u ekzekutuan.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=78–79|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=40|3a1=Service|3y=2004|3p=166|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=55}} Përdorimi i dhunës shtetërore nga ana e tij ishte në një shkallë më të madhe se sa miratonin shumica e udhëheqësve bolshevikë;{{Sfn|Service|2004|p=171}} për shembull, ai urdhëroi djegien e disa fshatrave për të siguruar zbatimin e programit të tij të sigurimit të ushqimeve.{{Sfn|Service|2004|p=169}} Në dhjetor të vitit 1918, Stalini u dërgua në Perm për të udhëhequr një hetim se si forcat e bardha të Aleksandër Kolçakut kishin arritur të shkatërronin trupat e kuqe atje.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=83–84|2a1=Service|2y=2004|2p=172|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=314}} Ai u kthye në Moskë në janar të vitit 1919,{{Sfn|Service|2004|p=172}} para se të caktohej në Frontin Perëndimor në Petrograd.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=85|2a1=Service|2y=2004|2p=172}} Kur Regjimenti i Tretë i Kuq dezertoi, ai urdhëroi ekzekutimin publik të dezertorëve të kapur.{{Sfn|Service|2004|p=172}} Në shtator u kthye në Frontin Jugor.{{Sfn|Service|2004|p=172}} Gjatë luftës, Stalini provoi vlerën e tij para Komitetit Qendror duke shfaqur vendosmëri dhe këmbëngulje.{{Sfn|Service|2004|p=173}} Megjithatë, ai gjithashtu i shpërfilli urdhrat dhe kërcënoi vazhdimisht se do të jepte dorëheqjen sa herë që ndihej i fyer.{{Sfn|Service|2004|pp=173, 174}} Në nëntor të vitit 1919, qeveria i dha atij Urdhrin e Flamurit të Kuq për shërbimin e tij.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=86|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=45|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=331}} Bolshevikët e fituan fazën kryesore të luftës civile deri në fund të vitit 1919.{{Sfn|Service|2004|p=175}} Deri atëherë, Sovnarkomi e kishte kthyer vëmendjen te përhapja e revolucionit proletar jashtë vendit, duke formuar [[Kominterni|Internacionalen Komuniste]] në mars të vitit 1919; Stalini mori pjesë në ceremoninë e saj hapëse.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=91|2a1=Service|2y=2004|2p=175}} Megjithëse Stalini nuk e ndante besimin e Leninit se proletariati i Evropës ishte në prag të revolucionit, ai pranoi se Rusia Sovjetike mbetej e cenueshme.{{Sfn|Service|2004|p=176}} Në shkurt të vitit 1920, ai u emërua në krye të Inspektoratit të Punëtorëve dhe Fshatarëve (Rabkrin);{{Sfn|Service|2004|p=174}} po atë muaj ai u transferua edhe në Frontin e Kaukazit.{{Sfn|Service|2004|p=178}} [[Lufta Polako-Sovjetike]] shpërtheu në fillim të vitit 1920, me pushtimin e Ukrainës nga polakët,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=176|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=352–354}} dhe në maj Stalini u transferua në Frontin Jugperëndimor.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=178|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=357|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=59}} Lenini besonte se proletariati polak do të ngrihej për të mbështetur një pushtim, por Stalini argumentonte se [[Nacionalizmi polak|nacionalizmi]] do t'i shtynte ata të mbështesnin përpjekjet luftarake të qeverisë së tyre.{{Sfn|Service|2004|p=177}} Stalini e humbi debatin dhe e pranoi vendimin e Leninit.{{Sfn|Service|2004|p=178}} Në frontin e tij, Stalini u vendos të pushtonte Lvovin; duke u përqendruar në këtë objektiv, ai nuk iu bind urdhrave për të transferuar trupat e tij për të ndihmuar forcat e Mikhail Tukhachevskit në Betejën e Varshavës në fillim të gushtit, e cila përfundoi me një disfatë të madhe për Ushtrinë e Kuqe.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=87|2a1=Service|2y=2004|2p=179|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=362|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=60}} Më pas Stalini u kthye në Moskë,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=180, 182|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=364}} ku Tukhachevsky e fajësoi atë për humbjen.{{Sfn|Brackman|2004|p=135}} I poshtëruar, ai kërkoi shkarkimin nga ushtria, që iu dha më 1 shtator.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=182|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=364–365}} Në Kongresin e 9-të të Partisë në fund të shtatorit, [[Ljev Trocki|Trocki]] e akuzoi Stalinin për «gabime strategjike»{{Sfnm|1a1=Davies|1y=2003|1p=211|2a1=Service|2y=2004|2pp=183–185|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=376–377}} dhe pretendoi se ai kishte sabotuar fushatën; Lenini iu bashkua kritikave.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=184–185|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=377}} Stalini u ndje i çnderuar dhe antipatia e tij ndaj Trockit u rrit.{{Sfn|Service|2004|p=185}} === 1921–1924: Vitet e fundit të Leninit === [[Skeda:StalinGorki1922.jpg|thumb|Stalini duke vizituar Leninin në {{ill|Gorki Leninskije|en|Gorki Leninskiye|lt=daçën e Gorkit}}, afër Moskës, shtator 1922]] Qeveria sovjetike kërkoi t'i vinte nën dominim shtetet fqinje: [[Lufta Gjeorgjiano-Sovjetike|në shkurt 1921 pushtoi]] Gjeorgjinë e qeverisur nga menshevikët ([[Republika Demokratike e Gjeorgjisë|Gjeorgjia]]),{{Sfn|Kotkin|2014|pp=396–397}} ndërsa në prill 1921 Stalini urdhëroi Ushtrinë e Kuqe të hynte në Turkestan për të rivendosur kontrollin sovjetik.{{Sfn|Kotkin|2014|p=388}} Si komisar i popullit për Kombësitë, Stalini besonte se çdo grup etnik kishte të drejtën e një «[[Republikat Socialiste Sovjetike Autonome|republike autonome]]» brenda shtetit rus, në të cilën mund të mbikëqyrte çështje të ndryshme rajonale.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=199–200|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=371}} Me këtë qëndrim, disa marksistë e akuzuan se përkulej tepër para nacionalizmit borgjez, ndërsa të tjerë e akuzuan se mbetej tepër rusocentrik.{{Sfn|Service|2004|p=202}} Megjithatë, në Kaukazin e tij amtar shumëkombësh, Stalini kundërshtoi idenë e republikave autonome të veçanta, duke argumentuar se këto do t'i shtypnin pakicat etnike brenda territoreve të tyre; në vend të kësaj, ai kërkoi një {{ill|Republika Sovjetike Socialiste Federative e Transkaukazisë|en|Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republic}}.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=194–196|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=400}} Partia Komuniste e Gjeorgjisë e kundërshtoi idenë, çka çoi në «çështjen gjeorgjiane».{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=194–195|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=479–481}} Në mesin e vitit 1921, Stalini u kthye në Kaukazin e Jugut, duke u bërë thirrje komunistëve gjeorgjianë të hidhnin poshtë nacionalizmin shovinist, i cili, sipas tij, i kishte margjinalizuar pakicat [[Abkazët|abkaze]], [[Osetët|osete]] dhe adjare.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=203–205|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=400}} Në mars 1921, Nadezhda lindi një tjetër djalë të Stalinit, Vasilin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=127|2a1=Service|2y=2004|2p=232}} Pas luftës civile, grevat e punëtorëve dhe kryengritjet e fshatarëve shpërthyen në të gjithë Rusinë në shenjë kundërshtimi ndaj projektit të rekrutimit të detyrueshëm të ushqimeve nga Sovnarkomi; në përgjigje, Lenini futi reforma të orientuara drejt tregut në {{ill|Politika e Re Ekonomike|en|New Economic Policy}} (NEP).{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=89|2a1=Service|2y=2004|2p=187|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=344|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=64}} Pati gjithashtu trazira brenda Partisë Komuniste, ndërsa Trocki drejtoi një fraksion që kërkonte shfuqizimin e sindikatave; Lenini e kundërshtoi këtë, dhe Stalini ndihmoi në mobilizimin e kundërshtimit ndaj pozicionit të Trockit.{{Sfn|Service|2004|p=186}} Në Kongresin e 11-të të Partisë në mars dhe prill 1922, Lenini e propozoi Stalinin për sekretar të përgjithshëm të partisë ({{ill|Sekretari i përgjithshëm i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|en|General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union}}), çka synohej të ishte një rol thjesht organizativ. Megjithëse u shprehën shqetësime se marrja e pozicionit të ri do ta mbingarkonte me punë dhe do t'i jepte shumë pushtet, Stalini u emërua në këtë post.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=96|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=78–70|3a1=Service|3y=2004|3pp=189–190|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=411}} Siç ka vënë në dukje historiani James Harris, pozita e sekretarit të përgjithshëm gjatë fillimit të viteve 1920 fatkeqësisht është karikaturizuar në literaturë — «nuk i jepte Stalinit pushtetin për të vendosur njerëzit e tij të afërt në pushtet», thekson ai.<ref name=Harris111>James Harris, "Discipline versus Democracy: The 1923 Party Controversy," in Lara Douds, James Harris, and Peter Whitewood (eds.), ''The Fate of the Bolshevik Revolution: Illiberal Liberation, 1917–41.'' London: Bloomsbury Academic, 2020; p. 111.</ref> Përkundrazi, ai konsiderohej një punë e papëlqyeshme, në të cilën <blockquote>«Sekretari i përgjithshëm duhej të krijonte një sistem që gjurmonte aftësitë dhe përvojën e qindra mijëra zyrtarëve; që raportonte për zbatimin e vendimeve; që identifikonte organizatat e dobëta dhe në rënie dhe zgjidhte problemet e tyre; që ngrinte kualifikimet e zyrtarëve dhe i shpërndante ata aty ku nevojiteshin më shumë.... Stalini duhej të organizonte 350.000 «stafe» kryesisht të kualifikuara dobët, në mos krejtësisht të pakualifikuara (dhe në masë të madhe gjysmëanalfabete), të cilët së bashku duhej ta nxirrnin vendin më të madh të botës, me një popullsi prej gati 140 milionë banorësh, nga një krizë e tmerrshme ekonomike mes përçarjesh serioze politike.»<ref name=Harris111 /></blockquote> Prandaj Stalini fitoi gradualisht autoritet dhe pushtet, argumenton Harris, jo thjesht përmes marifeteve politike makiavelike, por përmes lëvdatave të fituara për të sjellë «një dukje rendi në një sistem kaotik».<ref name=Harris111 /> {{Quote box|width=25em|align=right|quote=Stalini është tepër i vrazhdë, dhe kjo e metë, krejtësisht e pranueshme në mjedisin tonë dhe në marrëdhëniet mes nesh si komunistë, bëhet e papranueshme në pozitën e sekretarit të përgjithshëm. Prandaj u propozoj shokëve të gjejnë një mënyrë për ta shkarkuar nga ky post dhe të emërojnë në këtë post dikë tjetër, i cili dallon nga shoku Stalin në të gjitha aspektet e tjera vetëm nga kjo përparësi e vetme, që të jetë më tolerant, më i sjellshëm dhe më i vëmendshëm ndaj shokëve, më pak kapriçioz, etj.|source=— Testamenti i Leninit, 4 janar 1923{{Sfnm|1a1=Service|1y=2000|1p=369|2a1=Service|2y=2004|2p=209|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=504}}}} Në maj 1922, një goditje e rëndë në tru e la Leninin pjesërisht të paralizuar.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=97|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=53|3a1=Service|3y=2004|3p=191}} Duke banuar në daçën e tij në Gorki, lidhja e tij kryesore me Sovnarkomin ishte përmes Stalinit.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=191–192|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=413}} Pavarësisht shokërisë mes tyre, Lenini nuk e donte atë që e quante sjellje «aziatike» të Stalinit dhe i tha motrës së tij, {{ill|Maria Uljanova|en|Maria Ilyinichna Ulyanova|lt=Marisë}}, se Stalini ishte «jo i zgjuar».{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=102|2a1=Service|2y=2004|2pp=191–192|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=528}} Të dy burrat debatuan për çështjen e tregtisë së jashtme; Lenini besonte se shteti sovjetik duhej të kishte monopol mbi tregtinë e jashtme, por Stalini mbështeti pikëpamjen e Grigori Sokolnikovit se kjo ishte e parealizueshme.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=98|2a1=Service|2y=2004|2p=193|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=483|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=69–70}} Një mosmarrëveshje tjetër lindi rreth çështjes gjeorgjiane, ku Lenini mbështeti dëshirën e Komitetit Qendror Gjeorgjian për një Republikë Sovjetike Gjeorgjiane, në vend të idesë së Stalinit për një transkaukaziane.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=95|2a1=Service|2y=2004|2p=195|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=71–72}} Ata nuk ishin dakord as për natyrën e shtetit sovjetik; Lenini kërkoi krijimin e një federate të re me emrin «Bashkimi i Republikave Sovjetike të Evropës dhe të Azisë»,{{Sfn|Service|2004|p=195}} ndërsa Stalini besonte se kjo do të nxiste ndjenjat e pavarësisë mes joruseve.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=71|2a1=Service|2y=2004|2p=194|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=475–476|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=68–69}} Lenini e akuzoi Stalinin për «{{ill|shovinizëm të madh rus|en|Great Russian chauvinism}}», ndërsa Stalini e akuzoi Leninin për «liberalizëm kombëtar».{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=98–99|2a1=Service|2y=2004|2p=195|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=477, 478|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=69}} U arrit një kompromis, sipas të cilit federata do të quhej «Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike» (BRSS), formimi i të cilit u ratifikua në dhjetor 1922.{{Sfn|Service|2004|p=195}} Dallimet e tyre u bënë edhe personale; Lenini u zemërua kur Stalini ishte i vrazhdë ndaj gruas së tij, Krupskajës, gjatë një bisede telefonike.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=99–100, 103|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=72–74|3a1=Service|3y=2004|3pp=210–211|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=70–71}} Në vitet e fundit të jetës së tij, Krupskaja u dha figurave drejtuese {{ill|Testamentin e Leninit|en|Lenin's Testament|lt=Testamentin e Leninit}}, i cili kritikonte sjelljen e vrazhdë dhe pushtetin e tepruar të Stalinit dhe sugjeronte që ai të hiqej nga posti i sekretarit të përgjithshëm.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=100–101|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=53, 79–82|3a1=Service|3y=2004|3pp=208–209|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=71}} Disa historianë kanë vënë në dyshim nëse Lenini e shkroi dokumentin, duke sugjeruar se e ka shkruar Krupskaja;{{Sfn|Kotkin|2014|p=501}} Stalini nuk ka shprehur kurrë publikisht shqetësime për autenticitetin e tij.{{Sfn|Kotkin|2014|p=528}} Shumica e historianëve e konsiderojnë një pasqyrim të saktë të pikëpamjeve të Leninit.{{Sfn|Suny|2020b|p=59}} == Konsolidimi i pushtetit == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Ngritja e Josif Stalinit në pushtet|en|Joseph Stalin's rise to power}}}} === 1924–1928: Pasardhësi i Leninit === [[Skeda:Stalin Rykov Kamenev Zinoviev 1925 (cropped).jpg|thumb|right|Nga e majta në të djathtë: Stalini, [[Alexei Rykov]], [[Ljev Kameniev]] dhe [[Grigori Zinoviev]] në vitin 1925. Të tre u përplasën më vonë me Stalinin dhe u ekzekutuan gjatë {{ill|Pastrimit të Madh|en|Great Purge}}.]] Pas vdekjes së Leninit në janar të vitit 1924,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=104|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=30|3a1=Service|3y=2004|3p=219|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=534|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=79}} Stalini mori përsipër organizimin e funeralit dhe ishte një nga ata që mbajtën arkivolin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=110|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=30|3a1=Service|3y=2004|3p=219|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=542–543}} Për të forcuar imazhin e tij si leninist i përkushtuar, në kohën kur kulti i tij i personalitetit po rritej, Stalini mbajti nëntë leksione në Universitetin Sverdlov mbi ''{{ill|Themelet e leninizmit|en|Foundations of Leninism}}'', të cilat u botuan më vonë në formë libri.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=111–112|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=117–118|3a1=Service|3y=2004|3p=221|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=544}} Në Kongresin e 13-të të Partisë në maj të vitit 1924, Testamenti i Leninit u lexua vetëm para udhëheqësve të delegacioneve krahinore.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=222–224|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=79}} I vënë në siklet nga përmbajtja e tij, Stalini ofroi dorëheqjen nga posti i Sekretarit të Përgjithshëm; ky akt përulësie e shpëtoi dhe ai u mbajt në post.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=111|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=93–94|3a1=Service|3y=2004|3pp=222–224|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=546–548|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=79}} Si Sekretar i Përgjithshëm, Stalini kishte duar të lirë në emërimin e stafit të tij dhe vendosi besnikë të tij në të gjithë partinë.{{Sfn|Kotkin|2014|p=426}} Duke favorizuar anëtarët e rinj me prejardhje proletare në vend të «{{ill|Bolshevikëve të Vjetër|en|Old Bolsheviks}}», të cilët priren të ishin diplomuar universitetesh nga shtresa e mesme, ai siguroi që të kishte besnikë të shpërndarë nëpër rajone.{{Sfn|Kotkin|2014|p=453}}{{Sfn|Kotkin|2014|p=455}} Stalini kishte shumë kontakte me funksionarët e rinj të partisë,{{Sfn|Kotkin|2014|p=469}} dhe dëshira për promovim i shtyu shumë prej tyre të kërkonin përkrahjen e tij.{{Sfn|Kotkin|2014|p=432}} Stalini zhvilloi gjithashtu marrëdhënie të ngushta me figura kyçe të policisë sekrete: Feliks Dzerzhinskin, Genrih Jagodën dhe Vjaçeslav Menzhinskin.{{Sfn|Kotkin|2014|pp=495–496}} Gruaja e tij lindi një vajzë, Svetlanën, në shkurt të vitit 1926.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=127|2a1=Service|2y=2004|2p=238}} Pas vdekjes së Leninit, shpërtheu një luftë për pushtet për të qenë pasardhësi i tij: përveç Stalinit, aty ishin Trocki, Zinoviev, Kameniev, Nikolai Buharin, Alexei Rykov dhe Mikhail Tomski.{{Sfn|Fainsod|Hough|1979|p=111}} Stalini e shihte Trockin, të cilin e përçmonte personalisht,{{Sfn|Volkogonov|1991|p=136}} si pengesën kryesore për dominimin e tij,{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=27}} dhe gjatë sëmundjes së Leninit kishte formuar një {{ill|triumvirat|en|Triumvirate|lt=triumvirat}} jozyrtar (''{{ill|trojka|en|List of leaders of the Soviet Union|lt=trojka}}'') së bashku me Kamenievin dhe Zinovievin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=98|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=474|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=52}} Megjithëse Zinoviev ishte i shqetësuar për fuqinë në rritje të Stalinit, ai u ankorua pas tij në Kongresin e 13-të si kundërpeshë ndaj Trockit, i cili tashmë drejtonte një fraksion të njohur si {{ill|Opozita e Majtë|en|Left Opposition}}.{{Sfn|Service|2004|pp=214–215, 217}} Mbështetësit e Trockit besonin se NEP-i i kishte lëshuar shumë kapitalizmit dhe e quanin Stalinin «të djathtë» për mbështetjen e kësaj politike.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=87}} Stalini ndërtoi një rreth përkrahësish brenda Komitetit Qendror{{Sfn|Service|2004|p=225}} ndërsa Opozita e Majtë po margjinalizohej.{{Sfn|Service|2004|p=227}} [[Skeda:Ordzhonikidze, Stalin and Mikoyan, 1925.jpg|thumb|left|Stalini dhe bashkëpunëtorët e tij të ngushtë Anastas Mikojan dhe Sergo Ordzhonikidze në [[Tbilisi]], 1925]] Në fund të vitit 1924, Stalini veproi kundër Kamenievit dhe Zinovievit, duke larguar përkrahësit e tyre nga pozicionet kyçe.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=228|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=563}} Në vitin 1925, të dy kaluan në opozitë të hapur ndaj Stalinit dhe Buharinit{{Sfn|Service|2004|p=240}} dhe nisën një sulm të pasuksesshëm ndaj fraksionit të tyre në Kongresin e 14-të të Partisë në dhjetor.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=240–243|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=82–83}} Stalini i akuzoi Kamenievin dhe Zinovievin se po rivendosnin fraksionalizmin, dhe rrjedhimisht paqëndrueshmërinë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=240–243|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=82–83}} Në mesin e vitit 1926, Kamenievi dhe Zinovievi u bashkuan me Trockin për të formuar {{ill|Opozitën e Bashkuar|en|United Opposition (Soviet Union)}} kundër Stalinit,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=126|2a1=Conquest|2y=2008|2p=11|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=614|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=83}} dhe në tetor ranë dakord të ndalonin veprimtarinë fraksioniste nën kërcënimin e përjashtimit, dhe më vonë e mohuan publikisht pikëpamjet e tyre.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=137, 138|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=614}} Debatet fraksioniste vazhduan, me Stalinin që kërcënoi se do të jepte dorëheqjen në tetor dhe dhjetor 1926, dhe përsëri në dhjetor 1927.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=247|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=614, 618|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=91}} Në tetor 1927, Trocki u largua nga Komiteti Qendror;{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=85}} më vonë ai u internua në Kazakistan në vitin 1928 dhe u dëbua nga vendi në vitin 1929.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=139, 151|2a1=Service|2y=2004|2pp=282–283|3a1=Conquest|3y=2008|3pp=11–12|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=676–677|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=85}} Stalini tashmë ishte udhëheqësi suprem i partisë dhe i shtetit.{{Sfn|Service|2004|p=276}} Pozitën e [[Kreu i qeverisë|kreut të qeverisë]] ia besoi Vjaçeslav Molotovit; mbështetës të tjerë të rëndësishëm në Byronë Politike ishin Voroshilovi, Lazar Kaganoviçi dhe Sergo Ordzhonikidze,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=277, 280|2a1=Conquest|2y=2008|2pp=12–13}} ndërsa Stalini sigurohej që aleatët e tij të drejtonin institucionet shtetërore.{{Sfn|Service|2004|p=278}} Ndikimi i tij në rritje u pasqyrua në emërtimin e vendeve me emrin e tij; në qershor të vitit 1924 qyteti ukrainas Yuzovka u bë Stalino,{{Sfn|Conquest|1991|p=130}} dhe në prill të vitit 1925, Tsaritsyn u riemërua Stalingrad.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=130|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=160|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=689}} Në vitin 1926, Stalini botoi ''Mbi çështjet e leninizmit'',{{Sfn|Service|2004|p=244}} ku argumentoi konceptin e «{{ill|socializmit në një vend të vetëm|en|Socialism in one country}}», i cili u paraqit si një perspektivë ortodokse leniniste, megjithëse binte ndesh me pikëpamjet e vendosura bolshevike se socializmi mund të arrihej vetëm globalisht përmes procesit të {{ill|revolucionit botëror|en|World revolution}}.{{Sfn|Service|2004|p=244}} Në vitin 1927, pati debat në parti rreth politikës sovjetike ndaj Kinës. Stalini kishte kërkuar që [[Partia Komuniste e Kinës]] (PKK), e udhëhequr nga [[Mao Ce Duni]], të aleohej me nacionalistët e [[Kuomintangu]]t (KMT) të [[Çiang Kai-shek]]it, duke e parë aleancën PKK–KMT si mbrojtjen më të mirë ndaj imperializmit japonez. Në vend të kësaj, KMT-ja e shtypi PKK-në dhe midis dy palëve shpërtheu një luftë civile.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=392|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=626–631|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=89–90}} <div style="clear:left;"></div> === 1928–1932: Plani i parë pesëvjeçar === {{Kryesor|Plani i parë pesëvjeçar (Bashkimi Sovjetik)}} ==== Politika ekonomike ==== <div style="float:right; width:25em; margin:0 0 1em 1em; padding:0.5em 1em; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9;"> <blockquote> Kemi mbetur prapa vendeve të përparuara me pesëdhjetë deri në njëqind vjet. Duhet ta mbyllim këtë hendek brenda dhjetë vjetësh. Ose e bëjmë këtë, ose do të na shtypin. Këtë na e diktojnë detyrimet tona ndaj punëtorëve dhe fshatarëve të BRSS-së. </blockquote> — Stalini, shkurt 1931{{Sfn|Service|2004|p=273}} </div> [[Bashkimi Sovjetik]] mbeti shumë prapa zhvillimit industrial dhe bujqësor të fuqive perëndimore.{{Sfn|Service|2004|p=256}} Qeveria e Stalinit kishte frikë nga një sulm i vendeve kapitaliste,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=172–173|2a1=Service|2y=2004|2p=256|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=638–639}} dhe shumë komunistë, përfshirë ata në {{ill|Komsomol|en|Komsomol}}, OGPU dhe Ushtrinë e Kuqe, dëshironin me padurim të çlirohen nga NEP-i dhe qasja e tij e orientuar drejt tregut.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=144, 146|2a1=Service|2y=2004|2p=258}} Ata kishin shqetësime për ata që përfitonin nga kjo politikë: fshatarët e pasur të njohur si «[[Kulak]]ë» dhe pronarët e bizneseve të vogla, ose «NEPmenët».{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=256|2a1=Kotkin|2y=2014}} Në këtë pikë, Stalini u kthye kundër NEP-it, gjë që e vuri në një kurs «të majtë» madje edhe ndaj Trockit apo Zinovievit.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=253|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=101}} Në fillim të vitit 1928, Stalini udhëtoi në [[Novosibirsku|Novosibirsk]], ku pretendoi se kulakët po grumbullonin grurë dhe urdhëroi arrestimin e tyre dhe konfiskimin e grurit të tyre, ndërsa Stalini e solli një pjesë të madhe të grurit me vete në Moskë në shkurt.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=147–148|2a1=Service|2y=2004|2pp=257–258|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=661, 668–669, 679–684|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=102–103}} Me urdhrin e tij, skuadra për grumbullimin e grurit u shfaqën në të gjithë Siberinë Perëndimore dhe Ural, me shpërthime dhune midis skuadrave dhe fshatarësisë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=258|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=103}} Stalini njoftoi se kulakët dhe «fshatarët e mesëm» duhej të detyroheshin me forcë ta lëshonin prodhimin e tyre.{{Sfn|Service|2004|p=258}} [[Nikolai Buharin|Buharini]] dhe anëtarë të tjerë të Komitetit Qendror u zemëruan që nuk ishin konsultuar për këtë masë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=258|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=105}} Në janar të vitit 1930, Byroja Politike miratoi «likuidimin» e klasës së kulakëve, e cila u dëbua në pjesë të tjera të vendit ose u dërgua në kampe përqendrimi.{{Sfn|Service|2004|p=267}}{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=160|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=166}} Deri në korrik të vitit 1930, mbi 320.000 familje ishin prekur.{{Sfn|Service|2004|p=267}} Sipas Dmitri Volkogonovit, dekulakizimi ishte «terrori i parë masiv që Stalini aplikoi në vendin e tij».{{Sfn|Volkogonov|1991|p=167}} [[Skeda:Stakhanov.JPG|thumb|left|Aleksei Stakhanov me një minator tjetër. Qeveria e Stalinit nisi lëvizjen stakhanoviste për të nxitur punën e palodhur.{{Sfn|Sandle|1999|p=231}}]] Në vitin 1929, Byroja Politike shpalli kolektivizimin masiv të bujqësisë,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=265–266|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=110–111}} duke themeluar si ferma kolektive ''kolkhoz'', ashtu edhe ferma shtetërore ''sovkhoz''.{{Sfn|Sandle|1999|p=234}} Edhe pse zyrtarisht vullnetare, shumë fshatarë iu bashkuan kolektivave nga frika se do të përballeshin me fatin e kulakëve.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=113}} Deri në vitin 1932, rreth 62% e familjeve të angazhuara në bujqësi ishin pjesë e kolektivave, dhe deri në vitin 1936 kjo shifër kishte arritur 90%.{{Sfn|Service|2004|p=271}} Shumë fshatarë të kolektivizuar urrenin humbjen e tokës së tyre private bujqësore,{{Sfn|Service|2004|p=270}} dhe produktiviteti ra ndjeshëm.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=270|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=116}} Zia e bukës shpërtheu në shumë zona,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=272|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=116}} ndërsa Byroja Politike shpesh detyrohej të dërgonte ndihma emergjente ushqimore.{{Sfn|Service|2004|p=272}} Kryengritje të armatosura fshatare shpërthyen në Ukrainë, Kaukazin e Veriut, Rusinë jugore dhe Azinë Qendrore, duke arritur kulmin në mars të vitit 1930; ato u shtypën nga ushtria.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=270|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=113–114}} Stalini u përgjigj me një artikull ku këmbëngulte se kolektivizimi ishte vullnetar dhe e fajësonte dhunën te zyrtarët vendorë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=160|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=114}} Edhe pse ai dhe Stalini kishin qenë shumë afër për shumë vite,{{Sfn|Volkogonov|1991|p=174}} Buharini shprehu shqetësime dhe i konsideroi ato si një kthim te politika e vjetër e Leninit, «komunizmi i luftës». Nga mesi i vitit 1928, ai nuk arriti të mblidhte mbështetje të mjaftueshme në parti për t'u kundërvënë reformave;{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=172|2a1=Service|2y=2004|2p=260|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=708}} në nëntor të vitit 1929, Stalini e largoi nga Byroja Politike.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=158|2a1=Service|2y=2004|2p=266|3a1=Conquest|3y=2008|3p=18}} Zyrtarisht, Bashkimi Sovjetik kishte zëvendësuar «iracionalitetin» dhe «shpërdorimin» e [[Ekonomia e tregut|ekonomisë së tregut]] me një ekonomi të planifikuar, të organizuar sipas një kuadri afatgjatë dhe shkencor; në realitet, ekonomia sovjetike bazohej në urdhra ''ad hoc'', të lëshuar shpesh për të arritur objektiva afatshkurtra.{{Sfn|Sandle|1999|pp=227, 229}} Në vitin 1928, Stalini nisi planin e parë pesëvjeçar, me fokus kryesor nxitjen e industrisë së rëndë sovjetike;{{Sfn|Service|2004|p=259}} ai përfundoi një vit para afatit, në vitin 1932.{{Sfn|Service|2004|p=274}} Vendi përjetoi një transformim masiv ekonomik:{{Sfn|Service|2004|p=265}} u hapën miniera të reja, u ndërtuan qytete të reja si Magnitogorski, dhe filluan punimet në Kanalin e Detit të Bardhë–Detit Baltik.{{Sfn|Service|2004|p=265}} Miliona fshatarë u shpërngulën drejt qyteteve, dhe u krijuan borxhe të mëdha për blerjen e makinerive të prodhuara jashtë vendit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=118}} Shumë projekte të mëdha ndërtimi, përfshirë Kanalin e Detit të Bardhë–Detit Baltik dhe metronë e Moskës, u realizuan kryesisht përmes punës së detyruar.{{Sfn|Conquest|1991|pp=186, 190}} Elementet e fundit të kontrollit të punëtorëve mbi industrinë u hoqën, ndërsa drejtorët e fabrikave morën privilegje;{{Sfn|Sandle|1999|pp=231–233}} Stalini e mbrojti pabarazinë e pagave duke iu referuar argumentit të Marksit se ajo ishte e nevojshme gjatë fazave të ulëta të socializmit.{{Sfn|Sandle|1999|pp=241–242}} Për të nxitur intensifikimin e punës, u prezantuan medalje dhe çmime, si dhe lëvizja stakhanoviste.{{Sfn|Sandle|1999|p=231}} Stalini argumentoi se socializmi po ndërtohej në BRSS ndërsa kapitalizmi po shembej gjatë [[Depresioni i madh|Depresionit të madh]].{{Sfn|Service|2004|p=269}} Retorika e tij pasqyronte vizionin e tij utopik për «njeriun e ri sovjetik» që ngrihej drejt majave të pashembullta të zhvillimit njerëzor.{{Sfn|Service|2004|p=300}} <div style="clear:left;"></div> ==== Politika kulturore dhe e jashtme ==== Në vitin 1928, Stalini deklaroi se lufta e klasave midis proletariatit dhe armiqve të tij do të intensifikohej me zhvillimin e socializmit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=152–153|2a1=Sandle|2y=1999|2p=214|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=107–108}} Ai paralajmëroi për një «rrezik nga e djathta», përfshirë nga brenda Partisë Komuniste.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=108}} Gjyqi i parë i madh demonstrativ ({{ill|Gjyqi demonstrativ|en|Show trial|lt=''show trial''}}) në BRSS ishte {{ill|Gjyqi i Shakhtit|en|Shakhty Trial}} i vitit 1928, në të cilin «specialistët industrialë» të klasës së mesme u dënuan për sabotim.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=152–155|2a1=Service|2y=2004|2p=259|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=687, 702–704, 709|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=107}} Nga viti 1929 deri në 1930 u zhvilluan gjyqe demonstrative për të frikësuar opozitën;{{Sfn|Service|2004|p=268}} këto përfshinin Gjyqin e Partisë Industriale, Gjyqin e Menshevikëve dhe Gjyqin Metro-Vickers.{{Sfn|Conquest|1991|p=155}} I vetëdijshëm se shumica etnike ruse mund të kishte shqetësime për t'u sunduar nga një gjeorgjian,{{Sfn|Service|2004|p=324}} ai promovoi etnikët rusë në të gjithë burokracinë shtetërore dhe e bëri rusishten të detyrueshme në shkolla, megjithëse paralelisht me gjuhët vendase.{{Sfn|Service|2004|p=326}} Ndjenja nacionaliste u shtyp.{{Sfn|Service|2004|p=301}} Politikat konservatore shoqërore u promovuan për të nxitur rritjen e popullsisë; kjo përfshinte përqendrimin te njësitë e forta familjare, rikriminalizimin e homoseksualitetit, kufizime ndaj abortit dhe divorcit, si dhe shfuqizimin e departamentit të grave ''Zhenotdel''.{{Sfn|Sandle|1999|pp=244, 246}} [[Skeda:Christ saviour explosion.jpg|thumb|Shkatërrimi i Katedrales së Krishtit Shpëtimtar në Moskë në vitin 1931, për t'i hapur rrugë Pallatit të Sovjetëve të planifikuar]] Stalini dëshironte një «revolucion kulturor»,{{Sfn|Service|2004|p=299}} që nënkuptonte si krijimin e një kulture për «masat», ashtu edhe përhapjen më të gjerë të kulturës që më parë ishte elitare.{{Sfn|Service|2004|p=304}} Ai mbikëqyri shumëfishimin e shkollave, gazetave dhe bibliotekave, si dhe përparimin e shkrim-leximit dhe [[njehsimi]]t.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=111, 127|2a1=Service|2y=2004|2p=308}} [[Realizmi socialist]] u promovua në të gjitha artet,{{Sfnm|1a1=Sandle|1y=1999|1p=246|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=85}} ndërsa Stalini u dha rëndësi shkrimtarëve të shquar, përkatësisht [[Maksim Gorki]]t, [[Mihail Sholohov]]it dhe Aleksej Nikollajeviç Tolstoit.{{Sfn|Service|2004|pp=302–303}} Ai shprehu mbështetje për shkencëtarët, kërkimet e të cilëve përputheshin me interpretimin e tij të paravendosur të marksizmit; për shembull, ai mbështeti kërkimet e agrobiologut {{ill|Trofim Lisenko|en|Trofim Lysenko|lt=Trofim Lisenkos}}, megjithëse shumica e kolegëve shkencëtarë të Lisenkos i hodhi poshtë si pseudoshkencore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=211, 276–277|2a1=Service|2y=2004|2p=307}} Fushata kundërfetare e qeverisë u intensifikua sërish,{{Sfn|Conquest|1991|p=157}} me rritjen e financimit për Lidhjen e Ateistëve Militantë.{{Sfn|Service|2004|p=301}} Priftërinjtë, imamët dhe murgjit budistë përballeshin me persekutim.{{Sfn|Service|2004|p=268}} Ndërtesat fetare u shembën, më së shumti Katedralja e Krishtit Shpëtimtar në Moskë, e shkatërruar në vitin 1931 për t'i hapur rrugë Pallatit të Sovjetëve.{{Sfn|Conquest|1991|p=191}} Feja ruajti ndikimin mbi popullsinë; në regjistrimin e vitit 1937, 57% e të anketuarve ishin të gatshëm të pranonin se ishin fetarë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=325}} Gjatë viteve 1920, Stalini i dha përparësi politikës së jashtme.{{Sfn|Service|2004|p=379}} Ai takoi personalisht një sërë vizitorësh perëndimorë, përfshirë [[George Bernard Shaw]] dhe [[H.G. Wells]], të dy të cilët mbetën të impresionuar prej tij.{{Sfn|Conquest|1991|pp=183–184}} Përmes Internacionales Komuniste, qeveria e Stalinit ushtroi një ndikim të fortë mbi partitë marksiste në vende të tjera;{{Sfn|Service|2004|p=282}} ai ia la drejtimin e organizatës Buharinit para shkarkimit të tij.{{Sfn|Service|2004|p=261}} Në Kongresin e 6-të të saj, në korrik të vitit 1928, Stalini u tha delegatëve se kërcënimi kryesor ndaj socializmit vinte nga socialistët jomarksistë dhe socialdemokratët, të cilët i quajti «fashistë socialë»;{{Sfnm|1a1=McDermott|1y=1995|1pp=410–411|2a1=Conquest|2y=1991|2p=176|3a1=Service|3y=2004|3pp=261, 383|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=720}} Stalini e kuptoi se në shumë vende këto grupe ishin rivalët kryesorë të marksistë-leninistëve për mbështetjen e klasës punëtore.{{Sfn|Conquest|1991|p=173}} Ky përqendrim te kundërshtimi i të majtëve rivalë shqetësonte Buharinin, i cili e shihte rritjen e [[fashizmi]]t dhe të së djathtës ekstreme në Evropë si kërcënim më të madh.{{Sfn|Service|2004|p=261}} Në vitin 1929, djali i Stalinit, Jakovi, u përpoq pa sukses të bënte vetëvrasje, duke e qëlluar veten në gjoks dhe duke e humbur për pak zemrën; dështimi i tij i ngjalli përbuzje Stalinit, i cili thuhet se e hodhi poshtë përpjekjen duke thënë: «As të gjuajë drejt nuk di.»<ref>{{Harvnb|Allilueva|1967|p=111}}</ref>{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=289|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=595}} Marrëdhënia e tij me Nadezhdën u tendos mes sherreve të tyre dhe problemeve të saj të shëndetit mendor.{{Sfn|Service|2004|p=289}} Në nëntor të vitit 1932, pas një darke në grup në Kremlin, ku Stalini bëri koketë me gra të tjera, Nadezhda e qëlloi veten në zemër.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=169|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=90|3a1=Service|3y=2004|3pp=291–292}} Publikisht, si shkak i vdekjes u dha [[apendisiti]]; Stalini ia fshehu shkakun e vërtetë të vdekjes edhe fëmijëve të tij.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1pp=94, 95|2a1=Service|2y=2004|2pp=292, 294}} Miqtë e Stalinit vunë re se ai pësoi një ndryshim të ndjeshëm pas vetëvrasjes së saj, duke u bërë emocionalisht më i ashpër.{{Sfn|Service|2004|p=297}} {{Clear|left}} === 1932–1939: Krizat e mëdha === ==== Zija e bukës e viteve 1932–1933 ==== {{Kryesor|Zija e bukës sovjetike e viteve 1930–1933|Holodomori}} [[Skeda:Famine en URSS 1933.jpg|thumb|right|Zonat e prekura nga {{ill|zia e bukës sovjetike e viteve 1932–1933|en|Soviet famine of 1932–1933}}]] Brenda Bashkimit Sovjetik, pakënaqësia qytetare ndaj qeverisë së Stalinit ishte e përhapur gjerësisht.{{Sfn|Service|2004|p=316}} Trazirat shoqërore në zonat urbane e shtynë Stalinin të lehtësonte disa politika ekonomike në vitin 1932.{{Sfn|Service|2004|p=310}} Në maj 1932, ai futi tregjet e ''kolkozeve'', ku fshatarët mund të tregtonin prodhimet e tepërta.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=310|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2p=627}} Megjithatë, sanksionet ndëshkuese u bënë më të ashpra; një dekret i gushtit 1932 e shndërroi vjedhjen e një grushti drithi në vepër të dënueshme me vdekje.{{Sfn|Davies|Wheatcroft|2006|p=628}} Plani i dytë pesëvjeçar uli kuotat e prodhimit në krahasim me të parin, duke u përqendruar më shumë në përmirësimin e kushteve të jetesës{{Sfn|Service|2004|p=310}} përmes banesave dhe mallrave të konsumit.{{Sfn|Service|2004|p=310}} Theksi te prodhimi i armatimeve u rrit pasi [[Adolf Hitleri]] u bë kancelar i Gjermanisë në vitin 1933.{{Sfn|Service|2004|p=318}} Bashkimi Sovjetik përjetoi një zi buke të madhe, e cila arriti kulmin në dimrin e viteve 1932–1933,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=312|2a1=Conquest|2y=2008|2pp=19–20|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=117}} me 5–7 milionë vdekje.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=117}} Zonat më të prekura ishin Ukraina (ku zia e bukës quhej Holodomor), {{ill|Rusia Jugore|en|Southern Russia}}, Kazakistani dhe {{ill|Kaukazi i Veriut|en|North Caucasus}}.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=119}} Në rastin e Ukrainës, historianët debatojnë nëse zia e bukës ishte e qëllimshme, me synimin për të eliminuar një lëvizje të mundshme pavarësie;{{Sfn|Ellman|2005|p=823}} asnjë dokument nuk tregon se Stalini urdhëroi shprehimisht urinë.{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1p=824|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2pp=628, 631}} Moti i keq çoi në të korra të këqija në vitet 1931 dhe 1932,{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1pp=823–824|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2p=626|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=117}} të përkeqësuara nga vitet e rënies së produktivitetit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=117}} Politikat e industrializimit të shpejtë, mospërfillja e rotacionit të kulturave bujqësore dhe dështimi për të krijuar rezerva strategjike drithi e thelluan krizën.{{Sfn|Ellman|2005|p=834}} Stalini fajësoi elementë armiqësorë dhe sabotatorë në mesin e fshatarëve.{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1p=824|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2pp=627–628|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=120}} Qeveria ofroi ndihmë të kufizuar ushqimore për zonat e goditura nga zia e bukës, duke u dhënë përparësi punëtorëve urbanë;{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1p=833|2a1=Kuromiya|2y=2008|2p=665}} për Stalinin, industrializimi sovjetik ishte më i vlefshëm se jeta e fshatarëve.{{Sfnm|1a1=Davies|1a2=Wheatcroft|1y=2006|1p=628|2a1=Ellman|2y=2007|2p=664}} Eksportet e drithit ranë ndjeshëm.{{Sfn|Davies|Wheatcroft|2006|p=627}} Stalini nuk e pranoi rolin e politikave të tij në zinë e bukës,{{Sfn|Davies|Wheatcroft|2006|p=628}} e cila u fshehu vëzhguesve të huaj.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=164|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=724}} ==== Çështjet ideologjike dhe të jashtme ==== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Kulti i personalitetit të Josif Stalinit|en|Cult of personality of Joseph Stalin}}}} Në vitin 1936, Stalini mbikëqyri miratimin e {{ill|një kushtetute të re|en|1936 Constitution of the Soviet Union}} me tipare të gjera demokratike; ajo u hartua si propagandë, pasi e gjithë pushteti ishte në duart e tij.{{Sfn|Service|2004|p=319}} Ai deklaroi se «socializmi, faza e parë e komunizmit, është arritur».{{Sfn|Service|2004|p=319}} Në vitin 1938 u publikua ''{{ill|Historia e Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik (Bolshevikët)|en|History of the Communist Party of the Soviet Union (Bolsheviks)}}''.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=212|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=552–443|3a1=Service|3y=2004|3p=361}} E njohur zakonisht si «Kursi i shkurtër», ajo u bë teksti qendror i stalinizmit.{{Sfn|Conquest|1991|p=212}} U publikuan gjithashtu biografi të autorizuara të Stalinit,{{Sfn|Service|2004|p=361}} megjithëse Stalini parapëlqente të shihej si mishërimi i Partisë Komuniste, në vend që të eksplorohej historia e jetës së tij.{{Sfn|Service|2004|p=362}} [[Skeda:Soviet armor in the spanish civil war.png|thumb|Pasqyrë e automjeteve të blinduara sovjetike të përdorura për pajisjen e Ushtrisë Republikane gjatë [[Lufta Civile Spanjolle|Luftës Civile Spanjolle]]]] Duke kërkuar marrëdhënie ndërkombëtare më të mira, në vitin 1934 Bashkimi Sovjetik iu bashkua [[Lidhja e Kombeve|Lidhjes së Kombeve]], nga e cila më parë ishte përjashtuar.{{Sfn|Service|2004|p=386}} Stalini nisi komunikime konfidenciale me Hitlerin në tetor 1933, pak pasi ky i fundit erdhi në pushtet.{{Sfn|Conquest|1991|p=217}} Stalini e admironte Hitlerin, veçanërisht manovrat e tij për të hequr rivalët brenda [[Partia Naziste|Partisë Naziste]] në [[Nata e Thikave të Gjata]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=176|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=116|3a1=Service|3y=2004|3p=340}} Megjithatë, Stalini e njohu kërcënimin e paraqitur nga fashizmi dhe kërkoi të krijonte lidhje më të mira me demokracitë liberale të Evropës Perëndimore;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=218|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=123, 135}} në maj 1935, sovjetikët nënshkruan traktate ndihme të ndërsjellë me Francën dhe Çekosllovakinë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=135}} Në Kongresin e 7-të të Internacionales Komuniste, në korrik–gusht 1935, Bashkimi Sovjetik i nxiti marksistë–leninistët të bashkoheshin me të majtët e tjerë si pjesë e një {{ill|fronti popullor|en|Popular front}} kundër fashizmit.{{Sfnm|1a1=Haslam|1y=1979|1pp=682–683|2a1=Conquest|2y=1991|2p=218|3a1=Service|3y=2004|3p=385|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=135}} Në përgjigje, Gjermania, Italia dhe Japonia nënshkruan [[Pakti Antikomintern|Paktin Antikomintern]].{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=392|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=154}} Kur shpërtheu Lufta Civile Spanjolle në korrik 1936, sovjetikët dërguan ndihmë ushtarake për frakcionin republikan, përfshirë 648 avionë dhe 407 tanke, së bashku me 3.000 trupa sovjetike dhe 42.000 anëtarë të [[Brigadat ndërkombëtare|Brigadave Ndërkombëtare]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=219|2a1=Service|2y=2004|2p=387}} Stalini mori pjesë personalisht në situatën spanjolle.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=154}} Gjermania dhe Italia mbështetën frakcionin nacionalist, i cili doli përfundimisht fitimtar në mars 1939.{{Sfn|Service|2004|pp=387, 389}} Me shpërthimin e {{ill|Luftës së Dytë Kino-Japoneze|en|Second Sino-Japanese War}} në korrik 1937, Bashkimi Sovjetik dhe Kina nënshkruan një {{ill|pakt mosagresioni|en|Sino-Soviet Non-Aggression Pact}}.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=156}} Stalini ndihmoi kinezët ndërsa Kuomintangu dhe komunistët pezulluan luftën e tyre civile dhe formuan {{ill|Frontin e Bashkuar|en|Second United Front}} që ai e dëshironte kundër Japonisë.{{Sfn|Service|2004|pp=392}} ==== Pastrimi i Madh ==== {{Kryesor|Pastrimi i Madh}} [[Skeda:Vinnycia16.jpg|thumb|right|Varreza masive e zhvarrosur e {{ill|Masakrës së Vinicës|en|Vinnytsia massacre}}, 1943]] Qasja e Stalinit ndaj represionit shtetëror shpesh ishte kontradiktore.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=126}} Në maj 1933 ai liroi shumë persona të dënuar për vepra të vogla, duke urdhëruar shërbimet e sigurisë të mos kryenin më arrestime dhe deportime masive,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=125}} ndërsa në shtator 1934 ngriti një komision për të hetuar burgosjet e padrejta. Po atë muaj, ai kërkoi ekzekutimin e punëtorëve të Uzinës Metalurgjike «Stalin», të akuzuar për spiunazh në favor të Japonisë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=126}}{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=125}} Gjatë {{ill|Kongresit të 17-të të Partisë Komuniste|en|17th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)}}, Stalini u rizgjodh anëtar i Komitetit Qendror me 1059 vota nga 1225, me 166 fletëvotime që mungonin, ose 13,5% e atyre që merrnin pjesë.<ref>{{Cite book |last=Thurston |first=Robert W. |title=Life and Terror in Stalin's Russia, 1934–1941 |publisher=Yale University Press |year=1996 |isbn=0-300-06401-2 |location=New Haven, CT |pages=20 |language=en}}</ref> Pasi Sergej Kirov u vra në dhjetor 1934, Stalini u shqetësua gjithnjë e më shumë për kërcënimet e atentateve,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=179|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2pp=126–127|3a1=Service|3y=2004|3p=314|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=128–129}} dhe represioni shtetëror u intensifikua.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=128, 137}} Stalini lëshoi një dekret që themelonte «trojkat e NKVD-së», të cilat mund të jepnin dënime të shpejta dhe të rënda pa përfshirë gjykatat.{{Sfn|Service|2004|p=315}} Në vitin 1935 ai e urdhëroi NKVD-në të dëbonte nga zonat urbane kundërrevolucionarët e dyshuar;{{Sfn|Service|2004|p=318}} vetëm nga Leningradi u dëbuan mbi 11.000 vetë në fillim të vitit 1935.{{Sfn|Service|2004|p=318}} [[Skeda:RIAN archive 910794 Memorial events in Bykovnya Graves reserve.jpg|thumb|right|Memorial për një viktimë të Pastrimit të Madh te {{ill|varreza masive e Bikivnjës|en|Bykivnia graves}}]] Në vitin 1936, Nikolai Ježov u bë kreu i NKVD-së,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=139}} pas së cilës Stalini filloi të orkestronte arrestimin dhe ekzekutimin e kundërshtarëve të tij të mbetur në Partinë Komuniste gjatë {{ill|Pastrimit të Madh|en|Great Purge}}.{{Sfn|Service|2004|pp=314–317}} Gjyqi i parë i Moskës në gusht 1936 çoi në ekzekutimin e Kamenievit dhe Zinovievit.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1pp=139, 154–155, 164–172, 175–176|2a1=Service|2y=2004|2p=320|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=139}} Gjyqi i dytë u zhvillua në janar 1937,{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=139–140}} dhe i treti në mars 1938, me ekzekutimin e Buharinit dhe Rikovit.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1pp=192–193|2a1=Service|2y=2004|2p=346|3a1=Conquest|3y=2008|3p=24 |4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=140}} Nga fundi i vitit 1937, çdo mbetje e drejtimit kolektiv ishte zhdukur nga Byroja Politike, e cila tani ishte efektivisht nën kontrollin e Stalinit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=176–177}} Pati përjashtime masive nga partia,{{Sfn|Service|2004|p=349}} ndërsa Stalini urdhëroi edhe partitë komuniste të huaja të pastronin elementët antistalinistë.{{Sfn|Service|2004|p=391}} Këto pastrime zëvendësuan pjesën më të madhe të gardës së vjetër të partisë me funksionarë më të rinj, besnikë ndaj Stalinit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=137–138, 147}} Funksionarët e partisë i zbatonin gatishëm urdhrat e tij dhe përpiqeshin t'i bëheshin përkëdhelës Stalinit, për të shmangur rënien viktimë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=140}} Funksionarë të tillë shpesh kryenin më shumë arrestime dhe ekzekutime sesa kuotat e caktuara nga qeveria.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=204}} Represionet u intensifikuan më tej nga dhjetori 1936 deri në nëntor 1938.{{Sfn|Service|2004|p=347}} Në maj 1937, Stalini urdhëroi {{ill|arrestimin e pjesës më të madhe të komandës së lartë të ushtrisë|en|Case of the Trotskyist Anti-Soviet Military Organization}}, e pas kësaj pasuan arrestime masive në ushtri.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=201|2a1=Service|2y=2004|2p=349|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=140}} Nga fundi i vitit 1937, pastrimet u shtrinë përtej partisë, te popullsia e gjerë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=141, 150}} Në korrik 1937, Byroja Politike urdhëroi një pastrim të «elementëve antisovjetikë», duke synuar bolshevikët antistalinistë, ish-menshevikët, socialistët revolucionarë, priftërinjtë, ish-ushtarët e Ushtrisë së Bardhë dhe kriminelët e zakonshëm.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=350|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=150–151}} Stalini inicioi «operacionet kombëtare», pastrimin etnik të grupeve etnike josovjetike — mes tyre polakët, gjermanët, letonezët, finlandezët, grekët, koreanët dhe kinezët — përmes internimit të brendshëm ose të jashtëm.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=204|2a1=Service|2y=2004|2pp=351, 390|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=151}} Më shumë se 1,6 milion vetë u arrestuan, 700.000 u pushkatuan dhe një numër i panjohur vdiq nën torturë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=151}} NKVD-ja vrau edhe dezertorë dhe kundërshtarë jashtë vendit;{{Sfn|Service|2004|p=394}} në gusht 1940, Trocki u {{ill|vra në Meksikë|en|Assassination of Leon Trotsky}}, duke eliminuar kundërshtarin e fundit të madh të Stalinit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=230|2a1=Service|2y=2004|2p=394|3a1=Overy|3y=2004|3p=338|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=174}} Stalini inicioi të gjitha vendimet kyçe gjatë pastrimit dhe drejtoi personalisht shumë operacione.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=151, 159}} Historianët debatojnë për motivet e tij,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=151}} duke vënë re se shkrimet e tij personale të asaj periudhe ishin «të ndërlikuara dhe të paqarta në mënyrë të pazakontë», plot pretendime për armiq që e rrethonin.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=152}} Ai kishte frikë nga një {{ill|kolonë e pestë|en|fifth column}} e brendshme në rast lufte me Japoninë dhe Gjermaninë,{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=153, 156–157}} veçanërisht pasi forcat e krahut të djathtë përmbysën qeverinë e majtë spanjolle.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=347–248|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=125, 156–157}} Pastrimi i Madh përfundoi kur Ježovi u zëvendësua nga [[Lavrentij Beria]],{{Sfn|Service|2004|p=367}} një gjeorgjian si ai, plotësisht besnik ndaj Stalinit.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=245}} Vetë Ježovi u arrestua në prill 1939 dhe u ekzekutua në vitin 1940.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=209|2a1=Service|2y=2004|2p=369|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=160}} Pastrimi dëmtoi reputacionin e Bashkimit Sovjetik jashtë vendit, veçanërisht mes simpatizantëve të së majtës.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=162}} Ndërsa po fashitej, Stalini u përpoq të largonte përgjegjësinë nga vetja,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=157}} duke fajësuar Ježovin për «tepricat» dhe «shkeljet e ligjit».{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=159}} == Lufta e Dytë Botërore == {{Kryesor|Bashkimi Sovjetik në Luftën e Dytë Botërore}} === 1939–1941: Pakti me Gjermaninë naziste === Si marksist–leninist, Stalini e konsideronte konfliktin ndërmjet fuqive kapitaliste rivale të pashmangshëm; pasi Gjermania naziste [[Anshlusi|aneksoi Austrinë]] dhe më pas pjesën e Çekosllovakisë në vitin 1938, ai e kuptoi se po afrohej një luftë e madhe.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=308}} Ai kërkoi ta ruante neutralitetin sovjetik, duke shpresuar se një luftë gjermane kundër Francës dhe Mbretërisë së Bashkuar do të çonte në dominimin sovjetik në Evropë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=220–221|2a1=Service|2y=2004|2pp=380–381}} Sovjetikët përballeshin me një kërcënim nga lindja, pasi trupat sovjetike u përplasën me japonezët ekspansionistë në pjesën e fundit të viteve 1930, me kulm në {{ill|Betejat e Khalkhin Golit|en|Battles of Khalkhin Gol}} në vitin 1939.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=392–393|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=163, 168–169}} Stalini nisi një ndërtim ushtarak, me Ushtrinë e Kuqe që u shumëfishua më shumë se dyfish midis janarit 1939 dhe qershorit 1941, megjithëse nga nxitimi shumë nga oficerët e saj ishin të stërvitur dobët.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=185–186}} Midis viteve 1940 dhe 1941, Stalini e spastroi ushtrinë, duke e lënë atë me një mungesë të rëndë oficerësh të stërvitur kur shpërtheu përfundimisht lufta.{{Sfn|Conquest|1991|pp=232–233, 236}} [[Skeda:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|left|upright=0.8|Stalini duke përshëndetur ministrin e jashtëm gjerman [[Joachim von Ribbentrop]] në Kremlin, gusht 1939]] Meqenëse Britania dhe Franca dukeshin të painteresuara për një aleancë me Bashkimin Sovjetik, Stalini pa një marrëveshje më të mirë me gjermanët.{{Sfn|Service|2004|pp=399–400}} Më 3 maj 1939, ai e zëvendësoi ministrin e jashtëm me orientim perëndimor, Maxim Litvinov, me Vjaçeslav Molotov.{{Sfn|Nekrich|1997|p=109}} Gjermania filloi negociata me sovjetikët, duke propozuar që Evropa Lindore të ndahej midis dy fuqive.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=220|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=166}} Në gusht 1939, Bashkimi Sovjetik nënshkroi me Gjermaninë Paktin Molotov–Ribbentrop, një pakt mossulmimi të negociuar nga Molotovi dhe ministri i jashtëm gjerman [[Joachim von Ribbentrop]], me një protokoll të fshehtë që ndante Evropën Lindore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=221|2a1=Roberts|2y=1992|2pp=57–78|3a1=Service|3y=2004|3p=399|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=166}} Më 1 shtator, Gjermania pushtoi Poloninë, çka e shtyu Mbretërinë e Bashkuar dhe Francën t'i shpallnin luftë Gjermanisë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=222|2a1=Roberts|2y=1992|2pp=57–78|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=169}} Më 17 shtator, {{ill|Ushtria e Kuqe hyri në Poloninë lindore|en|Soviet invasion of Poland}}, zyrtarisht për të rivendosur rendin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=222|2a1=Roberts|2y=2006|2p=43}} Më 28 shtator, Gjermania dhe Bashkimi Sovjetik shkëmbyen disa nga territoret e pushtuara,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=223|2a1=Service|2y=2004|2pp=402–403|3a1=Wettig|3y=2008|3p=20}} dhe pak më pas, në prani të Stalinit, u nënshkrua Traktati i kufirit gjermano-sovjetik.{{Sfn|Conquest|1991|p=224}} Dy shtetet vazhduan tregtinë mes tyre, duke dobësuar bllokadën britanike ndaj Gjermanisë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=224|2a1=Service|2y=2004|2p=405}} Sovjetikët kërkuan më tej pjesë të Finlandës lindore, por qeveria finlandeze refuzoi. Sovjetikët pushtuan Finlandën në nëntor 1939, duke nisur [[Lufta e Parë Sovjeto-Finlandeze|Luftën e Dimrit]]; pavarësisht inferioritetit numerik, finlandezët e mbajtën Ushtrinë e Kuqe larg.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=228|2a1=Service|2y=2004|2p=403|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=172–173}} Opinioni ndërkombëtar mbështeti Finlandën, ndërsa Bashkimi Sovjetik u përjashtua nga Lidhja e Kombeve.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=279|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} Të poshtëruar nga pamundësia për ta mundur Finlandën, sovjetikët nënshkruan një [[Traktati i Paqes i Moskës|traktat paqeje të përkohshëm]], në të cilin morën lëshime territoriale.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=403|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} Në qershor 1940, Ushtria e Kuqe pushtoi shtetet baltike, të cilat u aneksuan nga Bashkimi Sovjetik në gusht;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=227|2a1=Service|2y=2004|2pp=404–405|3a1=Wettig|3y=2008|3pp=20–21|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=173}} ata pushtuan dhe aneksuan edhe Besarabinë dhe Bukovinën veriore, pjesë të Rumanisë.{{Sfnm|1a1=Brackman|1y=2001|1p=341|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} Sovjetikët u përpoqën të parandalonin kundërshtimin në territoret e pushtuara rishtazi me represione masive.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=170}} Një rast i veçantë ishte {{ill|Masakra e Katynit|en|Katyn massacre}} e prillit dhe majit 1940, në të cilën rreth 22.000 njerëz, kryesisht intelektualë polakë, pjesëtarë të Forcave të Armatosura Polake dhe pjesëtarë të Policisë Shtetërore Polake, u ekzekutuan nga NKVD-ja.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=170}} Shpejtësia e fitores gjermane ndaj Francës dhe e pushtimit të saj në mesin e vitit 1940 e befasoi Stalinin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Service|2y=2004|2p=405}} Me sa duket, ai u përqendrua te qetësimi për të shtyrë konfliktin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Service|2y=2004|2p=406}} Pasi [[Pakti Trepalësh]] u nënshkrua nga [[Fuqitë e Boshtit]] të Gjermanisë, Japonisë dhe Italisë në tetor 1940, Stalini propozoi që {{ill|BRSS-ja të bashkohej gjithashtu me aleancën e Boshtit|en|German–Soviet Axis talks}}.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=231|2a1=Brackman|2y=2001|2pp=341, 343|3a1=Roberts|3y=2006|3p=58}} Për të demonstruar synime paqësore, në prill 1941 sovjetikët nënshkruan me Japoninë {{ill|një pakt neutraliteti|en|Soviet–Japanese Neutrality Pact}}.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=233|2a1=Roberts|2y=2006|2p=63}} Stalini, i cili kishte qenë kryetari ''de facto'' i qeverisë së vendit për gati 15 vjet, arriti në përfundimin se marrëdhëniet me Gjermaninë ishin përkeqësuar aq shumë sa duhej të bëhej edhe kryetar ''de jure'' i qeverisë, dhe më 6 maj zëvendësoi Molotovin si {{ill|Kryeministri i Bashkimit Sovjetik|en|Premier of the Soviet Union}}.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=234|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=180}} === 1941–1942: Pushtimi gjerman === [[Skeda:Battle of Moscow.jpg|thumb|Me të gjithë burrat në front, gratë gërmojnë [[llogore antitank]] rreth Moskës në vitin 1941.]] Në qershor 1941, Gjermania {{ill|pushtoi Bashkimin Sovjetik|en|Operation Barbarossa}}, duke e nisur luftën në [[Fronti Lindor (Lufta e Dytë Botërore)|Frontin Lindor]].{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=410–411|2a1=Roberts|2y=2006|2p=82|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=198}} Pavarësisht se agjencitë e inteligjencës e kishin paralajmëruar vazhdimisht për synimet e Gjermanisë, Stalini u kap në befasi.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=408–409, 411–412|2a1=Roberts|2y=2006|2p=67|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=199–200, 202}} Ai formoi një Komitet Shtetëror të Mbrojtjes, të cilin e drejtoi si Komandant i Përgjithshëm Suprem,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=414–415|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=206–207}} si dhe një Komandë të Lartë Ushtarake (Stavka),{{Sfn|Service|2004|p=413}} me [[Georgi Zhukov]] si shef të shtabit të saj.{{Sfn|Service|2004|p=420}} Taktika gjermane e ''[[Blitzkrieg]]'' ishte në fillim shumë efektive; aviacioni sovjetik në zonat kufitare perëndimore u shkatërrua brenda dy ditësh.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=417|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=201–202}} [[Wehrmacht]]-i gjerman depërtoi thellë në territorin sovjetik;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=235|2a1=Service|2y=2004|2p=416}} shpejt, Ukraina, Bjellorusia dhe shtetet baltike ranë nën pushtimin gjerman, [[Rrethimi i Leningradit|Leningradi u rrethua]],{{Sfn|Service|2004|p=418}} dhe refugjatët sovjetikë po vërshonin në Moskë dhe në qytetet përreth.{{Sfn|Service|2004|p=417}} Në korrik, [[Forca Ajrore Gjermane (1935–1945)|Luftwaffe]] gjerman po bombardonte Moskën,{{Sfn|Service|2004|p=418}} dhe deri në tetor Wehrmacht-i po grumbullohej për një sulm të plotë ndaj kryeqytetit. U bënë plane që qeveria sovjetike të evakuohej në Kujbishev (Samara), megjithëse Stalini vendosi të mbetej në Moskë, duke besuar se largimi i tij do të dëmtonte moralin e trupave.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=248–249|2a1=Service|2y=2004|2p=420|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=214–215}} Përparimi gjerman drejt Moskës u ndal pas {{ill|dy muajsh betejë|en|Battle of Moscow|lt=dy muajsh beteje}} në kushte moti gjithnjë e më të ashpra.{{Sfn|Glantz|2001|p=26}} Duke kundërshtuar këshillat e Zhukovit dhe të gjeneralëve të tjerë, Stalini theksoi sulmin mbi mbrojtjen.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=421, 424|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=220}} Në qershor 1941, ai urdhëroi një politikë të tokës së djegur, që synonte shkatërrimin e infrastrukturës dhe të rezervave ushqimore para se gjermanët t'i kapnin,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=482|2a1=Roberts|2y=2006|2p=90}} duke i urdhëruar edhe [[NKVD]]-në të vriste rreth 100.000 të burgosur politikë në zonat ku po përparonte Wehrmacht-i.{{Sfn|Gellately|2007|p=391}} Ai spastroi komandën ushtarake; disa figura të rangut të lartë u ulën në detyrë ose u transferuan, ndërsa të tjerë u arrestuan dhe u ekzekutuan.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=239–240|2a1=Roberts|2y=2006|2p=98|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=209}} Me Urdhrin nr. 270, Stalini urdhëroi ushtarët që rrezikonin të kapeshin të luftonin deri në vdekje, duke i cilësuar të kapurit si tradhtarë;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=241|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=210}} ndër ata që u kapën si [[Robërit e luftës|robër lufte]] ishte djali i Stalinit, Jakovi, i cili vdiq në robëri gjermane.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=241–242|2a1=Service|2y=2004|2p=521}} Stalini nxori Urdhrin nr. 227 në korrik 1942, i cili përcaktonte që ata që tërhiqeshin pa leje do të vendoseshin në «batalione ndëshkimi» dhe do të përdoreshin si [[mish për top]].{{Sfnm|1a1=Roberts|1y=2006|1p=132|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=223}} Si ushtria gjermane, ashtu edhe ajo sovjetike i shpërfillën [[Ligji i luftës|ligjet e luftës]] të përcaktuara në [[Konventat e Gjenevës]];{{Sfn|Service|2004|p=423}} sovjetikët bënë publike gjerësisht masakrat naziste ndaj komunistëve, hebrenjve dhe [[Romët|romëve]].{{Sfn|Service|2004|p=422}} Në prill 1942, Stalini mbështeti krijimin e Komitetit Hebre Anti-Fashist (JAC) për të siguruar mbështetjen e hebrenjve në mbarë botën për përpjekjet e luftës.{{Sfn|Overy|2004|p=568}} [[Skeda:RIAN archive 602161 Center of Stalingrad after liberation.jpg|thumb|Qendra e [[Stalingrad]]it pas çlirimit të tij, shkurt 1943]] Sovjetikët u aleuan me Mbretërinë e Bashkuar dhe SHBA-në;{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=211}} megjithëse SHBA-ja hyri në luftë kundër Gjermanisë në vitin 1941, pak ndihmë e drejtpërdrejtë amerikane arriti te sovjetikët deri në fund të vitit 1942.{{Sfn|Service|2004|p=423}} Në përgjigje të pushtimit, sovjetikët e zgjeruan industrinë e tyre në Rusinë qendrore, duke u përqendruar pothuajse tërësisht në prodhimin ushtarak.{{Sfn|Service|2004|p=421}} Ata arritën nivele të larta produktiviteti, duke e tejkaluar Gjermaninë.{{Sfn|Service|2004|p=422}} Gjatë luftës, Stalini ishte më tolerant ndaj [[Kisha Ortodokse Ruse|Kishës Ortodokse Ruse]] dhe e lejoi të rifillonte disa nga aktivitetet e saj.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=442–443|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=242–243}} Ai lejoi gjithashtu një larmi më të gjerë shprehjesh kulturore, veçanërisht duke u lejuar shkrimtarëve dhe artistëve të dikurshëm të shtypur, si Anna Akhmatova dhe Dmitri Shostakovich, ta shpërndanin veprën e tyre më gjerësisht.{{Sfn|Service|2004|p=441}} «[[Internacionale|Internacionalja]]» u hoq si [[Himni kombëtar|himn kombëtar]] i vendit dhe u zëvendësua me një këngë më patriotike.{{Sfn|Service|2004|p=442}} Qeveria promovoi gjithnjë e më shumë ndjenjat panslaviste,{{Sfn|Service|2004|p=446}} ndërkohë që nxiste rritjen e kritikave ndaj [[kozmopolitanizmi]]t, sidomos ndaj «kozmopolitanizmit pa rrënjë», një qasje me pasoja të veçanta për hebrenjtë sovjetikë.{{Sfn|Service|2004|pp=446–447}} Internacionalja Komuniste u shpërnda në vitin 1943,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=260|2a1=Service|2y=2004|2p=444}} dhe Stalini filloi t'i nxiste partitë e huaja marksiste–leniniste të theksonin nacionalizmin mbi internacionalizmin, me qëllim që të zgjeronin tërheqjen e tyre në vendet përkatëse.{{Sfn|Service|2004|p=446}} Në prill 1942, Stalini anuloi vendimin e Stavkës duke urdhëruar kundërsulmin e parë serioz të sovjetikëve, një përpjekje për të marrë Kharkovin në Ukrainën lindore, të mbajtur nga gjermanët. Ky sulm doli i pasuksesshëm.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=254|2a1=Service|2y=2004|2p=424|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=221–222}} Atë vit, Hitleri e zhvendosi objektivin e tij kryesor nga fitorja e përgjithshme në Frontin Lindor te synimi për të siguruar fushat e naftës në jug të Bashkimit Sovjetik, thelbësore për një përpjekje afatgjatë luftarake gjermane.{{Sfn|Roberts|2006|pp=117–118}} Ndërsa gjeneralët e Ushtrisë së Kuqe shihnin shenja se Hitleri do t'i zhvendoste përpjekjet drejt jugut, Stalini e konsideroi këtë një manovër anësore në një përpjekje të rinovuar për të marrë Moskën.{{Sfn|Roberts|2006|p=124}} Në qershor 1942, ushtria gjermane nisi një {{ill|ofensivë të madhe|en|Case Blue|lt=ofensivë të madhe}} në Rusinë jugore, duke kërcënuar Stalingradin; Stalini urdhëroi Ushtrinë e Kuqe ta mbante qytetin me çdo kusht,{{Sfn|Service|2004|p=425}} gjë që rezultoi në [[Beteja e Stalingradit|Betejën e zgjatur të Stalingradit]], e cila u bë beteja më e përgjakshme dhe më e ashpër e gjithë luftës.{{Sfn|Service|2004|p=426}} Në shkurt 1943, forcat gjermane që sulmonin Stalingradin u dorëzuan.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=428|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=225}} Fitorja sovjetike atje shënoi një pikë kthese të madhe në luftë;{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=225}} për ta përkujtuar, Stalini e shpalli veten [[Marshall i Bashkimit Sovjetik|Marshall të Bashkimit Sovjetik]] në mars.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=429|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=226 |3a1=''Journal of the Supreme Soviet of the USSR'', 13 March 1943}} === 1942–1945: Kundërsulmi sovjetik === [[Skeda:Teheran conference-1943.jpg|thumb|Të Tre të Mëdhenjtë: Stalini, presidenti amerikan [[Franklin D. Roosevelt]] dhe kryeministri britanik [[Winston Churchill]] në [[Konferenca e Teheranit|Konferencën e Teheranit]], nëntor 1943]] Deri në nëntor 1942, sovjetikët kishin filluar të zmbrapsnin fushatën gjermane në jug dhe, megjithëse në atë përpjekje pati 2,5&nbsp;milionë viktima sovjetike, kjo i lejoi sovjetikët të merrnin iniciativën sulmuese për pjesën më të madhe të luftës në Frontin Lindor.{{Sfn|Roberts|2006|p=155}} Në verën e vitit 1943, Gjermania [[Beteja e Kurskut|u përpoq të bënte një sulm rrethimi në Kursk]], i cili u zmbrapsur me sukses nga sovjetikët.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=255|2a1=Roberts|2y=2006|2p=156|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=227}} Deri në fund të vitit, sovjetikët kontrollonin gjysmën e territorit që gjermanët kishin marrë deri atëherë.{{Sfn|Roberts|2006|p=159}} Prodhimi industrial ushtarak sovjetik u rrit ndjeshëm edhe nga fundi i vitit 1941 deri në fillim të vitit 1943, pasi Stalini i kishte zhvendosur fabrikat në lindje të frontit, larg pushtimit dhe sulmeve ajrore.{{Sfn|Roberts|2006|p=163}} Në vendet aleate, Stalini po portretizohej gjithnjë e më shumë në mënyrë pozitive gjatë luftës.{{Sfn|Service|2004|p=452}} Në vitin 1941, London Philharmonic Orchestra dha një koncert për të festuar ditëlindjen e tij,{{Sfn|Service|2004|p=466}} dhe në vitin 1942 revista ''Time'' e emëroi atë «Njeriu i Vitit».{{Sfn|Service|2004|p=452}} Kur Stalini mësoi se njerëzit në vendet perëndimore e quanin me dashamirësi «Xhaxha Joe», fillimisht u ofendua, duke e konsideruar si diçka pa dinjitet.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=317|2a1=Service|2y=2004|2p=466}} Mes Stalinit, kryeministrit britanik [[Winston Churchill]] dhe presidentit amerikan [[Franklin D. Roosevelt]], të njohur së bashku si «Të Tre të Mëdhenjtë», mbetën dyshime të ndërsjella.{{Sfn|Service|2004|p=458}} Churchill fluturoi në Moskë për të vizituar Stalinin në gusht 1942 dhe përsëri në tetor 1944.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=252|2a1=Service|2y=2004|2p=460|3a1=Khlevniuk|3y=2015|2pp=224, 244}} Stalini pothuajse nuk e la Moskën gjatë luftës,{{Sfn|Service|2004|p=456}} duke i zhgënjyer Rooseveltin dhe Churchillin me ngurrimin e tij për t'u takuar me ta.{{Sfn|Service|2004|p=460}} Në nëntor 1943, Stalini u takua me Churchillin dhe Rooseveltin [[Konferenca e Teheranit|në Teheran]], një vend i zgjedhur nga vetë Stalini.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=262|2a1=Service|2y=2004|2p=460|3a1=Roberts|3y=2006|3p=180|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=229–230}} Aty, Stalini dhe Roosevelti u kuptuan mirë, pasi të dy dëshironin shpërbërjen e [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]] pas luftës.{{Sfn|Service|2004|p=462}} Në Teheran, të tre ranë dakord që, për të parandaluar që Gjermania të ngrihej sërish në fuqi ushtarake, shteti gjerman duhej të copëtohej.{{Sfn|Service|2004|p=463}} Roosevelti dhe Churchilli ranë dakord edhe me kërkesën e Stalinit që qyteti gjerman i Këninsbergut (Königsberg) të shpallej territor sovjetik.{{Sfn|Service|2004|p=463}} Stalini ishte i padurueshëm që Mbretëria e Bashkuar dhe SHBA-ja të hapnin një [[Fronti Perëndimor (Lufta e Dytë Botërore)|Front Perëndimor]] për të lehtësuar presionin mbi Lindjen; ata e bënë këtë përfundimisht në mesin e vitit 1944.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=244, 251|2a1=Service|2y=2004|2pp=461, 469|3a1=Roberts|3y=2006|3p=185|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=223, 229}} Stalini këmbënguli që, pas luftës, Bashkimi Sovjetik të përfshinte pjesët e Polonisë që kishte pushtuar në vitin 1939, gjë që Churchilli e kundërshtoi.{{Sfn|Roberts|2006|pp=186–187}} Më vonë, në vitin 1944, gjatë diskutimit për fatin e Ballkanit, Churchilli pranoi propozimin e Stalinit që pas luftës Bullgaria, Rumania, Hungaria dhe Jugosllavia të binin nën sferën e influencës sovjetike, ndërsa Greqia nën atë të fuqive perëndimore.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=464–465|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=244}} [[Skeda:Soviet soldiers in Polozk (Belarus), passing by propaganda poster celebrating the reconquest of the city and urging the liberation of the Baltic from Nazi German occupation. July 4, 1944.jpg|thumb|left|Ushtarë sovjetikë në Polotsk, korrik 1944]] Në vitin 1944, Bashkimi Sovjetik bëri përparime të rëndësishme në Evropën Lindore drejt Gjermanisë,{{Sfn|Roberts|2006|pp=194–195}} përfshirë [[Operacioni Bagration|Operacionin Bagration]], një ofensivë masive në Republikën Socialiste Sovjetike të Bjellorusisë kundër Grupit të Armatave Qendër gjerman.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=469|2a1=Roberts|2y=2006|2pp=199–201}} Në vitin 1944, ushtritë gjermane u shtynë jashtë shteteve baltike, të cilat më pas u aneksuan sërish në Bashkimin Sovjetik.{{Sfn|Service|2004|p=492}} Ndërsa Ushtria e Kuqe rimori Kaukazin dhe Krimenë, grupe të ndryshme etnike që jetonin në rajon — kalmikët, [[çeçenët]], ingushët, karaçajt, balkarët dhe [[tatarët e Krimesë]] — u akuzuan se kishin bashkëpunuar me gjermanët. Duke u mbështetur te ideja e [[Përgjegjësia e përbashkët|përgjegjësisë kolektive]], qeveria e Stalinit shfuqizoi republikat e tyre autonome dhe, mes fundit të vitit 1943 dhe vitit 1944, i dëboi shumicën e popullsisë së tyre në Azinë Qendrore dhe Siberi.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=258|2a1=Service|2y=2004|2p=492|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=232–233}} Mbi një milion njerëz u deportuan si pasojë e kësaj politike, me shkallë të lartë vdekshmërie.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=233}} Në shkurt 1945, tre udhëheqësit u takuan në [[Konferenca e Jaltës|Konferencën e Jaltës]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=264|2a1=Service|2y=2004|2p=465|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=244}} Roosevelti dhe Churchilli pranuan kërkesën e Stalinit që Gjermania t'i paguante Bashkimit Sovjetik 20&nbsp;miliardë dollarë dëmshpërblime lufte dhe që vendit të tij t'i lejohej të aneksonte Sakhalinin dhe Ishujt Kuril në këmbim të hyrjes në luftë kundër Japonisë.{{Sfn|Service|2004|pp=465–466}} U arrit gjithashtu një marrëveshje që një qeveri e Polonisë pas luftës të ishte një koalicion që përfshinte si elemente komuniste, ashtu edhe konservatore.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=465–466|2a1=Roberts|2y=2006|2pp=241–244}} Privatisht, Stalini kërkonte të siguronte që Polonia të binte plotësisht nën influencën sovjetike.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=471|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=245}} Ushtria e Kuqe nuk dha ndihmë për luftëtarët polakë të rezistencës që luftonin gjermanët në [[:en:Warsaw Uprising|Kryengritjen e Varshavës]], pasi Stalini besonte se çdo militant polak fitimtar mund të ndërhynte në aspiratat e tij të ardhshme për të dominuar Poloninë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=471–472|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=244}} Stalini i dha rëndësi të madhe pushtimit të Berlinit përpara Aleatëve Perëndimorë, duke besuar se kjo do ta lejonte të sillte më shumë pjesë të Evropës nën kontroll afatgjatë sovjetik. Churchilli, i shqetësuar nga kjo, u përpoq pa sukses ta bindte SHBA-në që të ndiqte të njëjtin qëllim.{{Sfn|Service|2004|p=473}} === 1945: Fitorja === [[Skeda:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg|thumb|Kryeministri britanik [[Clement Attlee]], presidenti amerikan [[Harry S. Truman]] dhe Stalini në Konferencën e Potsdamit, korrik 1945]] Në prill të vitit 1945, Ushtria e Kuqe [[Beteja e Berlinit|pushtoi Berlinin]], [[Vdekja e Adolf Hitlerit|Hitleri vrau veten]], dhe Gjermania u dorëzua në maj.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=474|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=247}} Stalini kishte dashur që Hitleri të kapej i gjallë; ai e dërgoi mbetjet e tij në Moskë për të parandaluar që ato të shndërroheshin në një relikt për simpatizuesit e nazizmit.{{Sfn|Service|2004|pp=479–480}} Shumë ushtarë sovjetikë u përfshinë në plaçkitje, grabitje dhe përdhunime, si në Gjermani, ashtu edhe në disa pjesë të Evropës Lindore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=265|2a1=Service|2y=2004|2p=473|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=234}} Stalini refuzoi t'i dënonte autorët.{{Sfn|Service|2004|p=473}} Pasi Gjermania u mund, Stalini e zhvendosi vëmendjen te [[Lufta Sovjeto-Japoneze|lufta me Japoninë]], duke transferuar gjysmë milioni trupa në Lindjen e Largët.{{Sfn|Service|2004|p=474}} Aleatët e shtynin Stalinin të hynte në luftë, ndërsa ai dëshironte të përforconte pozicionin strategjik të Bashkimit Sovjetik në Azi.{{Sfnm|Glantz|1983|p=xvii}} Më 8 gusht, midis [[Bombardimet bërthamore të Hiroshimës dhe Nagasakit|bombardimeve atomike amerikane të Hiroshimës dhe Nagasakit]], ushtria sovjetike {{ill|Pushtimi sovjetik i Mançurisë|en|Soviet invasion of Manchuria|lt=pushtoi Mançurinë e okupuar nga japonezët}} dhe Korenë veriore, duke mundur Ushtrinë e Kuantungut.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=476|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=248–249}} Këto ngjarje çuan në dorëzimin e Japonisë dhe në përfundimin e luftës.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=268|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=248}} SHBA-ja e refuzoi dëshirën e Stalinit që Ushtria e Kuqe të luante një rol në {{ill|Okupimi i Japonisë|en|Occupation of Japan|lt=okupimin aleat të Japonisë}}.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=267|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=249}} Në {{ill|Konferenca e Potsdamit|en|Potsdam Conference|lt=Konferencën e Potsdamit}} në korrik–gusht 1945, Stalini përsëriti premtimet e mëparshme se do të përmbahej nga një «sovjetizim» i Evropës Lindore.{{Sfn|Roberts|2006|pp=274–275}} Stalini kërkoi dëmshpërblime nga Gjermania pa marrë parasysh minimumin bazë të furnizimit për mbijetesën e qytetarëve gjermanë, gjë që shqetësoi Harry Trumanin dhe Çërçillin, të cilët mendonin se Gjermania do të bëhej një barrë financiare për fuqitë perëndimore.{{Sfn|Wettig|2008|pp=90–91}} Stalini kërkoi gjithashtu «plaçkën e luftës», që do t'i lejonte Bashkimit Sovjetik të konfiskonte pasuri nga kombet e pushtuara pa kufizim sasior apo cilësor; në fund u shtua një klauzolë që e lejonte këtë me kufizime të veçanta.{{Sfn|Wettig|2008|pp=90–91}} Gjermania u nda në katër zona: sovjetike, amerikane, britanike dhe franceze, ndërsa Berlini, i vendosur në zonën sovjetike, u nda gjithashtu në të njëjtën mënyrë.{{Sfn|Service|2004|p=506}} == Epoka pas luftës == === 1945–1947: Rindërtimi pas luftës === Pas luftës, Stalini ishte në kulmin e karrierës së tij.{{Sfn|Service|2004|p=481}} Brenda Bashkimit Sovjetik ai konsiderohej gjerësisht si mishërimi i fitores dhe i patriotizmit,{{Sfn|Service|2004|p=484}} ndërsa ushtritë e tij kontrollonin Evropën Qendrore dhe Lindore deri te lumi Elba.{{Sfn|Service|2004|p=481}} Në qershor të vitit 1945, Stalini mori titullin Gjeneralisim{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=493|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=247}} dhe qëndroi mbi Mauzoleun e Leninit për të vëzhguar një paradë festive të udhëhequr nga Zhukovi nëpër Sheshin e Kuq.{{Sfn|Service|2004|pp=480–481}} Në një banket të organizuar për komandantët e ushtrisë, ai e përshkroi popullin rus si «kombin e shquar» dhe «forcën udhëheqëse» brenda Bashkimit Sovjetik, hera e parë që ai kishte favorizuar pa mëdyshje rusët ndaj kombësive të tjera sovjetike.{{Sfn|Service|2004|p=479}} Në vitin 1946, shteti botoi ''Veprat e mbledhura'' të Stalinit.{{Sfn|Service|2004|p=541}} Në vitin 1947 doli botimi i dytë i biografisë së tij zyrtare, e cila e lavdëronte atë në një masë më të madhe se paraardhësja.{{Sfn|Service|2004|pp=543–544}} Ai citohej çdo ditë në ''Pravda'', ndërsa fotografitë e tij vazhdonin të ishin kudo në muret e vendeve të punës dhe të shtëpive.{{Sfn|Service|2004|p=548}} [[Skeda:Bundesarchiv Bild 183-R78376, Budapest, II. Weltfestspiele, Festumzug, Komsomolzen.jpg|thumb|upright=0.8|Banderolë me Stalinin në [[Budapesti|Budapest]] në vitin 1949]] Pavarësisht popullaritetit dhe pozitës së forcuar ndërkombëtare, Stalini ishte i kujdesshëm ndaj mospajtimit të brendshëm dhe dëshirës për ndryshim te popullsia e Bashkimit Sovjetik.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=485|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=262}} Ai ishte i shqetësuar edhe për ushtritë e tij që po ktheheshin, të cilat ishin ekspozuar ndaj një game të gjerë mallrash konsumi në Gjermani, shumë prej të cilave i kishin plaçkitur dhe i kishin sjellë me vete. Në këtë ai kujtonte Revoltën Dekabriste të vitit 1825, të ushtarëve rusë që po ktheheshin nga mposhtja e Francës në [[Luftërat Napoleonike]].{{Sfn|Service|2004|p=485}} Ai u kujdes që robërit sovjetikë të luftës që ktheheshin të kalonin nëpër kampe «filtrimi» sapo mbërrinin në Bashkimin Sovjetik, ku 2.775.700 veta u morën në pyetje për të përcaktuar nëse ishin tradhtarë. Rreth gjysma u burgosën më pas në kampe pune.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=493|2a1=Roberts|2y=2006|2p=202}} Në shtetet baltike, ku kishte shumë kundërshtim ndaj sundimit sovjetik, u nisën programe dekulakizimi dhe de-klerikalizimi, që rezultuan në 142.000 deportime midis viteve 1945 dhe 1949.{{Sfn|Service|2004|p=492}} Sistemi i kampeve të punës së detyruar, Gulagu, u zgjerua më tej. Deri në janar të vitit 1953, tre përqind e popullsisë sovjetike ishte e burgosur ose në mërgim të brendshëm, me 2,8&nbsp;milionë në «vendbanime të veçanta» në zona të izoluara dhe 2,5&nbsp;milionë të tjerë në kampe, koloni ndëshkimore dhe burgje.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=268}} NKVD-së iu urdhërua të regjistronte përmasat e shkatërrimit gjatë luftës.{{Sfn|Service|2004|p=482}} U konstatua se 1.710 qytete sovjetike dhe 70.000 fshatra ishin shkatërruar.{{Sfn|Service|2004|pp=482–483}} NKVD-ja regjistroi se midis 26 dhe 27 milionë qytetarë sovjetikë ishin vrarë, me miliona të tjerë të plagosur, të kequshqyer ose jetimë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=482|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=261}} Pas luftës, disa nga bashkëpunëtorët e Stalinit sugjeruan ndryshime në politikën e qeverisë.{{Sfn|Service|2004|p=500}} Shoqëria sovjetike e pasluftës ishte më tolerante se faza e saj para luftës në disa aspekte. Stalini lejoi Kishën Ortodokse Ruse të mbante kishat që kishte hapur gjatë luftës,{{Sfn|Service|2004|p=496}} ndërsa edhe akademia dhe artet u lejuan të kishin më shumë liri.{{Sfn|Service|2004|p=497}} Duke e kuptuar nevojën për hapa drastikë për të luftuar inflacionin dhe për të nxitur rimëkëmbjen ekonomike, në dhjetor të vitit 1947 qeveria e Stalinit uli vlerën e rublës dhe shfuqizoi sistemin e racionimit të ushqimit.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=497|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=274–278}} Dënimi me vdekje u shfuqizua në vitin 1947, por u rivendos në vitin 1950.{{Sfn|Conquest|1991|p=289}} Shëndeti i Stalinit u përkeqësua,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=269|2a1=Service|2y=2004|2p=491}} dhe ai u shqetësua gjithnjë e më shumë se figura të larta mund të përpiqeshin ta rrëzonin.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=526|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=268}} Ai e zbriti në detyrë [[Vjaçeslav Molotov|Molotovin]],{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=531–532|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=272–273}} dhe favorizoi gjithnjë e më shumë Berian dhe [[Georgi Malenkov|Malenkovin]] për poste kyçe.{{Sfn|Service|2004|p=534}} Në çështjen e Leningradit, udhëheqja e qytetit u spastrua mes akuzave për tradhti; ekzekutimet e shumë prej të akuzuarve u kryen në vitin 1950.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=534–535|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=282}} Në periudhën pas luftës kishte shpesh mungesë ushqimi në qytetet sovjetike,{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=300–301}} dhe BRSS përjetoi një zi buke të madhe nga viti 1946 deri në vitin 1947.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=498|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=261}} E shkaktuar nga një thatësirë dhe prodhimi i dobët bujqësor që pasoi në vitin 1946, ajo u përkeqësua nga politika e qeverisë ndaj sigurimit të ushqimit, përfshirë vendimin e shtetit për të grumbulluar rezerva dhe për të eksportuar ushqim në vend që t'i shpërndante në zonat e goditura nga zia e bukës.{{Sfn|Ellman|2000|pp=611, 618–620}} Vlerësimet tregojnë se midis një milion dhe 1,5&nbsp;milionë njerëz vdiqën nga kequshqyerja ose sëmundjet si pasojë e saj.{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2000|1p=622|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=261}} Ndërkohë që prodhimi bujqësor stagnonte, Stalini u përqendrua në një seri projektesh të mëdha infrastrukturore, përfshirë ndërtimin e centraleve hidroelektrike, kanaleve dhe linjave hekurudhore që shtriheshin drejt veriut polar.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=299}} Shumë prej tyre u ndërtuan përmes punës së të burgosurve.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=299}} === 1947–1950: Politika e Luftës së Ftohtë === [[Skeda:Mao, Bulganin, Stalin, Ulbricht Tsedenbal.jpeg|thumb|right|225px|Stalini në festimin e ditëlindjes së tij të 71-të, së bashku me (nga e majta në të djathtë) [[Mao Ce Duni|Mao Zedongun]], Nikolai Bulganinin, [[Walter Ulbricht]] dhe Jumdzhagiin Cedenbal, në Moskë, dhjetor 1949]] Pas luftës, Perandoria Britanike pësoi rënie, duke i lënë SHBA-në dhe BRSS-në si fuqitë dominuese botërore.{{Sfn|Service|2004|pp=502–503}} Tensionet mes ish-aleatëve u ashpërsuan,{{Sfn|Service|2004|p=484}} duke sjellë [[Lufta e Ftohtë|Luftën e Ftohtë]].{{Sfn|Service|2004|p=503}} Edhe pse Stalini publikisht i përshkroi qeveritë britanike dhe amerikane si agresive, ai mendonte se një luftë me to ishte e pamundur të ndodhte së shpejti, duke besuar se ishte e mundshme një paqe disadekadëshe.{{Sfn|Service|2004|p=487}} Megjithatë, fshehurazi i intensifikoi kërkimet sovjetike në fushën e armëve bërthamore, me synimin e krijimit të një bombe atomike.{{Sfn|Service|2004|p=481}} Megjithatë, Stalini e parashikoi padëshirueshmërinë e një konflikti bërthamor, duke deklaruar se «armët atomike vështirë se mund të përdoren pa shkaktuar fundin e botës».{{Sfn|Gaddis|2005|p=57}} Ai personalisht tregoi interes të madh për zhvillimin e kësaj arme.{{Sfn|Service|2004|p=508}} Në gusht 1949, bomba u testua me sukses në shkretëtirat jashtë Semipalatinskut në Kazakistan.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=508|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=293}} Stalini nisi gjithashtu një rritje të re ushtarake; ushtria sovjetike u zgjerua nga 2,9&nbsp;milionë ushtarë, sa ishte në vitin 1949, në 5,8&nbsp;milionë deri në vitin 1953.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=297}} SHBA-ja filloi t'i imponojë interesat e saj në çdo [[Kontinentet|kontinent]], duke marrë baza të forcave ajrore në Afrikë dhe Azi dhe duke siguruar që regjime pro-amerikane të vinin në pushtet në të gjithë Amerikën Latine.{{Sfn|Service|2004|p=502}} Në qershor 1947 ajo nisi [[Plani Marshall|Planin Marshall]], me të cilin kërkonte të minonte [[Hegjemonia|hegjemoninë]] sovjetike në të gjithë Evropën Lindore. SHBA-ja u ofroi vendeve ndihmë financiare me kusht që ato t'i hapnin tregjet e tyre për tregtinë, duke e ditur se sovjetikët nuk do të pranonin kurrë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=504|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=267}} Aleatët kërkuan që Stalini të tërhiqte Ushtrinë e Kuqe nga Irani verior. Ai fillimisht refuzoi, duke shkaktuar një {{ill|krizë ndërkombëtare në vitin 1946|en|Iran crisis of 1946}}, por pas një viti u zbut.{{Sfn|Service|2004|p=504}} Stalini u përpoq gjithashtu ta maksimizonte ndikimin sovjetik në skenën botërore, duke kërkuar pa sukses që Libia, e çliruar së fundmi nga pushtimi italian, të bëhej protektorat sovjetik.<ref name="SergeiMazovTheSovietUnionTheItalianColoniesColdWarHistory2006">{{Cite journal |last=Mazov |first=Sergei |date=9 August 2006 |title=The USSR and the Former Italian Colonies, 1945–50 |url=https://www.researchgate.net/publication/248952254 |journal=Cold War History |volume=3 |issue=3 |pages=49–78 |doi=10.1080/14682740312331391618 |s2cid=153413935 |access-date=19 March 2023 | issn=1468-2745 |language=en}}</ref>{{Sfn|Service|2004|p=494}} Ai e dërgoi Molotovin si përfaqësues të tij në San Françisko për të marrë pjesë në negociatat për formimin e Kombeve të Bashkuara, duke këmbëngulur që sovjetikët të kishin një vend në Këshillin e Sigurimit.{{Sfn|Service|2004|p=503}} Në prill 1949, fuqitë perëndimore themeluan Organizatën e Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO), një aleancë ushtarake antisovjetike e udhëhequr nga SHBA-ja.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=507|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=281}} Në Perëndim, Stalini përshkruhej gjithnjë e më shumë si «diktatori më i keq gjallë» dhe krahasohej me Hitlerin.{{Sfn|Service|2004|p=551}} Në vitin 1948, Stalini redaktoi dhe rishkroi pjesë të veprës ''{{ill|Falsifikuesit e historisë|en|Falsifiers of History}}'', e botuar si seri artikujsh në ''Pravda'' në shkurt 1948 dhe më pas në formë libri. E shkruar në përgjigje të zbulimeve publike për aleancën sovjetike me Gjermaninë në vitin 1939, ajo përqendrohej në fajësimin e fuqive perëndimore për luftën.{{Sfn|Roberts|2002|pp=96–98}} Ai pretendoi gjithashtu në mënyrë të gabuar se përparimi fillestar gjerman në fazën e hershme të luftës, gjatë Operacionit Barbarossa, nuk ishte rezultat i dobësisë ushtarake sovjetike, por i një tërheqjeje strategjike të qëllimshme sovjetike.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=264}} Në vitin 1949 u zhvilluan festime për të shënuar ditëlindjen e 70-të të Stalinit (megjithëse në fakt ai po mbushte 71 vjeç në atë kohë), ku Stalini mori pjesë në një ngjarje në Teatrin Bolshoi së bashku me udhëheqës marksistë–leninistë nga e gjithë Evropa dhe Azia.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=296|2a1=Service|2y=2004|2pp=548–549|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=290}} ==== Blloku Lindor ==== [[Skeda:EasternBloc BasicMembersOnly.svg|thumb|{{ill|Blloku Lindor|en|Eastern Bloc}} gjatë Luftës së Ftohtë]] Pas luftës, Stalini kërkoi të ruante dominimin sovjetik në të gjithë Evropën Lindore, ndërkohë që zgjeronte ndikimin e saj në Azi.{{Sfn|Service|2004|p=492}} Duke qenë i kujdesshëm ndaj reagimeve të Aleatëve Perëndimorë, Stalini shmangu instalimin e menjëhershëm të qeverive komuniste në Evropën Lindore, duke siguruar fillimisht që marksistë-leninistët të vendoseshin në ministri koalicioni.{{Sfn|Service|2004|p=494}} Në kontrast me qasjen e tij ndaj shteteve baltike, ai e hodhi poshtë propozimin për bashkimin e shteteve të reja komuniste me Bashkimin Sovjetik, duke i njohur ato më mirë si shtete kombëtare të pavarura.{{Sfn|Service|2004|p=517}} Ai u përball me problemin se në Evropën Lindore kishin mbetur pak marksistë, pasi shumica kishin qenë vrarë nga nazistët.{{Sfn|Service|2004|p=483}} Ai kërkoi që dëmshpërblimet e luftës t'i paguheshin nga Gjermania dhe aleatët e saj të Boshtit: Hungaria, Rumania dhe [[Republika Sllovake (1939–1945)|Republika Sllovake]].{{Sfn|Service|2004|p=484}} I vetëdijshëm se vendet e Evropës Lindore ishin shtyrë drejt socializmit përmes pushtimit dhe jo përmes revolucionit, Stalini i quajti ato «demokraci popullore» në vend të «diktaturave të proletariatit».{{Sfn|Service|2004|p=518}} Churchill vuri re se një «[[Perdja e Hekurt|Perde e Hekurt]]» ishte tërhequr nëpër Evropë, duke ndarë lindjen nga perëndimi.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=279|2a1=Service|2y=2004|2p=503}} Në shtator 1947, një takim i liderëve komunistë të Evropës Lindore themeloi [[Informbyroja|Informbyronë]] për të koordinuar partitë komuniste në të gjithë Evropën Lindore, si dhe në Francë e Itali.{{Sfnm |1a1=Conquest |1y=1991 |1p=286 |2a1=Service |2y=2004 |2p=506 |3a1=Khlevniuk |3y=2015 |3p=267}} Stalini nuk e ndoqi vetë takimin, duke dërguar në vend të tij [[Andrei Zhdanov]].{{Sfn|Service|2004|p=506}} Disa komunistë të Evropës Lindore e vizituan gjithashtu Stalinin në Moskë.{{Sfn|Service|2004|p=511}} Atje ai ofroi këshilla për idetë e tyre; për shembull, ai paralajmëroi kundër idesë jugosllave për një [[Federata Ballkanike|Federatë Ballkanike]] që do të përfshinte Bullgarinë dhe Shqipërinë.{{Sfn|Service|2004|p=511}} Stalini kishte një marrëdhënie veçanërisht të tensionuar me liderin jugosllav [[Josip Broz Tito]] për shkak të thirrjeve të vazhdueshme të këtij të fundit për një federatë ballkanike dhe për ndihmë sovjetike për forcat komuniste në [[Lufta Civile Greke|Luftën Civile Greke]] që po zhvillohej.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=286–287|2a1=Service|2y=2004|2p=515}} Në mars 1948, Stalini nisi një fushatë kundër Titos, duke i akuzuar komunistët jugosllavë për aventurizëm dhe për devijim nga doktrina marksiste–leniniste.{{Sfn|Service|2004|p=515}} Në konferencën e dytë të Informbyrosë, e mbajtur në Bukuresht në qershor 1948, liderët komunistë të Evropës Lindore e denoncuan të gjithë qeverinë e Titos, duke e akuzuar si fashiste dhe agjente të kapitalizmit perëndimor.{{Sfn|Service|2004|p=516}} Stalini urdhëroi disa tentativa vrasjeje ndaj Titos dhe madje shqyrtoi një pushtim të vetë Jugosllavisë.{{Sfn|Conquest|1991|p=287}} Stalini propozoi krijimin e një shteti gjerman të unifikuar, por të çmilitarizuar, duke shpresuar se ai do të binte nën ndikimin sovjetik ose do të mbetej neutral.{{Sfn|Service|2004|p=507}} Kur SHBA-ja dhe Britania e Madhe u kundërshtuan, Stalini kërkoi t'i detyronte duke [[Bllokada e Berlinit|bllokuar Berlinin]] në qershor 1948.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=280|2a1=Service|2y=2004|2p=507|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=281}} Ai llogariti se fuqitë perëndimore nuk do të rrezikonin luftë, por ato furnizuan Berlinin Perëndimor përmes ajrit deri në maj 1949, kur Stalini u tërhoq dhe e përfundoi bllokadën.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=507|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=281}} Në shtator 1949, fuqitë perëndimore i shndërruan zonat e tyre në një Republikë Federale të Gjermanisë të pavarur; në përgjigje, sovjetikët formuan të tyren në Republikën Demokratike Gjermane në tetor.{{Sfn|Service|2004|p=507}} Në përputhje me marrëveshjet e mëparshme, fuqitë perëndimore prisnin që Polonia të bëhej shtet i pavarur me zgjedhje demokratike të lira.{{Sfn|Service|2004|p=476}} Në Poloni, sovjetikët bashkuan partitë e ndryshme socialiste në {{ill|Partia e Bashkuar e Punëtorëve Polakë|en|Polish United Workers' Party}} (PZPR), dhe u përdor manipulimi i votave për të siguruar që PZPR-ja të merrte pushtetin.{{Sfn|Service|2004|p=515}} Zgjedhjet hungareze të vitit 1947 u manipuluan gjithashtu nga Stalini, me {{ill|Partia Hungareze e Popullit Punonjës|en|Hungarian Working People's Party}} që mori kontrollin.{{Sfn|Service|2004|p=515}} Në Çekosllovaki, ku komunistët kishin një nivel mbështetjeje popullore, ata u zgjodhën partia më e madhe në vitin 1946.{{Sfn|Service|2004|pp=512, 513}} Monarkia u shfuqizua në Bullgari dhe Rumani.{{Sfn|Service|2004|p=513}} Në të gjithë Evropën Lindore u imponua modeli sovjetik, me shfuqizimin e pluralizmit politik, kolektivizimin e bujqësisë dhe investimet në industrinë e rëndë.{{Sfn|Service|2004|p=516}} Qëllimi ishte krijimi i {{ill|Autarkia|en|Autarky|lt=autarkisë}} ekonomike brenda Bllokut Lindor.{{Sfn|Service|2004|p=516}} ==== Azia ==== [[Skeda:Ji8, 3-1, Sino-Soviet Friendship, 1950.jpg|thumb|right|Pulla kineze e vitit 1950 që paraqet Stalinin dhe Maon duke shtrënguar duart, për të përkujtuar nënshkrimin e {{ill|Traktatit të ri sovjeto-kinez|en|Sino-Soviet Treaty of Friendship, Alliance and Mutual Assistance}}]] Në tetor të vitit 1949, kryetari i Partisë Komuniste Kineze, [[Mao Ce Duni]], mori pushtetin në Kinë dhe shpalli Republikën Popullore të Kinës.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=301|2a1=Service|2y=2004|2p=509|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=286}} Qeveritë marksiste tani kontrollonin një të tretën e tokës së botës.{{Sfn|Service|2004|p=509}} Privatisht, Stalini zbuloi se i kishte nënvlerësuar komunistët kinezë dhe aftësinë e tyre për të fituar luftën civile, duke i nxitur ata në vend të kësaj të bënin një paqe tjetër me Kuomintangun.{{Sfn|Service|2004|p=553}} Në dhjetor të vitit 1949, Mao vizitoi Stalinin. Fillimisht, Stalini refuzoi ta shfuqizonte {{ill|Traktatin sovjeto-kinez të miqësisë dhe aleancës të vitit 1945|en|Sino-Soviet Treaty of Friendship and Alliance}}, i cili ia dilte dukshëm në favor të Bashkimit Sovjetik në dëm të Kinës, megjithëse në janar të vitit 1950 ai u zbut dhe pranoi të nënshkruante një traktat të ri.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=509|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=287–291}} Stalini ishte i shqetësuar se Mao mund të ndiqte shembullin e Titos duke ndjekur një kurs të pavarur nga ndikimi sovjetik, dhe e bëri të ditur se, nëse do të ishte i pakënaqur, do ta tërhiqte ndihmën; kinezët e kishin shumë nevojë për atë ndihmë pas dekadash lufte civile.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=552|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=287}} Në fund të Luftës së Dytë Botërore, Bashkimi Sovjetik dhe SHBA-ja e ndanë Gadishullin Korean, më parë posedim kolonial japonez, përgjatë {{ill|paralelit të 38-të|en|Division of Korea|lt=paralelit të 38-të}}, duke vendosur një qeveri komuniste në veri dhe një qeveri pro-perëndimore dhe antikomuniste në jug.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=552|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=294}} Udhëheqësi verikorean [[Kim Ir Seni]] e vizitoi Stalinin në mars të vitit 1949 dhe përsëri në mars të vitit 1950; ai donte të pushtonte jugun, dhe megjithëse Stalini fillimisht ishte i vonuar ta mbështeste, përfundimisht pranoi deri në maj të vitit 1950.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=302|2a1=Service|2y=2004|2p=553|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=294–295}} Ushtria e Koresë së Veriut e nisi [[Lufta Koreane|Luftën Koreane]] duke pushtuar Korenë e Jugut në qershor të vitit 1950, duke shënuar përparime të shpejta dhe duke marrë [[Seuli]]n.{{Sfn|Service|2004|p=554}} Si Stalini, ashtu edhe Mao besonin se do të pasonte një fitore e shpejtë.{{Sfn|Service|2004|p=554}} SHBA-ja iu drejtua Këshillit të Sigurimit të OKB-së — të cilin sovjetikët e bojkotonin për shkak të refuzimit të tij për të njohur qeverinë e Maos — dhe siguroi mbështetje ushtarake ndërkombëtare për jugkoreanët. Forcat e udhëhequra nga SHBA-ja i shtynë verikoreanët mbrapa.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=554|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=295–296}} Stalini donte të shmangte një konflikt të drejtpërdrejtë sovjetik me SHBA-në, dhe i bindi kinezët të hynin në luftë për të ndihmuar Veriun në tetor të vitit 1950.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=555–556|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=296}} Bashkimi Sovjetik ishte një nga vendet e para që i dha njohje diplomatike shtetit të sapokrijuar të Izraelit në vitin 1948, me shpresën për të siguruar një aleat në Lindjen e Mesme.{{Sfn|Yegorov, 15 December 2017}} Kur ambasadorja izraelite {{ill|Golda Meir|en|Golda Meir}} mbërriti në BRSS, Stalini u zemërua nga turmat hebreje që u mblodhën për ta përshëndetur.{{Sfn|Conquest|1991|p=291}} Ai u zemërua më tej nga {{ill|aleanca në rritje e Izraelit me SHBA-në|en|Israel–United States relations}}.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=285}} Pasi Stalini u ndesh me Izraelin, ai nisi një fushatë antihebreje brenda Bashkimit Sovjetik dhe Bllokut Lindor.{{Sfn|Service|2004|p=518}} Në nëntor të vitit 1948, ai shfuqizoi Komitetin Antifashist Hebre,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=291|2a1=Service|2y=2004|2p=577|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=284}} dhe u zhvilluan gjyqe show për disa nga anëtarët e tij.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=567|2a1=Brackman|2y=2001|2pp=384–385}} Shtypi sovjetik u angazhua në sulme therëse ndaj [[sionizmi]]t, kulturës hebreje dhe "kozmopolitizmit pa rrënjë",{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=291|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=308–309}} ndërsa në gjithë shoqërinë sovjetike shprehej një nivel në rritje i antisemitizmit.{{Sfn|Service|2004|pp=576–577}} {{ill|Toleranca në rritje e Stalinit ndaj antisemitizmit|en|Joseph Stalin and antisemitism}} mund të ketë buruar nga nacionalizmi i tij rus në rritje ose nga njohja se antisemitizmi ishte provuar si një mjet i dobishëm për Hitlerin;{{Sfn|Conquest|1991|p=290}} ai mund ta ketë parë gjithnjë e më shumë popullin hebre si një komb "kundërrevolucionar".{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=286}} Qarkullonin thashetheme se Stalini po planifikonte t'i deportonte të gjithë hebrenjtë sovjetikë në Rajonin Autonom Hebre në Birobixhan të Siberisë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=577|2a1=Overy|2y=2004|2p=565|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=309}} === 1950–1953: Vitet e fundit === [[Skeda:Vrachi-timashuk.png|thumb|upright|Dekret i datës 20 janar 1953 që i jep Lidia Timashukut [[Urdhri i Leninit|Urdhrin e Leninit]] për "demaskimin e mjekëve vrasës". U shfuqizua pas vdekjes së Stalinit më vonë po atë vit.]] Gjatë tre viteve të fundit të jetës, Stalini ishte në gjendje të dobët shëndetësore.{{Sfn|Service|2004|p=571}} Ai merrte pushime gjithnjë e më të gjata; në verën e vitit 1950 dhe përsëri në vitin 1951 kaloi pothuajse pesë muaj pushim në dacën e tij në Abkhazi.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=572|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=195}} Megjithatë, Stalini nuk u besonte mjekëve të tij; në janar të vitit 1952 ai burgosi njërin prej tyre pasi ai kishte sugjeruar që Stalini të tërhiqej për të përmirësuar shëndetin.{{Sfn|Service|2004|p=571}} Në shtator të vitit 1952, disa mjekë të Kremlinit u arrestuan për komplot të supozuar për të vrarë politikanë të lartë, në atë që u bë i njohur si {{ill|komploti i mjekëve|en|Doctors' plot}}; shumica e të akuzuarve ishin hebrenj.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=309|2a1=Etinger|2y=1995|2p=104|3a1=Service|3y=2004|3p=576|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=307}} Stalini urdhëroi që mjekët të torturoheshin për të siguruar rrëfime.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=309|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=307–308}} Në nëntor u zhvillua {{ill|gjyqi i Slánskýt|en|Slánský trial}} në Çekosllovaki, në të cilin 13 figura të larta të Partisë Komuniste, 11 prej tyre hebrenj, u akuzuan dhe u dënuan si pjesë e një komploti të gjerë sionisto-amerikan për të përmbysur Bllokun Lindor.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=308|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=307}} Po atë muaj, në Ukrainë u zhvillua një gjyq shumë i publikuar kundër sabotatorëve industrialë hebrenj të akuzuar.{{Sfn|Conquest|1991|p=308}} Në vitin 1951, Stalini nisi {{ill|aferën megreliane|en|Mingrelian affair}}, një spastrim i Partisë Komuniste Gjeorgjiane që rezultoi me mbi 11.000 deportime.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=304–305}} Nga viti 1946 deri në vdekjen e tij, Stalini mbajti vetëm tri fjalime publike, dy prej të cilave zgjatën vetëm disa minuta.{{Sfn|Service|2004|p=560}} Edhe sasia e materialit të shkruar që prodhoi ra.{{Sfn|Service|2004|p=560}} Në vitin 1950, Stalini botoi artikullin "{{ill|Marksizmi dhe problemet e gjuhësisë|en|Marxism and Problems of Linguistics}}", i cili pasqyronte interesin e tij për çështjet e kombësisë ruse.{{Sfn|Service|2004|pp=564–565}} Në vitin 1952 u botua libri i fundit i Stalinit, ''{{ill|Problemet ekonomike të socializmit në BRSS|en|Economic Problems of Socialism in the USSR}}''. Ai synonte të jepte një udhërrëfyes për drejtimin e vendit pas vdekjes së tij.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=307|2a1=Service|2y=2004|2pp=566–567}} Në tetor të vitit 1952 mbajti një fjalim një orë e gjysmë në plenumin e Komitetit Qendror.{{Sfn|Service|2004|p=578}} Aty ai theksoi cilësitë që i konsideronte të domosdoshme për udhëheqjen dhe nxori në pah dobësitë e pasardhësve të mundshëm, veçanërisht të Molotovit dhe Mikojanit.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=579|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=306}} Në vitin 1952 ai eliminoi Byronë Politike dhe e zëvendësoi me një version më të madh që e emëroi Presidium.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=306}} ==== Vdekja, funerali dhe pasojat ==== {{Kryesor|Vdekja dhe funerali shtetëror i Josif Stalinit}} [[Skeda:Stalin's funeral procession entering Manezhnaya Square from Okhotny Ryad.jpg|thumb|Procesioni i funeralit të Stalinit në Okhotny Ryad]] Në pasditen e vonë të 1 marsit 1953, stafi i Stalinit e gjeti gjysmë të vetëdijshëm në dyshemenë e dhomës së gjumit në vilën e tij në Kuncevo.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=311|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=571–572|3a1=Service|3y=2004|3pp=582–584|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=142, 191}} Ai u zhvendos mbi një divan dhe qëndroi aty për tri ditë,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=311–312|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=572|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=142}} gjatë të cilave u ushqye me dorë me lugë dhe iu dhanë medikamente e injeksione të ndryshme.{{Sfn|Conquest|1991|p=312}} Gjendja e Stalinit vazhdoi të keqësohej dhe ai vdiq më 5 mars.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=313|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=574|3a1=Service|3y=2004|3p=586|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=313}} Autopsia zbuloi se kishte vdekur nga një {{ill|hemorragji cerebrale|en|Intracerebral hemorrhage}} dhe se arteriet e tij cerebrale ishin dëmtuar rëndë nga [[Ateroskleroza|aterosklerozi]].{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=189}} Vdekja e Stalinit u njoftua më 6 mars;{{Sfn|Service|2004|p=588}} trupi i tij u balsamos{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=588|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=314}} dhe më pas u ekspozua në Shtëpinë e Sindikatave në Moskë për tri ditë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=317}} Turmat që vinin për të parë trupin ishin aq të mëdha dhe të çorganizuara sa shumë njerëz u vranë në një shtypje turmash.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=588|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=317}} Në funeralin e 9 marsit, ku morën pjesë qindra mijëra vetë, Stalini u prehë në {{ill|Mauzoleun e Leninit|en|Lenin's Mausoleum}} në Sheshin e Kuq.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=576|2a1=Service|2y=2004|2p=589|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=318}} Stalini nuk la pas as pasardhës të caktuar, as një kornizë brenda së cilës mund të bëhej një transferim paqësor i pushtetit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=310}} Komiteti Qendror u mblodh në ditën e vdekjes së tij, pas së cilës Malenkovi, Beria dhe Hrushçovi dolën si figurat dominuese të partisë.{{Sfn|Service|2004|pp=586–587}} Sistemi i {{ill|udhëheqjes kolektive|en|Collective leadership in the Soviet Union}} u rivendos dhe u prezantuan masa për të parandaluar që asnjë anëtar të arrinte dominim autokratik.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=312}} Udhëheqja kolektive përfshinte [[Georgi Malenkov]]in, [[Lavrentij Beria]]n, [[Vjaçeslav Molotov]]in, Kliment Voroshilovin, [[Nikita Hrushçov]]in, Nikolai Bulganinin, Lazar Kaganoviçin dhe Anastas Mikoyanin.{{Sfn|Ra'anan|2006|p=20}} Reformat në sistemin sovjetik u zbatuan menjëherë.{{Sfn|Service|2004|p=591}} Reforma ekonomike uli projektet masive të ndërtimit, vuri theksin e ri te ndërtimi i banesave dhe uli nivelet e taksimit mbi fshatarësinë për të stimuluar prodhimin.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=315}} Udhëheqësit e rinj kërkuan afrim me Jugosllavinë dhe një marrëdhënie më pak armiqësore me SHBA-në,{{Sfn|Service|2004|p=593}} dhe ndoqën një përfundim të negociuar të Luftës së Koresë në korrik 1953.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=316}}<ref name="cohen13">{{Cite book |last=Cohen |first=Warren I. |title=The New Cambridge History of American Foreign Relations |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-139-03251-3 |volume=4: Challenges to American Primacy, 1945 to the Present |pages=58–78 |chapter=The Korean War and Its Consequences |doi=10.1017/CHO9781139032513.006 |language=en}}</ref> Mjekët e burgosur u liruan dhe spastrimet antisemite pushuan.{{Sfnm|1a1=Etinger|1y=1995|1pp=120–121|2a1=Conquest|2y=1991|2p=314|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=314}} U shpall një {{ill|amnisti masive|en|Amnesty of 1953}} për disa të dënuar, që uli përgjysmë popullsinë e të burgosurve të vendit, dhe sistemet e sigurisë shtetërore dhe të Gulagut u reformuan.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=315}} == Ideologjia dhe besimet politike == {{Kryesor|Stalinizmi}} {{Shiko gjithashtu|Marksizëm–Leninizmi}} [[Skeda:Bundesarchiv Bild 183-18684-0002, Dresden, Tod Stalin, Parade KVP.jpg|thumb|upright=0.8|left|Parada e zisë për nder të Stalinit në [[Dresden]], [[Gjermania Lindore]], 1953]] Stalini pohonte se e kishte përqafuar marksizmin në moshën 15-vjeçare,{{Sfn|Rieber|2005|p=32}} dhe ai shërbeu si filozofia udhëzuese gjatë gjithë jetës së tij të rritur;{{Sfn|Service|2004|p=9}} sipas Kotkinit, Stalini kishte «bindje të zjarrta marksiste»,{{Sfn|Kotkin|2014|p=xi}} ndërsa [[Simon Sebag Montefiore]] sugjeroi se marksizmi kishte për Stalinin një vlerë «gati fetare».{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=336}} Erik van Ree argumenton se Stalini nuk e shihte marksizmin si një fe në kuptimin e fjalës, por besonte se ishte e nevojshme që masat ta përjetonin si të tillë, duke e quajtur «feja e një klase». Stalini besonte se masat kishin nevojë për një objekt devotshmërie fetare dhe kishin «psikologjinë e tufës», e për këtë arsye u duhej një «dash prijës», një «car» atëror, «një person që mund ta adhurojnë dhe në emër të të cilit mund të jetojnë e të punojnë».<ref>{{cite journal|author1=Van Ree, E.|year=2016|title=Stalinist Ritual and Belief System: Reflections on 'Political Religion.'|journal=Politics, Religion & Ideology|volume=17|issue=2–3|pages=143–161|doi=10.1080/21567689.2016.1187600|hdl=11245.1/af33019e-7c33-47af-a133-dc2a9e015a8c|hdl-access=free|language=en}}</ref> Megjithëse nuk u bë kurrë [[Nacionalizmi gjeorgjian|nacionalist gjeorgjian]],{{Sfn|Rieber|2005|p=43}} gjatë jetës së tij të hershme elemente të mendimit nacionalist gjeorgjian u përzien me marksizmin në botëkuptimin e tij.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=67}} Stalini besonte në nevojën për ta përshtatur marksizmin me rrethanat që ndryshonin; në vitin 1917 ai deklaroi se «ekziston marksizmi dogmatik dhe ekziston marksizmi krijues. Unë qëndroj në pozicionet e këtij të fundit».{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=136|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=205|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=47}} Sipas studiuesit Robert Service, «risitë e pakta të Stalinit në ideologji ishin zhvillime të papërpunuara dhe të dyshimta të marksizmit».{{Sfn|Service|2004|p=9}} Stalini besonte në një «luftë klasash» të pashmangshme midis proletariatit botëror dhe [[Borgjezia|borgjezisë]]{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=93|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=7}} në të cilën klasat punëtore do të dilnin fitimtare dhe do të vendosnin [[Diktatura e proletariatit|diktaturën e proletariatit]],{{Sfn|Service|2004|p=93}} duke e konsideruar Bashkimin Sovjetik si shembull të një shteti të tillë.{{Sfn|Sandle|1999|p=216}} Ai besonte gjithashtu se ky shtet proletar do të duhej të ndërmerrte masa shtypëse kundër «armiqve» të huaj dhe të brendshëm, për të siguruar shtypjen e plotë të klasave pronare,{{Sfn|Service|2004|pp=93–94}} dhe kështu lufta e klasave do të ashpërsohej me përparimin e socializmit.{{Sfnm|1a1=Sandle|1y=1999|1p=214|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=8}} Si mjet propagandistik, përbuzja e «armiqve» shpjegonte të gjitha rezultatet e pamjaftueshme ekonomike e politike, vështirësitë që duronte popullsia dhe dështimet ushtarake.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=8}} Stalini i përmbahej variantit [[lenini]]st të marksizmit.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=86|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=10, 699}} Në librin e tij ''Parimet e leninizmit'' (''Foundations of Leninism'') ai pohoi se «leninizmi është marksizmi i epokës së imperializmit dhe të revolucionit proletar».{{Sfn|Kotkin|2014|p=545}} Ai pohonte se ishte një leninist besnik,{{Sfn|Service|2004|p=92}} megjithëse ishte — sipas Service — «jo një leninist që binde verbërisht».{{Sfn|Service|2004|p=94}} Stalini e respektonte Leninin, por jo pa kritikë,{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=211}} dhe flisste hapur kur besonte se Lenini kishte gabuar.{{Sfn|Service|2004|p=94}} Gjatë periudhës së veprimtarisë së tij revolucionare, Stalini i konsideronte disa nga pikëpamjet dhe veprimet e Leninit si veprimtari vetëpërkëdhelëse të një emigranti të llastuar, duke i çmuar kundërproduktive për ata aktivistë bolshevikë që ishin të vendosur brenda vetë Perandorisë Ruse.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=95|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=211}} Pas [[Revolucioni i tetorit|Revolucionit të Tetorit]], ata vazhduan të kishin dallime mendimesh,{{Sfn|Service|2004|pp=179–180}} megjithëse Kotkin sugjeroi se miqësia e Stalinit me Leninin ishte «marrëdhënia më e rëndësishme në jetën e Stalinit».{{Sfn|Kotkin|2014|p=531}} Stalini i shihte kombet si entitete të kushtëzuara, të formuara nga kapitalizmi dhe që mund të bashkoheshin me të tjerët.{{Sfn|Service|2004|p=98}} Në fund, ai besonte se të gjitha kombet do të shkriheshin në një bashkësi të vetme globale,{{Sfn|Service|2004|p=98}} dhe i konsideronte të gjitha kombet në thelb të barabarta.{{Sfn|Overy|2004|p=552}} Në veprën e tij ai deklaroi se «e drejta e shkëputjes» duhej t'u ofrohej pakicave etnike të Perandorisë Ruse, por që ato nuk duhej të inkurajoheshin ta zgjidhnin atë mundësi.{{Sfn|Service|2004|p=99}} Ai ishte i mendimit se, nëse bëheshin plotësisht autonome, ato do të përfundonin të kontrolloheshin nga elementët më reaksionarë të komunitetit të tyre.{{Sfn|Service|2004|p=99}} Shtytja e Stalinit për zgjerim sovjetik drejt perëndimit në Evropën Lindore solli akuza për {{ill|imperializëm rus|en|Russian imperialism|lt=imperializëm rus}}.{{Sfn|Service|2004|p=5}} == Jeta personale dhe karakteristikat == Gjeorgjian nga etnia,{{Sfn|Conquest|1991|p=1}} Stalini u rrit duke folur gjuhën gjeorgjiane,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=1|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=97}} dhe nuk filloi të mësonte rusisht deri në moshën tetë ose nëntë vjeç.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=97}} Është argumentuar se prejardhja e tij ishte gjenetikisht osetiane, por ai nuk e pranoi asnjëherë një identitet osetian.{{Sfn|Foltz|2021|pp=94–97}} Ai mbeti krenar për identitetin e tij gjeorgjian{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=66–67}} dhe gjatë gjithë jetës ruajti një theks të fortë gjeorgjian kur fliste rusisht.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=1|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=2|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=42|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=97}}{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=579}} Disa kolegë e përshkruanin si «aziatik», dhe thuhet se ai kishte thënë: «Unë nuk jam evropian, por aziatik, një gjeorgjian i rusifikuar».{{Sfn|Rieber|2005|p=18}} [[Skeda:Lavrenti Beria Stalins family.jpg|thumb|[[Lavrentiy Beria]] me vajzën e Stalinit, Svetlanën, në prehër, ndërsa Stalini dhe Nestor Lakoba shihen në sfond, 1931]] I përshkruar si njeri me zë të ulët{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=183|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Kotkin|3y=2017|3p=5}} dhe orator i dobët,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=149|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=49|3a1=Service|3y=2004|3p=334|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=52}} stili i Stalinit ishte «i thjeshtë dhe i qartë, pa fluturime fantazie, fraza tërheqëse apo teatralitet skenik».{{Sfn|Volkogonov|1991|pp=xx–xxi}} Ai rrallë fliste përpara audiencave të mëdha dhe e parapëlqente shprehjen me shkrim.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=329}} Në moshë madhore, Stalini ishte {{convert|5|ft|7|in|m|abbr=in|order=flip}} i lartë.{{sfn|Kotkin|2017|p=40}}{{sfn|Volkogonov|1991|p=65}} Fytyra e tij me mustaqe ishte e shënuar me njolla nga [[Lia]] gjatë fëmijërisë; kjo retushohej në fotografitë e publikuara.{{Sfn|Kotkin|2017|p=4}} Krahu i tij i majtë ishte lënduar në fëmijëri, duke e lënë më të shkurtër se i djathti dhe me fleksibilitet të kufizuar.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=25|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=13–14}} Stalini ishte duhanpirës gjatë gjithë jetës, që pinte si llullë ashtu edhe cigare.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=282|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=146 |3a1=Service|3y=2004|3pp=435, 438, 574|4a1=Kotkin|4y=2017|4p=1}} Publikisht, ai jetonte relativisht thjesht, me veshje dhe mobilje të thjeshta e jo të kushtueshme.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=311 |2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=102|3a1=Sebag Montefiore|3y=2003|3pp=36–37|4a1=Service|4y=2004|4pp=497–498}} Si udhëheqës, Stalini rrallë e linte Moskën, përveç për pushime;{{Sfn|Service|2004|p=331}} ai nuk i pëlqente udhëtimet{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=102, 227}} dhe refuzonte të udhëtonte me aeroplan.{{Sfnm|1a1=Khlevniuk|1y=2015|1p=195|2a1=Kotkin|2y=2017|2p=3}} Në vitin 1934, shtëpia e tij verore në Kuntsevo (Kuntsevo Dacha) u ndërtua {{Convert|9|km|mi|abbr=on}} larg Kremlinit dhe u bë rezidenca e tij kryesore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=215|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=103|3a1=Service|3y=2004|3p=295}} Ai pushonte në jug të BRSS çdo vit nga viti 1925 deri në 1936 dhe nga 1945 deri në 1951,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=191}} shpesh në Abhazi, duke qenë mik i udhëheqësit të saj, Nestor Lakobas.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1pp=66–67|2a1=Service|2y=2004|2p=296}} === Personaliteti === [[Skeda:Joseph Stalin in 1937 with his pipe smoking.jpg|thumb|left|upright=0.8|Stalini në vitin 1937]] [[Ljev Trocki|Trocki]] dhe disa figura të tjera sovjetike përhapën idenë se Stalini ishte një mediokër,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=xvi|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=xxiii|3a1=Service|3y=2004|3p=4|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=xxiv}} një karakterizim që gjeti pranim të gjerë jashtë Bashkimit Sovjetik gjatë jetës së tij.{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=xxiv}} Megjithatë, historianët e kanë përshkruar si njeri me mendje komplekse,{{Sfn|Service|2004|p=343}} vetëkontroll të jashtëzakonshëm{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=8|2a1=Service|2y=2004|2p=337}} dhe memorie të fortë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=193, 274|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=63|3a1=Service|3y=2004|3p=115|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=425|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=148}} Stalini ishte një punëtor i zellshëm{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=42|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=353|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=424, 465, 597}} dhe një organizator efektiv e strategjik,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=42|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=424}} me një interes të madh për të mësuar.{{Sfn|Service|2004|p=115}} Si udhëheqës, ai shqyrtonte me përpikëri detajet, nga skenarët e filmave deri te planet ushtarake,{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=4–5}} dhe i gjykonte të tjerët sipas forcës së brendshme dhe zgjuarsisë së tyre.{{Sfn|Service|2004|p=342}} Ishte i aftë të luante role të ndryshme në varësi të publikut,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=317|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=xxvi|3a1=McDermott|3y=2006|3p=13}} si dhe në mashtrim.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=xvi|2a1=Service|2y=2004|2p=18|3a1=McDermott|3y=2006|3p=13}} Megjithëse mund të ishte i vrazhdë,{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=120|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=648}} Stalini rrallë e ngrinte zërin;{{Sfn|Service|2004|p=337}} megjithatë, me përkeqësimin e shëndetit, ai u bë i paparashikueshëm dhe zemërak.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=145}} Mund të ishte simpatik dhe i pëlqente të bënte shaka kur ishte i çlodhur.{{Sfn|Service|2004|p=115}} Në ngjarjet shoqërore, Stalini inkurajonte këndimin dhe pirjen, me shpresën se të tjerët do t'i tregonin sekrete të dehur.{{Sfnm|1a1=McCauley|1y=2003|1p=90|2a1=Service|2y=2004|2pp=437, 522–523|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=5}} Stalinit i mungonte dhembshuria,{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=4|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=7}} ndoshta e përkeqësuar nga burgimet dhe syrgjynosjet e tij të përsëritura,{{Sfn|Volkogonov|1991|p=8}} megjithëse herë pas here tregoi mirësi ndaj të huajve, madje edhe gjatë Spastrimit të Madh.{{Sfn|Service|2004|p=334}} Mund të ishte mendjemadh,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=258|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=285}} i hidhëruar{{Sfn|Service|2004|pp=4, 344}} dhe hakmarrës,{{Sfnm|1a1=Kotkin|1y=2014|1p=597|2a1=Kotkin|2y=2017|2p=6}} shpesh duke mbajtur inat për vite me radhë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=10, 344|2a1=Kotkin|2y=2017|2p=5}} Në vitet 1920, ai ishte bërë dyshues dhe komplotist, i prirur të besonte në komplote kundër tij dhe në konspiracione ndërkombëtare.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=336|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=736}} Megjithëse nuk ndoqi kurrë seanca torture apo ekzekutime,{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=175}} Stalini kënaqej duke poshtëruar e përulur njerëzit dhe i mbante në një gjendje «frike të pandërprerë» edhe bashkëpunëtorët e ngushtë.{{Sfn|Service|2004|p=5}} Service sugjeroi se ai kishte prirje drejt një çrregullimi paranojak dhe sociopatik të personalitetit.{{sfn|Service|2004|p=343}} Historiani E. A. Rees besonte se ishte psikopatia ajo që krijoi tiraninë e Stalinit, duke cituar një diagnozë të vitit 1927 nga neuropatologu Vladimir Behterev, i cili e përshkroi si «rast tipik të paranojës së rëndë».{{Sfn|Rees|2013|p=219}} Të tjerë e kanë lidhur brutalitetin e Stalinit me përkushtimin e tij ndaj mbijetesës së Bashkimit Sovjetik dhe ideologjisë marksiste–leniniste.{{Sfn|McDermott|2006|p=12}} [[Skeda:Stalin 1920-2 1920.07.03.jpg|thumb|Stalini duke lexuar një gazetë, 1920]] Stalini kishte një interes të madh për artet.{{Sfn|Kotkin|2014|p=620}} Ai mbrojti disa shkrimtarë sovjetikë, si [[Mihail Bulgakov]], madje edhe kur vepra e tyre u kritikua si e dëmshme për qeverinë e tij.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=96}} Stalinit i pëlqente muzika klasike,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=73|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=6}} kishte rreth 2.700 disqe{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=6}} dhe shpesh ndiqte Teatrin Bolshoi në vitet 1930 dhe 1940.{{Sfn|Volkogonov|1991|pp=127, 148}} Shija e tij ishte konservatore: parapëlqente dramën klasike, operën dhe baletin ndaj asaj që ai e përbuzte si «formalizëm» eksperimental,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=97}} dhe nuk e donte [[Arti pararojë|artin pararojë]] në artet pamore.{{Sfn|Volkogonov|1991|p=131}} Si autodidakt,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=86|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=117, 676}} Stalini ishte lexues i pangopur dhe mbante mbi 20.000 libra,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=86|2a1=Service|2y=2004|2p=9|3a1=McDermott|3y=2006|3p=19|4a1=Kotkin|4y=2017|4pp=1–2, 5}} me shumë pak letërsi artistike.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=93}} Lënda e tij e preferuar ishte historia dhe ai ishte veçanërisht i interesuar për mbretërimet e udhëheqësve rusë {{ill|Ivani i Tmerrshëm|en|Ivan the Terrible}}, [[Pjetri i Madh|Pjetrit të Madh]] dhe [[Katerina II|Katerinës së Madhe]].{{Sfn|Roberts|2022|p=2}} [[Vladimir Lenin|Lenini]] ishte autori i tij i preferuar, por ai lexonte e çmonte edhe vepra të Trockit dhe të kundërshtarëve të tjerë.{{Sfn|Roberts|2022|p=2}} === Marrëdhëniet dhe familja === [[Skeda:Joseph Stalin with daughter Svetlana, 1935.jpg|thumb|left|Stalini duke mbajtur në krah vajzën e tij, {{ill|Svetlana Allilujeva|en|Svetlana Alliluyeva}}, në vitin 1935]] Stalini u martua me gruan e tij të parë, Ekaterina Svanidze, në vitin 1906. Volkogonovi sugjeroi se ajo ishte "ndoshta qenia e vetme njerëzore që ai e kishte dashur vërtet".{{Sfn|Volkogonov|1991|p=4}} Kur ajo vdiq në vitin 1907, Stalini thuhet se tha: "Kjo krijesë ma zbuti zemrën e gurtë. Ajo vdiq dhe bashkë me të vdiq edhe ndjenja ime e fundit e ngrohtë për njerëzimin."{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=202}} Ata patën një djalë, {{ill|Jakov Xhugashvili|en|Yakov Dzhugashvili|lt=Jakovin}}, i cili shpesh e zhgënjente dhe e acaronte Stalinin.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=149|2a1=Service|2y=2004|2p=64|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=167|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=25}} Pasi Jakovi u kap rob nga ushtria gjermane gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], Stalini refuzoi të pranonte një shkëmbim robërish mes tij dhe marshallit gjerman {{ill|Friedrich Paulus|en|Friedrich Paulus}}, dhe Jakovi vdiq në një kamp përqendrimi nazist në vitin 1943.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=150–151|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=364}} Në mërgim në Solvychegodsk në vitin 1910, Stalini pati një lidhje me pronaren e shtëpisë ku banonte, Maria Kuzakova, e cila në vitin 1911 lindi djalin e tij të supozuar të dytë, Konstantin Kuzakov,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=79|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=227, 229, 230–231|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=121}} i cili më vonë dha lëndën e filozofisë në Institutin Ushtarak Mekanik të Leningradit (sot Universiteti Teknik Shtetëror Baltik), por nuk e takoi kurrë Stalinin.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=365–366}} Në vitin 1914 në Kureika, Stalini, 35 vjeç, pati një marrëdhënie me Lidiya Pereprygina, 14 vjeçare (e konsideruar e mitur në atë kohë), e cila thuhet se mbeti shtatzënë me fëmijën e Stalinit.{{Sfnm|1a1=Suny|1y=2020|1p=559|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=30}}<ref>{{Cite news |last=Гамов |first=Александр |date=2018-11-08 |title=Stalin promised the gendarmes that he would marry his 14-year-old mistress as soon as she became an adult |url=https://www.kp.ru/daily/26905.4/3949946/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230713032535/https://www.kp.ru/daily/26905.4/3949946/ |archive-date=2023-07-13 |access-date=2023-05-21 |work=Kp.ru |language=ru}}</ref> Në dhjetor 1914, Pereprygina lindi fëmijën, megjithëse foshnja vdiq pak më pas.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=292–293}} Në vitin 1916, Pereprygina ishte përsëri shtatzënë. Ajo lindi djalin e tyre të supozuar, Alexander Davydov, rreth prillit të vitit 1917. Ai u rrit si djali i një peshkatari fshatar;{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=366}} Stalini më vonë mori vesh për ekzistencën e fëmijës, por nuk tregoi asnjë interes për të.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=298, 300}} Stalini kishte një marrëdhënie të vështirë me gruan e tij të dytë, {{ill|Nadezhda Allilujeva|en|Nadezhda Alliluyeva}}, me të cilën u martua në vitin 1919, pasi shpesh grindeshin.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=8}} Ata patën dy fëmijë biologjikë — një djalë, Vasili, dhe një vajzë, Svetlana — dhe adoptuan një djalë tjetër, Artyom Sergeev, në vitin 1921.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=9}} Megjithëse nuk është e qartë nëse Stalini kishte dashnore gjatë ose pas kësaj martese,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=13|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=255}} ajo dyshonte se ai ishte i pabesë,{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=12}} dhe kreu vetëvrasje në vitin 1932.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=154|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=16|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=255}} Stalini e konsideronte Vasilin të llastuar dhe shpesh e qortonte për sjelljen e tij; si djalë i Stalinit, ai u ngrit shpejt në detyrë në Ushtrinë e Kuqe dhe iu lejua një stil jetese luksoz.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=257, 259–260}} Në të kundërt, Stalini kishte një marrëdhënie të përzemërt me Svetlanën gjatë fëmijërisë së saj,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=215|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=153|3a1=Sebag Montefiore|3y=2003|3pp=9, 227|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=256}} dhe e donte shumë Artyomin.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=9}} Ai nuk i miratonte kërkuesit dhe burrat e Svetlanës, gjë që e ngarkoi marrëdhënien mes tyre.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=260|2a1=Service|2y=2004|2p=521}} Pas Luftës së Dytë Botërore, ai i kushtonte pak kohë fëmijëve të tij, dhe familja luante një rol gjithnjë e më të vogël në jetën e tij.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=250, 259}} Pas vdekjes së Stalinit, Svetlana e ndryshoi mbiemrin në Allilujeva,{{Sfn|Service|2004|p=593}} dhe iku në SHBA.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=260}} == Trashëgimia == [[Skeda:Bundesarchiv Bild 183-11500-0497, Berlin, Karl-Marx-Allee, Denkmal Stalin.jpg|thumb|upright=0.8|{{ill|Statuja e Stalinit|en|Statue of Joseph Stalin, Berlin}} në {{ill|Berlinin Lindor|en|East Berlin}}, 1951. U hoq në vitin 1961 në kuadër të {{ill|de-stalinizimit|en|de-Stalinisation}}.]] Leninistët mbeten të ndarë në pikëpamjet e tyre për Stalinin; disa e shohin si pasardhësin autentik të Leninit, ndërsa të tjerë besojnë se ai e tradhtoi Leninin duke u larguar nga idetë e tij.{{Sfn|Service|2004|p=5}} Historiani {{ill|Robert Conquest|en|Robert Conquest}} deklaroi se Stalini ndoshta "përcaktoi rrjedhën e shekullit XX" më shumë se çdo individ tjetër.{{Sfn|Conquest|1991|p=xi}} Për shumicën e perëndimorëve dhe rusëve antikomunistë, ai shihet në mënyrë thellësisht negative si një masakrues masiv;{{Sfn|McDermott|2006|p=1}} për një numër të konsiderueshëm rusësh dhe gjeorgjianësh, ai konsiderohet si një burrështetas i madh dhe ndërtues i shtetit.{{Sfn|McDermott|2006|p=1}} Historiani Dmitri Volkogonov e karakterizoi si "një nga figurat më të fuqishme në [[Historia e njerëzimit|historinë e njerëzimit]]."{{Sfn|Volkogonov|1991|p=xviii}} Sipas Service, Stalini e forcoi dhe e stabilizoi Bashkimin Sovjetik.{{Sfn|Service|2004|p=3}} Në më pak se tri dekada, Stalini e shndërroi vendin në një fuqi të madhe industriale botërore,{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=546|2a1=Service|2y=2004|2p=3}} e cila mund të "pretendonte arritje mbresëlënëse" në aspektin e urbanizimit, fuqisë ushtarake, arsimit dhe krenarisë sovjetike.{{Sfn|Service|2004|p=602}} Nën sundimin e tij, jetëgjatësia mesatare sovjetike u rrit falë përmirësimit të kushteve të jetesës, të të ushqyerit dhe të kujdesit mjekësor{{Sfn|Wheatcroft|1999}} ndërsa shkalla e vdekshmërisë u ul.{{Sfn|Ellman|2002|p=1164}} Megjithëse miliona qytetarë sovjetikë e urrenin, mbështetja për Stalinin ishte megjithatë e përhapur gjerësisht në shoqërinë sovjetike.{{Sfn|Service|2004|p=602}} Nga ana tjetër, historiani Vadim Rogovin argumentoi se spastrimet e Stalinit "i shkaktuan lëvizjes komuniste humbje, si në BRSS ashtu edhe në mbarë botën, nga të cilat lëvizja nuk është rikuperuar deri në ditët e sotme".<ref>{{Cite book |last=Rogovin |first=Vadim Zakharovich |url=https://books.google.com/books?id=PZ92ueBx7MQC |title=1937: Stalin's Year of Terror |date=1998 |publisher=Mehring Books |isbn=978-0-929087-77-1 |page=xxviii |language=en}}</ref> Në mënyrë të ngjashme, [[Nikita Hrushçov]] besonte se spastrimet e tij ndaj {{ill|Bolshevikëve të Vjetër|en|Old Bolsheviks}} dhe figurave kryesore në ushtri e në akademi e kishin dobësuar "pa dyshim" kombin.<ref>{{Cite book |last1=Khrushchev |first1=Nikita Sergeevich |url=https://books.google.com/books?id=uv1zv4FZhFUC&dq=stalin+weaken+soviet+union+old+bolsheviks&pg=PT170 |title=Memoirs of Nikita Khrushchev |last2=Khrushchev |first2=Serge |date=2004 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0-271-02861-3 |page=156 |access-date=2023-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813012847/https://books.google.com/books?id=uv1zv4FZhFUC&dq=stalin+weaken+soviet+union+old+bolsheviks&pg=PT170 |archive-date=2023-08-13 |url-status=live |language=en}}</ref> Nevojshmëria e Stalinit për zhvillimin ekonomik të Bashkimit Sovjetik është vënë në pikëpyetje dhe është argumentuar se politikat e tij nga viti 1928 e tutje mund të kenë qenë një faktor kufizues.{{Sfnm|1a1=Cheremukhin|1a2=Golosov|1a3=Guriev|1a4=Tsyvinski|1y=2013|2a1=Dower|2a2=Markevich|2y=2018|2p=246}} Bashkimi Sovjetik i Stalinit është karakterizuar si shtet totalitar,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=602|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=190}} me Stalinin si lider autoritar të tij.{{Sfn|Kotkin|2014|p=732}} Biografë të ndryshëm e kanë përshkruar si diktator,{{Sfnm|1a1=McCauley|1y=2003|1p=8|2a1=Service|2y=2004|2p=52|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=9|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=xii|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=12}} autokrat,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=194|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=31|3a1=Service|3y=2004|3p=370}} ose e kanë akuzuar se praktikonte {{ill|Cezarizmin|en|Caesarism|lt=cezarizëm}}.{{Sfn|Volkogonov|1991|p=77}} Montefiore argumentoi se ndërsa Stalini fillimisht sundoi si pjesë e një [[Oligarkia|oligarkie]] të Partisë Komuniste, qeveria u shndërrua në një diktaturë personale në vitin 1934,{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=124}} ndërsa Stalini u bë "diktator absolut" vetëm pas muajve mars–qershor 1937, kur figurat e larta ushtarake dhe ato të NKVD-së u eliminuan.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=215}} Si në Bashkimin Sovjetik ashtu edhe jashtë tij, ai erdhi të portretizohej si një "[[Despotizmi|despot]] oriental".{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=xvii|2a1=McDermott|2y=2006|2p=5}} McDermott megjithatë paralajmëroi kundër "stereotipeve tepër të thjeshtuara" — të promovuara në trillimet e shkrimtarëve si [[Aleksandër Sollzhenicin]] — të cilat e portretizonin Stalinin si një tiran gjithëpushtetshëm dhe gjithëpranishëm që kontrollonte çdo aspekt të jetës sovjetike.{{Sfn|McDermott|2006|pp=5–6}} [[Skeda:May Day in London.jpg|thumb|Mbështetës të Partisë Komuniste të Britanisë së Madhe (Marksiste–Leniniste) duke mbajtur një banderolë me Stalinin në një marsh të Ditës së Punëtorëve në Londër, 2008]] Është prodhuar një literaturë e gjerë kushtuar Stalinit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=ix}} Gjatë jetës së Stalinit, biografitë e tij të miratuara ishin kryesisht hagiografike në përmbajtje.{{Sfn|Service|2004|p=4}} Stalini siguroi që këto vepra t'i kushtonin shumë pak vëmendje jetës së tij të hershme, veçanërisht sepse nuk dëshironte të theksonte origjinën e tij gjeorgjiane në një shtet të dominuar numerikisht nga rusët.{{Sfn|Service|2004|p=13}} Që nga vdekja e tij janë shkruar shumë më tepër biografi,{{Sfn|Service|2004|p=6}} megjithëse deri në vitet 1980 këto mbështeteshin kryesisht në të njëjtat burime informacioni.{{Sfn|Service|2004|p=6}} Nën administratën sovjetike të [[Mihail Gorbaçovi]]t dosje të ndryshme të klasifikuara më parë për jetën e Stalinit iu vunë në dispozicion historianëve,{{Sfn|Service|2004|p=6}} dhe në atë moment ai u bë "një nga çështjet më urgjente dhe jetësore në rendin e ditës publike" në Bashkimin Sovjetik.{{Sfn|Conquest|1991|p=xiii}} Pas [[Shpërbërja e Bashkimit Sovjetik|shpërbërjes së Bashkimit në vitin 1991]], arkivat e mbetura iu hapën historianëve, duke sjellë në dritë shumë informacion të ri për Stalinin,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=6|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=xxi}} dhe duke prodhuar një vërshim hulumtimesh të reja.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=ix}} Politikani indian [[Muthuvel Karunanidhi]], një admirues i Stalinit, ia vuri emrin e tij {{ill|djalit|en|M. K. Stalin}}.<ref>{{Cite web |last=Iwanek |first=Krzysztof |title=What’s Behind a Name? India’s Stalins |url=https://thediplomat.com/2018/08/whats-behind-a-name-indias-stalins/ |access-date=2026-07-20 |language=en}}</ref> === Numri i viktimave === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vdekshmëria e tepërt në Bashkimin Sovjetik nën Josif Stalinin|en|Excess mortality in the Soviet Union under Joseph Stalin}}}} [[Skeda:GULag 2 Museum Moscow Russia.jpg|thumb|Brendësia e Muzeut të [[Gulagu]]t në Moskë]] Para shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik dhe zbulimeve arkivore, disa historianë perëndimorë vlerësonin se numri i të vrarëve nga regjimi i Stalinit ishte 20 milionë ose më i lartë.<ref>{{ill|Robert Conquest|en|Robert Conquest}}. ''The Great Terror.'' NY Macmillan, 1968, fq. 533 (20 milionë)</ref><ref>Anton Antonov-Ovseyenko, ''The Time of Stalin,'' NY Harper & Row 1981, fq. 126 (30–40 milionë)</ref><ref>Elliot, Gill. ''Twentieth Century Book of the Dead.'' Penguin Press 1972, fq. 223–24 (20 milionë)</ref><ref>{{Cite journal |last=Rosefielde |first=Steven |date=1987 |title=Incriminating Evidence: Excess Deaths and Forced Labour under Stalin: A Final Reply to Critics |url=https://www.jstor.org/stable/151137 |journal=Soviet Studies |volume=39 |issue=2 |pages=292–313 |doi=10.1080/09668138708411691 |jstor=151137 |pmid=11618167 |issn=0038-5859 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Konsensusi shkencor pohon se materialet arkivore sovjetike të çklasifikuara në vitin 1991 përmbajnë të dhëna të pakundërshtueshme, shumë më të ulëta se burimet perëndimore të përdorura para vitit 1991, si deklaratat e emigrantëve dhe të informatorëve të tjerë.<ref>{{Harvnb|Healey|2018}}: "Studimet e reja që përdorin arkivat e çklasifikuara të Gulagut kanë krijuar përkohësisht një konsensus mbi vdekshmërinë dhe «çnjerëzimin»."</ref> Mbi bazën e këtyre dokumenteve, studiuesit kanë vlerësuar se 1,8 milionë njerëz u {{ill|Zhvendosja e popullsisë në Bashkimin Sovjetik|en|Population transfer in the Soviet Union|lt=deportuan në rajone të largëta të vendit}} gjatë fushatës së dekulakizimit të Stalinit, përveç 1 milion fshatarëve dhe pakicave etnike të deportuara në vitet 1930, dhe 3,5 milionë njerëzve (kryesisht pakica etnike) të deportuar në vitet 1940 dhe 1950, me një total prej 6,3 milionë.{{Sfn|Ellman|2002|p=1159}} Arkivat sovjetike përmbajnë gjithashtu të dhëna zyrtare për 799.455 ekzekutime nga viti 1921 deri në vitin 1953,{{Sfn|Getty|Rittersporn|Zemskov|1993|p=1022}}<ref>[https://www.theguardian.com/education/2002/sep/12/highereducation.historyandhistoryofart Seumas Milne: "The battle for history"], ''The Guardian''. (12 shtator 2002). Marrë më 14 korrik 2013.</ref> rreth 1,5 deri 1,7 milionë vdekje në kampet e [[Gulagu]]t (nga rreth 18 milionë njerëz që kaluan nëpër to),{{Sfn|Healey|2018|p=1049|ps=: "Studimet e reja që përdorin arkivat e çklasifikuara të Gulagut kanë krijuar përkohësisht një konsensus mbi vdekshmërinë dhe «çnjerëzimin». Konsensusi paraprak thotë se, pasi regjistrat dikur sekretë të administratës së Gulagut në Moskë tregojnë një numër vdekjesh më të ulët se sa pritej nga burimet e kujtimeve, ky numër është përgjithësisht midis 1,5 dhe 1,7 milionë (nga 18 milionë që kaluan nëpër kampe) për vitet 1930–1953."}}<ref name="Pluto Press">{{Cite book |last1=Haynes |first1=Michael |title=A Century of State Murder?: Death and Policy in Twentieth Century Russia |date=2003 |publisher=Pluto Press |isbn=978-0-7453-1930-8 |pages=214–15 |language=en}}</ref><ref>Applebaum, Anne (2003) ''Gulag: A History''. Doubleday. {{ISBN|0-7679-0056-1}}, fq. 582–583.</ref> rreth 390.000<ref name="The Stalinist Penal System">{{Cite book |last1=Pohl |first1=J. Otto |title=The Stalinist Penal System |date=1997 |publisher=McFarland |isbn=0-7864-0336-5 |page=58 |language=en}}</ref> vdekje gjatë zhvendosjes së detyruar të dekulakizimit dhe deri në 400.000 vdekje të personave të deportuar gjatë viteve 1940,<ref>{{Cite book |last1=Pohl |first1=J. Otto |title=The Stalinist Penal System |date=1997 |publisher=McFarland |isbn=0-7864-0336-5 |page=148 |language=en}} Pohl citon burime arkivore ruse për numrin e vdekjeve në vendbanimet speciale nga viti 1941 deri në 1949.</ref> me një total prej rreth 3,3 milionë viktimash të regjistruara zyrtarisht në këto kategori.<ref>{{Cite journal |author=Wheatcroft, Stephen G. |year=1999 |title=Victims of Stalinism and the Soviet Secret Police: The Comparability and Reliability of the Archival Data. Not the Last Word |url=http://sovietinfo.tripod.com/WCR-Secret_Police.pdf |journal=Europe-Asia Studies |volume=51 |issue=2 |pages=315–45 |doi=10.1080/09668139999056 |quote=During 1921–53, the number of sentences was (political convictions): sentences, 4,060,306; death penalties, 799,473; camps and prisons, 2,634397; exile, 413,512; other, 215,942. In addition, during 1937–52 there were 14,269,753 non-political sentences, among them 34,228 death penalties, 2,066,637 sentences for 0–1 year, 4,362,973 for 2–5 years, 1,611,293 for 6–10 years, and 286,795 for more than 10 years. Other sentences were non-custodial |archive-date=2019-12-06 |access-date=2018-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206042326/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-Secret_Police.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Sipas historianit Stephen Wheatcroft, rreth 1 milion nga këto vdekje ishin «të qëllimshme», ndërsa të tjerat ndodhën për shkak të pakujdesisë dhe papërgjegjshmërisë.<ref name="Wheatcroft1996">{{Cite journal |last=Wheatcroft |first=Stephen |year=1996 |title=The Scale and Nature of German and Soviet Repression and Mass Killings, 1930–45 |url=https://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |journal=Europe-Asia Studies |volume=48 |issue=8 |pages=1334, 1348 |doi=10.1080/09668139608412415 |jstor=152781 |quote=The Stalinist regime was consequently responsible for about a million purposive killings, and through its criminal neglect and irresponsibility it was probably responsible for the premature deaths of about another two million more victims amongst the repressed population, i.e. in the camps, colonies, prisons, exile, in transit and in the POW camps for Germans. These are clearly much lower figures than those for whom Hitler's regime was responsible. |archive-date=2011-07-17 |access-date=2006-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717103830/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Vdekjet e të paktën 3,5 deri 6,5 milionë personave<ref>{{Cite book |author1=R. Davies |author2=S. Wheatcroft |title=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger: Soviet Agriculture 1931–1933 |url=https://books.google.com/books?id=4s1lCwAAQBAJ&pg=PA401 |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-23855-8 |page=401 |language=en}}</ref> në {{ill|zia e bukës sovjetike e viteve 1932–1933|en|Soviet famine of 1932–1933|lt=zinë e bukës sovjetike të viteve 1932–1933}} përfshihen ndonjëherë, por jo gjithmonë, midis viktimave të epokës staliniste.<ref name="Wheatcroft1996" /> Stalini është akuzuar gjithashtu për genocid në rastet e {{ill|Zhvendosja e popullsisë në Bashkimin Sovjetik|en|Population transfer in the Soviet Union|lt=zhvendosjes së detyruar të popullsisë së pakicave etnike}} nëpër Bashkimin Sovjetik dhe të zisë së bukës së [[Holodomori]]t.{{Sfnm|1a1=Chang|1y=2019|2a1=Moore|2y=2012}} Megjithatë, historiani britanik {{ill|Michael Ellman|en|Michael Ellman}} argumenton se vdekjet masive nga zitë e bukës duhet të vendosen në një kategori tjetër nga viktimat e represionit, duke përmendur se gjatë gjithë historisë ruse zitë e bukës dhe thatësirat kanë qenë një {{ill|Thatësirat dhe zitë e bukës në Rusi dhe Bashkimin Sovjetik|en|Droughts and famines in Russia and the Soviet Union|lt=dukuri e zakonshme}}.<ref>{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/War-Communism |title=War Communism |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |author=((The Editors of Encyclopaedia Britannica)) |language=en}}</ref> Zitë e bukës ishin të përhapura anembanë botës në shekujt XIX dhe XX në vende si {{ill|Zia e Madhe e Bukës në Kinë|en|Great Chinese Famine|lt=Kina}}, {{ill|Zia e bukës në Bengal e vitit 1943|en|Bengal famine of 1943|lt=India}}, {{ill|Zia e Madhe (Irlandë)|en|Great Famine (Ireland)|lt=Irlanda}} dhe {{ill|Thatësirat dhe zitë e bukës në Rusi dhe Bashkimin Sovjetik|en|Droughts and famines in Russia and the Soviet Union|lt=Rusia}}.{{Sfn|Ellman|2002|p=1172}} Ellman e krahasoi sjelljen e regjimit stalinist me atë të qeverisë britanike (ndaj Irlandës dhe Indisë) dhe të [[G8]]-it në kohët bashkëkohore, duke thënë se sjellja e Stalinit «nuk ishte më e keqe se ajo e shumë sunduesve të shekujve XIX dhe XX».{{Sfn|Ellman|2002|p=1172}} === Në Bashkimin Sovjetik dhe shtetet post-sovjetike === {{Shiko gjithashtu|Neostalinizmi|Nostalgjia për Bashkimin Sovjetik}} [[Skeda:RIAN archive 535278 Laying flowers and wreaths to Iosif Stalin's grave at Kremlin wall.jpg|thumb|Aktivistë marksistë-leninistë nga [[Partia Komuniste e Federatës Ruse]] duke vendosur kurora në varrin e Stalinit në Moskë, në vitin 2009]] Menjëherë pas vdekjes së tij, Bashkimi Sovjetik kaloi një periudhë {{ill|de-stalinizimit|en|de-Stalinisation}}. Malenkovi denoncoi kultin e personalitetit të Stalinit,{{Sfn|Conquest|1991|p=314}} dhe kulti u kritikua më pas në ''Pravda''.{{Sfn|Service|2004|p=592}} Në vitin 1956, Hrushçovi mbajti «Fjalimin e Fshehtë», me titull «{{ill|Mbi kultin e personalitetit dhe pasojat e tij|en|On the Cult of Personality and Its Consequences}}», në një seancë të mbyllur të {{ill|Kongresit të 20-të të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|en|20th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|lt=Kongresit të 20-të të Partisë}}. Aty Hrushçovi denoncoi Stalinin si për represionin masiv, ashtu edhe për kultin e tij të personalitetit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=314|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=577–579|3a1=Service|3y=2004|3p=594}} Ai i përsëriti këto denoncime në Kongresin e 22-të të Partisë në tetor të vitit 1962.{{Sfn|Service|2004|p=594}} Në tetor të vitit 1961, trupi i Stalinit u largua nga mauzoleu dhe u varros në Nekropolin e Murit të Kremlinit, vendi i shënuar me një bust.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=576|2a1=Service|2y=2004|2p=594}} Stalingradi u riemërua [[Volgograd]] po atë vit.{{Sfn|Service|2004|p=595}} Procesi i de-stalinizimit të Hrushçovit përfundoi kur ai u zëvendësua si udhëheqës nga [[Leonid Brezhnev]] në vitin 1964; ky i fundit solli një nivel ri-stalinizimi brenda Bashkimit Sovjetik.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=315|2a1=Service|2y=2004|2p=595}} Në vitet 1969 dhe 1979, u propozuan plane për një rehabilitim të plotë të trashëgimisë së Stalinit, por në të dyja rastet ato u ndalën për shkak të frikës se do të dëmtonin imazhin publik të BRSS-së.{{Sfn|Conquest|1991|p=315}} [[Mihail Gorbaçovi]] e shihte denoncimin e plotë të Stalinit si të domosdoshëm për rigjenerimin e shoqërisë sovjetike.{{Sfn|Service|2004|p=596}} Pas rënies së Bashkimit Sovjetik në vitin 1991, [[Boris Jellcin]] vazhdoi denoncimin e Stalinit nga Gorbaçovi, por i shtoi atij një denoncim të Leninit.{{Sfn|Service|2004|p=596}} Pasuesi i tij, [[Vladimir Putin]], nuk kërkoi ta rehabilitonte Stalinin, por theksoi festimin e arritjeve sovjetike nën udhëheqjen e Stalinit, në vend të represioneve staliniste.{{Sfn|Service|2004|pp=596–597}} Në tetor të vitit 2017, Putini inauguroi në Moskë {{ill|Murin e Dhimbjes|en|Wall of Grief}}, një memorial për viktimat e represioneve të Stalinit.{{Sfn|BBC, 5 June 2018}} Pas {{ill|pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022|en|2022 Russian invasion of Ukraine}}, qeveria dhe publiku i gjerë i Rusisë janë akuzuar për rehabilitimin e Stalinit.{{Sfnm|1a1=Nemtsova, 17 May 2021|2a1=Lentine, 25 June 2022}} Në maj të vitit 2025, autoritetet ruse e ri-vendosën një statujë të Stalinit në stacionin e metrosë {{ill|Taganskaja|en|Taganskaya (Koltsevaya line)}}, pasi origjinali ishte hequr në vitin 1966, në kuadër të 90-vjetorit të hapjes së metrosë.<ref>{{Cite web |agency=Reuters |date=2025-05-23 |title=New Stalin monument in Moscow subway stirs debate |url=https://edition.cnn.com/2025/05/23/style/joseph-stalin-monument-moscow-metro-intl-scli |access-date=2025-05-24 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-05-15 |title=Moscow Metro Installs Replica of Stalin Monument |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/05/15/moscow-metro-installs-replica-of-stalin-monument-a89089 |access-date=2025-05-24 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> Në korrik, [[Partia Komuniste e Federatës Ruse]] e përshkroi fjalimin e Hrushçovit të vitit 1956, që denoncoi kultin e personalitetit të Stalinit, si «gabim» dhe «politikisht të njëanshëm», duke i bërë thirrje më tej Putinit që t'i rikthejë emrin «Stalingrad» qytetit rus të Volgogradit.<ref>{{Cite news |title=Russian Communist Party declares Khrushchev's 'secret speech' denouncing Stalin personality cult a 'mistake' |url=https://meduza.io/en/news/2025/07/07/russian-communist-party-declares-khrushchev-s-secret-speech-denouncing-stalin-personality-cult-a-mistake |access-date=2025-07-07 |work=Meduza |date=2025-07-07 |language=en}}</ref> Admirimi për Stalinin ka mbetur vazhdimisht i përhapur në [[Gjeorgjia|Gjeorgji]], megjithëse qëndrimet gjeorgjiane kanë qenë shumë të ndara.{{Sfn|Service|2004|p=597}} Një numër gjeorgjianësh e ndjejnë me hidhërim kritikën ndaj Stalinit, figurës më të famshme të historisë moderne të vendit të tyre.{{Sfn|Service|2004|p=7}} Gjithashtu, Stalini nderohet si {{ill|shenjt popullor|en|folk saint}} nga disa në [[Kisha Ortodokse Ruse]].<ref>{{Cite web |title=Could Josef Stalin be made a Saint? |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/2445683/Could-Josef-Stalin-be-made-a-Saint.html |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Achmatova |first=Nina |date=2010-10-22 |title=Controversy in Moscow: Stalin icon revered |url=https://www.asianews.it/en/north-asia/russia/controversy-in-moscow-stalin-icon-revered |access-date=2026-07-19 |website=AsiaNews |language=en}}</ref> == Shiko edhe == * {{ill|Skica e Revolucionit Rus dhe Luftës Civile|en|Outline of the Russian Revolution and Civil War}} * {{ill|Bibliografia e Revolucionit Rus dhe Luftës Civile|en|Bibliography of the Russian Revolution and Civil War}} * {{ill|Bibliografia e stalinizmit dhe Bashkimit Sovjetik|en|Bibliography of Stalinism and the Soviet Union}} * {{ill|Bibliografia e Josif Stalinit|en|Joseph Stalin bibliography}} * {{ill|Indeksi i bolshevikëve të vjetër|en|Index of Old Bolsheviks}} * {{ill|Indeksi i artikujve në lidhje me Revolucionin Rus dhe Luftën Civile|en|Index of articles related to the Russian Revolution and Civil War}} * [[Lista e vendeve me emrin e Stalinit]] * {{ill|Lista e statujave të Josif Stalinit|en|List of statues of Joseph Stalin}} == Shënime == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Referime == {{Reflist|28em}} == Bibliografia == {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Bibliografia e stalinizmit dhe e Bashkimit Sovjetik|en|Bibliography of Stalinism and the Soviet Union}}}} === Libra dhe revista akademike === {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last1=Bazhanov |first1=Boris |title=Bazhanov and the Damnation of Stalin |last2=Doyle |first2=David W. |publisher=Ohio University Press |year=1990 |isbn=978-0-585-07670-6 |language=en}} * {{Cite book |last=Brackman |first=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |publisher=Frank Cass Publishers |year=2001 |isbn=978-0-7146-5050-0 |language=en}} * {{Cite book |last=Brackman |first=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |publisher=Frank Cass Publishers |year=2004 |language=en}} * {{Cite book |last1=Brent |first1=Jonathan |title=Stalin's Last Crime: The Plot Against the Jewish Doctors, 1948–1953 |last2=Naumov |first2=Vladimir |publisher=HarperCollins |year=2004 |isbn=978-0-06-201367-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Bullock |first=Alan |title=Hitler and Stalin: Parallel Lives |publisher=Alfred A. Knopf |year=1992 |language=en}} * {{Cite journal |last=Chang |first=Jon K. |date=2019-04-08 |title=Ethnic Cleansing and Revisionist Russian and Soviet History |journal=Academic Questions |volume=32 |issue=2 |page=270 |doi=10.1007/s12129-019-09791-8 |doi-broken-date=2025-07-01 |s2cid=150711796 |language=en}} * {{Cite book |last=Conquest |first=Robert |title=Stalin: Breaker of Nations |publisher=Penguin |year=1991 |isbn=978-0-14-016953-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Conquest |first=Robert |title=The Great Terror: A Reassessment |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-531699-5 |edition=fortieth anniversary |language=en}} * {{Cite book |last=Davies |first=Norman |title=White Eagle, Red Star: The Polish-Soviet War 1919–20 and 'the Miracle on the Vistula' |publisher=Pimlico |year=2003 |isbn=978-0-7126-0694-3 |orig-date=1972 |language=en}} * {{Cite book |last1=Davies |first1=Robert |title=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger: Soviet Agriculture 1931–1933 |last2=Wheatcroft |first2=Stephen |publisher=Palgrave Macmillan |year=2004 |isbn=978-0-230-23855-8 |language=en}} * {{Cite journal |last1=Davies |first1=Robert |last2=Wheatcroft |first2=Stephen |year=2006 |title=Stalin and the Soviet Famine of 1932–33: A Reply to Ellman |url=https://www.uio.no/studier/emner/hf/iakh/HIS2319/h16/pensumliste/stalin-and-the-soviet-famine-of-1932-33_-a-reply-to-ellman.pdf |url-status=live |journal=Europe-Asia Studies |volume=58 |pages=625–633 |doi=10.1080/09668130600652217 |jstor=20451229 |s2cid=145729808 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630071851/https://www.uio.no/studier/emner/hf/iakh/HIS2319/h16/pensumliste/stalin-and-the-soviet-famine-of-1932-33_-a-reply-to-ellman.pdf |archive-date=2019-06-30 |access-date=2018-10-07 |number=4 |language=en}} * {{Cite book |last=Deutscher |first=Isaac |title=Stalin |publisher=Penguin |year=1966 |edition=revised |language=en}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nimVDwAAQBAJ |title=Great Immortality: Studies on European Cultural Sainthood |year=2019 |isbn=978-9-0043-9513-8 |editor-last=Dović |editor-first=Marijan |series=National Cultivation of Culture |volume=18 |editor-last2=Helgason |editor-first2=Jón Karl |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121085120/https://books.google.com/books?id=nimVDwAAQBAJ |archive-date=2022-11-21 |url-status=live |access-date=2022-04-29 |language=en}} * {{Cite journal |last1=Dower |first1=Paul Castañeda |last2=Markevich |first2=Andrei |date=May 2018 |title=Labor Misallocation and Mass Mobilization: Russian Agriculture during the Great War |url=https://www.nes.ru/files/Preprints-resh/WP238.pdf |url-status=live |journal=The Review of Economics and Statistics |volume=100 |issue=2 |pages=245–259 |doi=10.1162/REST_a_00726 |s2cid=55486912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618062322/https://www.nes.ru/files/Preprints-resh/WP238.pdf |archive-date=2021-06-18 |access-date=2020-09-11 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |year=2000 |title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines |journal=Cambridge Journal of Economics |volume=24 |issue=5 |pages=603–630 |doi=10.1093/cje/24.5.603 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |year=2002 |title=Soviet Repression Statistics: Some Comments |url=http://sovietinfo.tripod.com/ELM-Repression_Statistics.pdf |url-status=live |journal=Europe-Asia Studies |volume=54 |issue=7 |pages=1151–1172 |doi=10.1080/0966813022000017177 |s2cid=43510161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525134942/http://sovietinfo.tripod.com/ELM-Repression_Statistics.pdf |archive-date=2019-05-25 |access-date=2018-09-22 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |year=2005 |title=The Role of Leadership Perceptions and of Intent in the Soviet Famine of 1931–1934 |url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman.pdf |url-status=live |journal=Europe-Asia Studies |volume=57 |issue=6 |pages=823–841 |doi=10.1080/09668130500199392 |s2cid=13880089 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227181110/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman.pdf |archive-date=2009-02-27 |access-date=2010-01-17 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |year=2007 |title=Stalin and the Soviet Famine of 1932–33 Revisited |journal=Europe-Asia Studies |volume=59 |issue=4 |pages=663–693 |doi=10.1080/09668130701291899 |s2cid=53655536 |language=en}} * {{Cite encyclopedia |year=1995 |title=Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union |publisher=Frank Cass |last=Etinger |first=Iakov |editor-last=Ro'i |editor-first=Yaacov |series=The Cummings Center Series |pages=103–124 |isbn=0-7146-4619-9 |contribution=The Doctors' Plot: Stalin's Solution to the Jewish Question |language=en}} * {{Cite book |last1=Fainsod |first1=Jerry F. |title=How the Soviet Union is Governed |last2=Hough |first2=Merle |publisher=Harvard University Press |year=1979 |isbn=978-0-674-41030-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |url=https://books.google.com/books?id=YZswEAAAQBAJ |title=The Ossetes: Modern-Day Scythians of the Caucasus. |publisher=Bloomsbury |year=2021 |isbn=978-0-7556-1845-3 |access-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218082625/https://books.google.com/books?id=YZswEAAAQBAJ |archive-date=2023-02-18 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Gaddis |first=John L. |title=The Cold War: A New History |publisher=Penguin Press |year=2005 |isbn=978-0-14-303827-6 |language=en}} * {{Cite book |last=Gellately |first=Robert |title=Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe |publisher=Jonathan Cape |year=2007 |isbn=978-0-224-06283-1 |language=en}} * {{Cite journal |last1=Getty |first1=J. Arch |author-link1=J. Arch Getty |last2=Rittersporn |first2=Gábor |last3=Zemskov |first3=Viktor |date=1993 |title=Victims of the Soviet penal system in the pre-war years: a first approach on the basis of archival evidence |url=http://sovietinfo.tripod.com/GTY-Penal_System.pdf |url-status=live |journal=American Historical Review |volume=98 |issue=4 |pages=1017–1049 |doi=10.2307/2166597 |jstor=2166597 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206042327/http://sovietinfo.tripod.com/GTY-Penal_System.pdf |archive-date=2019-12-06 |access-date=2018-09-21 |language=en}} * {{Cite web |last=Glantz |first=David |year=1983 |title=August Storm: The Soviet 1945 Strategic Offensive in Manchuria |url=http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/LP7_AugustStormTheSoviet1945StrategicOffensiveInManchuria.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909233900/http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/LP7_AugustStormTheSoviet1945StrategicOffensiveInManchuria.pdf |archive-date=2017-09-09 |access-date=2018-12-01 |language=en}} * {{Cite web |last=Glantz |first=David |year=2001 |title=The Soviet-German War 1941–45 Myths and Realities: A Survey Essay |url=http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709141048/http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |archive-date=2011-07-09 |language=en}} * {{Cite conference |last1=Cheremukhin |first1=Anton |last2=Golosov |first2=Mikhail |last3=Guriev |first3=Sergei |last4=Tsyvinski |first4=Aleh |date=2013 |title=Was Stalin Necessary for Russia's Economic Development? |url=https://www.nber.org/papers/w19425.pdf |series=w19425 |publisher=National Bureau of Economic Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822004606/https://www.nber.org/papers/w19425.pdf |archive-date=2020-08-22 |access-date=2020-05-14 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Fitzpatrick |first=Sheila |title=On Stalin's Team: The Years of Living Dangerously in Soviet Politics |publisher=Melbourne University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-7421-7 |language=en}} * {{Cite book |last=Harris |first=James |title=The Great Fear: Stalin's Terror of the 1930s |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2017 |isbn=978-0-19-879786-9 |language=en}} * {{Cite journal |last=Haslam |first=Jonathan |year=1979 |title=The Comintern and the Origins of the Popular Front 1934–1935 |journal=The Historical Journal |volume=22 |pages=673–691 |doi=10.1017/s0018246x00017039 |s2cid=159573290 |number=3 |language=en}} * {{Cite journal |last=Healey |first=Dan |date=2018-06-01 |title=GOLFO ALEXOPOULOS. Illness and Inhumanity in Stalin's Gulag |url=https://www.deepdyve.com/lp/ou_press/golfo-alexopoulos-illness-and-inhumanity-in-stalin-s-gulag-i363rKPYOp |url-status=live |journal=The American Historical Review |volume=123 |issue=3 |pages=1049–1051 |doi=10.1093/ahr/123.3.1049 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708105319/https://www.deepdyve.com/lp/ou_press/golfo-alexopoulos-illness-and-inhumanity-in-stalin-s-gulag-i363rKPYOp |archive-date=2018-07-08 |access-date=2018-09-23 |language=en}} * Hass, Jeffrey K. (2025) "A study in leadership contrasts: Leon Trotsky and Joseph Stalin." në ''Case Studies in Political Leadership'' (Edward Elgar), f.&nbsp;199–208. [https://www.elgaronline.com/edcollchap/book/9781035328918/book-part-9781035328918-29.xml në linjë] {{Ikonë gjuha|en}} * {{Cite journal |last=Himmer |first=Robert |year=1986 |title=On the Origin and Significance of the Name "Stalin" |journal=The Russian Review |volume=45 |issue=3 |pages=269–286 |doi=10.2307/130111 |jstor=130111 |language=en}} * {{Cite book |last=Khlevniuk |first=Oleg V. |title=Stalin: New Biography of a Dictator |publisher=Yale University Press |year=2015 |isbn=978-0-300-16388-9 |translator-last=Nora Seligman Favorov |language=en}} * {{Cite book |last=Kotkin |first=Stephen |title=Stalin: Paradoxes of Power, 1878–1928 |publisher=Allen Lane |year=2014 |isbn=978-0-7139-9944-0 |language=en}} * {{Cite book |last=Kotkin |first=Stephen |title=Stalin: Waiting for Hitler, 1929–1941 |publisher=Allen Lane |year=2017 |isbn=978-0-7139-9945-7 |language=en}} * {{Cite journal |last=Kuromiya |first=Hiroaki |year=2008 |title=The Soviet Famine of 1932–1933 Reconsidered |journal=Europe-Asia Studies |volume=60 |issue=4 |pages=663–675 |doi=10.1080/09668130801999912 |jstor=20451530 |s2cid=143876370 |language=en}} * {{Cite journal |last=Li |first=Hua-yu |year=2009 |title=Reactions of Chinese Citizens to the Death of Stalin: Internal Communist Party Reports |url=https://muse.jhu.edu/article/265885 |url-status=live |journal=Journal of Cold War Studies |volume=11 |issue=2 |pages=70–88 |doi=10.1162/jcws.2009.11.2.70 |s2cid=57561115 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624003711/https://muse.jhu.edu/article/265885 |archive-date=2016-06-24 |access-date=2016-04-29 |language=en}} * {{Cite book |last=McCauley |first=Martin |title=Stalin and Stalinism |publisher=Pearson |year=2003 |isbn=978-0-582-50587-2 |edition=third |language=en}} * {{Cite journal |last=McDermott |first=Kevin |year=1995 |title=Stalin and the Comintern during the 'Third Period', 1928–33 |journal=European History Quarterly |volume=25 |issue=3 |pages=409–429 |doi=10.1177/026569149502500304 |s2cid=144922280 |language=en}} * {{Cite book |last=McDermott |first=Kevin |url=https://archive.org/details/stalinrevolution00mcde |title=Stalin: Revolutionary in an Era of War |publisher=Palgrave Macmillan |year=2006 |isbn=978-0-333-71122-4 |url-access=registration |language=en}} * {{Cite book |last=Sebag Montefiore |first=Simon |title=Stalin: The Court of the Red Tsar |publisher=Weidenfeld & Nicolson |year=2003 |isbn=978-1-84212-726-1 |language=en}} * {{Cite book |last=Sebag Montefiore |first=Simon |title=Young Stalin |publisher=Weidenfeld & Nicolson |year=2007 |isbn=978-0-297-85068-7 |language=en}} * {{Cite journal |last=Moore |first=Rebekah |year=2012 |title='A Crime Against Humanity Arguably Without Parallel in European History': Genocide and the "Politics" of Victimhood in Western Narratives of the Ukrainian Holodomor |journal=Australian Journal of Politics & History |volume=58 |pages=367–379 |doi=10.1111/j.1467-8497.2012.01641.x |number=3 |language=en}} * {{Cite book |last=Nekrich |first=Alexander |title=Pariahs, Partners, Predators: German-Soviet Relations, 1922–1941 |publisher=Columbia University Press |year=1997 |isbn=0-231-10676-9 |language=en}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=NoIajCLpLigC&q=order+of+precedence++1953+++Mikoyan++Vorosilov++Kaganovich&pg=PA20 |title=Flawed Succession: Russia's Power Transfer Crises |publisher=Lexington Books |year=2006 |isbn=978-0-7391-1403-2 |editor-last=Ra'anan |editor-first=Uri |access-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101024034/https://books.google.com/books?id=NoIajCLpLigC&q=order+of+precedence++1953+++Mikoyan++Vorosilov++Kaganovich&pg=PA20 |archive-date=2021-01-01 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Overy |first=Richard J. |url=https://archive.org/details/dictators00rich |title=The Dictators: Hitler's Germany and Stalin's Russia |publisher=Allen Lane |year=2004 |isbn=978-0-393-02030-4 |language=en}} * {{Cite book |last=Pinkus |first=Benjamin |title=The Soviet Government and the Jews 1948–1967: A Documented Study |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=978-0-521-24713-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Rappaport |first=Helen |title=Joseph Stalin: A Biographical Companion |publisher=ABC-Clio |year=1999 |isbn=978-1-57607-084-0 |language=en}} * {{Cite encyclopedia |year=2005 |title=Stalin: A New History |publisher=Cambridge University Press |last=Rieber |first=Alfred J. |editor-last=Davies |editor-first=Sarah |pages=18–44 |isbn=978-1-139-44663-1 |editor2=James Harris |contribution=Stalin as Georgian: The Formative Years |language=en}} * {{Cite book |last=Rees |first=E. A. |url=https://books.google.com/books?id=DeWPAQAAQBAJ&dq=Stalin+psychopath&pg=PA219 |title=Iron Lazar: A Political Biography of Lazar Kaganovich |date=2013-10-15 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-78308-057-1 |page=219 |access-date=2023-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630051151/https://books.google.com/books?id=DeWPAQAAQBAJ&dq=Stalin+psychopath&pg=PA219 |archive-date=2023-06-30 |url-status=live |language=en}} * {{Cite journal |last=Roberts |first=Geoffrey |year=1992 |title=The Soviet Decision for a Pact with Nazi Germany |journal=Soviet Studies |volume=55 |issue=2 |pages=57–78 |doi=10.1080/09668139208411994 |jstor=152247 |language=en}} * {{Cite journal |last=Roberts |first=Geoffrey |year=2002 |title=Stalin, the Pact with Nazi Germany, and the Origins of Postwar Soviet Diplomatic Historiography |journal=Journal of Cold War Studies |volume=4 |issue=4 |pages=93–103 |doi=10.1162/15203970260209527 |s2cid=57563511 |language=en}} * {{Cite book |last=Roberts |first=Geoffrey |title=Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953 |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=978-0-300-15040-7 |language=en}} * {{Cite book |last=Roberts |first=Geoffrey |url=https://books.google.com/books?id=yjNZEAAAQBAJ |title=Stalin's Library: A Dictator and His Books |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-17904-0 |access-date=2022-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203233625/https://books.google.com/books?id=yjNZEAAAQBAJ |archive-date=2024-02-03 |url-status=live |language=en}} * {{Cite journal |last=Rosefielde |first=Steven |date=September 1996 |title=Stalinism in Post-Communist Perspective: New Evidence on Killings, Forced Labour and Economic Growth in the 1930s |journal=Europe-Asia Studies |volume=48 |issue=6 |pages=959–987 |doi=10.1080/09668139608412393 |language=en}} * {{Cite book |last=Sandle |first=Mark |title=A Short History of Soviet Socialism |publisher=UCL Press |year=1999 |isbn=978-1-85728-355-6 |doi=10.4324/9780203500279 |language=en}} * {{Cite book |last=Semeraro |first=David A. S. |url=https://books.google.com/books?id=bAXMDwAAQBAJ |title=Joseph Stalin |publisher=Pen & Sword Books |year=2017 |isbn=978-1-5267-0205-0 |access-date=2023-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407223021/https://books.google.com/books?id=bAXMDwAAQBAJ |archive-date=2023-04-07 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Service |first=Robert |title=Lenin: A Biography |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-333-72625-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Service |first=Robert |title=Stalin: A Biography |publisher=Macmillan |year=2004 |isbn=978-0-333-72627-3 |language=en}} * {{Cite book |last=Snyder |first=Timothy |title=Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin |publisher=Vintage Books |year=2010 |isbn=978-1-4070-7550-1 |language=en}} * {{Cite book |last=Suny |first=Ronald |url=https://books.google.com/books?id=I4XzDwAAQBAJ |title=Red Flag Wounded |date=2020 |publisher=Verso Books |isbn=978-1-78873-074-7 |page=59 |access-date=2023-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813085731/https://books.google.com/books?id=I4XzDwAAQBAJ |archive-date=2023-08-13 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Suny |first=R. G. |title=Stalin: Passage to Revolution |publisher=Princeton University Press |year=2020 |language=en}} [https://www.amazon.com/Stalin-Revolution-Ronald-Grigor-Suny/dp/0691182035/ fragment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119152008/https://www.amazon.com/Stalin-Revolution-Ronald-Grigor-Suny/dp/0691182035 |date=2020-11-19 }} * {{Cite book |last=Volkogonov |first=Dimitri |title=Stalin: Triumph and Tragedy |publisher=Weidenfeld and Nicolson |year=1991 |isbn=978-0-297-81080-3 |translator-last=Shukman |translator-first=Harold |language=en}} * {{Cite book |last=Wettig |first=Gerhard |title=Stalin and the Cold War in Europe |publisher=Rowman & Littlefield |year=2008 |isbn=978-0-7425-5542-6 |language=en}} * {{Cite journal |last=Wheatcroft |first=Stephen |year=1996 |title=The Scale and Nature of German and Soviet Repression and Mass Killings, 1930–45 |url=http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |url-status=live |journal=Europe-Asia Studies |volume=48 |issue=8 |pages=1319–1353 |doi=10.1080/09668139608412415 |jstor=152781 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717103830/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |archive-date=2011-07-17 |access-date=2006-06-12 |language=en}} * {{Cite journal |last=Wheatcroft |first=Stephen |date=1999 |title=The Great Leap Upwards: Anthropometric Data and Indicators of Crises and Secular Change in Soviet Welfare Levels, 1880–1960 |journal=Slavic Review |volume=58 |issue=1 |pages=27–60 |doi=10.2307/2672986 |jstor=2672986 |pmid=22368819 |s2cid=43228133 |language=en}} {{Refend}} === Revista, gazeta dhe faqe interneti === {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Citation |last=Allilueva |first=Svetlana |author-link=Svetlana Allilueva |translator-last=Johnson |translator-first=Priscilla |title=Twenty Letters to a Friend |year=1967 |publisher=Hutchinson |location=London |isbn=0-06-010099-0 |language=en}} * {{Cite news |title=Joseph Stalin: An Address Given by the Rev. Stanley Evans, M.A., at a Memorial Service for Joseph Stalin at the Church of St. George, Queen Square, London, on March 13th, 1953 |ref={{Harvid|Evans|1953}} |language=en}}<br />• {{Cite web |year=1953 |title=[online] |url=http://anglicanhistory.org/england/sgevans/stalin1953.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811115527/http://anglicanhistory.org/england/sgevans/stalin1953.html |archive-date=2022-08-11 |access-date=2022-06-07 |publisher=Society of Socialist Clergy and Ministers |via=anglicanhistory.org, transcribed by Richard Mammana 2019 |language=en}}<br />• {{Cite web |title=[online] |url=https://librarysearch.lse.ac.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9934039710302021&context=L&vid=44LSE_INST:44LSE_VU1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121071928/https://librarysearch.lse.ac.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9934039710302021&context=L&vid=44LSE_INST:44LSE_VU1 |archive-date=2022-11-21 |access-date=2022-11-21 |language=en}} * {{Cite web |last1=Bakradze |first1=Lasha |last2=Gudjov |first2=Lev |last3=Lipman |first3=Maria |last4=Wall |first4=Thomas |date=2013-03-01 |title=The Stalin Puzzle: Deciphering Post-Soviet Public Opinion |url=http://carnegieeurope.eu/2013/03/01/stalin-puzzle-deciphering-post-soviet-public-opinion-pub-51075 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170402134541/http://carnegieeurope.eu/2013/03/01/stalin-puzzle-deciphering-post-soviet-public-opinion-pub-51075 |archive-date=2017-04-02 |access-date=2017-04-02 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}} * {{Cite news |last=Bell |first=Bethany |date=2013-03-05 |title=Georgia Divided Over Stalin 'Local Hero' Status in Gori |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-21656615 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719183921/https://www.bbc.com/news/world-europe-21656615 |archive-date=2018-07-19 |access-date=2018-06-21 |ref={{Harvid|Bell, 5 March 2013}} |agency=BBC |language=en}} * {{Cite web |last=Coynash |first=Halya |date=2021-06-22 |title=Russians name Stalin as the most 'outstanding' figure of all times |url=https://khpg.org//en/1608809237 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210621214422/https://khpg.org//en/1608809237 |archive-date=2021-06-21 |publisher=Kharkiv Human Rights Protection Group |ref={{Harvid|Coynash, 22 June 2021}} |language=en}} * {{Cite web |last=Lentine |first=Gina |date=2022-01-15 |title=Moscow's Memory Wars: Putin seeks to whitewash Russia's Stalinist past |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/memory-wars-putin-seeks-to-whitewash-russias-stalinist-past/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625055122/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/memory-wars-putin-seeks-to-whitewash-russias-stalinist-past/ |archive-date=2022-06-25 |access-date=2022-06-25 |website=Atlantic Council |ref={{Harvid|Lentine, 25 June 2022}} |language=en}} * {{Cite news |last=Luhn |first=Alec |date=2019-04-16 |title=Record 70 Percent of Russians Say Stalin Played a Positive Role in Their Country's History |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2019/04/16/record-70-per-cent-russians-approve-stalin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130234249/https://www.telegraph.co.uk/news/2019/04/16/record-70-per-cent-russians-approve-stalin/ |archive-date=2020-11-30 |access-date=2020-11-23 |work=The Daily Telegraph |ref={{Harvid|Luhn, 16 April 2019}} |language=en}} * {{Cite web |last=Masci |first=David |date=2017-06-29 |title=In Russia, Nostalgia for USSR and Positive Feelings about Stalin |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/06/29/in-russia-nostalgia-for-soviet-union-and-positive-feelings-about-stalin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129164332/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/06/29/in-russia-nostalgia-for-soviet-union-and-positive-feelings-about-stalin/ |archive-date=2020-11-29 |access-date=2020-11-23 |publisher=Pew Research Center |ref={{Harvid|Masci, 29 June 2017}} |language=en}} * {{Cite news |last=Sebag Montefiore |first=Simon |date=2007-09-06 |title=Stalin, his father and the Rabbit |url=https://www.newstatesman.com/long-reads/2007/09/stalin-father-egnatashvili |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808094223/https://www.newstatesman.com/long-reads/2007/09/stalin-father-egnatashvili |archive-date=2022-08-08 |access-date=2022-08-08 |work=The New Statesman |ref={{Harvid|Sebag Montefiore, 6 September 2007}} |language=en}} * {{Cite web |last=Nemtsova |first=Anna |date=2021-05-17 |title='The best master': Russia's new Stalin Center evokes pride, revulsion |url=https://www.nbcnews.com/news/world/russia-s-new-stalin-center-evokes-pride-revulsion-n1267521 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625055122/https://www.nbcnews.com/news/world/russia-s-new-stalin-center-evokes-pride-revulsion-n1267521 |archive-date=2022-06-25 |access-date=2022-06-25 |website=NBC News |ref={{Harvid|Nemtsova, 17 May 2021}} |language=en}} * {{Cite news |date=2013-03-02 |title=Poll Finds Stalin's Popularity High |url=https://themoscowtimes.com/articles/poll-finds-stalins-popularity-high-21998 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170320024227/https://themoscowtimes.com/articles/poll-finds-stalins-popularity-high-21998 |archive-date=2017-03-20 |access-date=2017-03-20 |work=The Moscow Times |ref={{Harvid|''The Moscow Times'', 2 March 2013}} |language=en}} * {{Cite news |last=Rutland |first=Peter |date=2019-06-13 |title=Perspective – Putin's dangerous campaign to rehabilitate Stalin |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2019/06/13/putins-dangerous-campaign-rehabilitate-stalin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004175242/https://www.washingtonpost.com/outlook/2019/06/13/putins-dangerous-campaign-rehabilitate-stalin/ |archive-date=2021-10-04 |access-date=2022-06-25 |newspaper=Washington Post |ref={{Harvid|Rutland, 13 June 2019}} |language=en}} * {{Cite magazine |last=Snyder |first=Timothy D. |date=2010-05-26 |title=Springtime for Stalin |url=http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2010/may/26/springtime-for-stalin/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024091842/http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2010/may/26/springtime-for-stalin/ |archive-date=2012-10-24 |access-date=2021-01-04 |magazine=The New York Review of Books |ref={{Harvid|Snyder, 26 May 2010}} |language=en}} * {{Cite magazine |last=Snyder |first=Timothy D. |date=2011-01-27 |title=Hitler vs. Stalin: Who Was Worse? |url=http://www.nybooks.com/daily/2011/01/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012090945/http://www.nybooks.com/daily/2011/01/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ |archive-date=2017-10-12 |access-date=2016-12-15 |magazine=The New York Review of Books |ref={{Harvid|Snyder, 27 January 2011}} |language=en}} * {{Cite news |last=Taylor |first=Adam |date=2017-02-15 |title=Positive Views of Stalin among Russian Reach 16-year High, Poll Shows |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/02/15/positive-views-of-stalin-among-russians-reach-16-year-high-poll-shows/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170320040114/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/02/15/positive-views-of-stalin-among-russians-reach-16-year-high-poll-shows/ |archive-date=2017-03-20 |access-date=2017-04-30 |newspaper=The Washington Post |ref={{Harvid|Taylor, 15 February 2017}} |language=en}} * {{Cite news |date=2018-06-05 |title=Wall of Grief: Putin Opens First Soviet Victims Memorial |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-41809659 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180605175715/http://www.bbc.com/news/world-europe-41809659 |archive-date=2018-06-05 |access-date=2017-10-30 |ref={{Harvid|BBC, 5 June 2018}} |agency=BBC |language=en}} * {{Cite news |date=2019-04-18 |title=Why So Many Russian like Dictator Stalin |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-47975704 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719074954/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-47975704 |archive-date=2019-07-19 |access-date=2019-06-11 |ref={{Harvid|BBC, 18 April 2019}} |agency=BBC News |language=en}} * {{Cite web |last=Yegorov |first=Oleg |date=2017-12-15 |title=Why did the USSR help to create Israel, but then became its foe |url=https://www.rbth.com/history/327040-ussr-and-israel-from-friends-to-foes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204093524/https://www.rbth.com/history/327040-ussr-and-israel-from-friends-to-foes |archive-date=2022-02-04 |access-date=2022-02-05 |website=Russia Beyond |ref={{Harvid|Yegorov, 15 December 2017}} |language=en}} * {{Cite news |date=2015-03-04 |title=Do Stalina pozytyvno stavlyatʹsya menshe 1/5 ukrayintsiv |script-title=uk:До Сталіна позитивно ставляться менше 1/5 українців |trans-title=Less Than 1/5 of Ukrainians Have a Positive Attitude Towards Stalin |url=http://pda.pravda.com.ua/news/id_7101130/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305024332/http://pda.pravda.com.ua/news/id_7101130/ |archive-date=2016-03-05 |access-date=2016-03-05 |work=Ukrayinska Pravda |language=uk |ref={{Harvid|''Ukrayinska Pravda'', 4 March 2015}}}} * {{Cite journal |date=1943-03-13 |title=О присвоении Верховному Главнокомандующему вооруженными силами СССР Сталину И. В. военного звания Маршала Советского Союза |trans-title=On the assignment of the military rank of Marshal of the Soviet Union to the Supreme Commander of the Armed Forces of the USSR Stalin I.V. |url=http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_011.pdf |url-status=live |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120145303/http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_011.pdf |archive-date=2021-11-20 |access-date=2021-11-21 |ref={{Harvid|''Journal of the Supreme Soviet of the USSR'', 13 March 1943}} |script-journal=ru:Ведомости Верховного Совета СССР |trans-journal=Journal of the Supreme Soviet of the USSR}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks | wikt = Stalin | commons = Иосиф Виссарионович Сталин | b = no | n = no | q = Joseph Stalin | s = Author:Joseph Stalin | v = no | species = no | d = y }} * [http://www.marx2mao.com/Stalin/Index.html Biblioteka e Stalinit (me të 13 vëllimet e ''veprave'' të Stalinit dhe "vëllimin 14")] në marx2mao.com * [https://www.loc.gov/exhibits/archives/ Zbulime nga arkivat ruse] në Bibliotekën e Kongresit * [http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/ Arkivi në internet i Josif Stalinit] në Marxists Internet Archive * [http://www.stalindigitalarchive.com/ Arkivi digjital i Stalinit] * [https://www.net-film.ru/en/found-page-1/?search=1900-1980qstalin Kronika filmike për Josif Stalinin] në Net-Film * [http://www.spartacus-educational.com/RUSstalin.htm Biografia e Stalinit] në Spartacus Educational * [http://www.worldfuturefund.org/wffmaster/Reading/Total%20Biblio/Stalin%20Bibliography.htm Listë e materialeve kryesore dokumentare për Stalinin] * ''[https://digital.library.pitt.edu/collection/stalinka-digital-library-staliniana Stalinka: Biblioteka digjitale e materialeve për Stalinin]'' në Bibliotekën e Universitetit të Pitsburgut * [https://pm20.zbw.eu/folder/pe/016952 Prerje gazetash për Josif Stalinin] në Arkivin e Shtypit të Shekullit XX të ZBW-së {{S-start}} {{S-off}} {{S-bef|before=Vjaçeslav Molotov (Vyacheslav Molotov)}} {{S-ttl|title={{ill|Kryeministri i Bashkimit Sovjetik|en|Premier of the Soviet Union|lt=Kryetari}} i Këshillit të Ministrave të Bashkimit Sovjetik<br /><small>Këshilli i Komisarëve të Popullit deri më 1946</small>|years=1941–1953}} {{S-aft|after=Georgi Malenkov (Georgy Malenkov)}} |- {{S-bef|before=Semjon Timoshenko (Semyon Timoshenko)}} {{S-ttl|title=Ministri i Mbrojtjes i Bashkimit Sovjetik<br /><small>Komisari i Popullit deri më 1946</small>|years=1941–1947}} {{S-aft|after=Nikolaj Bulganin (Nikolai Bulganin)}} |- ! colspan="3" | Poste partiake |- {{S-bef|before=Vjaçeslav Molotov<br /><small>''si'' sekretar përgjegjës</small>}} {{S-ttl|title=Sekretari i përgjithshëm i Komitetit Qendror të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|years=1922–1952}} {{S-aft|after=[[Nikita Hrushçov]] (Nikita Khrushchev)<br /><small>''si'' sekretar i parë</small>}} {{S-end}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Stalini, Josif}} [[Kategoria:Josif Stalini| ]] [[Kategoria:Lindje në 1878]] [[Kategoria:Vdekje në 1953]] [[Kategoria:Ateistë të shekullit të 20-të]] [[Kategoria:Poetë gjeorgjianë të shekullit të 20-të]] [[Kategoria:Politikanë rusë të shekullit të 20-të]] [[Kategoria:Ndjenja antikoreane]] [[Kategoria:Ndjenja antipolake]] [[Kategoria:Fushata antifetare në Bashkimin Sovjetik]] [[Kategoria:Antirevizionistë]] [[Kategoria:Ndjenja antirumune]] [[Kategoria:Ateistë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Të varrosur në Nekropolin e Murit të Kremlinit]] [[Kategoria:Anëtarë të Komitetit Qendror të Partisë Komuniste të Ukrainës (Bashkimi Sovjetik)]] [[Kategoria:Mbajtës të Kollajnës së Urdhrit të Luanit të Bardhë]] [[Kategoria:Njerëz të Kominternit]] [[Kategoria:Komunistë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Politikanë të ekstremit të majtë]] [[Kategoria:Anëtarë të Këshillit Suprem të RSS të Ukrainës të thirrjes së parë]] [[Kategoria:Ish-të krishterë ortodoksë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Gjeneralisimë]] [[Kategoria:Krerë të qeverisë së Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Udhëheqës të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Heronj të Punës Socialiste]] [[Kategoria:Heronj të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Anëtarë nderi të Akademisë së Shkencave të BRSS-së]] [[Kategoria:Poetë meshkuj gjeorgjianë]] [[Kategoria:Marshallë të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Marksizëm–Leninizmi]] [[Kategoria:Anëtarë të Komitetit Qendror të Kongresit të 19-të të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Anëtarë të Orgbyrosë së Kongresit të 18-të të Partisë Komuniste të Të Gjithë Bashkimit (Bolshevikë)]] [[Kategoria:Anëtarë të Politbyrosë së Kongresit të 18-të të Partisë Komuniste të Të Gjithë Bashkimit (Bolshevikë)]] [[Kategoria:Anëtarë të Presidiumit të Kongresit të 19-të të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Anëtarë të Sekretariatit të Kongresit të 19-të të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Ministra të mbrojtjes të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Bolshevikë të vjetër]] [[Kategoria:Njerëz nga Gori, Gjeorgji]] [[Kategoria:Njerëz të Luftës së Ftohtë]] [[Kategoria:Njerëz të Holodomorit]] [[Kategoria:Njerëz të Luftës Polako-Sovjetike]] [[Kategoria:Njerëz të Luftës Civile Ruse]] [[Kategoria:Njerëz gjeorgjianë të Luftës së Dytë Botërore]] [[Kategoria:Autorë të gjenocideve ndaj popujve autoktonë]] [[Kategoria:Autorë të Spastrimit të Madh]] [[Kategoria:Autorë të Terrorit të Kuq (Rusi)]] [[Kategoria:Politikanë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Mbajtës të Urdhrit të Leninit]] [[Kategoria:Mbajtës të Urdhrit të Suvorovit të klasit të parë]] [[Kategoria:Mbajtës të Urdhrit të Flamurit të Kuq]] [[Kategoria:Mbajtës të Urdhrit të Fitores]] [[Kategoria:Revolucionarë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Antifashistë rusë]] [[Kategoria:Anëtarë të Këshillit Suprem të RSS të Ukrainës të thirrjes së dytë]] [[Kategoria:Gjeneralë sovjetikë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Poetë meshkuj sovjetikë]] [[Kategoria:Njerëz sovjetikë të Luftës së Dytë Botërore]] [[Kategoria:Stalinizmi|*]] [[Kategoria:Personalitetet e vitit sipas Time]] [[Kategoria:Vdekje të lidhura me duhanin]] [[Kategoria:Udhëheqës politikë të Luftës së Dytë Botërore]] 0wxtbo5oqm4qq7yzfgplwjubrafmqpz 3058919 3058888 2026-10-23T00:12:15Z Fallbackintoreality 102113 {{[[Template:Hatnote|Hatnote]]}} -> {{[[Stampa:Family name hatnote|Family name hatnote]]}}; korrigjimi i thonjëzave; heqja e një fotoje të vdekur 3058919 wikitext text/x-wiki {{Short description|Udhëheqës i Bashkimit Sovjetik nga viti 1924 deri më 1953}} {{Family name hatnote|Stalini ("Stalin")|2=''Visarionoviç'' (''Vissarionovich'')|lang=Eastern Slavic}} {{Use dmy dates|date=May 2024}} {{Infobox officeholder | name = Josif Stalini | image = StalinCropped1943.jpg | caption = Stalini në [[Konferenca e Teheranit|Konferencën e Teheranit]] më 1943 | office = {{ill|Sekretari i përgjithshëm i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|en|General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union|lt=Sekretar i përgjithshëm i<br />Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik}} | term_start = 3 prill 1922 | term_end = 16 tetor 1952{{Efn|Posti i sekretarit të përgjithshëm u shfuqizua më 1952, por Stalini vazhdoi të ushtronte kompetencat e tij si anëtari me rangun më të lartë në Sekretariatin e partisë.}} | predecessor = Vjaçeslav Molotov (Vyacheslav Molotov) {{Avoid wrap|(si sekretar përgjegjës)}} | successor = Georgi Malenkov (Georgy Malenkov) {{Avoid wrap|(si sekretar i parë ''de facto'')}} | office1 = {{ill|Kryeministri i Bashkimit Sovjetik|en|Premier of the Soviet Union|lt=Kryeministër i Bashkimit Sovjetik}} | president1 = Mihail Kalinin (Mikhail Kalinin)<br />Nikolai Shvernik (Nikolai Shvernik) | 1blankname1 = Zëvendëskryeministrat e parë | 1namedata1 = {{Unbulleted list|Nikolai Voznesenski (Nikolai Voznesensky)|Vjaçeslav Molotov|Nikolai Bulganin (Nikolai Bulganin)}} | term_start1 = 6 maj 1941 | term_end1 = 5 mars 1953 | predecessor1 = Vjaçeslav Molotov | successor1 = Georgi Malenkov | office2 = Ministër i Forcave të Armatosura<br />të Bashkimit Sovjetik{{Efn|Para vitit 1946, titulli i postit ishte komisar i popullit për mbrojtjen dhe, për një periudhë të shkurtër, komisar i popullit për forcat e armatosura.}} | premier2 = ''Ai vetë'' | term_start2 = 19 korrik 1941 | term_end2 = 3 mars 1947 | predecessor2 = Semion Timoshenko (Semyon Timoshenko) | successor2 = Nikolai Bulganin | office3 = Komisar i popullit për kombësitë<br />i RSFS-së Ruse | 1blankname3 = Kryeministri | 1namedata3 = [[Vladimir Lenini]] | term_start3 = 8 nëntor 1917 | term_end3 = 7 korrik 1923 | predecessor3 = ''Posti u krijua'' | successor3 = ''Posti u shfuqizua'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Xhugashvili (Ioseb Besarionis dze Jughashvili) | birth_date = {{Birth date|1878|12|18|df=y}} (6 dhjetor sipas stilit të vjetër) | birth_place = [[Gori]], [[Perandoria Ruse]] (sot në [[Gjeorgjia|Gjeorgji]]) | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Moskë, [[Bashkimi Sovjetik]] | resting_place = {{Plainlist| * Mauzoleu i Leninit (1953–1961) * Nekropoli i Murit të Kremlinit (nga viti 1961) }} | party = {{Plainlist| * {{ill|Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik|en|Communist Party of the Soviet Union|lt=PKBS}}{{Efn|U themelua si RSDLP(b) më 1912; u riemërtua RCP(b) më 1918, AUCP(b) më 1925 dhe CPSU më 1952.}} (nga viti 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|Ekaterine Svanidze (Ekaterine Svanidze)|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|Nadezhda Alilujeva (Nadezhda Alliluyeva)|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * Jakov Xhugashvili (Yakov Dzhugashvili) * Vasili Stalin (Vasily Stalin) * Artiom Sergejev (Artyom Sergeyev) (i birësuar) * Svetlana Alilujeva (Svetlana Alliluyeva) }} | parents = {{Plainlist| * Besarion Xhugashvili (Besarion Jughashvili) * Ekaterine Geladze (Ekaterine Geladze) }} | cabinet = Qeveritë Stalini I–II–III | awards = Lista e plotë | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * Republika Socialiste Federative Sovjetike Ruse * [[Bashkimi Sovjetik]] }} | branch_label = Dega | branch = [[Ushtria e Kuqe]] | service_years = 1918–1920 | rank = Gjeneralisim (nga viti 1945) | commands = [[Forcat e Armatosura Sovjetike]] (nga viti 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Lufta Civile Ruse]] ** Beteja e Caricinit * Lufta polako-sovjetike * [[Lufta e Dytë Botërore]] }} | module2 = {{Collapsible list | title = Anëtarësia në organet qendrore | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Anëtar me të drejta të plota i Byrosë Politike nga përbërja e 6-të deri te e 18-ta dhe i Presidiumit të 19-të të PKBS-së | 1922–1953: Anëtar me të drejta të plota i Sekretariatit nga përbërja e 11-të deri te e 19-ta e PKBS-së | 1920–1952: Anëtar me të drejta të plota i Byrosë Organizative nga përbërja e 9-të deri te e 18-ta e PKBS-së | 1912–1953: Anëtar me të drejta të plota i Komitetit Qendror nga përbërja e 5-të deri te e 19-ta e PKBS-së | 1918–1919: Anëtar me të drejta të plota i Komitetit Qendror të 2-të të Partisë Komuniste (bolshevike) të Ukrainës }} ---- {{Collapsible list | title = Poste të tjera | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Kryetar i Komitetit Shtetëror të Mbrojtjes të Bashkimit Sovjetik | 1920–1922: Komisar i popullit për inspektimin e punëtorëve dhe fshatarëve i RSFS-së Ruse | 1919–1920: Komisar i popullit për kontrollin shtetëror i RSFS-së Ruse | 1917–1918: Anëtar i Asamblesë Kushtetuese Ruse për zonën zgjedhore të metropolit të Petrogradit }} | module3 = '''Udhëheqës i Bashkimit Sovjetik''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Vladimir Lenini|Lenini]] * Georgi Malenkov{{Efn|Megjithëse u detyrua të hiqte dorë nga kontrolli i Sekretariatit pothuajse menjëherë pasi pasoi Stalinin si kreu ''de facto'' i këtij organi, Malenkovi vazhdoi të njihej si "i pari ndër të barabartë" brenda regjimit për më shumë se një vit. Ende në mars 1954, ai renditej i pari në udhëheqjen sovjetike dhe vazhdonte të kryesonte mbledhjet e Byrosë Politike.}}{{Big|→}} }} | module4 = [[Media:Stalin announcing German surrender.ogg|Stalini flet për Aktin e kapitullimit të Gjermanisë. Regjistruar më 1945.]] }} '''Josif Vissarionoviç Stalin'''{{efn|{{IPAc-en|lang|ˈ|s|t|ɑː|l|ɪ|n}}<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/stalin "Stalin"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151226103503/http://dictionary.reference.com/browse/stalin |date=26 December 2015 }}. ''Random House Webster's Unabridged Dictionary''.</ref>|name="name"}}{{efn|Në rusisht: ''Iosif Vissarionoviç Stalin'' ({{lang|ru|Иосиф Виссарионович Сталин}}).}} (i lindur '''Ioseb Besarionis dze Xhugashvili''';{{efn|Emri origjinal gjeorgjian i Stalinit ishte Ioseb Besarionis dze Xhugashvili ({{lang|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}}). Ekuivalenti rus i tij është Iosif Vissarionoviç Xhugashvili ({{lang|ru|Иосиф Виссарионович Джугашвили}}). Gjatë viteve si revolucionar, ai mori pseudonimin "Stalin", të cilin pas Revolucionit të Tetorit e bëri emrin e tij ligjor.|name=stalinsname}} 18 dhjetor 1878 – 5 mars 1953) ishte një politikan dhe revolucionar sovjetik që sundoi [[Bashkimi Sovjetik|Bashkimin Sovjetik]] nga viti 1922 deri në vdekjen e tij në vitin 1953, duke mbajtur titullin [[Sekretari i Përgjithshëm i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|Sekretar i Përgjithshëm]] të {{ill|Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik|en|Communist Party of the Soviet Union|lt=Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik}} nga viti 1922 deri në 1952 dhe atë të kryeministrit të vendit nga viti 1941 deri në 1953. Fillimisht në krye të një sistemi [[Oligarkia|oligarkik]] [[Shteti njëpartiak|njëpartiak]] që qeverisej me shumicë relative, deri në vitet 1930 ai u bë de fakto [[Diktatori|diktator]] i Bashkimit Sovjetik. I përkushtuar ideologjikisht ndaj interpretimit leninist të [[marksizmi]]t, Stalini ndihmoi në formalizimin e këtyre ideve si [[Marksizëm–Leninizmi|marksizëm–leninizëm]], ndërsa politikat e tij u bënë të njohura si [[Stalinizmi|stalinizëm]]. I lindur në një familje të varfër [[Gjeorgjianët|gjeorgjiane]] në [[Gori]] të [[Perandoria Ruse|Perandorisë Ruse]], Stalini e nisi karrierën e tij revolucionare duke u bashkuar që i ri me Partinë marksiste të Punës Social-Demokrate të Rusisë. Aty redaktoi gazetën e partisë, ''Pravda'', dhe mblodhi fonde për fraksionin [[Bolshevikët|bolshevik]] të [[Vladimir Lenini]]t përmes grabitjeve, rrëmbimeve dhe racketeve të mbrojtjes. I arrestuar disa herë, ai përjetoi disa internime të brendshme. Pasi bolshevikët morën pushtetin në Rusi gjatë [[Revolucioni i tetorit|Revolucionit të Tetorit]] të vitit 1917, Stalini iu bashkua organit drejtues të partisë, [[Byro politike|Byrosë Politike]], ku pati rol vendimtar në mbikëqyrjen e themelimit të Bashkimit Sovjetik në vitin 1922. Pasi Lenini u sëmur dhe më pas vdiq në vitin 1924, Stalini mori drejtimin e vendit. Gjatë sundimit të Stalinit, "Socializmi në një vend të vetëm" u bë parimi qendror i dogmës së partisë, ndërsa Politika e Re Ekonomike e Leninit u zëvendësua me një ekonomi të centralizuar të planifikuar. Nën sistemin e Planit Pesëvjeçar, vendi kaloi nëpër kolektivizim dhe industrializim të shpejtë, por përjetoi çrregullime të rëndësishme në prodhimin e ushqimit, që kontribuan në urinë e viteve 1932–33. Për të zhdukur ata që konsideroheshin "armiq të klasës punëtore", Stalini ndërmori "{{ill|Pastrimi i Madh|en|Great Purge|lt=Pastrimin e Madh}}", gjatë të cilit mbi një milion vetë u burgosën dhe të paktën 700.000 u ekzekutuan midis viteve 1934 dhe 1939. Qeveria e Stalinit promovoi marksizëm–leninizmin jashtë vendit përmes [[Kominterni|Internacionales Komuniste]] dhe mbështeti lëvizjet [[Kundërfashizmi|kundërfashiste]] në Evropë gjatë viteve 1930, veçanërisht në [[Lufta Civile Spanjolle|Luftën Civile Spanjolle]]. Në vitin 1939 ajo nënshkroi një [[Pakti Molotov-Ribbentrop|pakt mossulmimi]] me [[Gjermania Naziste|Gjermaninë naziste]], që çoi në [[Pushtimi i Polonisë|pushtimin e përbashkët të Polonisë]]. Gjermania e ndërpreu paktin duke [[Pushtimi gjerman i Rusisë|pushtuar Bashkimin Sovjetik]] në vitin 1941. Pavarësisht dështimeve fillestare, [[Ushtria e Kuqe]] sovjetike e zmbrapsi sulmin gjerman dhe [[Beteja e Berlinit|pushtoi Berlinin]] në vitin 1945, duke i dhënë fund [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]] në Evropë. Sovjetikët aneksuan shtetet baltike dhe ndihmuan në krijimin e [[Shteti komunist|qeverive të përafruara me Moskën]] në Evropën Qendrore dhe Lindore, në Kinë dhe në Korenë e Veriut. Bashkimi Sovjetik dhe Shtetet e Bashkuara dolën nga lufta si dy [[Superfuqia|superfuqitë]] botërore. Tensionet midis [[Blloku Lindor|Bllokut Lindor]] të mbështetur nga sovjetikët dhe [[Blloku Perëndimor|Bllokut Perëndimor]] të mbështetur nga SHBA-ja çuan në atë që u njoh si [[Lufta e Ftohtë]]. Stalini e udhëhoqi vendin gjatë rindërtimit të pasluftës, gjatë të cilit ai [[Projekti sovjetik i bombës bërthamore|zhvilloi armën bërthamore]] në vitin 1949. Në këto vite vendi përjetoi një tjetër uri të madhe dhe një fushatë antisemite që arriti kulmin me {{ill|Komploti i mjekëve|en|Doctors' plot|lt=komplotin e mjekëve}}. Stalini vdiq në vitin 1953 dhe në fund u pasua nga [[Nikita Hrushçov]], i cili e denoncoi paraardhësin e tij dhe nisi një proces de-stalinizimi në të gjithë shoqërinë sovjetike. Konsiderohet gjerësisht si një nga figurat më të rëndësishme të shekullit të 20-të, Josif Stalini ishte objekt i një kulti të përhapur të personalitetit brenda lëvizjes ndërkombëtare marksiste–leniniste, për të cilën ai ishte kampion i socializmit dhe i klasës punëtore. Që nga [[shpërbërja e Bashkimit Sovjetik]] në vitin 1991, ai ka ruajtur popullaritet në Rusi si udhëheqës fitimtar i kohës së luftës që e vendosi Bashkimin Sovjetik ndër [[Fuqi e madhe (politikë)|fuqitë e mëdha]] kryesore të botës. Nga ana tjetër, regjimi [[Totalitarizmi|totalitar]] i Stalinit është dënuar gjerësisht për mbikëqyrjen e një sistemi të karakterizuar nga represioni masiv, [[spastrimi etnik]] dhe vdekja e miliona njerëzve. == Jeta e hershme == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Jeta e hershme e Josif Stalinit|en|Early life of Joseph Stalin}}}} Stalini lindi më 18 dhjetor 1878 ([[Datat e stilit të vjetër dhe stilit të ri|stili i vjetër]]: 6 dhjetor){{efn|Sipas regjistrave të kishës, Stalini lindi më 18 dhjetor 1878 (stili i vjetër: 6 dhjetor). Kjo datëlindje ruhet në të gjitha dokumentet e mbijetuara të periudhës para Revolucionit dhe, ende në vitin 1921, ai vetë e shënonte ditëlindjen e tij më 18 dhjetor 1878. Pasi erdhi në pushtet, ai e dha si datëlindje 21 dhjetorin 1879 (stili i vjetër: 9 dhjetor). Kjo u bë dita kur festohej ditëlindja e Stalinit në [[Bashkimi Sovjetik]].{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=23}}}} në një familje [[Gjeorgjianët|gjeorgjiane]] në [[Gori]],{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=2|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=11}} një qytet i {{ill|Guvernorisë së Tiflisit|en|Tiflis Governorate|lt=Guvernorisë së Tiflisit}} në Perandorinë Ruse.{{sfn|Service|2004|p=15}}{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=14|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=23}} Emri i tij i lindjes ishte Ioseb Besarionis dze Xhugashvili (Ioseb Besarionis dze Jughashvili; në formë të rusifikuar: Josif Visarionoviç Xhugashvili, ''Iosif Vissarionovich Dzhugashvili'').{{Efn|name="birth_name"|Emri i lindjes së Stalinit ishte '''Ioseb Besarionis dze Xhugashvili''' ({{lang|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}}), që në rusisht jepet si '''Josif Visarionoviç Xhugashvili''' ({{lang|ru|Иосиф Виссарионович Джугашвили}} {{IPA|ɪosʲɪf vʲɪsərʲɪonəvʲɪd͡ʑ d͡ʐʐʊɡɐʂvʲilʲɪ}}; para vitit 1918, sipas drejtshkrimit të vjetër rus: {{lang|ru|Іосифъ Виссаріоновичъ Джугашвили}}). Gjatë karrierës së tij revolucionare ai mori pseudonimin "Stalin" dhe e bëri atë emrin e tij ligjor pas [[Revolucioni i tetorit|Revolucionit të Tetorit]].}} Prindërit e tij ishin Besarion Xhugashvili (Besarion Jughashvili) dhe Ekaterine Geladze;{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=1–2|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3p=14|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=19|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=11|6a1=Deutscher|6y=1966|6p=26}} Stalini ishte fëmija i tyre i tretë dhe i vetmi që mbijetoi përtej foshnjërisë.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=5|2a1=Service|2y=2004|2p=16|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=22|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=17|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=11}} Pasi punishtja e këpucarisë e Besarionit hyri në rënie, familja ra në varfëri, ndërsa ai u bë alkoolist që rrihte Ekaterinën dhe Stalinin.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=17|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=25|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=20|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=12}}{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=10|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3p=17|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=29|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=24|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=12}} Të dy u larguan nga shtëpia deri në vitin 1883 dhe kaluan nëpër nëntë dhoma të ndryshme me qira.{{sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=30–31|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=20}} Në vitin 1888, Stalini u regjistrua në Shkollën Kishtare të Gorit,{{sfn|Dović|Helgason|2019|p=[https://books.google.com/books?id=nimVDwAAQBAJ&dq=gori+church+school+orthodox&pg=RA1-PA56 256]}}{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=11|2a1=Service|2y=2004|2p=20|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=32–34|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=21}} ku shkëlqeu.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=12|2a1=Service|2y=2004|2p=30|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=44|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=26}} Stalini pati probleme shëndetësore: infektimi me [[Lia|li]] në vitin 1884 i la shenja në fytyrë,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=12|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3p=19|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=31|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=20}} ndërsa në moshën 12-vjeçare u plagos rëndë kur e goditi një faeton (lloj karroce), gjë që i shkaktoi paaftësi të përjetshme në krahun e majtë.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=12|2a1=Service|2y=2004|2p=25|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=35, 46|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=20–21}} Në vitin 1894, Stalini u regjistrua si prift i porsaardhur ortodoks rus në Seminarin Teologjik të Tiflisit, i mundësuar nga një bursë.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=28|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=51–53|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=15}} Fillimisht arriti nota të larta,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=19|2a1=Service|2y=2004|2p=36|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=56|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=32|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=16}} por humbi interesin për studimet.{{sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=69|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=32|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=18}}{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=19|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=69|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=36–37|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=19}} Stalini u ndikua nga romani pro-revolucionar i {{ill|Nikolai Çernishevski|en|Nikolay Chernyshevsky|lt=Nikolai Çernishevskit}}, ''{{ill|Çfarë duhet bërë?|en|What Is to Be Done? (novel)|lt=Çfarë duhet bërë?}}'',{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=63}} si dhe nga vepra ''{{ill|Vrasësi i babait|en|The Patricide}}'' e [[Alexander Kazbegi]]t, ku Stalini mori nofkën "Koba" nga banditi protagonist i saj.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=14|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Service|3y=2004|3pp=27–28|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=63|5a1=Kotkin|5y=2014|5pp=23–24|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=17}} Pasi lexoi ''[[Das Kapital]]'', ai u përqendrua te filozofia e marksizmit e [[Karl Marksi]]t,{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=69}} e cila ishte në rritje si një variant i [[socializmi]]t që i kundërvihej autoriteteve cariste.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=40|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=43}} Ai filloi të ndiqte takime të fshehta punëtorësh{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=66}} dhe e la seminarin në prill të vitit 1899.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=41|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=71}} === 1899–1905: Partia Punëtore Socialdemokrate e Rusisë === [[Skeda:Stalin 1902.jpg|thumb|left|upright=.8|Fotografia policore e Stalinit, 1902]] Në tetor të vitit 1899, Stalini punoi si {{ill|meteorolog|en|Meteorologist|lt=meteorolog}} në observatorin e Tiflisit.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=54|2a1=Conquest|2y=1991|2p=27|3a1=Service|3y=2004|3pp=43–44|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=76|5a1=Kotkin|5y=2014|5pp=47–48}} Ai tërhoqi një grup mbështetësish socialistë{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=79}} dhe bashkëorganizoi një mbledhje të fshehtë punëtorësh{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=54|2a1=Conquest|2y=1991|2p=27|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=78}} ku bindi shumë prej tyre të bënin grevë më 1 Maj 1900.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=78}} Policia sekrete e perandorisë, [[:en:Okhrana|Okhrana]], mori vesh për veprimtarinë e Stalinit dhe u përpoq ta arrestonte në mars të vitit 1901, por ai hyri në fshehtësi{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=27|2a1=Service|2y=2004|2p=45|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=81–82|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=49}} dhe gjatë kësaj kohe jetoi nga donacionet e miqve.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=82}} Ai ndihmoi në planifikimin e një demonstrate në Tiflis më 1 Maj 1901, ku 3.000 marshues u përplasën me autoritetet.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=28|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=82|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=50}} Në nëntor të vitit 1901, Stalini u zgjodh në Komitetin e Tiflisit të Partisë Punëtore Socialdemokrate të Rusisë (PPSDR), një parti marksiste e themeluar në vitin 1898.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=63|2a1=Rieber|2y=2005|2pp=37–38|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=87–88}} Atë muaj ai udhëtoi në [[Batumi]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=29|2a1=Service|2y=2004|2p=52|3a1=Rieber|3y=2005|3p=39|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=101|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=51}} Retorika e tij militante shkaktoi përçarje mes marksistëve të qytetit, disa prej të cilëve dyshonin se ai ishte një ''agent provokator''.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=91, 95|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=53}} Stalini filloi të punonte në magazinën e fabrikës së rafinimit të [[Familja Rothschild|Rothschildëve]], ku bashkëorganizoi dy greva punëtorësh.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=90–93|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=51|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=22–23}} Pasi udhëheqësit e grevës u arrestuan, ai bashkëorganizoi një demonstratë masive që çoi në sulmin ndaj burgut.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=29|2a1=Service|2y=2004|2p=49|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=94–95|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=52|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=23}} Stalini u arrestua në prill të vitit 1902{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=29|2a1=Service|2y=2004|2p=49|3a1=Rieber|3y=2005|3p=42|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=98|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=52}} dhe u dënua me tre vjet internim në [[Siberia|Siberi]], ku mbërriti në Novaja Uda në nëntor të vitit 1903.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=68|2a1=Conquest|2y=1991|2p=29|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=107|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=53|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=23}} Pas një tentative të dështuar, Stalini ia mbathi nga internimi në janar të vitit 1904 dhe udhëtoi në Tiflis,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=52|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=115–116|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=53}} ku bashkëredaktoi gazetën marksiste ''Proletariatis Brdzola'' ("Lufta proletare") me Filipp Makharadzen.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=57|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=123}} Gjatë internimit të tij, PPSDR ishte ndarë mes fraksionit "[[Bolshevikët|bolshevik]]" të [[Vladimir Lenini]]t dhe fraksionit "menshevik" të Julius Martovit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=33–34|2a1=Service|2y=2004|2p=53|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=113|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=78–79|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=24}} Stalini, i cili përbuzte shumë menshevikë në Gjeorgji, u lidh me bolshevikët.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=76|2a1=Service|2y=2004|2p=59|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=80|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=24}} === 1905–1912: Revolucioni i vitit 1905 dhe pasojat === Në janar të vitit 1905, trupat qeveritare [[:en:Bloody Sunday (1905)|masakruan protestuesit]] në Shën Petersburg dhe trazirat u përhapën në të gjithë Perandorinë gjatë Revolucionit të vitit 1905.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=80|2a1=Service|2y=2004|2p=56|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=126}} Stalini ishte në [[Baku]] në shkurt, kur shpërthyen dhunë etnike mes armenëve dhe azerëve,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=58|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=128–129}} dhe formoi "skuadra luftarake" bolshevike, të cilat i përdori për t'i mbajtur të ndara fraksionet etnike në luftë të qytetit.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=129}} Skuadrat e tij të armatosura sulmuan policinë dhe trupat vendore,{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=132}} bastisën arsenale{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=143}} dhe mblodhën fonde përmes [[:en:Protection racket|shantazhit për mbrojtje]].{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=132–133}}{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=87|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=135, 144}} Në nëntor të vitit 1905, bolshevikët gjeorgjianë e zgjodhën Stalinin si një nga delegatët e tyre në një konferencë bolshevike në Tampere të Finlandës,{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1pp=89–90|2a1=Service|2y=2004|2p=60|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=145}} ku u takua me Leninin.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=90|2a1=Conquest|2y=1991|2p=37|3a1=Service|3y=2004|3p=60|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=81}} Megjithëse Stalini e respektonte thellësisht Leninin, ai nuk ishte haptazi dakord me pikëpamjen e tij se bolshevikët duhej të paraqisnin kandidatë për zgjedhjet e vitit 1906 për Dumën e Shtetit; Stalini e shihte procesin parlamentar si humbje kohe.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=92|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=147|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=105}} Në prill të vitit 1906, ai mori pjesë në Kongresin e Katërt të PPSDR-së në [[Stokholmi|Stokholm]], ku partia — e udhëhequr atëherë nga një shumicë menshevike — ra dakord që nuk do të mblidhte fonde me anë të grabitjeve të armatosura.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=96|2a1=Conquest|2y=1991|2p=40|3a1=Service|3y=2004|3p=62|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=26}} Lenini dhe Stalini nuk ishin dakord me këtë{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=96|2a1=Service|2y=2004|2p=62|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=113}} dhe diskutuan privatisht vazhdimin e grabitjeve për çështjen bolshevike.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=168|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=113}} Stalini u martua me {{ill|Kato Svanidze|en|Kato Svanidze}} në korrik të vitit 1906,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=64|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=159|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=105|4a1=Semeraro|4y=2017|4p=[https://books.google.com/books?id=bAXMDwAAQBAJ&dq=Kato+Svanidze+stalin+orthodox+church+1906&pg=PT87 ??]}} dhe në mars të vitit 1907 ajo lindi djalin e tyre, Jakovin.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=64|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=167|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=106|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=25}} Stalini, i cili tashmë ishte vendosur si "bolshevik kryesor i Gjeorgjisë",{{Sfn|Service|2004|p=65}} organizoi në qershor të vitit 1907 [[:en:1907 Tiflis bank robbery|grabitjen e një karroce bankare në Tiflis]] për të financuar bolshevikët. Njerëzit e tij e zunë në pritë autokolonën në [[:en:Freedom Square, Tbilisi|sheshin Erivan]] me armë zjarri dhe bomba të vetëpërgatitura; rreth 40 persona u vranë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=41–42|2a1=Service|2y=2004|2p=75|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=113}} Stalini u vendos në Baku me gruan dhe djalin,{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=100|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=180|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=114}} ku menshevikët e vunë ballë për ballë për grabitjen dhe votuan për ta përjashtuar nga PPSDR-ja, por ai i injoroi.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=100|2a1=Conquest|2y=1991|2pp=43–44|3a1=Service|3y=2004|3p=76|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=184}} Stalini siguroi dominimin bolshevik në degën e PPSDR-së{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=190}} dhe redaktoi dy gazeta bolshevike.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=186}} Në nëntor të vitit 1907, gruaja e tij vdiq nga [[tifoja]],{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=191|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=115}} dhe ai e la djalin te familja e saj në Tiflis.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=44|2a1=Service|2y=2004|2p=71|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=193|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=116}} Më pas ai e ribashkoi bandën e tij,{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=194}} e cila sulmoi "Qindështë e Zeza" dhe mblodhi para përmes shantazhit, falsifikimit, grabitjeve{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=74|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=196|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=115}} dhe rrëmbimit të fëmijëve të personave të pasur për shpërblim.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=197–198|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=115}} Në mars të vitit 1908, Stalini u arrestua dhe u burgos.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=44|2a1=Service|2y=2004|2p=68|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=203|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=116}} Ai udhëhoqi bolshevikët e burgosur, organizoi grupe diskutimi dhe urdhëroi vrasjen e personave të dyshuar si informatorë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=45|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=203–204}} Ai u dënua me dy vjet internim në Solvyçegodsk, në Rusinë veriore, ku mbërriti në shkurt të vitit 1909.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=45|2a1=Service|2y=2004|2p=68|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=206, 208|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=116}} Në qershor, Stalini iku në Shën Petersburg,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=46|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=212|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=117}} por u arrestua sërish në mars të vitit 1910 dhe u dërgua përsëri në Solvyçegodsk.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=46|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=222, 226|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=121}} Në qershor të vitit 1911, Stalinit iu dha leje të zhvendosej në {{ill|Vologda|en|Vologda}}, ku qëndroi dy muaj.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=47|2a1=Service|2y=2004|2p=80|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=231, 234|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=121}} Pastaj iku sërish në Shën Petersburg,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=236|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=121}} ku u arrestua përsëri në shtator të vitit 1911 dhe u dënua me edhe tre vjet internim në Vologda.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=237|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=121–22}} === 1912–1917: Ngritja në Komitetin Qendror dhe ''Pravda'' === [[Skeda:First Issue of PRAVDA.jpg|thumb|right|Numri i parë i ''{{ill|Pravda|en|Pravda}}''-s, të cilës Stalini i shërbeu si redaktor në fillimet e saj]] Në janar të vitit 1912, në {{ill|Konferenca e Pragës|en|Prague Conference|lt=Konferencën e Pragës}} u zgjodh Komiteti i parë Qendror bolshevik.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=83|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=122–123}} Lenini dhe [[Grigori Zinoviev]] vendosën ta bashkëzgjedhin Stalinin në komitet, gjë me të cilën Stalini (ndërsa ishte ende në syrgjyn në Vologda) u pajtua.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=83|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=122–123}}{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=48|2a1=Service|2y=2004|2p=83|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=240|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=122–123}} Lenini besonte se Stalini, si gjeorgjian, do të ndihmonte në sigurimin e mbështetjes nga etnitë minoritare të perandorisë.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=240}} Në shkurt të vitit 1912, Stalini ia mbathi sërish drejt Shën Petersburgut,{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=241}} ku iu ngarkua detyra që të shndërronte gazetën javore bolshevike ''Zvezda'' ("Ylli") në një gazetë ditore, ''Pravda'' ("E vërteta").{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=84|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=243}} Gazeta e re u nis në prill të vitit 1912, ndërsa roli i Stalinit si redaktor mbahej sekret.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=84|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=247}} Në maj të vitit 1912, ai u arrestua sërish dhe u dënua me tre vjet syrgjyn në Siberi.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=51|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=248}} Në korrik arriti në {{ill|Narym|en|Narym|lt=Narym}},{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=249|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=133}} ku ndau një dhomë me shokun bolshevik {{ill|Jakov Sverdlov|en|Yakov Sverdlov|lt=Jakov Sverdlovin}}.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=86|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=250|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=154}} Pas dy muajsh, ata ia mbathën drejt Shën Petersburgut,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=51|2a1=Service|2y=2004|2pp=86–87|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=250–251}} ku Stalini vazhdoi punën në ''Pravda''.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=255}} Pas zgjedhjeve të Dumës të tetorit 1912, Stalini shkroi artikuj që bënin thirrje për pajtim midis bolshevikëve dhe menshevikëve; Lenini e kritikoi{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=256}} dhe ai hoqi dorë.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=263}} Në janar të vitit 1913, Stalini udhëtoi incognito (me një pasaportë të falsifikuar në emrin "Stavros Papadopoulos") drejt Vienës,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=54|2a1=Service|2y=2004|2p=89|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=263}} ku hulumtoi "çështjen kombëtare", domethënë se si duhej të silleshin bolshevikët me pakicat kombëtare dhe etnike të Perandorisë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=89|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=264–265}} Artikulli i tij "{{ill|Marksizmi dhe çështja kombëtare|en|Marxism and the National Question}}"{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=53|2a1=Service|2y=2004|2p=85|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=266|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=133}} u botua për herë të parë në numrat e marsit, prillit dhe majit 1913 të revistës bolshevike ''Prosveshcheniye''{{Sfn|Kotkin|2014|p=133}} nën pseudonimin "K. Stalin". Pseudonimi, që ai e përdorte që nga viti 1912, rrjedh nga fjala ruse për çelik (''stal'') dhe është përkthyer si "Njeriu i çelikut".{{Sfnm|1a1=Himmer|1y=1986|1p=269|2a1=Service|2y=2004|2p=85}} Në shkurt të vitit 1913, Stalini u arrestua sërish në Shën Petersburg{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=268–270|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=28}} dhe u dënua me katër vjet syrgjyn në Turukhansk të Siberisë, ku arriti në gusht.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=54|2a1=Service|2y=2004|2pp=102–103|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=270, 273|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=29}} Duke qenë ende i shqetësuar për një arratisje të mundshme, autoritetet e zhvendosën në Kureika në mars të vitit 1914.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=55|2a1=Service|2y=2004|2pp=105–106|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=277–278|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=29}} === 1917: Revolucioni Rus === Ndërsa Stalini ishte në mërgim, Rusia hyri në {{ill|Lufta e Parë Botërore|en|First World War}}, dhe në tetor të vitit 1916 ai dhe bolshevikët e tjerë në mërgim u {{ill|Rekrutimi në Perandorinë Ruse|en|Conscription in the Russian Empire|lt=rekrutuan në Ushtrinë Ruse}}.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=57|2a1=Service|2y=2004|2pp=113–114|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=300|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=155}} Ata mbërritën në Krasnojarsk në shkurt të vitit 1917,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=57|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=301–302|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=155}} ku një mjek ekzaminues e shpalli Stalinin të papërshtatshëm për shërbim për shkak të krahut të tij të gjymtuar.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=114|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=302|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=155}} Stalini duhej të kryente edhe katër muaj të tjerë të mërgimit dhe kërkoi me sukses ta kryente në Ačinsk.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=114|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=302}} Stalini ndodhej në qytet kur ndodhi [[Revolucioni i shkurtit]]; cari abdikoi dhe Perandoria u bë ''de facto'' republikë.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=57–58|2a1=Service|2y=2004|2pp=116–117|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3pp=302–303|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=178|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=42}} Në një gjendje shpirtërore festive, Stalini udhëtoi me tren për në Petrograd (siç ishte riemërtuar Shën Petersburgu) në mars.{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=15, 19|2a1=Service|2y=2004|2p=117|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=304|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=173}} Ai mori drejtimin e gazetës ''Pravda'' së bashku me [[Ljev Kameniev]]in,{{sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=19|2a1=Service|2y=2004|2p=120|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=310}} dhe u emërua delegat bolshevik në komitetin ekzekutiv të {{ill|Sovjetit të Petrogradit|en|Petrograd Soviet}}, një këshill me ndikim i punëtorëve.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=59–60|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=310}} {{Quote box | quote = Qeveria ekzistuese e pronarëve të tokave dhe e kapitalistëve duhet të zëvendësohet me një qeveri të re, një qeveri të punëtorëve dhe fshatarëve.<br />Pseudo-qeveria ekzistuese, e cila nuk është zgjedhur nga populli dhe nuk i përgjigjet popullit, duhet të zëvendësohet me një qeveri të njohur nga populli, të zgjedhur nga përfaqësuesit e punëtorëve, ushtarëve dhe fshatarëve dhe që u përgjigjet përfaqësuesve të tyre. | source = Editoriali i Stalinit në ''Pravda'', tetor 1917{{sfn|Service|2004|p=144}} | width = 25em }} Stalini ndihmoi në organizimin e kryengritjes së {{ill|Ditëve të Korrikut|en|July Days}}, një demonstrim i armatosur force nga mbështetësit e bolshevikëve.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=65|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=319–320}} Pasi demonstrata u shtyp, Qeveria e Përkohshme nisi një ofensivë kundër partisë, duke bastisur ''Pravda''-n.{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=32}} Stalini e nxori fshehurazi Leninin nga zyra e gazetës dhe mori përsipër sigurinë e tij, duke e zhvendosur mes shtëpive të sigurta në Petrograd përpara se ta çonte fshehurazi në Razliv aty pranë.{{sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1pp=322–324|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=203|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=48–49}} Në mungesë të Leninit, Stalini vazhdoi të redaktonte ''Pravda''-n dhe shërbeu si udhëheqës ushtrues i detyrës i bolshevikëve, duke mbikëqyrur {{ill|Kongresin e Gjashtë|en|6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)}} të partisë.{{sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2007|1p=326|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=204}} Lenini filloi të thërriste që bolshevikët ta merrnin pushtetin duke rrëzuar Qeverinë e Përkohshme, plan që u mbështet nga Stalini dhe bolsheviku tjetër i lartë [[Leon Trocki]], por u kundërshtua nga Kamenievi, Zinovievi dhe anëtarë të tjerë.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=68|2a1=Service|2y=2004|2p=138|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4pp=331–332|5a1=Kotkin|5y=2014|5p=214|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=50}} Më 24 tetor, policia bastisi zyrat e gazetës bolshevike, duke thyer makinerinë dhe shtypshkronjat; Stalini shpëtoi një pjesë të pajisjeve.{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=144|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=337–338}} Në orët e para të 25 tetorit, Stalini iu bashkua Leninit në një mbledhje të Komitetit Qendror në {{ill|Institutin Smolny|en|Smolny Institute}} të Petrogradit, nga ku drejtohej grusht-shteti bolshevik — [[Revolucioni i tetorit]].{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=145|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=341}} Milicia bolshevike pushtoi central elektrik, postën kryesore, bankën shtetërore, centralin telefonik dhe disa ura të Petrogradit.{{sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=341–342}} Një anije e kontrolluar nga bolshevikët, ''[[Aurora (kryqëzor)|Aurora]]'', hapi zjarr mbi {{ill|Pallatin e Dimrit|en|Winter Palace}}; delegatët e mbledhur të Qeverisë së Përkohshme u dorëzuan dhe u arrestuan.{{sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=344–346}} Stalini, i cili ishte ngarkuar t'u jepte informacion delegatëve bolshevikë të {{ill|Kongresit të Dytë të Sovjetëve|en|All-Russian Congress of Soviets|lt=Kongresit të Dytë të Sovjetëve}} mbi situatën, nuk kishte luajtur një rol të dukshëm publikisht.{{sfn|Service|2004|pp=145, 147}} Trocki dhe kundërshtarë të tjerë të mëvonshëm e përdorën këtë si provë se roli i tij ishte i parëndësishëm, megjithëse historianë të ndryshëm e hedhin poshtë këtë,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=144–146|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=224|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=52}} duke i vënë rëndësi të madhe rolit të tij si anëtar i Komitetit Qendror dhe si redaktor i ''Pravda''-s.{{sfn|Khlevniuk|2015|p=53}} Megjithatë, sipas historianit rus Oleg Khlevniuk, 2015, "Rusisë nuk iu lejua ta ndiqte kursin e reformave aq gjatë sa të jepnin rezultate [të rëndësishme]", duke cituar abuzimin e shpeshtë të Stalinit me pushtetin dhe drejtimin e gabuar të Revolucionit.<ref>{{cite book |last=Khlevni͡uk, O. V. |first=Olreg |title=Stalin : new biography of a dictator |year=2015 |publisher=New Haven : Yale University Press |isbn=978-0-300-21978-4 |url=https://archive.org/details/stalinnewbiograp0000khle/mode/2up |ref=Khlevni͡uk2015 |language=en}}</ref> == Në qeverinë e Leninit == {{Kryesor|Stalini gjatë Revolucionit Rus, Luftës Civile dhe Luftës Sovjeto-Polake}} === 1917–1918: Komisar i Popullit për Kombësitë === [[Skeda:Stalin 1917-1.1.jpg|thumb|left|upright=.8|Stalini në vitin 1917 si komisar i ri i popullit]] Më 26 tetor 1917, Lenini u shpall kryetar i qeverisë së re, {{ill|Këshilli i Komisarëve të Popullit|en|Council of People's Commissars}} (Sovnarkom).{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=147–148|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=227–228, 229|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=52}} Stalini mbështeti vendimin e Leninit për të mos formuar koalicion me {{ill|Partinë Socialiste Revolucionare|en|Socialist Revolutionary Party}}.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=28–29|2a1=Service|2y=2004|2p=148}} Ai u bë pjesë e një grupi joformal udhëheqës së bashku me Leninin, Trockin dhe Sverdlovin, dhe rëndësia e tij brenda radhëve bolshevike u rrit.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=157}} Zyra e Stalinit ishte pranë asaj të Leninit në Institutin Smolny,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=71|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=229}} dhe ai dhe Trocki kishin qasje të drejtpërdrejtë te Lenini pa pasur nevojë për takim paraprak.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=27|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=226}} Stalini bashkënënshkroi dekretet e Leninit për mbylljen e gazetave armiqësore,{{Sfn|Service|2004|p=149}} dhe bashkëkryesoi komitetin që hartoi një kushtetutë për [[Republika Socialiste Federale Sovjetike e Rusisë|Republikën Socialiste Federale Sovjetike të Rusisë]].{{Sfn|Service|2004|p=155}} Ai mbështeti krijimin e shërbimit të sigurisë {{ill|Çeka|en|Cheka}} nga Lenini dhe {{ill|Terrorin e Kuq|en|Red Terror}}, duke argumentuar se dhuna shtetërore ishte një mjet efektiv për fuqitë kapitaliste.{{Sfn|Service|2004|p=158}} Ndryshe nga disa bolshevikë, Stalini nuk shprehu kurrë shqetësim për zgjerimin e shpejtë të Çekës dhe Terrorin e Kuq.{{Sfn|Service|2004|p=158}} Pasi la rolin e redaktorit të ''Pravdës'',{{Sfn|Service|2004|p=148}} Stalini u emërua komisar i popullit për kombësitë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=70|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=30|3a1=Service|3y=2004|3p=148|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=228|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=52}} Ai caktoi Nadezhda Alliluyevën si sekretare të tij,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=72|2a1=Service|2y=2004|2p=151}} dhe u martua me të në fillim të vitit 1919.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=72|2a1=Service|2y=2004|2p=167|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=264|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=49}} Në nëntor 1917, ai nënshkroi {{ill|Dekretin mbi Kombësinë|en|Declaration of the Rights of the Peoples of Russia}}, që u garantonte pakicave etnike të drejtën e shkëputjes dhe të vetëvendosjes.{{Sfn|Conquest|1991|p=71}} Ai udhëtoi në [[Helsinki]] për t'u takuar me socialdemokratët finlandezë dhe e miratoi kërkesën e Finlandës për pavarësi nga Rusia në dhjetor.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=71|2a1=Service|2y=2004|2p=152}} Për shkak të kërcënimeve që vinin nga Lufta e Parë Botërore, në mars 1918 qeveria u zhvendos nga Petrogradi në [[Kremlini]]n e Moskës.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=72|2a1=Service|2y=2004|2pp=150–151|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=259–264}} Stalini mbështeti dëshirën e Leninit për të nënshkruar një armëpushim me Fuqitë Qendrore;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=75|2a1=Service|2y=2004|2pp=158–161|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=250}} Stalini e konsideronte këtë të domosdoshme sepse ai, ndryshe nga Lenini, nuk ishte i bindur se Evropa ishte në prag të {{ill|revolucionit proletar|en|proletarian revolution}}.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=159–160|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=250}} Traktati i Brest-Litovskut u nënshkrua në mars 1918,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=75|2a1=Service|2y=2004|2p=161|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=257–258}} duke i lëshuar territore të gjera dhe duke zemëruar shumë njerëz; Socialistët Revolucionarë të Majtë u tërhoqën nga qeveria koalicioniste.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=161|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=258–259, 265}} Bolshevikët u riemërtuan {{ill|Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik|en|Communist Party of the Soviet Union|lt=Partia Komuniste Ruse}}.{{Sfn|Kotkin|2014|p=259}} === 1918–1921: Komandimi ushtarak === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Stalini gjatë Revolucionit Rus, Luftës Civile dhe Luftës Polako-Sovjetike|en|Stalin during the Russian Revolution, Civil War and Polish–Soviet War}}}} [[Skeda:Stalin 1920-1.jpg|thumb|right|upright=0.8|Stalini në vitin 1920]] Në maj të vitit 1918, gjatë intensifikimit të [[Lufta Civile Ruse|Luftës Civile Ruse]], Sovnarkomi e dërgoi Stalinin në Caricin për të marrë përsipër furnizimin me ushqime në Rusinë Jugore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=77|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=39|3a1=Sebag Montefiore|3y=2003|3p=27|4a1=Service|4y=2004|4p=163|5a1=Kotkin|5y=2014|5pp=300–301|6a1=Khlevniuk|6y=2015|6p=54}} I etur për t'u provuar si komandant,{{Sfn|Service|2004|p=173}} ai mori në dorë operacionet ushtarake në rajon dhe u miqësua me Kliment Voroshilovin dhe Semjon Budjonin, të cilët më vonë formuan bërthamën e bazës së tij mbështetëse ushtarake.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=164|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=302–303}} Stalini dërgoi një numër të madh trupash të [[Ushtria e Kuqe|Ushtrisë së Kuqe]] për t'u përballur me ushtritë e bardha të rajonit, çka solli humbje të rënda dhe shkaktoi shqetësimin e Leninit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=81|2a1=Service|2y=2004|2p=170}} Në Caricin, Stalini urdhëroi degën vendore të Çekës të ekzekutonte persona të dyshuar si kundërrevolucionarë, shpesh pa gjyq,{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=46|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=27|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=305, 307|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=56–57}} dhe pastroi agjencitë ushtarake e të mbledhjes së ushqimeve nga specialistët e klasës së mesme, të cilët gjithashtu u ekzekutuan.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=78–79|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=40|3a1=Service|3y=2004|3p=166|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=55}} Përdorimi i dhunës shtetërore nga ana e tij ishte në një shkallë më të madhe se sa miratonin shumica e udhëheqësve bolshevikë;{{Sfn|Service|2004|p=171}} për shembull, ai urdhëroi djegien e disa fshatrave për të siguruar zbatimin e programit të tij të sigurimit të ushqimeve.{{Sfn|Service|2004|p=169}} Në dhjetor të vitit 1918, Stalini u dërgua në Perm për të udhëhequr një hetim se si forcat e bardha të Aleksandër Kolçakut kishin arritur të shkatërronin trupat e kuqe atje.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=83–84|2a1=Service|2y=2004|2p=172|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=314}} Ai u kthye në Moskë në janar të vitit 1919,{{Sfn|Service|2004|p=172}} para se të caktohej në Frontin Perëndimor në Petrograd.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=85|2a1=Service|2y=2004|2p=172}} Kur Regjimenti i Tretë i Kuq dezertoi, ai urdhëroi ekzekutimin publik të dezertorëve të kapur.{{Sfn|Service|2004|p=172}} Në shtator u kthye në Frontin Jugor.{{Sfn|Service|2004|p=172}} Gjatë luftës, Stalini provoi vlerën e tij para Komitetit Qendror duke shfaqur vendosmëri dhe këmbëngulje.{{Sfn|Service|2004|p=173}} Megjithatë, ai gjithashtu i shpërfilli urdhrat dhe kërcënoi vazhdimisht se do të jepte dorëheqjen sa herë që ndihej i fyer.{{Sfn|Service|2004|pp=173, 174}} Në nëntor të vitit 1919, qeveria i dha atij Urdhrin e Flamurit të Kuq për shërbimin e tij.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=86|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=45|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=331}} Bolshevikët e fituan fazën kryesore të luftës civile deri në fund të vitit 1919.{{Sfn|Service|2004|p=175}} Deri atëherë, Sovnarkomi e kishte kthyer vëmendjen te përhapja e revolucionit proletar jashtë vendit, duke formuar [[Kominterni|Internacionalen Komuniste]] në mars të vitit 1919; Stalini mori pjesë në ceremoninë e saj hapëse.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=91|2a1=Service|2y=2004|2p=175}} Megjithëse Stalini nuk e ndante besimin e Leninit se proletariati i Evropës ishte në prag të revolucionit, ai pranoi se Rusia Sovjetike mbetej e cenueshme.{{Sfn|Service|2004|p=176}} Në shkurt të vitit 1920, ai u emërua në krye të Inspektoratit të Punëtorëve dhe Fshatarëve (Rabkrin);{{Sfn|Service|2004|p=174}} po atë muaj ai u transferua edhe në Frontin e Kaukazit.{{Sfn|Service|2004|p=178}} [[Lufta Polako-Sovjetike]] shpërtheu në fillim të vitit 1920, me pushtimin e Ukrainës nga polakët,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=176|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=352–354}} dhe në maj Stalini u transferua në Frontin Jugperëndimor.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=178|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=357|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=59}} Lenini besonte se proletariati polak do të ngrihej për të mbështetur një pushtim, por Stalini argumentonte se [[Nacionalizmi polak|nacionalizmi]] do t'i shtynte ata të mbështesnin përpjekjet luftarake të qeverisë së tyre.{{Sfn|Service|2004|p=177}} Stalini e humbi debatin dhe e pranoi vendimin e Leninit.{{Sfn|Service|2004|p=178}} Në frontin e tij, Stalini u vendos të pushtonte Lvovin; duke u përqendruar në këtë objektiv, ai nuk iu bind urdhrave për të transferuar trupat e tij për të ndihmuar forcat e Mikhail Tukhachevskit në Betejën e Varshavës në fillim të gushtit, e cila përfundoi me një disfatë të madhe për Ushtrinë e Kuqe.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=87|2a1=Service|2y=2004|2p=179|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=362|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=60}} Më pas Stalini u kthye në Moskë,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=180, 182|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=364}} ku Tukhachevsky e fajësoi atë për humbjen.{{Sfn|Brackman|2004|p=135}} I poshtëruar, ai kërkoi shkarkimin nga ushtria, që iu dha më 1 shtator.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=182|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=364–365}} Në Kongresin e 9-të të Partisë në fund të shtatorit, [[Ljev Trocki|Trocki]] e akuzoi Stalinin për "gabime strategjike"{{Sfnm|1a1=Davies|1y=2003|1p=211|2a1=Service|2y=2004|2pp=183–185|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=376–377}} dhe pretendoi se ai kishte sabotuar fushatën; Lenini iu bashkua kritikave.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=184–185|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=377}} Stalini u ndje i çnderuar dhe antipatia e tij ndaj Trockit u rrit.{{Sfn|Service|2004|p=185}} === 1921–1924: Vitet e fundit të Leninit === Qeveria sovjetike kërkoi t'i vinte nën dominim shtetet fqinje: [[Lufta Gjeorgjiano-Sovjetike|në shkurt 1921 pushtoi]] Gjeorgjinë e qeverisur nga menshevikët ([[Republika Demokratike e Gjeorgjisë|Gjeorgjia]]),{{Sfn|Kotkin|2014|pp=396–397}} ndërsa në prill 1921 Stalini urdhëroi Ushtrinë e Kuqe të hynte në Turkestan për të rivendosur kontrollin sovjetik.{{Sfn|Kotkin|2014|p=388}} Si komisar i popullit për Kombësitë, Stalini besonte se çdo grup etnik kishte të drejtën e një "[[Republikat Socialiste Sovjetike Autonome|republike autonome]]" brenda shtetit rus, në të cilën mund të mbikëqyrte çështje të ndryshme rajonale.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=199–200|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=371}} Me këtë qëndrim, disa marksistë e akuzuan se përkulej tepër para nacionalizmit borgjez, ndërsa të tjerë e akuzuan se mbetej tepër rusocentrik.{{Sfn|Service|2004|p=202}} Megjithatë, në Kaukazin e tij amtar shumëkombësh, Stalini kundërshtoi idenë e republikave autonome të veçanta, duke argumentuar se këto do t'i shtypnin pakicat etnike brenda territoreve të tyre; në vend të kësaj, ai kërkoi një {{ill|Republika Sovjetike Socialiste Federative e Transkaukazisë|en|Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republic}}.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=194–196|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=400}} Partia Komuniste e Gjeorgjisë e kundërshtoi idenë, çka çoi në "çështjen gjeorgjiane".{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=194–195|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=479–481}} Në mesin e vitit 1921, Stalini u kthye në Kaukazin e Jugut, duke u bërë thirrje komunistëve gjeorgjianë të hidhnin poshtë nacionalizmin shovinist, i cili, sipas tij, i kishte margjinalizuar pakicat [[Abkazët|abkaze]], [[Osetët|osete]] dhe adjare.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=203–205|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=400}} Në mars 1921, Nadezhda lindi një tjetër djalë të Stalinit, Vasilin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=127|2a1=Service|2y=2004|2p=232}} Pas luftës civile, grevat e punëtorëve dhe kryengritjet e fshatarëve shpërthyen në të gjithë Rusinë në shenjë kundërshtimi ndaj projektit të rekrutimit të detyrueshëm të ushqimeve nga Sovnarkomi; në përgjigje, Lenini futi reforma të orientuara drejt tregut në {{ill|Politika e Re Ekonomike|en|New Economic Policy}} (NEP).{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=89|2a1=Service|2y=2004|2p=187|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=344|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=64}} Pati gjithashtu trazira brenda Partisë Komuniste, ndërsa Trocki drejtoi një fraksion që kërkonte shfuqizimin e sindikatave; Lenini e kundërshtoi këtë, dhe Stalini ndihmoi në mobilizimin e kundërshtimit ndaj pozicionit të Trockit.{{Sfn|Service|2004|p=186}} Në Kongresin e 11-të të Partisë në mars dhe prill 1922, Lenini e propozoi Stalinin për sekretar të përgjithshëm të partisë ({{ill|Sekretari i përgjithshëm i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|en|General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union}}), çka synohej të ishte një rol thjesht organizativ. Megjithëse u shprehën shqetësime se marrja e pozicionit të ri do ta mbingarkonte me punë dhe do t'i jepte shumë pushtet, Stalini u emërua në këtë post.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=96|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=78–70|3a1=Service|3y=2004|3pp=189–190|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=411}} Siç ka vënë në dukje historiani James Harris, pozita e sekretarit të përgjithshëm gjatë fillimit të viteve 1920 fatkeqësisht është karikaturizuar në literaturë — "nuk i jepte Stalinit pushtetin për të vendosur njerëzit e tij të afërt në pushtet", thekson ai.<ref name=Harris111>James Harris, "Discipline versus Democracy: The 1923 Party Controversy," in Lara Douds, James Harris, and Peter Whitewood (eds.), ''The Fate of the Bolshevik Revolution: Illiberal Liberation, 1917–41.'' London: Bloomsbury Academic, 2020; p. 111.</ref> Përkundrazi, ai konsiderohej një punë e papëlqyeshme, në të cilën <blockquote>"Sekretari i përgjithshëm duhej të krijonte një sistem që gjurmonte aftësitë dhe përvojën e qindra mijëra zyrtarëve; që raportonte për zbatimin e vendimeve; që identifikonte organizatat e dobëta dhe në rënie dhe zgjidhte problemet e tyre; që ngrinte kualifikimet e zyrtarëve dhe i shpërndante ata aty ku nevojiteshin më shumë.... Stalini duhej të organizonte 350.000 "stafe" kryesisht të kualifikuara dobët, në mos krejtësisht të pakualifikuara (dhe në masë të madhe gjysmëanalfabete), të cilët së bashku duhej ta nxirrnin vendin më të madh të botës, me një popullsi prej gati 140 milionë banorësh, nga një krizë e tmerrshme ekonomike mes përçarjesh serioze politike."<ref name=Harris111 /></blockquote> Prandaj Stalini fitoi gradualisht autoritet dhe pushtet, argumenton Harris, jo thjesht përmes marifeteve politike makiavelike, por përmes lëvdatave të fituara për të sjellë "një dukje rendi në një sistem kaotik".<ref name=Harris111 /> {{Quote box|width=25em|align=right|quote=Stalini është tepër i vrazhdë, dhe kjo e metë, krejtësisht e pranueshme në mjedisin tonë dhe në marrëdhëniet mes nesh si komunistë, bëhet e papranueshme në pozitën e sekretarit të përgjithshëm. Prandaj u propozoj shokëve të gjejnë një mënyrë për ta shkarkuar nga ky post dhe të emërojnë në këtë post dikë tjetër, i cili dallon nga shoku Stalin në të gjitha aspektet e tjera vetëm nga kjo përparësi e vetme, që të jetë më tolerant, më i sjellshëm dhe më i vëmendshëm ndaj shokëve, më pak kapriçioz, etj.|source=— Testamenti i Leninit, 4 janar 1923{{Sfnm|1a1=Service|1y=2000|1p=369|2a1=Service|2y=2004|2p=209|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=504}}}} Në maj 1922, një goditje e rëndë në tru e la Leninin pjesërisht të paralizuar.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=97|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=53|3a1=Service|3y=2004|3p=191}} Duke banuar në daçën e tij në Gorki, lidhja e tij kryesore me Sovnarkomin ishte përmes Stalinit.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=191–192|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=413}} Pavarësisht shokërisë mes tyre, Lenini nuk e donte atë që e quante sjellje "aziatike" të Stalinit dhe i tha motrës së tij, {{ill|Maria Uljanova|en|Maria Ilyinichna Ulyanova|lt=Marisë}}, se Stalini ishte "jo i zgjuar".{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=102|2a1=Service|2y=2004|2pp=191–192|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=528}} Të dy burrat debatuan për çështjen e tregtisë së jashtme; Lenini besonte se shteti sovjetik duhej të kishte monopol mbi tregtinë e jashtme, por Stalini mbështeti pikëpamjen e Grigori Sokolnikovit se kjo ishte e parealizueshme.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=98|2a1=Service|2y=2004|2p=193|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=483|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=69–70}} Një mosmarrëveshje tjetër lindi rreth çështjes gjeorgjiane, ku Lenini mbështeti dëshirën e Komitetit Qendror Gjeorgjian për një Republikë Sovjetike Gjeorgjiane, në vend të idesë së Stalinit për një transkaukaziane.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=95|2a1=Service|2y=2004|2p=195|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=71–72}} Ata nuk ishin dakord as për natyrën e shtetit sovjetik; Lenini kërkoi krijimin e një federate të re me emrin "Bashkimi i Republikave Sovjetike të Evropës dhe të Azisë",{{Sfn|Service|2004|p=195}} ndërsa Stalini besonte se kjo do të nxiste ndjenjat e pavarësisë mes joruseve.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=71|2a1=Service|2y=2004|2p=194|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=475–476|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=68–69}} Lenini e akuzoi Stalinin për "{{ill|shovinizëm të madh rus|en|Great Russian chauvinism}}", ndërsa Stalini e akuzoi Leninin për "liberalizëm kombëtar".{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=98–99|2a1=Service|2y=2004|2p=195|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=477, 478|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=69}} U arrit një kompromis, sipas të cilit federata do të quhej "Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike" (BRSS), formimi i të cilit u ratifikua në dhjetor 1922.{{Sfn|Service|2004|p=195}} Dallimet e tyre u bënë edhe personale; Lenini u zemërua kur Stalini ishte i vrazhdë ndaj gruas së tij, Krupskajës, gjatë një bisede telefonike.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=99–100, 103|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=72–74|3a1=Service|3y=2004|3pp=210–211|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=70–71}} Në vitet e fundit të jetës së tij, Krupskaja u dha figurave drejtuese {{ill|Testamentin e Leninit|en|Lenin's Testament|lt=Testamentin e Leninit}}, i cili kritikonte sjelljen e vrazhdë dhe pushtetin e tepruar të Stalinit dhe sugjeronte që ai të hiqej nga posti i sekretarit të përgjithshëm.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=100–101|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=53, 79–82|3a1=Service|3y=2004|3pp=208–209|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=71}} Disa historianë kanë vënë në dyshim nëse Lenini e shkroi dokumentin, duke sugjeruar se e ka shkruar Krupskaja;{{Sfn|Kotkin|2014|p=501}} Stalini nuk ka shprehur kurrë publikisht shqetësime për autenticitetin e tij.{{Sfn|Kotkin|2014|p=528}} Shumica e historianëve e konsiderojnë një pasqyrim të saktë të pikëpamjeve të Leninit.{{Sfn|Suny|2020b|p=59}} == Konsolidimi i pushtetit == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Ngritja e Josif Stalinit në pushtet|en|Joseph Stalin's rise to power}}}} === 1924–1928: Pasardhësi i Leninit === [[Skeda:Stalin Rykov Kamenev Zinoviev 1925 (cropped).jpg|thumb|right|Nga e majta në të djathtë: Stalini, [[Alexei Rykov]], [[Ljev Kameniev]] dhe [[Grigori Zinoviev]] në vitin 1925. Të tre u përplasën më vonë me Stalinin dhe u ekzekutuan gjatë {{ill|Pastrimit të Madh|en|Great Purge}}.]] Pas vdekjes së Leninit në janar të vitit 1924,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=104|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=30|3a1=Service|3y=2004|3p=219|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=534|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=79}} Stalini mori përsipër organizimin e funeralit dhe ishte një nga ata që mbajtën arkivolin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=110|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=30|3a1=Service|3y=2004|3p=219|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=542–543}} Për të forcuar imazhin e tij si leninist i përkushtuar, në kohën kur kulti i tij i personalitetit po rritej, Stalini mbajti nëntë leksione në Universitetin Sverdlov mbi ''{{ill|Themelet e leninizmit|en|Foundations of Leninism}}'', të cilat u botuan më vonë në formë libri.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=111–112|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=117–118|3a1=Service|3y=2004|3p=221|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=544}} Në Kongresin e 13-të të Partisë në maj të vitit 1924, Testamenti i Leninit u lexua vetëm para udhëheqësve të delegacioneve krahinore.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=222–224|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=79}} I vënë në siklet nga përmbajtja e tij, Stalini ofroi dorëheqjen nga posti i Sekretarit të Përgjithshëm; ky akt përulësie e shpëtoi dhe ai u mbajt në post.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=111|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=93–94|3a1=Service|3y=2004|3pp=222–224|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=546–548|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=79}} Si Sekretar i Përgjithshëm, Stalini kishte duar të lirë në emërimin e stafit të tij dhe vendosi besnikë të tij në të gjithë partinë.{{Sfn|Kotkin|2014|p=426}} Duke favorizuar anëtarët e rinj me prejardhje proletare në vend të "{{ill|Bolshevikëve të Vjetër|en|Old Bolsheviks}}", të cilët priren të ishin diplomuar universitetesh nga shtresa e mesme, ai siguroi që të kishte besnikë të shpërndarë nëpër rajone.{{Sfn|Kotkin|2014|p=453}}{{Sfn|Kotkin|2014|p=455}} Stalini kishte shumë kontakte me funksionarët e rinj të partisë,{{Sfn|Kotkin|2014|p=469}} dhe dëshira për promovim i shtyu shumë prej tyre të kërkonin përkrahjen e tij.{{Sfn|Kotkin|2014|p=432}} Stalini zhvilloi gjithashtu marrëdhënie të ngushta me figura kyçe të policisë sekrete: Feliks Dzerzhinskin, Genrih Jagodën dhe Vjaçeslav Menzhinskin.{{Sfn|Kotkin|2014|pp=495–496}} Gruaja e tij lindi një vajzë, Svetlanën, në shkurt të vitit 1926.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=127|2a1=Service|2y=2004|2p=238}} Pas vdekjes së Leninit, shpërtheu një luftë për pushtet për të qenë pasardhësi i tij: përveç Stalinit, aty ishin Trocki, Zinoviev, Kameniev, Nikolai Buharin, Alexei Rykov dhe Mikhail Tomski.{{Sfn|Fainsod|Hough|1979|p=111}} Stalini e shihte Trockin, të cilin e përçmonte personalisht,{{Sfn|Volkogonov|1991|p=136}} si pengesën kryesore për dominimin e tij,{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=27}} dhe gjatë sëmundjes së Leninit kishte formuar një {{ill|triumvirat|en|Triumvirate|lt=triumvirat}} jozyrtar (''{{ill|trojka|en|List of leaders of the Soviet Union|lt=trojka}}'') së bashku me Kamenievin dhe Zinovievin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=98|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=474|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=52}} Megjithëse Zinoviev ishte i shqetësuar për fuqinë në rritje të Stalinit, ai u ankorua pas tij në Kongresin e 13-të si kundërpeshë ndaj Trockit, i cili tashmë drejtonte një fraksion të njohur si {{ill|Opozita e Majtë|en|Left Opposition}}.{{Sfn|Service|2004|pp=214–215, 217}} Mbështetësit e Trockit besonin se NEP-i i kishte lëshuar shumë kapitalizmit dhe e quanin Stalinin "të djathtë" për mbështetjen e kësaj politike.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=87}} Stalini ndërtoi një rreth përkrahësish brenda Komitetit Qendror{{Sfn|Service|2004|p=225}} ndërsa Opozita e Majtë po margjinalizohej.{{Sfn|Service|2004|p=227}} [[Skeda:Ordzhonikidze, Stalin and Mikoyan, 1925.jpg|thumb|left|Stalini dhe bashkëpunëtorët e tij të ngushtë Anastas Mikojan dhe Sergo Ordzhonikidze në [[Tbilisi]], 1925]] Në fund të vitit 1924, Stalini veproi kundër Kamenievit dhe Zinovievit, duke larguar përkrahësit e tyre nga pozicionet kyçe.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=228|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=563}} Në vitin 1925, të dy kaluan në opozitë të hapur ndaj Stalinit dhe Buharinit{{Sfn|Service|2004|p=240}} dhe nisën një sulm të pasuksesshëm ndaj fraksionit të tyre në Kongresin e 14-të të Partisë në dhjetor.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=240–243|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=82–83}} Stalini i akuzoi Kamenievin dhe Zinovievin se po rivendosnin fraksionalizmin, dhe rrjedhimisht paqëndrueshmërinë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=240–243|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=82–83}} Në mesin e vitit 1926, Kamenievi dhe Zinovievi u bashkuan me Trockin për të formuar {{ill|Opozitën e Bashkuar|en|United Opposition (Soviet Union)}} kundër Stalinit,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=126|2a1=Conquest|2y=2008|2p=11|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=614|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=83}} dhe në tetor ranë dakord të ndalonin veprimtarinë fraksioniste nën kërcënimin e përjashtimit, dhe më vonë e mohuan publikisht pikëpamjet e tyre.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=137, 138|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=614}} Debatet fraksioniste vazhduan, me Stalinin që kërcënoi se do të jepte dorëheqjen në tetor dhe dhjetor 1926, dhe përsëri në dhjetor 1927.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=247|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=614, 618|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=91}} Në tetor 1927, Trocki u largua nga Komiteti Qendror;{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=85}} më vonë ai u internua në Kazakistan në vitin 1928 dhe u dëbua nga vendi në vitin 1929.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=139, 151|2a1=Service|2y=2004|2pp=282–283|3a1=Conquest|3y=2008|3pp=11–12|4a1=Kotkin|4y=2014|4pp=676–677|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=85}} Stalini tashmë ishte udhëheqësi suprem i partisë dhe i shtetit.{{Sfn|Service|2004|p=276}} Pozitën e [[Kreu i qeverisë|kreut të qeverisë]] ia besoi Vjaçeslav Molotovit; mbështetës të tjerë të rëndësishëm në Byronë Politike ishin Voroshilovi, Lazar Kaganoviçi dhe Sergo Ordzhonikidze,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=277, 280|2a1=Conquest|2y=2008|2pp=12–13}} ndërsa Stalini sigurohej që aleatët e tij të drejtonin institucionet shtetërore.{{Sfn|Service|2004|p=278}} Ndikimi i tij në rritje u pasqyrua në emërtimin e vendeve me emrin e tij; në qershor të vitit 1924 qyteti ukrainas Yuzovka u bë Stalino,{{Sfn|Conquest|1991|p=130}} dhe në prill të vitit 1925, Tsaritsyn u riemërua Stalingrad.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=130|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=160|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=689}} Në vitin 1926, Stalini botoi ''Mbi çështjet e leninizmit'',{{Sfn|Service|2004|p=244}} ku argumentoi konceptin e "{{ill|socializmit në një vend të vetëm|en|Socialism in one country}}", i cili u paraqit si një perspektivë ortodokse leniniste, megjithëse binte ndesh me pikëpamjet e vendosura bolshevike se socializmi mund të arrihej vetëm globalisht përmes procesit të {{ill|revolucionit botëror|en|World revolution}}.{{Sfn|Service|2004|p=244}} Në vitin 1927, pati debat në parti rreth politikës sovjetike ndaj Kinës. Stalini kishte kërkuar që [[Partia Komuniste e Kinës]] (PKK), e udhëhequr nga [[Mao Ce Duni]], të aleohej me nacionalistët e [[Kuomintangu]]t (KMT) të [[Çiang Kai-shek]]it, duke e parë aleancën PKK–KMT si mbrojtjen më të mirë ndaj imperializmit japonez. Në vend të kësaj, KMT-ja e shtypi PKK-në dhe midis dy palëve shpërtheu një luftë civile.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=392|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=626–631|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=89–90}} <div style="clear:left;"></div> === 1928–1932: Plani i parë pesëvjeçar === {{Kryesor|Plani i parë pesëvjeçar (Bashkimi Sovjetik)}} ==== Politika ekonomike ==== <div style="float:right; width:25em; margin:0 0 1em 1em; padding:0.5em 1em; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9;"> <blockquote> Kemi mbetur prapa vendeve të përparuara me pesëdhjetë deri në njëqind vjet. Duhet ta mbyllim këtë hendek brenda dhjetë vjetësh. Ose e bëjmë këtë, ose do të na shtypin. Këtë na e diktojnë detyrimet tona ndaj punëtorëve dhe fshatarëve të BRSS-së. </blockquote> — Stalini, shkurt 1931{{Sfn|Service|2004|p=273}} </div> [[Bashkimi Sovjetik]] mbeti shumë prapa zhvillimit industrial dhe bujqësor të fuqive perëndimore.{{Sfn|Service|2004|p=256}} Qeveria e Stalinit kishte frikë nga një sulm i vendeve kapitaliste,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=172–173|2a1=Service|2y=2004|2p=256|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=638–639}} dhe shumë komunistë, përfshirë ata në {{ill|Komsomol|en|Komsomol}}, OGPU dhe Ushtrinë e Kuqe, dëshironin me padurim të çlirohen nga NEP-i dhe qasja e tij e orientuar drejt tregut.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=144, 146|2a1=Service|2y=2004|2p=258}} Ata kishin shqetësime për ata që përfitonin nga kjo politikë: fshatarët e pasur të njohur si "[[Kulak]]ë" dhe pronarët e bizneseve të vogla, ose "NEPmenët".{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=256|2a1=Kotkin|2y=2014}} Në këtë pikë, Stalini u kthye kundër NEP-it, gjë që e vuri në një kurs "të majtë" madje edhe ndaj Trockit apo Zinovievit.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=253|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=101}} Në fillim të vitit 1928, Stalini udhëtoi në [[Novosibirsku|Novosibirsk]], ku pretendoi se kulakët po grumbullonin grurë dhe urdhëroi arrestimin e tyre dhe konfiskimin e grurit të tyre, ndërsa Stalini e solli një pjesë të madhe të grurit me vete në Moskë në shkurt.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=147–148|2a1=Service|2y=2004|2pp=257–258|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=661, 668–669, 679–684|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=102–103}} Me urdhrin e tij, skuadra për grumbullimin e grurit u shfaqën në të gjithë Siberinë Perëndimore dhe Ural, me shpërthime dhune midis skuadrave dhe fshatarësisë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=258|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=103}} Stalini njoftoi se kulakët dhe "fshatarët e mesëm" duhej të detyroheshin me forcë ta lëshonin prodhimin e tyre.{{Sfn|Service|2004|p=258}} [[Nikolai Buharin|Buharini]] dhe anëtarë të tjerë të Komitetit Qendror u zemëruan që nuk ishin konsultuar për këtë masë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=258|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=105}} Në janar të vitit 1930, Byroja Politike miratoi "likuidimin" e klasës së kulakëve, e cila u dëbua në pjesë të tjera të vendit ose u dërgua në kampe përqendrimi.{{Sfn|Service|2004|p=267}}{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=160|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=166}} Deri në korrik të vitit 1930, mbi 320.000 familje ishin prekur.{{Sfn|Service|2004|p=267}} Sipas Dmitri Volkogonovit, dekulakizimi ishte "terrori i parë masiv që Stalini aplikoi në vendin e tij".{{Sfn|Volkogonov|1991|p=167}} [[Skeda:Stakhanov.JPG|thumb|left|Aleksei Stakhanov me një minator tjetër. Qeveria e Stalinit nisi lëvizjen stakhanoviste për të nxitur punën e palodhur.{{Sfn|Sandle|1999|p=231}}]] Në vitin 1929, Byroja Politike shpalli kolektivizimin masiv të bujqësisë,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=265–266|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=110–111}} duke themeluar si ferma kolektive ''kolkhoz'', ashtu edhe ferma shtetërore ''sovkhoz''.{{Sfn|Sandle|1999|p=234}} Edhe pse zyrtarisht vullnetare, shumë fshatarë iu bashkuan kolektivave nga frika se do të përballeshin me fatin e kulakëve.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=113}} Deri në vitin 1932, rreth 62% e familjeve të angazhuara në bujqësi ishin pjesë e kolektivave, dhe deri në vitin 1936 kjo shifër kishte arritur 90%.{{Sfn|Service|2004|p=271}} Shumë fshatarë të kolektivizuar urrenin humbjen e tokës së tyre private bujqësore,{{Sfn|Service|2004|p=270}} dhe produktiviteti ra ndjeshëm.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=270|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=116}} Zia e bukës shpërtheu në shumë zona,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=272|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=116}} ndërsa Byroja Politike shpesh detyrohej të dërgonte ndihma emergjente ushqimore.{{Sfn|Service|2004|p=272}} Kryengritje të armatosura fshatare shpërthyen në Ukrainë, Kaukazin e Veriut, Rusinë jugore dhe Azinë Qendrore, duke arritur kulmin në mars të vitit 1930; ato u shtypën nga ushtria.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=270|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=113–114}} Stalini u përgjigj me një artikull ku këmbëngulte se kolektivizimi ishte vullnetar dhe e fajësonte dhunën te zyrtarët vendorë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=160|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=114}} Edhe pse ai dhe Stalini kishin qenë shumë afër për shumë vite,{{Sfn|Volkogonov|1991|p=174}} Buharini shprehu shqetësime dhe i konsideroi ato si një kthim te politika e vjetër e Leninit, "komunizmi i luftës". Nga mesi i vitit 1928, ai nuk arriti të mblidhte mbështetje të mjaftueshme në parti për t'u kundërvënë reformave;{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=172|2a1=Service|2y=2004|2p=260|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=708}} në nëntor të vitit 1929, Stalini e largoi nga Byroja Politike.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=158|2a1=Service|2y=2004|2p=266|3a1=Conquest|3y=2008|3p=18}} Zyrtarisht, Bashkimi Sovjetik kishte zëvendësuar "iracionalitetin" dhe "shpërdorimin" e [[Ekonomia e tregut|ekonomisë së tregut]] me një ekonomi të planifikuar, të organizuar sipas një kuadri afatgjatë dhe shkencor; në realitet, ekonomia sovjetike bazohej në urdhra ''ad hoc'', të lëshuar shpesh për të arritur objektiva afatshkurtra.{{Sfn|Sandle|1999|pp=227, 229}} Në vitin 1928, Stalini nisi planin e parë pesëvjeçar, me fokus kryesor nxitjen e industrisë së rëndë sovjetike;{{Sfn|Service|2004|p=259}} ai përfundoi një vit para afatit, në vitin 1932.{{Sfn|Service|2004|p=274}} Vendi përjetoi një transformim masiv ekonomik:{{Sfn|Service|2004|p=265}} u hapën miniera të reja, u ndërtuan qytete të reja si Magnitogorski, dhe filluan punimet në Kanalin e Detit të Bardhë–Detit Baltik.{{Sfn|Service|2004|p=265}} Miliona fshatarë u shpërngulën drejt qyteteve, dhe u krijuan borxhe të mëdha për blerjen e makinerive të prodhuara jashtë vendit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=118}} Shumë projekte të mëdha ndërtimi, përfshirë Kanalin e Detit të Bardhë–Detit Baltik dhe metronë e Moskës, u realizuan kryesisht përmes punës së detyruar.{{Sfn|Conquest|1991|pp=186, 190}} Elementet e fundit të kontrollit të punëtorëve mbi industrinë u hoqën, ndërsa drejtorët e fabrikave morën privilegje;{{Sfn|Sandle|1999|pp=231–233}} Stalini e mbrojti pabarazinë e pagave duke iu referuar argumentit të Marksit se ajo ishte e nevojshme gjatë fazave të ulëta të socializmit.{{Sfn|Sandle|1999|pp=241–242}} Për të nxitur intensifikimin e punës, u prezantuan medalje dhe çmime, si dhe lëvizja stakhanoviste.{{Sfn|Sandle|1999|p=231}} Stalini argumentoi se socializmi po ndërtohej në BRSS ndërsa kapitalizmi po shembej gjatë [[Depresioni i madh|Depresionit të madh]].{{Sfn|Service|2004|p=269}} Retorika e tij pasqyronte vizionin e tij utopik për "njeriun e ri sovjetik" që ngrihej drejt majave të pashembullta të zhvillimit njerëzor.{{Sfn|Service|2004|p=300}} <div style="clear:left;"></div> ==== Politika kulturore dhe e jashtme ==== Në vitin 1928, Stalini deklaroi se lufta e klasave midis proletariatit dhe armiqve të tij do të intensifikohej me zhvillimin e socializmit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=152–153|2a1=Sandle|2y=1999|2p=214|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=107–108}} Ai paralajmëroi për një "rrezik nga e djathta", përfshirë nga brenda Partisë Komuniste.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=108}} Gjyqi i parë i madh demonstrativ ({{ill|Gjyqi demonstrativ|en|Show trial|lt=''show trial''}}) në BRSS ishte {{ill|Gjyqi i Shakhtit|en|Shakhty Trial}} i vitit 1928, në të cilin "specialistët industrialë" të klasës së mesme u dënuan për sabotim.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=152–155|2a1=Service|2y=2004|2p=259|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=687, 702–704, 709|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=107}} Nga viti 1929 deri në 1930 u zhvilluan gjyqe demonstrative për të frikësuar opozitën;{{Sfn|Service|2004|p=268}} këto përfshinin Gjyqin e Partisë Industriale, Gjyqin e Menshevikëve dhe Gjyqin Metro-Vickers.{{Sfn|Conquest|1991|p=155}} I vetëdijshëm se shumica etnike ruse mund të kishte shqetësime për t'u sunduar nga një gjeorgjian,{{Sfn|Service|2004|p=324}} ai promovoi etnikët rusë në të gjithë burokracinë shtetërore dhe e bëri rusishten të detyrueshme në shkolla, megjithëse paralelisht me gjuhët vendase.{{Sfn|Service|2004|p=326}} Ndjenja nacionaliste u shtyp.{{Sfn|Service|2004|p=301}} Politikat konservatore shoqërore u promovuan për të nxitur rritjen e popullsisë; kjo përfshinte përqendrimin te njësitë e forta familjare, rikriminalizimin e homoseksualitetit, kufizime ndaj abortit dhe divorcit, si dhe shfuqizimin e departamentit të grave ''Zhenotdel''.{{Sfn|Sandle|1999|pp=244, 246}} [[Skeda:Christ saviour explosion.jpg|thumb|Shkatërrimi i Katedrales së Krishtit Shpëtimtar në Moskë në vitin 1931, për t'i hapur rrugë Pallatit të Sovjetëve të planifikuar]] Stalini dëshironte një "revolucion kulturor",{{Sfn|Service|2004|p=299}} që nënkuptonte si krijimin e një kulture për "masat", ashtu edhe përhapjen më të gjerë të kulturës që më parë ishte elitare.{{Sfn|Service|2004|p=304}} Ai mbikëqyri shumëfishimin e shkollave, gazetave dhe bibliotekave, si dhe përparimin e shkrim-leximit dhe [[njehsimi]]t.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=111, 127|2a1=Service|2y=2004|2p=308}} [[Realizmi socialist]] u promovua në të gjitha artet,{{Sfnm|1a1=Sandle|1y=1999|1p=246|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=85}} ndërsa Stalini u dha rëndësi shkrimtarëve të shquar, përkatësisht [[Maksim Gorki]]t, [[Mihail Sholohov]]it dhe Aleksej Nikollajeviç Tolstoit.{{Sfn|Service|2004|pp=302–303}} Ai shprehu mbështetje për shkencëtarët, kërkimet e të cilëve përputheshin me interpretimin e tij të paravendosur të marksizmit; për shembull, ai mbështeti kërkimet e agrobiologut {{ill|Trofim Lisenko|en|Trofim Lysenko|lt=Trofim Lisenkos}}, megjithëse shumica e kolegëve shkencëtarë të Lisenkos i hodhi poshtë si pseudoshkencore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=211, 276–277|2a1=Service|2y=2004|2p=307}} Fushata kundërfetare e qeverisë u intensifikua sërish,{{Sfn|Conquest|1991|p=157}} me rritjen e financimit për Lidhjen e Ateistëve Militantë.{{Sfn|Service|2004|p=301}} Priftërinjtë, imamët dhe murgjit budistë përballeshin me persekutim.{{Sfn|Service|2004|p=268}} Ndërtesat fetare u shembën, më së shumti Katedralja e Krishtit Shpëtimtar në Moskë, e shkatërruar në vitin 1931 për t'i hapur rrugë Pallatit të Sovjetëve.{{Sfn|Conquest|1991|p=191}} Feja ruajti ndikimin mbi popullsinë; në regjistrimin e vitit 1937, 57% e të anketuarve ishin të gatshëm të pranonin se ishin fetarë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=325}} Gjatë viteve 1920, Stalini i dha përparësi politikës së jashtme.{{Sfn|Service|2004|p=379}} Ai takoi personalisht një sërë vizitorësh perëndimorë, përfshirë [[George Bernard Shaw]] dhe [[H.G. Wells]], të dy të cilët mbetën të impresionuar prej tij.{{Sfn|Conquest|1991|pp=183–184}} Përmes Internacionales Komuniste, qeveria e Stalinit ushtroi një ndikim të fortë mbi partitë marksiste në vende të tjera;{{Sfn|Service|2004|p=282}} ai ia la drejtimin e organizatës Buharinit para shkarkimit të tij.{{Sfn|Service|2004|p=261}} Në Kongresin e 6-të të saj, në korrik të vitit 1928, Stalini u tha delegatëve se kërcënimi kryesor ndaj socializmit vinte nga socialistët jomarksistë dhe socialdemokratët, të cilët i quajti "fashistë socialë";{{Sfnm|1a1=McDermott|1y=1995|1pp=410–411|2a1=Conquest|2y=1991|2p=176|3a1=Service|3y=2004|3pp=261, 383|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=720}} Stalini e kuptoi se në shumë vende këto grupe ishin rivalët kryesorë të marksistë-leninistëve për mbështetjen e klasës punëtore.{{Sfn|Conquest|1991|p=173}} Ky përqendrim te kundërshtimi i të majtëve rivalë shqetësonte Buharinin, i cili e shihte rritjen e [[fashizmi]]t dhe të së djathtës ekstreme në Evropë si kërcënim më të madh.{{Sfn|Service|2004|p=261}} Në vitin 1929, djali i Stalinit, Jakovi, u përpoq pa sukses të bënte vetëvrasje, duke e qëlluar veten në gjoks dhe duke e humbur për pak zemrën; dështimi i tij i ngjalli përbuzje Stalinit, i cili thuhet se e hodhi poshtë përpjekjen duke thënë: "As të gjuajë drejt nuk di."<ref>{{Harvnb|Allilueva|1967|p=111}}</ref>{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=289|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=595}} Marrëdhënia e tij me Nadezhdën u tendos mes sherreve të tyre dhe problemeve të saj të shëndetit mendor.{{Sfn|Service|2004|p=289}} Në nëntor të vitit 1932, pas një darke në grup në Kremlin, ku Stalini bëri koketë me gra të tjera, Nadezhda e qëlloi veten në zemër.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=169|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=90|3a1=Service|3y=2004|3pp=291–292}} Publikisht, si shkak i vdekjes u dha [[apendisiti]]; Stalini ia fshehu shkakun e vërtetë të vdekjes edhe fëmijëve të tij.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1pp=94, 95|2a1=Service|2y=2004|2pp=292, 294}} Miqtë e Stalinit vunë re se ai pësoi një ndryshim të ndjeshëm pas vetëvrasjes së saj, duke u bërë emocionalisht më i ashpër.{{Sfn|Service|2004|p=297}} {{Clear|left}} === 1932–1939: Krizat e mëdha === ==== Zija e bukës e viteve 1932–1933 ==== {{Kryesor|Zija e bukës sovjetike e viteve 1930–1933|Holodomori}} [[Skeda:Famine en URSS 1933.jpg|thumb|right|Zonat e prekura nga {{ill|zia e bukës sovjetike e viteve 1932–1933|en|Soviet famine of 1932–1933}}]] Brenda Bashkimit Sovjetik, pakënaqësia qytetare ndaj qeverisë së Stalinit ishte e përhapur gjerësisht.{{Sfn|Service|2004|p=316}} Trazirat shoqërore në zonat urbane e shtynë Stalinin të lehtësonte disa politika ekonomike në vitin 1932.{{Sfn|Service|2004|p=310}} Në maj 1932, ai futi tregjet e ''kolkozeve'', ku fshatarët mund të tregtonin prodhimet e tepërta.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=310|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2p=627}} Megjithatë, sanksionet ndëshkuese u bënë më të ashpra; një dekret i gushtit 1932 e shndërroi vjedhjen e një grushti drithi në vepër të dënueshme me vdekje.{{Sfn|Davies|Wheatcroft|2006|p=628}} Plani i dytë pesëvjeçar uli kuotat e prodhimit në krahasim me të parin, duke u përqendruar më shumë në përmirësimin e kushteve të jetesës{{Sfn|Service|2004|p=310}} përmes banesave dhe mallrave të konsumit.{{Sfn|Service|2004|p=310}} Theksi te prodhimi i armatimeve u rrit pasi [[Adolf Hitleri]] u bë kancelar i Gjermanisë në vitin 1933.{{Sfn|Service|2004|p=318}} Bashkimi Sovjetik përjetoi një zi buke të madhe, e cila arriti kulmin në dimrin e viteve 1932–1933,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=312|2a1=Conquest|2y=2008|2pp=19–20|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=117}} me 5–7 milionë vdekje.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=117}} Zonat më të prekura ishin Ukraina (ku zia e bukës quhej Holodomor), {{ill|Rusia Jugore|en|Southern Russia}}, Kazakistani dhe {{ill|Kaukazi i Veriut|en|North Caucasus}}.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=119}} Në rastin e Ukrainës, historianët debatojnë nëse zia e bukës ishte e qëllimshme, me synimin për të eliminuar një lëvizje të mundshme pavarësie;{{Sfn|Ellman|2005|p=823}} asnjë dokument nuk tregon se Stalini urdhëroi shprehimisht urinë.{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1p=824|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2pp=628, 631}} Moti i keq çoi në të korra të këqija në vitet 1931 dhe 1932,{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1pp=823–824|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2p=626|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=117}} të përkeqësuara nga vitet e rënies së produktivitetit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=117}} Politikat e industrializimit të shpejtë, mospërfillja e rotacionit të kulturave bujqësore dhe dështimi për të krijuar rezerva strategjike drithi e thelluan krizën.{{Sfn|Ellman|2005|p=834}} Stalini fajësoi elementë armiqësorë dhe sabotatorë në mesin e fshatarëve.{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1p=824|2a1=Davies|2a2=Wheatcroft|2y=2006|2pp=627–628|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=120}} Qeveria ofroi ndihmë të kufizuar ushqimore për zonat e goditura nga zia e bukës, duke u dhënë përparësi punëtorëve urbanë;{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2005|1p=833|2a1=Kuromiya|2y=2008|2p=665}} për Stalinin, industrializimi sovjetik ishte më i vlefshëm se jeta e fshatarëve.{{Sfnm|1a1=Davies|1a2=Wheatcroft|1y=2006|1p=628|2a1=Ellman|2y=2007|2p=664}} Eksportet e drithit ranë ndjeshëm.{{Sfn|Davies|Wheatcroft|2006|p=627}} Stalini nuk e pranoi rolin e politikave të tij në zinë e bukës,{{Sfn|Davies|Wheatcroft|2006|p=628}} e cila u fshehu vëzhguesve të huaj.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=164|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=724}} ==== Çështjet ideologjike dhe të jashtme ==== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Kulti i personalitetit të Josif Stalinit|en|Cult of personality of Joseph Stalin}}}} Në vitin 1936, Stalini mbikëqyri miratimin e {{ill|një kushtetute të re|en|1936 Constitution of the Soviet Union}} me tipare të gjera demokratike; ajo u hartua si propagandë, pasi e gjithë pushteti ishte në duart e tij.{{Sfn|Service|2004|p=319}} Ai deklaroi se "socializmi, faza e parë e komunizmit, është arritur".{{Sfn|Service|2004|p=319}} Në vitin 1938 u publikua ''{{ill|Historia e Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik (Bolshevikët)|en|History of the Communist Party of the Soviet Union (Bolsheviks)}}''.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=212|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=552–443|3a1=Service|3y=2004|3p=361}} E njohur zakonisht si "Kursi i shkurtër", ajo u bë teksti qendror i stalinizmit.{{Sfn|Conquest|1991|p=212}} U publikuan gjithashtu biografi të autorizuara të Stalinit,{{Sfn|Service|2004|p=361}} megjithëse Stalini parapëlqente të shihej si mishërimi i Partisë Komuniste, në vend që të eksplorohej historia e jetës së tij.{{Sfn|Service|2004|p=362}} [[Skeda:Soviet armor in the spanish civil war.png|thumb|Pasqyrë e automjeteve të blinduara sovjetike të përdorura për pajisjen e Ushtrisë Republikane gjatë [[Lufta Civile Spanjolle|Luftës Civile Spanjolle]]]] Duke kërkuar marrëdhënie ndërkombëtare më të mira, në vitin 1934 Bashkimi Sovjetik iu bashkua [[Lidhja e Kombeve|Lidhjes së Kombeve]], nga e cila më parë ishte përjashtuar.{{Sfn|Service|2004|p=386}} Stalini nisi komunikime konfidenciale me Hitlerin në tetor 1933, pak pasi ky i fundit erdhi në pushtet.{{Sfn|Conquest|1991|p=217}} Stalini e admironte Hitlerin, veçanërisht manovrat e tij për të hequr rivalët brenda [[Partia Naziste|Partisë Naziste]] në [[Nata e Thikave të Gjata]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=176|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=116|3a1=Service|3y=2004|3p=340}} Megjithatë, Stalini e njohu kërcënimin e paraqitur nga fashizmi dhe kërkoi të krijonte lidhje më të mira me demokracitë liberale të Evropës Perëndimore;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=218|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=123, 135}} në maj 1935, sovjetikët nënshkruan traktate ndihme të ndërsjellë me Francën dhe Çekosllovakinë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=135}} Në Kongresin e 7-të të Internacionales Komuniste, në korrik–gusht 1935, Bashkimi Sovjetik i nxiti marksistë–leninistët të bashkoheshin me të majtët e tjerë si pjesë e një {{ill|fronti popullor|en|Popular front}} kundër fashizmit.{{Sfnm|1a1=Haslam|1y=1979|1pp=682–683|2a1=Conquest|2y=1991|2p=218|3a1=Service|3y=2004|3p=385|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=135}} Në përgjigje, Gjermania, Italia dhe Japonia nënshkruan [[Pakti Antikomintern|Paktin Antikomintern]].{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=392|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=154}} Kur shpërtheu Lufta Civile Spanjolle në korrik 1936, sovjetikët dërguan ndihmë ushtarake për frakcionin republikan, përfshirë 648 avionë dhe 407 tanke, së bashku me 3.000 trupa sovjetike dhe 42.000 anëtarë të [[Brigadat ndërkombëtare|Brigadave Ndërkombëtare]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=219|2a1=Service|2y=2004|2p=387}} Stalini mori pjesë personalisht në situatën spanjolle.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=154}} Gjermania dhe Italia mbështetën frakcionin nacionalist, i cili doli përfundimisht fitimtar në mars 1939.{{Sfn|Service|2004|pp=387, 389}} Me shpërthimin e {{ill|Luftës së Dytë Kino-Japoneze|en|Second Sino-Japanese War}} në korrik 1937, Bashkimi Sovjetik dhe Kina nënshkruan një {{ill|pakt mosagresioni|en|Sino-Soviet Non-Aggression Pact}}.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=156}} Stalini ndihmoi kinezët ndërsa Kuomintangu dhe komunistët pezulluan luftën e tyre civile dhe formuan {{ill|Frontin e Bashkuar|en|Second United Front}} që ai e dëshironte kundër Japonisë.{{Sfn|Service|2004|pp=392}} ==== Pastrimi i Madh ==== {{Kryesor|Pastrimi i Madh}} [[Skeda:Vinnycia16.jpg|thumb|right|Varreza masive e zhvarrosur e {{ill|Masakrës së Vinicës|en|Vinnytsia massacre}}, 1943]] Qasja e Stalinit ndaj represionit shtetëror shpesh ishte kontradiktore.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=126}} Në maj 1933 ai liroi shumë persona të dënuar për vepra të vogla, duke urdhëruar shërbimet e sigurisë të mos kryenin më arrestime dhe deportime masive,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=125}} ndërsa në shtator 1934 ngriti një komision për të hetuar burgosjet e padrejta. Po atë muaj, ai kërkoi ekzekutimin e punëtorëve të Uzinës Metalurgjike "Stalin", të akuzuar për spiunazh në favor të Japonisë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=126}}{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=125}} Gjatë {{ill|Kongresit të 17-të të Partisë Komuniste|en|17th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)}}, Stalini u rizgjodh anëtar i Komitetit Qendror me 1059 vota nga 1225, me 166 fletëvotime që mungonin, ose 13,5% e atyre që merrnin pjesë.<ref>{{Cite book |last=Thurston |first=Robert W. |title=Life and Terror in Stalin's Russia, 1934–1941 |publisher=Yale University Press |year=1996 |isbn=0-300-06401-2 |location=New Haven, CT |pages=20 |language=en}}</ref> Pasi Sergej Kirov u vra në dhjetor 1934, Stalini u shqetësua gjithnjë e më shumë për kërcënimet e atentateve,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=179|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2pp=126–127|3a1=Service|3y=2004|3p=314|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=128–129}} dhe represioni shtetëror u intensifikua.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=128, 137}} Stalini lëshoi një dekret që themelonte "trojkat e NKVD-së", të cilat mund të jepnin dënime të shpejta dhe të rënda pa përfshirë gjykatat.{{Sfn|Service|2004|p=315}} Në vitin 1935 ai e urdhëroi NKVD-në të dëbonte nga zonat urbane kundërrevolucionarët e dyshuar;{{Sfn|Service|2004|p=318}} vetëm nga Leningradi u dëbuan mbi 11.000 vetë në fillim të vitit 1935.{{Sfn|Service|2004|p=318}} [[Skeda:RIAN archive 910794 Memorial events in Bykovnya Graves reserve.jpg|thumb|right|Memorial për një viktimë të Pastrimit të Madh te {{ill|varreza masive e Bikivnjës|en|Bykivnia graves}}]] Në vitin 1936, Nikolai Ježov u bë kreu i NKVD-së,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=139}} pas së cilës Stalini filloi të orkestronte arrestimin dhe ekzekutimin e kundërshtarëve të tij të mbetur në Partinë Komuniste gjatë {{ill|Pastrimit të Madh|en|Great Purge}}.{{Sfn|Service|2004|pp=314–317}} Gjyqi i parë i Moskës në gusht 1936 çoi në ekzekutimin e Kamenievit dhe Zinovievit.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1pp=139, 154–155, 164–172, 175–176|2a1=Service|2y=2004|2p=320|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=139}} Gjyqi i dytë u zhvillua në janar 1937,{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=139–140}} dhe i treti në mars 1938, me ekzekutimin e Buharinit dhe Rikovit.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1pp=192–193|2a1=Service|2y=2004|2p=346|3a1=Conquest|3y=2008|3p=24 |4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=140}} Nga fundi i vitit 1937, çdo mbetje e drejtimit kolektiv ishte zhdukur nga Byroja Politike, e cila tani ishte efektivisht nën kontrollin e Stalinit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=176–177}} Pati përjashtime masive nga partia,{{Sfn|Service|2004|p=349}} ndërsa Stalini urdhëroi edhe partitë komuniste të huaja të pastronin elementët antistalinistë.{{Sfn|Service|2004|p=391}} Këto pastrime zëvendësuan pjesën më të madhe të gardës së vjetër të partisë me funksionarë më të rinj, besnikë ndaj Stalinit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=137–138, 147}} Funksionarët e partisë i zbatonin gatishëm urdhrat e tij dhe përpiqeshin t'i bëheshin përkëdhelës Stalinit, për të shmangur rënien viktimë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=140}} Funksionarë të tillë shpesh kryenin më shumë arrestime dhe ekzekutime sesa kuotat e caktuara nga qeveria.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=204}} Represionet u intensifikuan më tej nga dhjetori 1936 deri në nëntor 1938.{{Sfn|Service|2004|p=347}} Në maj 1937, Stalini urdhëroi {{ill|arrestimin e pjesës më të madhe të komandës së lartë të ushtrisë|en|Case of the Trotskyist Anti-Soviet Military Organization}}, e pas kësaj pasuan arrestime masive në ushtri.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=201|2a1=Service|2y=2004|2p=349|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=140}} Nga fundi i vitit 1937, pastrimet u shtrinë përtej partisë, te popullsia e gjerë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=141, 150}} Në korrik 1937, Byroja Politike urdhëroi një pastrim të "elementëve antisovjetikë", duke synuar bolshevikët antistalinistë, ish-menshevikët, socialistët revolucionarë, priftërinjtë, ish-ushtarët e Ushtrisë së Bardhë dhe kriminelët e zakonshëm.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=350|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=150–151}} Stalini inicioi "operacionet kombëtare", pastrimin etnik të grupeve etnike josovjetike — mes tyre polakët, gjermanët, letonezët, finlandezët, grekët, koreanët dhe kinezët — përmes internimit të brendshëm ose të jashtëm.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=204|2a1=Service|2y=2004|2pp=351, 390|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=151}} Më shumë se 1,6 milion vetë u arrestuan, 700.000 u pushkatuan dhe një numër i panjohur vdiq nën torturë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=151}} NKVD-ja vrau edhe dezertorë dhe kundërshtarë jashtë vendit;{{Sfn|Service|2004|p=394}} në gusht 1940, Trocki u {{ill|vra në Meksikë|en|Assassination of Leon Trotsky}}, duke eliminuar kundërshtarin e fundit të madh të Stalinit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=230|2a1=Service|2y=2004|2p=394|3a1=Overy|3y=2004|3p=338|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=174}} Stalini inicioi të gjitha vendimet kyçe gjatë pastrimit dhe drejtoi personalisht shumë operacione.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=151, 159}} Historianët debatojnë për motivet e tij,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=151}} duke vënë re se shkrimet e tij personale të asaj periudhe ishin "të ndërlikuara dhe të paqarta në mënyrë të pazakontë", plot pretendime për armiq që e rrethonin.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=152}} Ai kishte frikë nga një {{ill|kolonë e pestë|en|fifth column}} e brendshme në rast lufte me Japoninë dhe Gjermaninë,{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=153, 156–157}} veçanërisht pasi forcat e krahut të djathtë përmbysën qeverinë e majtë spanjolle.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=347–248|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=125, 156–157}} Pastrimi i Madh përfundoi kur Ježovi u zëvendësua nga [[Lavrentij Beria]],{{Sfn|Service|2004|p=367}} një gjeorgjian si ai, plotësisht besnik ndaj Stalinit.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=245}} Vetë Ježovi u arrestua në prill 1939 dhe u ekzekutua në vitin 1940.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=209|2a1=Service|2y=2004|2p=369|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=160}} Pastrimi dëmtoi reputacionin e Bashkimit Sovjetik jashtë vendit, veçanërisht mes simpatizantëve të së majtës.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=162}} Ndërsa po fashitej, Stalini u përpoq të largonte përgjegjësinë nga vetja,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=157}} duke fajësuar Ježovin për "tepricat" dhe "shkeljet e ligjit".{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=159}} == Lufta e Dytë Botërore == {{Kryesor|Bashkimi Sovjetik në Luftën e Dytë Botërore}} === 1939–1941: Pakti me Gjermaninë naziste === Si marksist–leninist, Stalini e konsideronte konfliktin ndërmjet fuqive kapitaliste rivale të pashmangshëm; pasi Gjermania naziste [[Anshlusi|aneksoi Austrinë]] dhe më pas pjesën e Çekosllovakisë në vitin 1938, ai e kuptoi se po afrohej një luftë e madhe.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=308}} Ai kërkoi ta ruante neutralitetin sovjetik, duke shpresuar se një luftë gjermane kundër Francës dhe Mbretërisë së Bashkuar do të çonte në dominimin sovjetik në Evropë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=220–221|2a1=Service|2y=2004|2pp=380–381}} Sovjetikët përballeshin me një kërcënim nga lindja, pasi trupat sovjetike u përplasën me japonezët ekspansionistë në pjesën e fundit të viteve 1930, me kulm në {{ill|Betejat e Khalkhin Golit|en|Battles of Khalkhin Gol}} në vitin 1939.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=392–393|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=163, 168–169}} Stalini nisi një ndërtim ushtarak, me Ushtrinë e Kuqe që u shumëfishua më shumë se dyfish midis janarit 1939 dhe qershorit 1941, megjithëse nga nxitimi shumë nga oficerët e saj ishin të stërvitur dobët.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=185–186}} Midis viteve 1940 dhe 1941, Stalini e spastroi ushtrinë, duke e lënë atë me një mungesë të rëndë oficerësh të stërvitur kur shpërtheu përfundimisht lufta.{{Sfn|Conquest|1991|pp=232–233, 236}} [[Skeda:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|left|upright=0.8|Stalini duke përshëndetur ministrin e jashtëm gjerman [[Joachim von Ribbentrop]] në Kremlin, gusht 1939]] Meqenëse Britania dhe Franca dukeshin të painteresuara për një aleancë me Bashkimin Sovjetik, Stalini pa një marrëveshje më të mirë me gjermanët.{{Sfn|Service|2004|pp=399–400}} Më 3 maj 1939, ai e zëvendësoi ministrin e jashtëm me orientim perëndimor, Maxim Litvinov, me Vjaçeslav Molotov.{{Sfn|Nekrich|1997|p=109}} Gjermania filloi negociata me sovjetikët, duke propozuar që Evropa Lindore të ndahej midis dy fuqive.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=220|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=166}} Në gusht 1939, Bashkimi Sovjetik nënshkroi me Gjermaninë Paktin Molotov–Ribbentrop, një pakt mossulmimi të negociuar nga Molotovi dhe ministri i jashtëm gjerman [[Joachim von Ribbentrop]], me një protokoll të fshehtë që ndante Evropën Lindore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=221|2a1=Roberts|2y=1992|2pp=57–78|3a1=Service|3y=2004|3p=399|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=166}} Më 1 shtator, Gjermania pushtoi Poloninë, çka e shtyu Mbretërinë e Bashkuar dhe Francën t'i shpallnin luftë Gjermanisë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=222|2a1=Roberts|2y=1992|2pp=57–78|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=169}} Më 17 shtator, {{ill|Ushtria e Kuqe hyri në Poloninë lindore|en|Soviet invasion of Poland}}, zyrtarisht për të rivendosur rendin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=222|2a1=Roberts|2y=2006|2p=43}} Më 28 shtator, Gjermania dhe Bashkimi Sovjetik shkëmbyen disa nga territoret e pushtuara,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=223|2a1=Service|2y=2004|2pp=402–403|3a1=Wettig|3y=2008|3p=20}} dhe pak më pas, në prani të Stalinit, u nënshkrua Traktati i kufirit gjermano-sovjetik.{{Sfn|Conquest|1991|p=224}} Dy shtetet vazhduan tregtinë mes tyre, duke dobësuar bllokadën britanike ndaj Gjermanisë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=224|2a1=Service|2y=2004|2p=405}} Sovjetikët kërkuan më tej pjesë të Finlandës lindore, por qeveria finlandeze refuzoi. Sovjetikët pushtuan Finlandën në nëntor 1939, duke nisur [[Lufta e Parë Sovjeto-Finlandeze|Luftën e Dimrit]]; pavarësisht inferioritetit numerik, finlandezët e mbajtën Ushtrinë e Kuqe larg.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=228|2a1=Service|2y=2004|2p=403|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=172–173}} Opinioni ndërkombëtar mbështeti Finlandën, ndërsa Bashkimi Sovjetik u përjashtua nga Lidhja e Kombeve.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=279|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} Të poshtëruar nga pamundësia për ta mundur Finlandën, sovjetikët nënshkruan një [[Traktati i Paqes i Moskës|traktat paqeje të përkohshëm]], në të cilin morën lëshime territoriale.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=403|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} Në qershor 1940, Ushtria e Kuqe pushtoi shtetet baltike, të cilat u aneksuan nga Bashkimi Sovjetik në gusht;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=227|2a1=Service|2y=2004|2pp=404–405|3a1=Wettig|3y=2008|3pp=20–21|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=173}} ata pushtuan dhe aneksuan edhe Besarabinë dhe Bukovinën veriore, pjesë të Rumanisë.{{Sfnm|1a1=Brackman|1y=2001|1p=341|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=173}} Sovjetikët u përpoqën të parandalonin kundërshtimin në territoret e pushtuara rishtazi me represione masive.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=170}} Një rast i veçantë ishte {{ill|Masakra e Katynit|en|Katyn massacre}} e prillit dhe majit 1940, në të cilën rreth 22.000 njerëz, kryesisht intelektualë polakë, pjesëtarë të Forcave të Armatosura Polake dhe pjesëtarë të Policisë Shtetërore Polake, u ekzekutuan nga NKVD-ja.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=170}} Shpejtësia e fitores gjermane ndaj Francës dhe e pushtimit të saj në mesin e vitit 1940 e befasoi Stalinin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Service|2y=2004|2p=405}} Me sa duket, ai u përqendrua te qetësimi për të shtyrë konfliktin.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=229|2a1=Service|2y=2004|2p=406}} Pasi [[Pakti Trepalësh]] u nënshkrua nga [[Fuqitë e Boshtit]] të Gjermanisë, Japonisë dhe Italisë në tetor 1940, Stalini propozoi që {{ill|BRSS-ja të bashkohej gjithashtu me aleancën e Boshtit|en|German–Soviet Axis talks}}.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=231|2a1=Brackman|2y=2001|2pp=341, 343|3a1=Roberts|3y=2006|3p=58}} Për të demonstruar synime paqësore, në prill 1941 sovjetikët nënshkruan me Japoninë {{ill|një pakt neutraliteti|en|Soviet–Japanese Neutrality Pact}}.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=233|2a1=Roberts|2y=2006|2p=63}} Stalini, i cili kishte qenë kryetari ''de facto'' i qeverisë së vendit për gati 15 vjet, arriti në përfundimin se marrëdhëniet me Gjermaninë ishin përkeqësuar aq shumë sa duhej të bëhej edhe kryetar ''de jure'' i qeverisë, dhe më 6 maj zëvendësoi Molotovin si {{ill|Kryeministri i Bashkimit Sovjetik|en|Premier of the Soviet Union}}.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=234|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=180}} === 1941–1942: Pushtimi gjerman === [[Skeda:Battle of Moscow.jpg|thumb|Me të gjithë burrat në front, gratë gërmojnë [[llogore antitank]] rreth Moskës në vitin 1941.]] Në qershor 1941, Gjermania {{ill|pushtoi Bashkimin Sovjetik|en|Operation Barbarossa}}, duke e nisur luftën në [[Fronti Lindor (Lufta e Dytë Botërore)|Frontin Lindor]].{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=410–411|2a1=Roberts|2y=2006|2p=82|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=198}} Pavarësisht se agjencitë e inteligjencës e kishin paralajmëruar vazhdimisht për synimet e Gjermanisë, Stalini u kap në befasi.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=408–409, 411–412|2a1=Roberts|2y=2006|2p=67|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=199–200, 202}} Ai formoi një Komitet Shtetëror të Mbrojtjes, të cilin e drejtoi si Komandant i Përgjithshëm Suprem,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=414–415|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=206–207}} si dhe një Komandë të Lartë Ushtarake (Stavka),{{Sfn|Service|2004|p=413}} me [[Georgi Zhukov]] si shef të shtabit të saj.{{Sfn|Service|2004|p=420}} Taktika gjermane e ''[[Blitzkrieg]]'' ishte në fillim shumë efektive; aviacioni sovjetik në zonat kufitare perëndimore u shkatërrua brenda dy ditësh.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=417|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=201–202}} [[Wehrmacht]]-i gjerman depërtoi thellë në territorin sovjetik;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=235|2a1=Service|2y=2004|2p=416}} shpejt, Ukraina, Bjellorusia dhe shtetet baltike ranë nën pushtimin gjerman, [[Rrethimi i Leningradit|Leningradi u rrethua]],{{Sfn|Service|2004|p=418}} dhe refugjatët sovjetikë po vërshonin në Moskë dhe në qytetet përreth.{{Sfn|Service|2004|p=417}} Në korrik, [[Forca Ajrore Gjermane (1935–1945)|Luftwaffe]] gjerman po bombardonte Moskën,{{Sfn|Service|2004|p=418}} dhe deri në tetor Wehrmacht-i po grumbullohej për një sulm të plotë ndaj kryeqytetit. U bënë plane që qeveria sovjetike të evakuohej në Kujbishev (Samara), megjithëse Stalini vendosi të mbetej në Moskë, duke besuar se largimi i tij do të dëmtonte moralin e trupave.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=248–249|2a1=Service|2y=2004|2p=420|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=214–215}} Përparimi gjerman drejt Moskës u ndal pas {{ill|dy muajsh betejë|en|Battle of Moscow|lt=dy muajsh beteje}} në kushte moti gjithnjë e më të ashpra.{{Sfn|Glantz|2001|p=26}} Duke kundërshtuar këshillat e Zhukovit dhe të gjeneralëve të tjerë, Stalini theksoi sulmin mbi mbrojtjen.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=421, 424|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=220}} Në qershor 1941, ai urdhëroi një politikë të tokës së djegur, që synonte shkatërrimin e infrastrukturës dhe të rezervave ushqimore para se gjermanët t'i kapnin,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=482|2a1=Roberts|2y=2006|2p=90}} duke i urdhëruar edhe [[NKVD]]-në të vriste rreth 100.000 të burgosur politikë në zonat ku po përparonte Wehrmacht-i.{{Sfn|Gellately|2007|p=391}} Ai spastroi komandën ushtarake; disa figura të rangut të lartë u ulën në detyrë ose u transferuan, ndërsa të tjerë u arrestuan dhe u ekzekutuan.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=239–240|2a1=Roberts|2y=2006|2p=98|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=209}} Me Urdhrin nr. 270, Stalini urdhëroi ushtarët që rrezikonin të kapeshin të luftonin deri në vdekje, duke i cilësuar të kapurit si tradhtarë;{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=241|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=210}} ndër ata që u kapën si [[Robërit e luftës|robër lufte]] ishte djali i Stalinit, Jakovi, i cili vdiq në robëri gjermane.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=241–242|2a1=Service|2y=2004|2p=521}} Stalini nxori Urdhrin nr. 227 në korrik 1942, i cili përcaktonte që ata që tërhiqeshin pa leje do të vendoseshin në "batalione ndëshkimi" dhe do të përdoreshin si [[mish për top]].{{Sfnm|1a1=Roberts|1y=2006|1p=132|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=223}} Si ushtria gjermane, ashtu edhe ajo sovjetike i shpërfillën [[Ligji i luftës|ligjet e luftës]] të përcaktuara në [[Konventat e Gjenevës]];{{Sfn|Service|2004|p=423}} sovjetikët bënë publike gjerësisht masakrat naziste ndaj komunistëve, hebrenjve dhe [[Romët|romëve]].{{Sfn|Service|2004|p=422}} Në prill 1942, Stalini mbështeti krijimin e Komitetit Hebre Anti-Fashist (JAC) për të siguruar mbështetjen e hebrenjve në mbarë botën për përpjekjet e luftës.{{Sfn|Overy|2004|p=568}} [[Skeda:RIAN archive 602161 Center of Stalingrad after liberation.jpg|thumb|Qendra e [[Stalingrad]]it pas çlirimit të tij, shkurt 1943]] Sovjetikët u aleuan me Mbretërinë e Bashkuar dhe SHBA-në;{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=211}} megjithëse SHBA-ja hyri në luftë kundër Gjermanisë në vitin 1941, pak ndihmë e drejtpërdrejtë amerikane arriti te sovjetikët deri në fund të vitit 1942.{{Sfn|Service|2004|p=423}} Në përgjigje të pushtimit, sovjetikët e zgjeruan industrinë e tyre në Rusinë qendrore, duke u përqendruar pothuajse tërësisht në prodhimin ushtarak.{{Sfn|Service|2004|p=421}} Ata arritën nivele të larta produktiviteti, duke e tejkaluar Gjermaninë.{{Sfn|Service|2004|p=422}} Gjatë luftës, Stalini ishte më tolerant ndaj [[Kisha Ortodokse Ruse|Kishës Ortodokse Ruse]] dhe e lejoi të rifillonte disa nga aktivitetet e saj.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=442–443|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=242–243}} Ai lejoi gjithashtu një larmi më të gjerë shprehjesh kulturore, veçanërisht duke u lejuar shkrimtarëve dhe artistëve të dikurshëm të shtypur, si Anna Akhmatova dhe Dmitri Shostakovich, ta shpërndanin veprën e tyre më gjerësisht.{{Sfn|Service|2004|p=441}} "[[Internacionale|Internacionalja]]" u hoq si [[Himni kombëtar|himn kombëtar]] i vendit dhe u zëvendësua me një këngë më patriotike.{{Sfn|Service|2004|p=442}} Qeveria promovoi gjithnjë e më shumë ndjenjat panslaviste,{{Sfn|Service|2004|p=446}} ndërkohë që nxiste rritjen e kritikave ndaj [[kozmopolitanizmi]]t, sidomos ndaj "kozmopolitanizmit pa rrënjë", një qasje me pasoja të veçanta për hebrenjtë sovjetikë.{{Sfn|Service|2004|pp=446–447}} Internacionalja Komuniste u shpërnda në vitin 1943,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=260|2a1=Service|2y=2004|2p=444}} dhe Stalini filloi t'i nxiste partitë e huaja marksiste–leniniste të theksonin nacionalizmin mbi internacionalizmin, me qëllim që të zgjeronin tërheqjen e tyre në vendet përkatëse.{{Sfn|Service|2004|p=446}} Në prill 1942, Stalini anuloi vendimin e Stavkës duke urdhëruar kundërsulmin e parë serioz të sovjetikëve, një përpjekje për të marrë Kharkovin në Ukrainën lindore, të mbajtur nga gjermanët. Ky sulm doli i pasuksesshëm.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=254|2a1=Service|2y=2004|2p=424|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=221–222}} Atë vit, Hitleri e zhvendosi objektivin e tij kryesor nga fitorja e përgjithshme në Frontin Lindor te synimi për të siguruar fushat e naftës në jug të Bashkimit Sovjetik, thelbësore për një përpjekje afatgjatë luftarake gjermane.{{Sfn|Roberts|2006|pp=117–118}} Ndërsa gjeneralët e Ushtrisë së Kuqe shihnin shenja se Hitleri do t'i zhvendoste përpjekjet drejt jugut, Stalini e konsideroi këtë një manovër anësore në një përpjekje të rinovuar për të marrë Moskën.{{Sfn|Roberts|2006|p=124}} Në qershor 1942, ushtria gjermane nisi një {{ill|ofensivë të madhe|en|Case Blue|lt=ofensivë të madhe}} në Rusinë jugore, duke kërcënuar Stalingradin; Stalini urdhëroi Ushtrinë e Kuqe ta mbante qytetin me çdo kusht,{{Sfn|Service|2004|p=425}} gjë që rezultoi në [[Beteja e Stalingradit|Betejën e zgjatur të Stalingradit]], e cila u bë beteja më e përgjakshme dhe më e ashpër e gjithë luftës.{{Sfn|Service|2004|p=426}} Në shkurt 1943, forcat gjermane që sulmonin Stalingradin u dorëzuan.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=428|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=225}} Fitorja sovjetike atje shënoi një pikë kthese të madhe në luftë;{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=225}} për ta përkujtuar, Stalini e shpalli veten [[Marshall i Bashkimit Sovjetik|Marshall të Bashkimit Sovjetik]] në mars.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=429|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=226 |3a1=''Journal of the Supreme Soviet of the USSR'', 13 March 1943}} === 1942–1945: Kundërsulmi sovjetik === [[Skeda:Teheran conference-1943.jpg|thumb|Të Tre të Mëdhenjtë: Stalini, presidenti amerikan [[Franklin D. Roosevelt]] dhe kryeministri britanik [[Winston Churchill]] në [[Konferenca e Teheranit|Konferencën e Teheranit]], nëntor 1943]] Deri në nëntor 1942, sovjetikët kishin filluar të zmbrapsnin fushatën gjermane në jug dhe, megjithëse në atë përpjekje pati 2,5&nbsp;milionë viktima sovjetike, kjo i lejoi sovjetikët të merrnin iniciativën sulmuese për pjesën më të madhe të luftës në Frontin Lindor.{{Sfn|Roberts|2006|p=155}} Në verën e vitit 1943, Gjermania [[Beteja e Kurskut|u përpoq të bënte një sulm rrethimi në Kursk]], i cili u zmbrapsur me sukses nga sovjetikët.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=255|2a1=Roberts|2y=2006|2p=156|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=227}} Deri në fund të vitit, sovjetikët kontrollonin gjysmën e territorit që gjermanët kishin marrë deri atëherë.{{Sfn|Roberts|2006|p=159}} Prodhimi industrial ushtarak sovjetik u rrit ndjeshëm edhe nga fundi i vitit 1941 deri në fillim të vitit 1943, pasi Stalini i kishte zhvendosur fabrikat në lindje të frontit, larg pushtimit dhe sulmeve ajrore.{{Sfn|Roberts|2006|p=163}} Në vendet aleate, Stalini po portretizohej gjithnjë e më shumë në mënyrë pozitive gjatë luftës.{{Sfn|Service|2004|p=452}} Në vitin 1941, London Philharmonic Orchestra dha një koncert për të festuar ditëlindjen e tij,{{Sfn|Service|2004|p=466}} dhe në vitin 1942 revista ''Time'' e emëroi atë "Njeriu i Vitit".{{Sfn|Service|2004|p=452}} Kur Stalini mësoi se njerëzit në vendet perëndimore e quanin me dashamirësi "Xhaxha Joe", fillimisht u ofendua, duke e konsideruar si diçka pa dinjitet.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=317|2a1=Service|2y=2004|2p=466}} Mes Stalinit, kryeministrit britanik [[Winston Churchill]] dhe presidentit amerikan [[Franklin D. Roosevelt]], të njohur së bashku si "Të Tre të Mëdhenjtë", mbetën dyshime të ndërsjella.{{Sfn|Service|2004|p=458}} Churchill fluturoi në Moskë për të vizituar Stalinin në gusht 1942 dhe përsëri në tetor 1944.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=252|2a1=Service|2y=2004|2p=460|3a1=Khlevniuk|3y=2015|2pp=224, 244}} Stalini pothuajse nuk e la Moskën gjatë luftës,{{Sfn|Service|2004|p=456}} duke i zhgënjyer Rooseveltin dhe Churchillin me ngurrimin e tij për t'u takuar me ta.{{Sfn|Service|2004|p=460}} Në nëntor 1943, Stalini u takua me Churchillin dhe Rooseveltin [[Konferenca e Teheranit|në Teheran]], një vend i zgjedhur nga vetë Stalini.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=262|2a1=Service|2y=2004|2p=460|3a1=Roberts|3y=2006|3p=180|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=229–230}} Aty, Stalini dhe Roosevelti u kuptuan mirë, pasi të dy dëshironin shpërbërjen e [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]] pas luftës.{{Sfn|Service|2004|p=462}} Në Teheran, të tre ranë dakord që, për të parandaluar që Gjermania të ngrihej sërish në fuqi ushtarake, shteti gjerman duhej të copëtohej.{{Sfn|Service|2004|p=463}} Roosevelti dhe Churchilli ranë dakord edhe me kërkesën e Stalinit që qyteti gjerman i Këninsbergut (Königsberg) të shpallej territor sovjetik.{{Sfn|Service|2004|p=463}} Stalini ishte i padurueshëm që Mbretëria e Bashkuar dhe SHBA-ja të hapnin një [[Fronti Perëndimor (Lufta e Dytë Botërore)|Front Perëndimor]] për të lehtësuar presionin mbi Lindjen; ata e bënë këtë përfundimisht në mesin e vitit 1944.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=244, 251|2a1=Service|2y=2004|2pp=461, 469|3a1=Roberts|3y=2006|3p=185|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=223, 229}} Stalini këmbënguli që, pas luftës, Bashkimi Sovjetik të përfshinte pjesët e Polonisë që kishte pushtuar në vitin 1939, gjë që Churchilli e kundërshtoi.{{Sfn|Roberts|2006|pp=186–187}} Më vonë, në vitin 1944, gjatë diskutimit për fatin e Ballkanit, Churchilli pranoi propozimin e Stalinit që pas luftës Bullgaria, Rumania, Hungaria dhe Jugosllavia të binin nën sferën e influencës sovjetike, ndërsa Greqia nën atë të fuqive perëndimore.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=464–465|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=244}} [[Skeda:Soviet soldiers in Polozk (Belarus), passing by propaganda poster celebrating the reconquest of the city and urging the liberation of the Baltic from Nazi German occupation. July 4, 1944.jpg|thumb|left|Ushtarë sovjetikë në Polotsk, korrik 1944]] Në vitin 1944, Bashkimi Sovjetik bëri përparime të rëndësishme në Evropën Lindore drejt Gjermanisë,{{Sfn|Roberts|2006|pp=194–195}} përfshirë [[Operacioni Bagration|Operacionin Bagration]], një ofensivë masive në Republikën Socialiste Sovjetike të Bjellorusisë kundër Grupit të Armatave Qendër gjerman.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=469|2a1=Roberts|2y=2006|2pp=199–201}} Në vitin 1944, ushtritë gjermane u shtynë jashtë shteteve baltike, të cilat më pas u aneksuan sërish në Bashkimin Sovjetik.{{Sfn|Service|2004|p=492}} Ndërsa Ushtria e Kuqe rimori Kaukazin dhe Krimenë, grupe të ndryshme etnike që jetonin në rajon — kalmikët, [[çeçenët]], ingushët, karaçajt, balkarët dhe [[tatarët e Krimesë]] — u akuzuan se kishin bashkëpunuar me gjermanët. Duke u mbështetur te ideja e [[Përgjegjësia e përbashkët|përgjegjësisë kolektive]], qeveria e Stalinit shfuqizoi republikat e tyre autonome dhe, mes fundit të vitit 1943 dhe vitit 1944, i dëboi shumicën e popullsisë së tyre në Azinë Qendrore dhe Siberi.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=258|2a1=Service|2y=2004|2p=492|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=232–233}} Mbi një milion njerëz u deportuan si pasojë e kësaj politike, me shkallë të lartë vdekshmërie.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=233}} Në shkurt 1945, tre udhëheqësit u takuan në [[Konferenca e Jaltës|Konferencën e Jaltës]].{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=264|2a1=Service|2y=2004|2p=465|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=244}} Roosevelti dhe Churchilli pranuan kërkesën e Stalinit që Gjermania t'i paguante Bashkimit Sovjetik 20&nbsp;miliardë dollarë dëmshpërblime lufte dhe që vendit të tij t'i lejohej të aneksonte Sakhalinin dhe Ishujt Kuril në këmbim të hyrjes në luftë kundër Japonisë.{{Sfn|Service|2004|pp=465–466}} U arrit gjithashtu një marrëveshje që një qeveri e Polonisë pas luftës të ishte një koalicion që përfshinte si elemente komuniste, ashtu edhe konservatore.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=465–466|2a1=Roberts|2y=2006|2pp=241–244}} Privatisht, Stalini kërkonte të siguronte që Polonia të binte plotësisht nën influencën sovjetike.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=471|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=245}} Ushtria e Kuqe nuk dha ndihmë për luftëtarët polakë të rezistencës që luftonin gjermanët në [[:en:Warsaw Uprising|Kryengritjen e Varshavës]], pasi Stalini besonte se çdo militant polak fitimtar mund të ndërhynte në aspiratat e tij të ardhshme për të dominuar Poloninë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=471–472|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=244}} Stalini i dha rëndësi të madhe pushtimit të Berlinit përpara Aleatëve Perëndimorë, duke besuar se kjo do ta lejonte të sillte më shumë pjesë të Evropës nën kontroll afatgjatë sovjetik. Churchilli, i shqetësuar nga kjo, u përpoq pa sukses ta bindte SHBA-në që të ndiqte të njëjtin qëllim.{{Sfn|Service|2004|p=473}} === 1945: Fitorja === [[Skeda:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg|thumb|Kryeministri britanik [[Clement Attlee]], presidenti amerikan [[Harry S. Truman]] dhe Stalini në Konferencën e Potsdamit, korrik 1945]] Në prill të vitit 1945, Ushtria e Kuqe [[Beteja e Berlinit|pushtoi Berlinin]], [[Vdekja e Adolf Hitlerit|Hitleri vrau veten]], dhe Gjermania u dorëzua në maj.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=474|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=247}} Stalini kishte dashur që Hitleri të kapej i gjallë; ai e dërgoi mbetjet e tij në Moskë për të parandaluar që ato të shndërroheshin në një relikt për simpatizuesit e nazizmit.{{Sfn|Service|2004|pp=479–480}} Shumë ushtarë sovjetikë u përfshinë në plaçkitje, grabitje dhe përdhunime, si në Gjermani, ashtu edhe në disa pjesë të Evropës Lindore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=265|2a1=Service|2y=2004|2p=473|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=234}} Stalini refuzoi t'i dënonte autorët.{{Sfn|Service|2004|p=473}} Pasi Gjermania u mund, Stalini e zhvendosi vëmendjen te [[Lufta Sovjeto-Japoneze|lufta me Japoninë]], duke transferuar gjysmë milioni trupa në Lindjen e Largët.{{Sfn|Service|2004|p=474}} Aleatët e shtynin Stalinin të hynte në luftë, ndërsa ai dëshironte të përforconte pozicionin strategjik të Bashkimit Sovjetik në Azi.{{Sfnm|Glantz|1983|p=xvii}} Më 8 gusht, midis [[Bombardimet bërthamore të Hiroshimës dhe Nagasakit|bombardimeve atomike amerikane të Hiroshimës dhe Nagasakit]], ushtria sovjetike {{ill|Pushtimi sovjetik i Mançurisë|en|Soviet invasion of Manchuria|lt=pushtoi Mançurinë e okupuar nga japonezët}} dhe Korenë veriore, duke mundur Ushtrinë e Kuantungut.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=476|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=248–249}} Këto ngjarje çuan në dorëzimin e Japonisë dhe në përfundimin e luftës.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=268|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=248}} SHBA-ja e refuzoi dëshirën e Stalinit që Ushtria e Kuqe të luante një rol në {{ill|Okupimi i Japonisë|en|Occupation of Japan|lt=okupimin aleat të Japonisë}}.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=267|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=249}} Në {{ill|Konferenca e Potsdamit|en|Potsdam Conference|lt=Konferencën e Potsdamit}} në korrik–gusht 1945, Stalini përsëriti premtimet e mëparshme se do të përmbahej nga një "sovjetizim" i Evropës Lindore.{{Sfn|Roberts|2006|pp=274–275}} Stalini kërkoi dëmshpërblime nga Gjermania pa marrë parasysh minimumin bazë të furnizimit për mbijetesën e qytetarëve gjermanë, gjë që shqetësoi Harry Trumanin dhe Çërçillin, të cilët mendonin se Gjermania do të bëhej një barrë financiare për fuqitë perëndimore.{{Sfn|Wettig|2008|pp=90–91}} Stalini kërkoi gjithashtu "plaçkën e luftës", që do t'i lejonte Bashkimit Sovjetik të konfiskonte pasuri nga kombet e pushtuara pa kufizim sasior apo cilësor; në fund u shtua një klauzolë që e lejonte këtë me kufizime të veçanta.{{Sfn|Wettig|2008|pp=90–91}} Gjermania u nda në katër zona: sovjetike, amerikane, britanike dhe franceze, ndërsa Berlini, i vendosur në zonën sovjetike, u nda gjithashtu në të njëjtën mënyrë.{{Sfn|Service|2004|p=506}} == Epoka pas luftës == === 1945–1947: Rindërtimi pas luftës === Pas luftës, Stalini ishte në kulmin e karrierës së tij.{{Sfn|Service|2004|p=481}} Brenda Bashkimit Sovjetik ai konsiderohej gjerësisht si mishërimi i fitores dhe i patriotizmit,{{Sfn|Service|2004|p=484}} ndërsa ushtritë e tij kontrollonin Evropën Qendrore dhe Lindore deri te lumi Elba.{{Sfn|Service|2004|p=481}} Në qershor të vitit 1945, Stalini mori titullin Gjeneralisim{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=493|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=247}} dhe qëndroi mbi Mauzoleun e Leninit për të vëzhguar një paradë festive të udhëhequr nga Zhukovi nëpër Sheshin e Kuq.{{Sfn|Service|2004|pp=480–481}} Në një banket të organizuar për komandantët e ushtrisë, ai e përshkroi popullin rus si "kombin e shquar" dhe "forcën udhëheqëse" brenda Bashkimit Sovjetik, hera e parë që ai kishte favorizuar pa mëdyshje rusët ndaj kombësive të tjera sovjetike.{{Sfn|Service|2004|p=479}} Në vitin 1946, shteti botoi ''Veprat e mbledhura'' të Stalinit.{{Sfn|Service|2004|p=541}} Në vitin 1947 doli botimi i dytë i biografisë së tij zyrtare, e cila e lavdëronte atë në një masë më të madhe se paraardhësja.{{Sfn|Service|2004|pp=543–544}} Ai citohej çdo ditë në ''Pravda'', ndërsa fotografitë e tij vazhdonin të ishin kudo në muret e vendeve të punës dhe të shtëpive.{{Sfn|Service|2004|p=548}} [[Skeda:Bundesarchiv Bild 183-R78376, Budapest, II. Weltfestspiele, Festumzug, Komsomolzen.jpg|thumb|upright=0.8|Banderolë me Stalinin në [[Budapesti|Budapest]] në vitin 1949]] Pavarësisht popullaritetit dhe pozitës së forcuar ndërkombëtare, Stalini ishte i kujdesshëm ndaj mospajtimit të brendshëm dhe dëshirës për ndryshim te popullsia e Bashkimit Sovjetik.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=485|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=262}} Ai ishte i shqetësuar edhe për ushtritë e tij që po ktheheshin, të cilat ishin ekspozuar ndaj një game të gjerë mallrash konsumi në Gjermani, shumë prej të cilave i kishin plaçkitur dhe i kishin sjellë me vete. Në këtë ai kujtonte Revoltën Dekabriste të vitit 1825, të ushtarëve rusë që po ktheheshin nga mposhtja e Francës në [[Luftërat Napoleonike]].{{Sfn|Service|2004|p=485}} Ai u kujdes që robërit sovjetikë të luftës që ktheheshin të kalonin nëpër kampe "filtrimi" sapo mbërrinin në Bashkimin Sovjetik, ku 2.775.700 veta u morën në pyetje për të përcaktuar nëse ishin tradhtarë. Rreth gjysma u burgosën më pas në kampe pune.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=493|2a1=Roberts|2y=2006|2p=202}} Në shtetet baltike, ku kishte shumë kundërshtim ndaj sundimit sovjetik, u nisën programe dekulakizimi dhe de-klerikalizimi, që rezultuan në 142.000 deportime midis viteve 1945 dhe 1949.{{Sfn|Service|2004|p=492}} Sistemi i kampeve të punës së detyruar, Gulagu, u zgjerua më tej. Deri në janar të vitit 1953, tre përqind e popullsisë sovjetike ishte e burgosur ose në mërgim të brendshëm, me 2,8&nbsp;milionë në "vendbanime të veçanta" në zona të izoluara dhe 2,5&nbsp;milionë të tjerë në kampe, koloni ndëshkimore dhe burgje.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=268}} NKVD-së iu urdhërua të regjistronte përmasat e shkatërrimit gjatë luftës.{{Sfn|Service|2004|p=482}} U konstatua se 1.710 qytete sovjetike dhe 70.000 fshatra ishin shkatërruar.{{Sfn|Service|2004|pp=482–483}} NKVD-ja regjistroi se midis 26 dhe 27 milionë qytetarë sovjetikë ishin vrarë, me miliona të tjerë të plagosur, të kequshqyer ose jetimë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=482|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=261}} Pas luftës, disa nga bashkëpunëtorët e Stalinit sugjeruan ndryshime në politikën e qeverisë.{{Sfn|Service|2004|p=500}} Shoqëria sovjetike e pasluftës ishte më tolerante se faza e saj para luftës në disa aspekte. Stalini lejoi Kishën Ortodokse Ruse të mbante kishat që kishte hapur gjatë luftës,{{Sfn|Service|2004|p=496}} ndërsa edhe akademia dhe artet u lejuan të kishin më shumë liri.{{Sfn|Service|2004|p=497}} Duke e kuptuar nevojën për hapa drastikë për të luftuar inflacionin dhe për të nxitur rimëkëmbjen ekonomike, në dhjetor të vitit 1947 qeveria e Stalinit uli vlerën e rublës dhe shfuqizoi sistemin e racionimit të ushqimit.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=497|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=274–278}} Dënimi me vdekje u shfuqizua në vitin 1947, por u rivendos në vitin 1950.{{Sfn|Conquest|1991|p=289}} Shëndeti i Stalinit u përkeqësua,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=269|2a1=Service|2y=2004|2p=491}} dhe ai u shqetësua gjithnjë e më shumë se figura të larta mund të përpiqeshin ta rrëzonin.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=526|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=268}} Ai e zbriti në detyrë [[Vjaçeslav Molotov|Molotovin]],{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=531–532|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=272–273}} dhe favorizoi gjithnjë e më shumë Berian dhe [[Georgi Malenkov|Malenkovin]] për poste kyçe.{{Sfn|Service|2004|p=534}} Në çështjen e Leningradit, udhëheqja e qytetit u spastrua mes akuzave për tradhti; ekzekutimet e shumë prej të akuzuarve u kryen në vitin 1950.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=534–535|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=282}} Në periudhën pas luftës kishte shpesh mungesë ushqimi në qytetet sovjetike,{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=300–301}} dhe BRSS përjetoi një zi buke të madhe nga viti 1946 deri në vitin 1947.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=498|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=261}} E shkaktuar nga një thatësirë dhe prodhimi i dobët bujqësor që pasoi në vitin 1946, ajo u përkeqësua nga politika e qeverisë ndaj sigurimit të ushqimit, përfshirë vendimin e shtetit për të grumbulluar rezerva dhe për të eksportuar ushqim në vend që t'i shpërndante në zonat e goditura nga zia e bukës.{{Sfn|Ellman|2000|pp=611, 618–620}} Vlerësimet tregojnë se midis një milion dhe 1,5&nbsp;milionë njerëz vdiqën nga kequshqyerja ose sëmundjet si pasojë e saj.{{Sfnm|1a1=Ellman|1y=2000|1p=622|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=261}} Ndërkohë që prodhimi bujqësor stagnonte, Stalini u përqendrua në një seri projektesh të mëdha infrastrukturore, përfshirë ndërtimin e centraleve hidroelektrike, kanaleve dhe linjave hekurudhore që shtriheshin drejt veriut polar.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=299}} Shumë prej tyre u ndërtuan përmes punës së të burgosurve.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=299}} === 1947–1950: Politika e Luftës së Ftohtë === [[Skeda:Mao, Bulganin, Stalin, Ulbricht Tsedenbal.jpeg|thumb|right|225px|Stalini në festimin e ditëlindjes së tij të 71-të, së bashku me (nga e majta në të djathtë) [[Mao Ce Duni|Mao Zedongun]], Nikolai Bulganinin, [[Walter Ulbricht]] dhe Jumdzhagiin Cedenbal, në Moskë, dhjetor 1949]] Pas luftës, Perandoria Britanike pësoi rënie, duke i lënë SHBA-në dhe BRSS-në si fuqitë dominuese botërore.{{Sfn|Service|2004|pp=502–503}} Tensionet mes ish-aleatëve u ashpërsuan,{{Sfn|Service|2004|p=484}} duke sjellë [[Lufta e Ftohtë|Luftën e Ftohtë]].{{Sfn|Service|2004|p=503}} Edhe pse Stalini publikisht i përshkroi qeveritë britanike dhe amerikane si agresive, ai mendonte se një luftë me to ishte e pamundur të ndodhte së shpejti, duke besuar se ishte e mundshme një paqe disadekadëshe.{{Sfn|Service|2004|p=487}} Megjithatë, fshehurazi i intensifikoi kërkimet sovjetike në fushën e armëve bërthamore, me synimin e krijimit të një bombe atomike.{{Sfn|Service|2004|p=481}} Megjithatë, Stalini e parashikoi padëshirueshmërinë e një konflikti bërthamor, duke deklaruar se "armët atomike vështirë se mund të përdoren pa shkaktuar fundin e botës".{{Sfn|Gaddis|2005|p=57}} Ai personalisht tregoi interes të madh për zhvillimin e kësaj arme.{{Sfn|Service|2004|p=508}} Në gusht 1949, bomba u testua me sukses në shkretëtirat jashtë Semipalatinskut në Kazakistan.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=508|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=293}} Stalini nisi gjithashtu një rritje të re ushtarake; ushtria sovjetike u zgjerua nga 2,9&nbsp;milionë ushtarë, sa ishte në vitin 1949, në 5,8&nbsp;milionë deri në vitin 1953.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=297}} SHBA-ja filloi t'i imponojë interesat e saj në çdo [[Kontinentet|kontinent]], duke marrë baza të forcave ajrore në Afrikë dhe Azi dhe duke siguruar që regjime pro-amerikane të vinin në pushtet në të gjithë Amerikën Latine.{{Sfn|Service|2004|p=502}} Në qershor 1947 ajo nisi [[Plani Marshall|Planin Marshall]], me të cilin kërkonte të minonte [[Hegjemonia|hegjemoninë]] sovjetike në të gjithë Evropën Lindore. SHBA-ja u ofroi vendeve ndihmë financiare me kusht që ato t'i hapnin tregjet e tyre për tregtinë, duke e ditur se sovjetikët nuk do të pranonin kurrë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=504|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=267}} Aleatët kërkuan që Stalini të tërhiqte Ushtrinë e Kuqe nga Irani verior. Ai fillimisht refuzoi, duke shkaktuar një {{ill|krizë ndërkombëtare në vitin 1946|en|Iran crisis of 1946}}, por pas një viti u zbut.{{Sfn|Service|2004|p=504}} Stalini u përpoq gjithashtu ta maksimizonte ndikimin sovjetik në skenën botërore, duke kërkuar pa sukses që Libia, e çliruar së fundmi nga pushtimi italian, të bëhej protektorat sovjetik.<ref name="SergeiMazovTheSovietUnionTheItalianColoniesColdWarHistory2006">{{Cite journal |last=Mazov |first=Sergei |date=9 August 2006 |title=The USSR and the Former Italian Colonies, 1945–50 |url=https://www.researchgate.net/publication/248952254 |journal=Cold War History |volume=3 |issue=3 |pages=49–78 |doi=10.1080/14682740312331391618 |s2cid=153413935 |access-date=19 March 2023 | issn=1468-2745 |language=en}}</ref>{{Sfn|Service|2004|p=494}} Ai e dërgoi Molotovin si përfaqësues të tij në San Françisko për të marrë pjesë në negociatat për formimin e Kombeve të Bashkuara, duke këmbëngulur që sovjetikët të kishin një vend në Këshillin e Sigurimit.{{Sfn|Service|2004|p=503}} Në prill 1949, fuqitë perëndimore themeluan Organizatën e Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO), një aleancë ushtarake antisovjetike e udhëhequr nga SHBA-ja.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=507|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=281}} Në Perëndim, Stalini përshkruhej gjithnjë e më shumë si "diktatori më i keq gjallë" dhe krahasohej me Hitlerin.{{Sfn|Service|2004|p=551}} Në vitin 1948, Stalini redaktoi dhe rishkroi pjesë të veprës ''{{ill|Falsifikuesit e historisë|en|Falsifiers of History}}'', e botuar si seri artikujsh në ''Pravda'' në shkurt 1948 dhe më pas në formë libri. E shkruar në përgjigje të zbulimeve publike për aleancën sovjetike me Gjermaninë në vitin 1939, ajo përqendrohej në fajësimin e fuqive perëndimore për luftën.{{Sfn|Roberts|2002|pp=96–98}} Ai pretendoi gjithashtu në mënyrë të gabuar se përparimi fillestar gjerman në fazën e hershme të luftës, gjatë Operacionit Barbarossa, nuk ishte rezultat i dobësisë ushtarake sovjetike, por i një tërheqjeje strategjike të qëllimshme sovjetike.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=264}} Në vitin 1949 u zhvilluan festime për të shënuar ditëlindjen e 70-të të Stalinit (megjithëse në fakt ai po mbushte 71 vjeç në atë kohë), ku Stalini mori pjesë në një ngjarje në Teatrin Bolshoi së bashku me udhëheqës marksistë–leninistë nga e gjithë Evropa dhe Azia.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=296|2a1=Service|2y=2004|2pp=548–549|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=290}} ==== Blloku Lindor ==== [[Skeda:EasternBloc BasicMembersOnly.svg|thumb|{{ill|Blloku Lindor|en|Eastern Bloc}} gjatë Luftës së Ftohtë]] Pas luftës, Stalini kërkoi të ruante dominimin sovjetik në të gjithë Evropën Lindore, ndërkohë që zgjeronte ndikimin e saj në Azi.{{Sfn|Service|2004|p=492}} Duke qenë i kujdesshëm ndaj reagimeve të Aleatëve Perëndimorë, Stalini shmangu instalimin e menjëhershëm të qeverive komuniste në Evropën Lindore, duke siguruar fillimisht që marksistë-leninistët të vendoseshin në ministri koalicioni.{{Sfn|Service|2004|p=494}} Në kontrast me qasjen e tij ndaj shteteve baltike, ai e hodhi poshtë propozimin për bashkimin e shteteve të reja komuniste me Bashkimin Sovjetik, duke i njohur ato më mirë si shtete kombëtare të pavarura.{{Sfn|Service|2004|p=517}} Ai u përball me problemin se në Evropën Lindore kishin mbetur pak marksistë, pasi shumica kishin qenë vrarë nga nazistët.{{Sfn|Service|2004|p=483}} Ai kërkoi që dëmshpërblimet e luftës t'i paguheshin nga Gjermania dhe aleatët e saj të Boshtit: Hungaria, Rumania dhe [[Republika Sllovake (1939–1945)|Republika Sllovake]].{{Sfn|Service|2004|p=484}} I vetëdijshëm se vendet e Evropës Lindore ishin shtyrë drejt socializmit përmes pushtimit dhe jo përmes revolucionit, Stalini i quajti ato "demokraci popullore" në vend të "diktaturave të proletariatit".{{Sfn|Service|2004|p=518}} Churchill vuri re se një "[[Perdja e Hekurt|Perde e Hekurt]]" ishte tërhequr nëpër Evropë, duke ndarë lindjen nga perëndimi.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=279|2a1=Service|2y=2004|2p=503}} Në shtator 1947, një takim i liderëve komunistë të Evropës Lindore themeloi [[Informbyroja|Informbyronë]] për të koordinuar partitë komuniste në të gjithë Evropën Lindore, si dhe në Francë e Itali.{{Sfnm |1a1=Conquest |1y=1991 |1p=286 |2a1=Service |2y=2004 |2p=506 |3a1=Khlevniuk |3y=2015 |3p=267}} Stalini nuk e ndoqi vetë takimin, duke dërguar në vend të tij [[Andrei Zhdanov]].{{Sfn|Service|2004|p=506}} Disa komunistë të Evropës Lindore e vizituan gjithashtu Stalinin në Moskë.{{Sfn|Service|2004|p=511}} Atje ai ofroi këshilla për idetë e tyre; për shembull, ai paralajmëroi kundër idesë jugosllave për një [[Federata Ballkanike|Federatë Ballkanike]] që do të përfshinte Bullgarinë dhe Shqipërinë.{{Sfn|Service|2004|p=511}} Stalini kishte një marrëdhënie veçanërisht të tensionuar me liderin jugosllav [[Josip Broz Tito]] për shkak të thirrjeve të vazhdueshme të këtij të fundit për një federatë ballkanike dhe për ndihmë sovjetike për forcat komuniste në [[Lufta Civile Greke|Luftën Civile Greke]] që po zhvillohej.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=286–287|2a1=Service|2y=2004|2p=515}} Në mars 1948, Stalini nisi një fushatë kundër Titos, duke i akuzuar komunistët jugosllavë për aventurizëm dhe për devijim nga doktrina marksiste–leniniste.{{Sfn|Service|2004|p=515}} Në konferencën e dytë të Informbyrosë, e mbajtur në Bukuresht në qershor 1948, liderët komunistë të Evropës Lindore e denoncuan të gjithë qeverinë e Titos, duke e akuzuar si fashiste dhe agjente të kapitalizmit perëndimor.{{Sfn|Service|2004|p=516}} Stalini urdhëroi disa tentativa vrasjeje ndaj Titos dhe madje shqyrtoi një pushtim të vetë Jugosllavisë.{{Sfn|Conquest|1991|p=287}} Stalini propozoi krijimin e një shteti gjerman të unifikuar, por të çmilitarizuar, duke shpresuar se ai do të binte nën ndikimin sovjetik ose do të mbetej neutral.{{Sfn|Service|2004|p=507}} Kur SHBA-ja dhe Britania e Madhe u kundërshtuan, Stalini kërkoi t'i detyronte duke [[Bllokada e Berlinit|bllokuar Berlinin]] në qershor 1948.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=280|2a1=Service|2y=2004|2p=507|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=281}} Ai llogariti se fuqitë perëndimore nuk do të rrezikonin luftë, por ato furnizuan Berlinin Perëndimor përmes ajrit deri në maj 1949, kur Stalini u tërhoq dhe e përfundoi bllokadën.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=507|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=281}} Në shtator 1949, fuqitë perëndimore i shndërruan zonat e tyre në një Republikë Federale të Gjermanisë të pavarur; në përgjigje, sovjetikët formuan të tyren në Republikën Demokratike Gjermane në tetor.{{Sfn|Service|2004|p=507}} Në përputhje me marrëveshjet e mëparshme, fuqitë perëndimore prisnin që Polonia të bëhej shtet i pavarur me zgjedhje demokratike të lira.{{Sfn|Service|2004|p=476}} Në Poloni, sovjetikët bashkuan partitë e ndryshme socialiste në {{ill|Partia e Bashkuar e Punëtorëve Polakë|en|Polish United Workers' Party}} (PZPR), dhe u përdor manipulimi i votave për të siguruar që PZPR-ja të merrte pushtetin.{{Sfn|Service|2004|p=515}} Zgjedhjet hungareze të vitit 1947 u manipuluan gjithashtu nga Stalini, me {{ill|Partia Hungareze e Popullit Punonjës|en|Hungarian Working People's Party}} që mori kontrollin.{{Sfn|Service|2004|p=515}} Në Çekosllovaki, ku komunistët kishin një nivel mbështetjeje popullore, ata u zgjodhën partia më e madhe në vitin 1946.{{Sfn|Service|2004|pp=512, 513}} Monarkia u shfuqizua në Bullgari dhe Rumani.{{Sfn|Service|2004|p=513}} Në të gjithë Evropën Lindore u imponua modeli sovjetik, me shfuqizimin e pluralizmit politik, kolektivizimin e bujqësisë dhe investimet në industrinë e rëndë.{{Sfn|Service|2004|p=516}} Qëllimi ishte krijimi i {{ill|Autarkia|en|Autarky|lt=autarkisë}} ekonomike brenda Bllokut Lindor.{{Sfn|Service|2004|p=516}} ==== Azia ==== [[Skeda:Ji8, 3-1, Sino-Soviet Friendship, 1950.jpg|thumb|right|Pulla kineze e vitit 1950 që paraqet Stalinin dhe Maon duke shtrënguar duart, për të përkujtuar nënshkrimin e {{ill|Traktatit të ri sovjeto-kinez|en|Sino-Soviet Treaty of Friendship, Alliance and Mutual Assistance}}]] Në tetor të vitit 1949, kryetari i Partisë Komuniste Kineze, [[Mao Ce Duni]], mori pushtetin në Kinë dhe shpalli Republikën Popullore të Kinës.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=301|2a1=Service|2y=2004|2p=509|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=286}} Qeveritë marksiste tani kontrollonin një të tretën e tokës së botës.{{Sfn|Service|2004|p=509}} Privatisht, Stalini zbuloi se i kishte nënvlerësuar komunistët kinezë dhe aftësinë e tyre për të fituar luftën civile, duke i nxitur ata në vend të kësaj të bënin një paqe tjetër me Kuomintangun.{{Sfn|Service|2004|p=553}} Në dhjetor të vitit 1949, Mao vizitoi Stalinin. Fillimisht, Stalini refuzoi ta shfuqizonte {{ill|Traktatin sovjeto-kinez të miqësisë dhe aleancës të vitit 1945|en|Sino-Soviet Treaty of Friendship and Alliance}}, i cili ia dilte dukshëm në favor të Bashkimit Sovjetik në dëm të Kinës, megjithëse në janar të vitit 1950 ai u zbut dhe pranoi të nënshkruante një traktat të ri.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=509|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=287–291}} Stalini ishte i shqetësuar se Mao mund të ndiqte shembullin e Titos duke ndjekur një kurs të pavarur nga ndikimi sovjetik, dhe e bëri të ditur se, nëse do të ishte i pakënaqur, do ta tërhiqte ndihmën; kinezët e kishin shumë nevojë për atë ndihmë pas dekadash lufte civile.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=552|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=287}} Në fund të Luftës së Dytë Botërore, Bashkimi Sovjetik dhe SHBA-ja e ndanë Gadishullin Korean, më parë posedim kolonial japonez, përgjatë {{ill|paralelit të 38-të|en|Division of Korea|lt=paralelit të 38-të}}, duke vendosur një qeveri komuniste në veri dhe një qeveri pro-perëndimore dhe antikomuniste në jug.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=552|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=294}} Udhëheqësi verikorean [[Kim Ir Seni]] e vizitoi Stalinin në mars të vitit 1949 dhe përsëri në mars të vitit 1950; ai donte të pushtonte jugun, dhe megjithëse Stalini fillimisht ishte i vonuar ta mbështeste, përfundimisht pranoi deri në maj të vitit 1950.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=302|2a1=Service|2y=2004|2p=553|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3pp=294–295}} Ushtria e Koresë së Veriut e nisi [[Lufta Koreane|Luftën Koreane]] duke pushtuar Korenë e Jugut në qershor të vitit 1950, duke shënuar përparime të shpejta dhe duke marrë [[Seuli]]n.{{Sfn|Service|2004|p=554}} Si Stalini, ashtu edhe Mao besonin se do të pasonte një fitore e shpejtë.{{Sfn|Service|2004|p=554}} SHBA-ja iu drejtua Këshillit të Sigurimit të OKB-së — të cilin sovjetikët e bojkotonin për shkak të refuzimit të tij për të njohur qeverinë e Maos — dhe siguroi mbështetje ushtarake ndërkombëtare për jugkoreanët. Forcat e udhëhequra nga SHBA-ja i shtynë verikoreanët mbrapa.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=554|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=295–296}} Stalini donte të shmangte një konflikt të drejtpërdrejtë sovjetik me SHBA-në, dhe i bindi kinezët të hynin në luftë për të ndihmuar Veriun në tetor të vitit 1950.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=555–556|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=296}} Bashkimi Sovjetik ishte një nga vendet e para që i dha njohje diplomatike shtetit të sapokrijuar të Izraelit në vitin 1948, me shpresën për të siguruar një aleat në Lindjen e Mesme.{{Sfn|Yegorov, 15 December 2017}} Kur ambasadorja izraelite {{ill|Golda Meir|en|Golda Meir}} mbërriti në BRSS, Stalini u zemërua nga turmat hebreje që u mblodhën për ta përshëndetur.{{Sfn|Conquest|1991|p=291}} Ai u zemërua më tej nga {{ill|aleanca në rritje e Izraelit me SHBA-në|en|Israel–United States relations}}.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=285}} Pasi Stalini u ndesh me Izraelin, ai nisi një fushatë antihebreje brenda Bashkimit Sovjetik dhe Bllokut Lindor.{{Sfn|Service|2004|p=518}} Në nëntor të vitit 1948, ai shfuqizoi Komitetin Antifashist Hebre,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=291|2a1=Service|2y=2004|2p=577|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=284}} dhe u zhvilluan gjyqe show për disa nga anëtarët e tij.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=567|2a1=Brackman|2y=2001|2pp=384–385}} Shtypi sovjetik u angazhua në sulme therëse ndaj [[sionizmi]]t, kulturës hebreje dhe "kozmopolitizmit pa rrënjë",{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=291|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=308–309}} ndërsa në gjithë shoqërinë sovjetike shprehej një nivel në rritje i antisemitizmit.{{Sfn|Service|2004|pp=576–577}} {{ill|Toleranca në rritje e Stalinit ndaj antisemitizmit|en|Joseph Stalin and antisemitism}} mund të ketë buruar nga nacionalizmi i tij rus në rritje ose nga njohja se antisemitizmi ishte provuar si një mjet i dobishëm për Hitlerin;{{Sfn|Conquest|1991|p=290}} ai mund ta ketë parë gjithnjë e më shumë popullin hebre si një komb "kundërrevolucionar".{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=286}} Qarkullonin thashetheme se Stalini po planifikonte t'i deportonte të gjithë hebrenjtë sovjetikë në Rajonin Autonom Hebre në Birobixhan të Siberisë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=577|2a1=Overy|2y=2004|2p=565|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=309}} === 1950–1953: Vitet e fundit === [[Skeda:Vrachi-timashuk.png|thumb|upright|Dekret i datës 20 janar 1953 që i jep Lidia Timashukut [[Urdhri i Leninit|Urdhrin e Leninit]] për "demaskimin e mjekëve vrasës". U shfuqizua pas vdekjes së Stalinit më vonë po atë vit.]] Gjatë tre viteve të fundit të jetës, Stalini ishte në gjendje të dobët shëndetësore.{{Sfn|Service|2004|p=571}} Ai merrte pushime gjithnjë e më të gjata; në verën e vitit 1950 dhe përsëri në vitin 1951 kaloi pothuajse pesë muaj pushim në dacën e tij në Abkhazi.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=572|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=195}} Megjithatë, Stalini nuk u besonte mjekëve të tij; në janar të vitit 1952 ai burgosi njërin prej tyre pasi ai kishte sugjeruar që Stalini të tërhiqej për të përmirësuar shëndetin.{{Sfn|Service|2004|p=571}} Në shtator të vitit 1952, disa mjekë të Kremlinit u arrestuan për komplot të supozuar për të vrarë politikanë të lartë, në atë që u bë i njohur si {{ill|komploti i mjekëve|en|Doctors' plot}}; shumica e të akuzuarve ishin hebrenj.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=309|2a1=Etinger|2y=1995|2p=104|3a1=Service|3y=2004|3p=576|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=307}} Stalini urdhëroi që mjekët të torturoheshin për të siguruar rrëfime.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=309|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=307–308}} Në nëntor u zhvillua {{ill|gjyqi i Slánskýt|en|Slánský trial}} në Çekosllovaki, në të cilin 13 figura të larta të Partisë Komuniste, 11 prej tyre hebrenj, u akuzuan dhe u dënuan si pjesë e një komploti të gjerë sionisto-amerikan për të përmbysur Bllokun Lindor.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=308|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=307}} Po atë muaj, në Ukrainë u zhvillua një gjyq shumë i publikuar kundër sabotatorëve industrialë hebrenj të akuzuar.{{Sfn|Conquest|1991|p=308}} Në vitin 1951, Stalini nisi {{ill|aferën megreliane|en|Mingrelian affair}}, një spastrim i Partisë Komuniste Gjeorgjiane që rezultoi me mbi 11.000 deportime.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=304–305}} Nga viti 1946 deri në vdekjen e tij, Stalini mbajti vetëm tri fjalime publike, dy prej të cilave zgjatën vetëm disa minuta.{{Sfn|Service|2004|p=560}} Edhe sasia e materialit të shkruar që prodhoi ra.{{Sfn|Service|2004|p=560}} Në vitin 1950, Stalini botoi artikullin "{{ill|Marksizmi dhe problemet e gjuhësisë|en|Marxism and Problems of Linguistics}}", i cili pasqyronte interesin e tij për çështjet e kombësisë ruse.{{Sfn|Service|2004|pp=564–565}} Në vitin 1952 u botua libri i fundit i Stalinit, ''{{ill|Problemet ekonomike të socializmit në BRSS|en|Economic Problems of Socialism in the USSR}}''. Ai synonte të jepte një udhërrëfyes për drejtimin e vendit pas vdekjes së tij.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=307|2a1=Service|2y=2004|2pp=566–567}} Në tetor të vitit 1952 mbajti një fjalim një orë e gjysmë në plenumin e Komitetit Qendror.{{Sfn|Service|2004|p=578}} Aty ai theksoi cilësitë që i konsideronte të domosdoshme për udhëheqjen dhe nxori në pah dobësitë e pasardhësve të mundshëm, veçanërisht të Molotovit dhe Mikojanit.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=579|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=306}} Në vitin 1952 ai eliminoi Byronë Politike dhe e zëvendësoi me një version më të madh që e emëroi Presidium.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=306}} ==== Vdekja, funerali dhe pasojat ==== {{Kryesor|Vdekja dhe funerali shtetëror i Josif Stalinit}} [[Skeda:Stalin's funeral procession entering Manezhnaya Square from Okhotny Ryad.jpg|thumb|Procesioni i funeralit të Stalinit në Okhotny Ryad]] Në pasditen e vonë të 1 marsit 1953, stafi i Stalinit e gjeti gjysmë të vetëdijshëm në dyshemenë e dhomës së gjumit në vilën e tij në Kuncevo.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=311|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=571–572|3a1=Service|3y=2004|3pp=582–584|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4pp=142, 191}} Ai u zhvendos mbi një divan dhe qëndroi aty për tri ditë,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=311–312|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=572|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=142}} gjatë të cilave u ushqye me dorë me lugë dhe iu dhanë medikamente e injeksione të ndryshme.{{Sfn|Conquest|1991|p=312}} Gjendja e Stalinit vazhdoi të keqësohej dhe ai vdiq më 5 mars.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=313|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=574|3a1=Service|3y=2004|3p=586|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=313}} Autopsia zbuloi se kishte vdekur nga një {{ill|hemorragji cerebrale|en|Intracerebral hemorrhage}} dhe se arteriet e tij cerebrale ishin dëmtuar rëndë nga [[Ateroskleroza|aterosklerozi]].{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=189}} Vdekja e Stalinit u njoftua më 6 mars;{{Sfn|Service|2004|p=588}} trupi i tij u balsamos{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=588|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=314}} dhe më pas u ekspozua në Shtëpinë e Sindikatave në Moskë për tri ditë.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=317}} Turmat që vinin për të parë trupin ishin aq të mëdha dhe të çorganizuara sa shumë njerëz u vranë në një shtypje turmash.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=588|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=317}} Në funeralin e 9 marsit, ku morën pjesë qindra mijëra vetë, Stalini u prehë në {{ill|Mauzoleun e Leninit|en|Lenin's Mausoleum}} në Sheshin e Kuq.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=576|2a1=Service|2y=2004|2p=589|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=318}} Stalini nuk la pas as pasardhës të caktuar, as një kornizë brenda së cilës mund të bëhej një transferim paqësor i pushtetit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=310}} Komiteti Qendror u mblodh në ditën e vdekjes së tij, pas së cilës Malenkovi, Beria dhe Hrushçovi dolën si figurat dominuese të partisë.{{Sfn|Service|2004|pp=586–587}} Sistemi i {{ill|udhëheqjes kolektive|en|Collective leadership in the Soviet Union}} u rivendos dhe u prezantuan masa për të parandaluar që asnjë anëtar të arrinte dominim autokratik.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=312}} Udhëheqja kolektive përfshinte [[Georgi Malenkov]]in, [[Lavrentij Beria]]n, [[Vjaçeslav Molotov]]in, Kliment Voroshilovin, [[Nikita Hrushçov]]in, Nikolai Bulganinin, Lazar Kaganoviçin dhe Anastas Mikoyanin.{{Sfn|Ra'anan|2006|p=20}} Reformat në sistemin sovjetik u zbatuan menjëherë.{{Sfn|Service|2004|p=591}} Reforma ekonomike uli projektet masive të ndërtimit, vuri theksin e ri te ndërtimi i banesave dhe uli nivelet e taksimit mbi fshatarësinë për të stimuluar prodhimin.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=315}} Udhëheqësit e rinj kërkuan afrim me Jugosllavinë dhe një marrëdhënie më pak armiqësore me SHBA-në,{{Sfn|Service|2004|p=593}} dhe ndoqën një përfundim të negociuar të Luftës së Koresë në korrik 1953.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=316}}<ref name="cohen13">{{Cite book |last=Cohen |first=Warren I. |title=The New Cambridge History of American Foreign Relations |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-139-03251-3 |volume=4: Challenges to American Primacy, 1945 to the Present |pages=58–78 |chapter=The Korean War and Its Consequences |doi=10.1017/CHO9781139032513.006 |language=en}}</ref> Mjekët e burgosur u liruan dhe spastrimet antisemite pushuan.{{Sfnm|1a1=Etinger|1y=1995|1pp=120–121|2a1=Conquest|2y=1991|2p=314|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=314}} U shpall një {{ill|amnisti masive|en|Amnesty of 1953}} për disa të dënuar, që uli përgjysmë popullsinë e të burgosurve të vendit, dhe sistemet e sigurisë shtetërore dhe të Gulagut u reformuan.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=315}} == Ideologjia dhe besimet politike == {{Kryesor|Stalinizmi}} {{Shiko gjithashtu|Marksizëm–Leninizmi}} [[Skeda:Bundesarchiv Bild 183-18684-0002, Dresden, Tod Stalin, Parade KVP.jpg|thumb|upright=0.8|left|Parada e zisë për nder të Stalinit në [[Dresden]], [[Gjermania Lindore]], 1953]] Stalini pohonte se e kishte përqafuar marksizmin në moshën 15-vjeçare,{{Sfn|Rieber|2005|p=32}} dhe ai shërbeu si filozofia udhëzuese gjatë gjithë jetës së tij të rritur;{{Sfn|Service|2004|p=9}} sipas Kotkinit, Stalini kishte "bindje të zjarrta marksiste",{{Sfn|Kotkin|2014|p=xi}} ndërsa [[Simon Sebag Montefiore]] sugjeroi se marksizmi kishte për Stalinin një vlerë "gati fetare".{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=336}} Erik van Ree argumenton se Stalini nuk e shihte marksizmin si një fe në kuptimin e fjalës, por besonte se ishte e nevojshme që masat ta përjetonin si të tillë, duke e quajtur "feja e një klase". Stalini besonte se masat kishin nevojë për një objekt devotshmërie fetare dhe kishin "psikologjinë e tufës", e për këtë arsye u duhej një "dash prijës", një "car" atëror, "një person që mund ta adhurojnë dhe në emër të të cilit mund të jetojnë e të punojnë".<ref>{{cite journal|author1=Van Ree, E.|year=2016|title=Stalinist Ritual and Belief System: Reflections on 'Political Religion.'|journal=Politics, Religion & Ideology|volume=17|issue=2–3|pages=143–161|doi=10.1080/21567689.2016.1187600|hdl=11245.1/af33019e-7c33-47af-a133-dc2a9e015a8c|hdl-access=free|language=en}}</ref> Megjithëse nuk u bë kurrë [[Nacionalizmi gjeorgjian|nacionalist gjeorgjian]],{{Sfn|Rieber|2005|p=43}} gjatë jetës së tij të hershme elemente të mendimit nacionalist gjeorgjian u përzien me marksizmin në botëkuptimin e tij.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=67}} Stalini besonte në nevojën për ta përshtatur marksizmin me rrethanat që ndryshonin; në vitin 1917 ai deklaroi se "ekziston marksizmi dogmatik dhe ekziston marksizmi krijues. Unë qëndroj në pozicionet e këtij të fundit".{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=136|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=205|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=47}} Sipas studiuesit Robert Service, "risitë e pakta të Stalinit në ideologji ishin zhvillime të papërpunuara dhe të dyshimta të marksizmit".{{Sfn|Service|2004|p=9}} Stalini besonte në një "luftë klasash" të pashmangshme midis proletariatit botëror dhe [[Borgjezia|borgjezisë]]{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=93|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=7}} në të cilën klasat punëtore do të dilnin fitimtare dhe do të vendosnin [[Diktatura e proletariatit|diktaturën e proletariatit]],{{Sfn|Service|2004|p=93}} duke e konsideruar Bashkimin Sovjetik si shembull të një shteti të tillë.{{Sfn|Sandle|1999|p=216}} Ai besonte gjithashtu se ky shtet proletar do të duhej të ndërmerrte masa shtypëse kundër "armiqve" të huaj dhe të brendshëm, për të siguruar shtypjen e plotë të klasave pronare,{{Sfn|Service|2004|pp=93–94}} dhe kështu lufta e klasave do të ashpërsohej me përparimin e socializmit.{{Sfnm|1a1=Sandle|1y=1999|1p=214|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=8}} Si mjet propagandistik, përbuzja e "armiqve" shpjegonte të gjitha rezultatet e pamjaftueshme ekonomike e politike, vështirësitë që duronte popullsia dhe dështimet ushtarake.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=8}} Stalini i përmbahej variantit [[lenini]]st të marksizmit.{{Sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=86|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=10, 699}} Në librin e tij ''Parimet e leninizmit'' (''Foundations of Leninism'') ai pohoi se "leninizmi është marksizmi i epokës së imperializmit dhe të revolucionit proletar".{{Sfn|Kotkin|2014|p=545}} Ai pohonte se ishte një leninist besnik,{{Sfn|Service|2004|p=92}} megjithëse ishte — sipas Service — "jo një leninist që binde verbërisht".{{Sfn|Service|2004|p=94}} Stalini e respektonte Leninin, por jo pa kritikë,{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=211}} dhe flisste hapur kur besonte se Lenini kishte gabuar.{{Sfn|Service|2004|p=94}} Gjatë periudhës së veprimtarisë së tij revolucionare, Stalini i konsideronte disa nga pikëpamjet dhe veprimet e Leninit si veprimtari vetëpërkëdhelëse të një emigranti të llastuar, duke i çmuar kundërproduktive për ata aktivistë bolshevikë që ishin të vendosur brenda vetë Perandorisë Ruse.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=95|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=211}} Pas [[Revolucioni i tetorit|Revolucionit të Tetorit]], ata vazhduan të kishin dallime mendimesh,{{Sfn|Service|2004|pp=179–180}} megjithëse Kotkin sugjeroi se miqësia e Stalinit me Leninin ishte "marrëdhënia më e rëndësishme në jetën e Stalinit".{{Sfn|Kotkin|2014|p=531}} Stalini i shihte kombet si entitete të kushtëzuara, të formuara nga kapitalizmi dhe që mund të bashkoheshin me të tjerët.{{Sfn|Service|2004|p=98}} Në fund, ai besonte se të gjitha kombet do të shkriheshin në një bashkësi të vetme globale,{{Sfn|Service|2004|p=98}} dhe i konsideronte të gjitha kombet në thelb të barabarta.{{Sfn|Overy|2004|p=552}} Në veprën e tij ai deklaroi se "e drejta e shkëputjes" duhej t'u ofrohej pakicave etnike të Perandorisë Ruse, por që ato nuk duhej të inkurajoheshin ta zgjidhnin atë mundësi.{{Sfn|Service|2004|p=99}} Ai ishte i mendimit se, nëse bëheshin plotësisht autonome, ato do të përfundonin të kontrolloheshin nga elementët më reaksionarë të komunitetit të tyre.{{Sfn|Service|2004|p=99}} Shtytja e Stalinit për zgjerim sovjetik drejt perëndimit në Evropën Lindore solli akuza për {{ill|imperializëm rus|en|Russian imperialism|lt=imperializëm rus}}.{{Sfn|Service|2004|p=5}} == Jeta personale dhe karakteristikat == Gjeorgjian nga etnia,{{Sfn|Conquest|1991|p=1}} Stalini u rrit duke folur gjuhën gjeorgjiane,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=1|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=97}} dhe nuk filloi të mësonte rusisht deri në moshën tetë ose nëntë vjeç.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=97}} Është argumentuar se prejardhja e tij ishte gjenetikisht osetiane, por ai nuk e pranoi asnjëherë një identitet osetian.{{Sfn|Foltz|2021|pp=94–97}} Ai mbeti krenar për identitetin e tij gjeorgjian{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=66–67}} dhe gjatë gjithë jetës ruajti një theks të fortë gjeorgjian kur fliste rusisht.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=1|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=2|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=42|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=97}}{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=579}} Disa kolegë e përshkruanin si "aziatik", dhe thuhet se ai kishte thënë: "Unë nuk jam evropian, por aziatik, një gjeorgjian i rusifikuar".{{Sfn|Rieber|2005|p=18}} [[Skeda:Lavrenti Beria Stalins family.jpg|thumb|[[Lavrentiy Beria]] me vajzën e Stalinit, Svetlanën, në prehër, ndërsa Stalini dhe Nestor Lakoba shihen në sfond, 1931]] I përshkruar si njeri me zë të ulët{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=183|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=5|3a1=Kotkin|3y=2017|3p=5}} dhe orator i dobët,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=149|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=49|3a1=Service|3y=2004|3p=334|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=52}} stili i Stalinit ishte "i thjeshtë dhe i qartë, pa fluturime fantazie, fraza tërheqëse apo teatralitet skenik".{{Sfn|Volkogonov|1991|pp=xx–xxi}} Ai rrallë fliste përpara audiencave të mëdha dhe e parapëlqente shprehjen me shkrim.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=329}} Në moshë madhore, Stalini ishte {{convert|5|ft|7|in|m|abbr=in|order=flip}} i lartë.{{sfn|Kotkin|2017|p=40}}{{sfn|Volkogonov|1991|p=65}} Fytyra e tij me mustaqe ishte e shënuar me njolla nga [[Lia]] gjatë fëmijërisë; kjo retushohej në fotografitë e publikuara.{{Sfn|Kotkin|2017|p=4}} Krahu i tij i majtë ishte lënduar në fëmijëri, duke e lënë më të shkurtër se i djathti dhe me fleksibilitet të kufizuar.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=25|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2pp=13–14}} Stalini ishte duhanpirës gjatë gjithë jetës, që pinte si llullë ashtu edhe cigare.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=282|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=146 |3a1=Service|3y=2004|3pp=435, 438, 574|4a1=Kotkin|4y=2017|4p=1}} Publikisht, ai jetonte relativisht thjesht, me veshje dhe mobilje të thjeshta e jo të kushtueshme.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=311 |2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=102|3a1=Sebag Montefiore|3y=2003|3pp=36–37|4a1=Service|4y=2004|4pp=497–498}} Si udhëheqës, Stalini rrallë e linte Moskën, përveç për pushime;{{Sfn|Service|2004|p=331}} ai nuk i pëlqente udhëtimet{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=102, 227}} dhe refuzonte të udhëtonte me aeroplan.{{Sfnm|1a1=Khlevniuk|1y=2015|1p=195|2a1=Kotkin|2y=2017|2p=3}} Në vitin 1934, shtëpia e tij verore në Kuntsevo (Kuntsevo Dacha) u ndërtua {{Convert|9|km|mi|abbr=on}} larg Kremlinit dhe u bë rezidenca e tij kryesore.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=215|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=103|3a1=Service|3y=2004|3p=295}} Ai pushonte në jug të BRSS çdo vit nga viti 1925 deri në 1936 dhe nga 1945 deri në 1951,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=191}} shpesh në Abhazi, duke qenë mik i udhëheqësit të saj, Nestor Lakobas.{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1pp=66–67|2a1=Service|2y=2004|2p=296}} === Personaliteti === [[Skeda:Joseph Stalin in 1937 with his pipe smoking.jpg|thumb|left|upright=0.8|Stalini në vitin 1937]] [[Ljev Trocki|Trocki]] dhe disa figura të tjera sovjetike përhapën idenë se Stalini ishte një mediokër,{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=xvi|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=xxiii|3a1=Service|3y=2004|3p=4|4a1=Sebag Montefiore|4y=2007|4p=xxiv}} një karakterizim që gjeti pranim të gjerë jashtë Bashkimit Sovjetik gjatë jetës së tij.{{sfn|Sebag Montefiore|2007|p=xxiv}} Megjithatë, historianët e kanë përshkruar si njeri me mendje komplekse,{{Sfn|Service|2004|p=343}} vetëkontroll të jashtëzakonshëm{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=8|2a1=Service|2y=2004|2p=337}} dhe memorie të fortë.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1pp=193, 274|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=63|3a1=Service|3y=2004|3p=115|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=425|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=148}} Stalini ishte një punëtor i zellshëm{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=42|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=353|3a1=Kotkin|3y=2014|3pp=424, 465, 597}} dhe një organizator efektiv e strategjik,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=42|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=424}} me një interes të madh për të mësuar.{{Sfn|Service|2004|p=115}} Si udhëheqës, ai shqyrtonte me përpikëri detajet, nga skenarët e filmave deri te planet ushtarake,{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=4–5}} dhe i gjykonte të tjerët sipas forcës së brendshme dhe zgjuarsisë së tyre.{{Sfn|Service|2004|p=342}} Ishte i aftë të luante role të ndryshme në varësi të publikut,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=317|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=xxvi|3a1=McDermott|3y=2006|3p=13}} si dhe në mashtrim.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=xvi|2a1=Service|2y=2004|2p=18|3a1=McDermott|3y=2006|3p=13}} Megjithëse mund të ishte i vrazhdë,{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=120|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=648}} Stalini rrallë e ngrinte zërin;{{Sfn|Service|2004|p=337}} megjithatë, me përkeqësimin e shëndetit, ai u bë i paparashikueshëm dhe zemërak.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=145}} Mund të ishte simpatik dhe i pëlqente të bënte shaka kur ishte i çlodhur.{{Sfn|Service|2004|p=115}} Në ngjarjet shoqërore, Stalini inkurajonte këndimin dhe pirjen, me shpresën se të tjerët do t'i tregonin sekrete të dehur.{{Sfnm|1a1=McCauley|1y=2003|1p=90|2a1=Service|2y=2004|2pp=437, 522–523|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=5}} Stalinit i mungonte dhembshuria,{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=4|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=7}} ndoshta e përkeqësuar nga burgimet dhe syrgjynosjet e tij të përsëritura,{{Sfn|Volkogonov|1991|p=8}} megjithëse herë pas here tregoi mirësi ndaj të huajve, madje edhe gjatë Spastrimit të Madh.{{Sfn|Service|2004|p=334}} Mund të ishte mendjemadh,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=258|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=285}} i hidhëruar{{Sfn|Service|2004|pp=4, 344}} dhe hakmarrës,{{Sfnm|1a1=Kotkin|1y=2014|1p=597|2a1=Kotkin|2y=2017|2p=6}} shpesh duke mbajtur inat për vite me radhë.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1pp=10, 344|2a1=Kotkin|2y=2017|2p=5}} Në vitet 1920, ai ishte bërë dyshues dhe komplotist, i prirur të besonte në komplote kundër tij dhe në konspiracione ndërkombëtare.{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=336|2a1=Kotkin|2y=2014|2p=736}} Megjithëse nuk ndoqi kurrë seanca torture apo ekzekutime,{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=175}} Stalini kënaqej duke poshtëruar e përulur njerëzit dhe i mbante në një gjendje "frike të pandërprerë" edhe bashkëpunëtorët e ngushtë.{{Sfn|Service|2004|p=5}} Service sugjeroi se ai kishte prirje drejt një çrregullimi paranojak dhe sociopatik të personalitetit.{{sfn|Service|2004|p=343}} Historiani E. A. Rees besonte se ishte psikopatia ajo që krijoi tiraninë e Stalinit, duke cituar një diagnozë të vitit 1927 nga neuropatologu Vladimir Behterev, i cili e përshkroi si "rast tipik të paranojës së rëndë".{{Sfn|Rees|2013|p=219}} Të tjerë e kanë lidhur brutalitetin e Stalinit me përkushtimin e tij ndaj mbijetesës së Bashkimit Sovjetik dhe ideologjisë marksiste–leniniste.{{Sfn|McDermott|2006|p=12}} [[Skeda:Stalin 1920-2 1920.07.03.jpg|thumb|Stalini duke lexuar një gazetë, 1920]] Stalini kishte një interes të madh për artet.{{Sfn|Kotkin|2014|p=620}} Ai mbrojti disa shkrimtarë sovjetikë, si [[Mihail Bulgakov]], madje edhe kur vepra e tyre u kritikua si e dëmshme për qeverinë e tij.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=96}} Stalinit i pëlqente muzika klasike,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=73|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=6}} kishte rreth 2.700 disqe{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=6}} dhe shpesh ndiqte Teatrin Bolshoi në vitet 1930 dhe 1940.{{Sfn|Volkogonov|1991|pp=127, 148}} Shija e tij ishte konservatore: parapëlqente dramën klasike, operën dhe baletin ndaj asaj që ai e përbuzte si "formalizëm" eksperimental,{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=97}} dhe nuk e donte [[Arti pararojë|artin pararojë]] në artet pamore.{{Sfn|Volkogonov|1991|p=131}} Si autodidakt,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=86|2a1=Kotkin|2y=2014|2pp=117, 676}} Stalini ishte lexues i pangopur dhe mbante mbi 20.000 libra,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=86|2a1=Service|2y=2004|2p=9|3a1=McDermott|3y=2006|3p=19|4a1=Kotkin|4y=2017|4pp=1–2, 5}} me shumë pak letërsi artistike.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=93}} Lënda e tij e preferuar ishte historia dhe ai ishte veçanërisht i interesuar për mbretërimet e udhëheqësve rusë {{ill|Ivani i Tmerrshëm|en|Ivan the Terrible}}, [[Pjetri i Madh|Pjetrit të Madh]] dhe [[Katerina II|Katerinës së Madhe]].{{Sfn|Roberts|2022|p=2}} [[Vladimir Lenin|Lenini]] ishte autori i tij i preferuar, por ai lexonte e çmonte edhe vepra të Trockit dhe të kundërshtarëve të tjerë.{{Sfn|Roberts|2022|p=2}} === Marrëdhëniet dhe familja === [[Skeda:Joseph Stalin with daughter Svetlana, 1935.jpg|thumb|left|Stalini duke mbajtur në krah vajzën e tij, {{ill|Svetlana Allilujeva|en|Svetlana Alliluyeva}}, në vitin 1935]] Stalini u martua me gruan e tij të parë, Ekaterina Svanidze, në vitin 1906. Volkogonovi sugjeroi se ajo ishte "ndoshta qenia e vetme njerëzore që ai e kishte dashur vërtet".{{Sfn|Volkogonov|1991|p=4}} Kur ajo vdiq në vitin 1907, Stalini thuhet se tha: "Kjo krijesë ma zbuti zemrën e gurtë. Ajo vdiq dhe bashkë me të vdiq edhe ndjenja ime e fundit e ngrohtë për njerëzimin."{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=202}} Ata patën një djalë, {{ill|Jakov Xhugashvili|en|Yakov Dzhugashvili|lt=Jakovin}}, i cili shpesh e zhgënjente dhe e acaronte Stalinin.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=149|2a1=Service|2y=2004|2p=64|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=167|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=25}} Pasi Jakovi u kap rob nga ushtria gjermane gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], Stalini refuzoi të pranonte një shkëmbim robërish mes tij dhe marshallit gjerman {{ill|Friedrich Paulus|en|Friedrich Paulus}}, dhe Jakovi vdiq në një kamp përqendrimi nazist në vitin 1943.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1pp=150–151|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=364}} Në mërgim në Solvychegodsk në vitin 1910, Stalini pati një lidhje me pronaren e shtëpisë ku banonte, Maria Kuzakova, e cila në vitin 1911 lindi djalin e tij të supozuar të dytë, Konstantin Kuzakov,{{sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=79|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2pp=227, 229, 230–231|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=121}} i cili më vonë dha lëndën e filozofisë në Institutin Ushtarak Mekanik të Leningradit (sot Universiteti Teknik Shtetëror Baltik), por nuk e takoi kurrë Stalinin.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=365–366}} Në vitin 1914 në Kureika, Stalini, 35 vjeç, pati një marrëdhënie me Lidiya Pereprygina, 14 vjeçare (e konsideruar e mitur në atë kohë), e cila thuhet se mbeti shtatzënë me fëmijën e Stalinit.{{Sfnm|1a1=Suny|1y=2020|1p=559|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=30}}<ref>{{Cite news |last=Гамов |first=Александр |date=2018-11-08 |title=Stalin promised the gendarmes that he would marry his 14-year-old mistress as soon as she became an adult |url=https://www.kp.ru/daily/26905.4/3949946/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230713032535/https://www.kp.ru/daily/26905.4/3949946/ |archive-date=2023-07-13 |access-date=2023-05-21 |work=Kp.ru |language=ru}}</ref> Në dhjetor 1914, Pereprygina lindi fëmijën, megjithëse foshnja vdiq pak më pas.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=292–293}} Në vitin 1916, Pereprygina ishte përsëri shtatzënë. Ajo lindi djalin e tyre të supozuar, Alexander Davydov, rreth prillit të vitit 1917. Ai u rrit si djali i një peshkatari fshatar;{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|p=366}} Stalini më vonë mori vesh për ekzistencën e fëmijës, por nuk tregoi asnjë interes për të.{{Sfn|Sebag Montefiore|2007|pp=298, 300}} Stalini kishte një marrëdhënie të vështirë me gruan e tij të dytë, {{ill|Nadezhda Allilujeva|en|Nadezhda Alliluyeva}}, me të cilën u martua në vitin 1919, pasi shpesh grindeshin.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=8}} Ata patën dy fëmijë biologjikë — një djalë, Vasili, dhe një vajzë, Svetlana — dhe adoptuan një djalë tjetër, Artyom Sergeev, në vitin 1921.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=9}} Megjithëse nuk është e qartë nëse Stalini kishte dashnore gjatë ose pas kësaj martese,{{Sfnm|1a1=Sebag Montefiore|1y=2003|1p=13|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=255}} ajo dyshonte se ai ishte i pabesë,{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=12}} dhe kreu vetëvrasje në vitin 1932.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=154|2a1=Sebag Montefiore|2y=2003|2p=16|3a1=Khlevniuk|3y=2015|3p=255}} Stalini e konsideronte Vasilin të llastuar dhe shpesh e qortonte për sjelljen e tij; si djalë i Stalinit, ai u ngrit shpejt në detyrë në Ushtrinë e Kuqe dhe iu lejua një stil jetese luksoz.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=257, 259–260}} Në të kundërt, Stalini kishte një marrëdhënie të përzemërt me Svetlanën gjatë fëmijërisë së saj,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=215|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=153|3a1=Sebag Montefiore|3y=2003|3pp=9, 227|4a1=Khlevniuk|4y=2015|4p=256}} dhe e donte shumë Artyomin.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=9}} Ai nuk i miratonte kërkuesit dhe burrat e Svetlanës, gjë që e ngarkoi marrëdhënien mes tyre.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=260|2a1=Service|2y=2004|2p=521}} Pas Luftës së Dytë Botërore, ai i kushtonte pak kohë fëmijëve të tij, dhe familja luante një rol gjithnjë e më të vogël në jetën e tij.{{Sfn|Khlevniuk|2015|pp=250, 259}} Pas vdekjes së Stalinit, Svetlana e ndryshoi mbiemrin në Allilujeva,{{Sfn|Service|2004|p=593}} dhe iku në SHBA.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=260}} == Trashëgimia == [[Skeda:Bundesarchiv Bild 183-11500-0497, Berlin, Karl-Marx-Allee, Denkmal Stalin.jpg|thumb|upright=0.8|{{ill|Statuja e Stalinit|en|Statue of Joseph Stalin, Berlin}} në {{ill|Berlinin Lindor|en|East Berlin}}, 1951. U hoq në vitin 1961 në kuadër të {{ill|de-stalinizimit|en|de-Stalinisation}}.]] Leninistët mbeten të ndarë në pikëpamjet e tyre për Stalinin; disa e shohin si pasardhësin autentik të Leninit, ndërsa të tjerë besojnë se ai e tradhtoi Leninin duke u larguar nga idetë e tij.{{Sfn|Service|2004|p=5}} Historiani {{ill|Robert Conquest|en|Robert Conquest}} deklaroi se Stalini ndoshta "përcaktoi rrjedhën e shekullit XX" më shumë se çdo individ tjetër.{{Sfn|Conquest|1991|p=xi}} Për shumicën e perëndimorëve dhe rusëve antikomunistë, ai shihet në mënyrë thellësisht negative si një masakrues masiv;{{Sfn|McDermott|2006|p=1}} për një numër të konsiderueshëm rusësh dhe gjeorgjianësh, ai konsiderohet si një burrështetas i madh dhe ndërtues i shtetit.{{Sfn|McDermott|2006|p=1}} Historiani Dmitri Volkogonov e karakterizoi si "një nga figurat më të fuqishme në [[Historia e njerëzimit|historinë e njerëzimit]]."{{Sfn|Volkogonov|1991|p=xviii}} Sipas Service, Stalini e forcoi dhe e stabilizoi Bashkimin Sovjetik.{{Sfn|Service|2004|p=3}} Në më pak se tri dekada, Stalini e shndërroi vendin në një fuqi të madhe industriale botërore,{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=546|2a1=Service|2y=2004|2p=3}} e cila mund të "pretendonte arritje mbresëlënëse" në aspektin e urbanizimit, fuqisë ushtarake, arsimit dhe krenarisë sovjetike.{{Sfn|Service|2004|p=602}} Nën sundimin e tij, jetëgjatësia mesatare sovjetike u rrit falë përmirësimit të kushteve të jetesës, të të ushqyerit dhe të kujdesit mjekësor{{Sfn|Wheatcroft|1999}} ndërsa shkalla e vdekshmërisë u ul.{{Sfn|Ellman|2002|p=1164}} Megjithëse miliona qytetarë sovjetikë e urrenin, mbështetja për Stalinin ishte megjithatë e përhapur gjerësisht në shoqërinë sovjetike.{{Sfn|Service|2004|p=602}} Nga ana tjetër, historiani Vadim Rogovin argumentoi se spastrimet e Stalinit "i shkaktuan lëvizjes komuniste humbje, si në BRSS ashtu edhe në mbarë botën, nga të cilat lëvizja nuk është rikuperuar deri në ditët e sotme".<ref>{{Cite book |last=Rogovin |first=Vadim Zakharovich |url=https://books.google.com/books?id=PZ92ueBx7MQC |title=1937: Stalin's Year of Terror |date=1998 |publisher=Mehring Books |isbn=978-0-929087-77-1 |page=xxviii |language=en}}</ref> Në mënyrë të ngjashme, [[Nikita Hrushçov]] besonte se spastrimet e tij ndaj {{ill|Bolshevikëve të Vjetër|en|Old Bolsheviks}} dhe figurave kryesore në ushtri e në akademi e kishin dobësuar "pa dyshim" kombin.<ref>{{Cite book |last1=Khrushchev |first1=Nikita Sergeevich |url=https://books.google.com/books?id=uv1zv4FZhFUC&dq=stalin+weaken+soviet+union+old+bolsheviks&pg=PT170 |title=Memoirs of Nikita Khrushchev |last2=Khrushchev |first2=Serge |date=2004 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0-271-02861-3 |page=156 |access-date=2023-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813012847/https://books.google.com/books?id=uv1zv4FZhFUC&dq=stalin+weaken+soviet+union+old+bolsheviks&pg=PT170 |archive-date=2023-08-13 |url-status=live |language=en}}</ref> Nevojshmëria e Stalinit për zhvillimin ekonomik të Bashkimit Sovjetik është vënë në pikëpyetje dhe është argumentuar se politikat e tij nga viti 1928 e tutje mund të kenë qenë një faktor kufizues.{{Sfnm|1a1=Cheremukhin|1a2=Golosov|1a3=Guriev|1a4=Tsyvinski|1y=2013|2a1=Dower|2a2=Markevich|2y=2018|2p=246}} Bashkimi Sovjetik i Stalinit është karakterizuar si shtet totalitar,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=602|2a1=Khlevniuk|2y=2015|2p=190}} me Stalinin si lider autoritar të tij.{{Sfn|Kotkin|2014|p=732}} Biografë të ndryshëm e kanë përshkruar si diktator,{{Sfnm|1a1=McCauley|1y=2003|1p=8|2a1=Service|2y=2004|2p=52|3a1=Sebag Montefiore|3y=2007|3p=9|4a1=Kotkin|4y=2014|4p=xii|5a1=Khlevniuk|5y=2015|5p=12}} autokrat,{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=194|2a1=Volkogonov|2y=1991|2p=31|3a1=Service|3y=2004|3p=370}} ose e kanë akuzuar se praktikonte {{ill|Cezarizmin|en|Caesarism|lt=cezarizëm}}.{{Sfn|Volkogonov|1991|p=77}} Montefiore argumentoi se ndërsa Stalini fillimisht sundoi si pjesë e një [[Oligarkia|oligarkie]] të Partisë Komuniste, qeveria u shndërrua në një diktaturë personale në vitin 1934,{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=124}} ndërsa Stalini u bë "diktator absolut" vetëm pas muajve mars–qershor 1937, kur figurat e larta ushtarake dhe ato të NKVD-së u eliminuan.{{Sfn|Sebag Montefiore|2003|p=215}} Si në Bashkimin Sovjetik ashtu edhe jashtë tij, ai erdhi të portretizohej si një "[[Despotizmi|despot]] oriental".{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=xvii|2a1=McDermott|2y=2006|2p=5}} McDermott megjithatë paralajmëroi kundër "stereotipeve tepër të thjeshtuara" — të promovuara në trillimet e shkrimtarëve si [[Aleksandër Sollzhenicin]] — të cilat e portretizonin Stalinin si një tiran gjithëpushtetshëm dhe gjithëpranishëm që kontrollonte çdo aspekt të jetës sovjetike.{{Sfn|McDermott|2006|pp=5–6}} [[Skeda:May Day in London.jpg|thumb|Mbështetës të Partisë Komuniste të Britanisë së Madhe (Marksiste–Leniniste) duke mbajtur një banderolë me Stalinin në një marsh të Ditës së Punëtorëve në Londër, 2008]] Është prodhuar një literaturë e gjerë kushtuar Stalinit.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=ix}} Gjatë jetës së Stalinit, biografitë e tij të miratuara ishin kryesisht hagiografike në përmbajtje.{{Sfn|Service|2004|p=4}} Stalini siguroi që këto vepra t'i kushtonin shumë pak vëmendje jetës së tij të hershme, veçanërisht sepse nuk dëshironte të theksonte origjinën e tij gjeorgjiane në një shtet të dominuar numerikisht nga rusët.{{Sfn|Service|2004|p=13}} Që nga vdekja e tij janë shkruar shumë më tepër biografi,{{Sfn|Service|2004|p=6}} megjithëse deri në vitet 1980 këto mbështeteshin kryesisht në të njëjtat burime informacioni.{{Sfn|Service|2004|p=6}} Nën administratën sovjetike të [[Mihail Gorbaçovi]]t dosje të ndryshme të klasifikuara më parë për jetën e Stalinit iu vunë në dispozicion historianëve,{{Sfn|Service|2004|p=6}} dhe në atë moment ai u bë "një nga çështjet më urgjente dhe jetësore në rendin e ditës publike" në Bashkimin Sovjetik.{{Sfn|Conquest|1991|p=xiii}} Pas [[Shpërbërja e Bashkimit Sovjetik|shpërbërjes së Bashkimit në vitin 1991]], arkivat e mbetura iu hapën historianëve, duke sjellë në dritë shumë informacion të ri për Stalinin,{{Sfnm|1a1=Service|1y=2004|1p=6|2a1=Sebag Montefiore|2y=2007|2p=xxi}} dhe duke prodhuar një vërshim hulumtimesh të reja.{{Sfn|Khlevniuk|2015|p=ix}} Politikani indian [[Muthuvel Karunanidhi]], një admirues i Stalinit, ia vuri emrin e tij {{ill|djalit|en|M. K. Stalin}}.<ref>{{Cite web |last=Iwanek |first=Krzysztof |title=What’s Behind a Name? India’s Stalins |url=https://thediplomat.com/2018/08/whats-behind-a-name-indias-stalins/ |access-date=2026-07-20 |language=en}}</ref> === Numri i viktimave === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vdekshmëria e tepërt në Bashkimin Sovjetik nën Josif Stalinin|en|Excess mortality in the Soviet Union under Joseph Stalin}}}} [[Skeda:GULag 2 Museum Moscow Russia.jpg|thumb|Brendësia e Muzeut të [[Gulagu]]t në Moskë]] Para shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik dhe zbulimeve arkivore, disa historianë perëndimorë vlerësonin se numri i të vrarëve nga regjimi i Stalinit ishte 20 milionë ose më i lartë.<ref>{{ill|Robert Conquest|en|Robert Conquest}}. ''The Great Terror.'' NY Macmillan, 1968, fq. 533 (20 milionë)</ref><ref>Anton Antonov-Ovseyenko, ''The Time of Stalin,'' NY Harper & Row 1981, fq. 126 (30–40 milionë)</ref><ref>Elliot, Gill. ''Twentieth Century Book of the Dead.'' Penguin Press 1972, fq. 223–24 (20 milionë)</ref><ref>{{Cite journal |last=Rosefielde |first=Steven |date=1987 |title=Incriminating Evidence: Excess Deaths and Forced Labour under Stalin: A Final Reply to Critics |url=https://www.jstor.org/stable/151137 |journal=Soviet Studies |volume=39 |issue=2 |pages=292–313 |doi=10.1080/09668138708411691 |jstor=151137 |pmid=11618167 |issn=0038-5859 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Konsensusi shkencor pohon se materialet arkivore sovjetike të çklasifikuara në vitin 1991 përmbajnë të dhëna të pakundërshtueshme, shumë më të ulëta se burimet perëndimore të përdorura para vitit 1991, si deklaratat e emigrantëve dhe të informatorëve të tjerë.<ref>{{Harvnb|Healey|2018}}: "Studimet e reja që përdorin arkivat e çklasifikuara të Gulagut kanë krijuar përkohësisht një konsensus mbi vdekshmërinë dhe "çnjerëzimin"."</ref> Mbi bazën e këtyre dokumenteve, studiuesit kanë vlerësuar se 1,8 milionë njerëz u {{ill|Zhvendosja e popullsisë në Bashkimin Sovjetik|en|Population transfer in the Soviet Union|lt=deportuan në rajone të largëta të vendit}} gjatë fushatës së dekulakizimit të Stalinit, përveç 1 milion fshatarëve dhe pakicave etnike të deportuara në vitet 1930, dhe 3,5 milionë njerëzve (kryesisht pakica etnike) të deportuar në vitet 1940 dhe 1950, me një total prej 6,3 milionë.{{Sfn|Ellman|2002|p=1159}} Arkivat sovjetike përmbajnë gjithashtu të dhëna zyrtare për 799.455 ekzekutime nga viti 1921 deri në vitin 1953,{{Sfn|Getty|Rittersporn|Zemskov|1993|p=1022}}<ref>[https://www.theguardian.com/education/2002/sep/12/highereducation.historyandhistoryofart Seumas Milne: "The battle for history"], ''The Guardian''. (12 shtator 2002). Marrë më 14 korrik 2013.</ref> rreth 1,5 deri 1,7 milionë vdekje në kampet e [[Gulagu]]t (nga rreth 18 milionë njerëz që kaluan nëpër to),{{Sfn|Healey|2018|p=1049|ps=: "Studimet e reja që përdorin arkivat e çklasifikuara të Gulagut kanë krijuar përkohësisht një konsensus mbi vdekshmërinë dhe "çnjerëzimin". Konsensusi paraprak thotë se, pasi regjistrat dikur sekretë të administratës së Gulagut në Moskë tregojnë një numër vdekjesh më të ulët se sa pritej nga burimet e kujtimeve, ky numër është përgjithësisht midis 1,5 dhe 1,7 milionë (nga 18 milionë që kaluan nëpër kampe) për vitet 1930–1953."}}<ref name="Pluto Press">{{Cite book |last1=Haynes |first1=Michael |title=A Century of State Murder?: Death and Policy in Twentieth Century Russia |date=2003 |publisher=Pluto Press |isbn=978-0-7453-1930-8 |pages=214–15 |language=en}}</ref><ref>Applebaum, Anne (2003) ''Gulag: A History''. Doubleday. {{ISBN|0-7679-0056-1}}, fq. 582–583.</ref> rreth 390.000<ref name="The Stalinist Penal System">{{Cite book |last1=Pohl |first1=J. Otto |title=The Stalinist Penal System |date=1997 |publisher=McFarland |isbn=0-7864-0336-5 |page=58 |language=en}}</ref> vdekje gjatë zhvendosjes së detyruar të dekulakizimit dhe deri në 400.000 vdekje të personave të deportuar gjatë viteve 1940,<ref>{{Cite book |last1=Pohl |first1=J. Otto |title=The Stalinist Penal System |date=1997 |publisher=McFarland |isbn=0-7864-0336-5 |page=148 |language=en}} Pohl citon burime arkivore ruse për numrin e vdekjeve në vendbanimet speciale nga viti 1941 deri në 1949.</ref> me një total prej rreth 3,3 milionë viktimash të regjistruara zyrtarisht në këto kategori.<ref>{{Cite journal |author=Wheatcroft, Stephen G. |year=1999 |title=Victims of Stalinism and the Soviet Secret Police: The Comparability and Reliability of the Archival Data. Not the Last Word |url=http://sovietinfo.tripod.com/WCR-Secret_Police.pdf |journal=Europe-Asia Studies |volume=51 |issue=2 |pages=315–45 |doi=10.1080/09668139999056 |quote=During 1921–53, the number of sentences was (political convictions): sentences, 4,060,306; death penalties, 799,473; camps and prisons, 2,634397; exile, 413,512; other, 215,942. In addition, during 1937–52 there were 14,269,753 non-political sentences, among them 34,228 death penalties, 2,066,637 sentences for 0–1 year, 4,362,973 for 2–5 years, 1,611,293 for 6–10 years, and 286,795 for more than 10 years. Other sentences were non-custodial |archive-date=2019-12-06 |access-date=2018-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206042326/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-Secret_Police.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Sipas historianit Stephen Wheatcroft, rreth 1 milion nga këto vdekje ishin "të qëllimshme", ndërsa të tjerat ndodhën për shkak të pakujdesisë dhe papërgjegjshmërisë.<ref name="Wheatcroft1996">{{Cite journal |last=Wheatcroft |first=Stephen |year=1996 |title=The Scale and Nature of German and Soviet Repression and Mass Killings, 1930–45 |url=https://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |journal=Europe-Asia Studies |volume=48 |issue=8 |pages=1334, 1348 |doi=10.1080/09668139608412415 |jstor=152781 |quote=The Stalinist regime was consequently responsible for about a million purposive killings, and through its criminal neglect and irresponsibility it was probably responsible for the premature deaths of about another two million more victims amongst the repressed population, i.e. in the camps, colonies, prisons, exile, in transit and in the POW camps for Germans. These are clearly much lower figures than those for whom Hitler's regime was responsible. |archive-date=2011-07-17 |access-date=2006-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717103830/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Vdekjet e të paktën 3,5 deri 6,5 milionë personave<ref>{{Cite book |author1=R. Davies |author2=S. Wheatcroft |title=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger: Soviet Agriculture 1931–1933 |url=https://books.google.com/books?id=4s1lCwAAQBAJ&pg=PA401 |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-23855-8 |page=401 |language=en}}</ref> në {{ill|zia e bukës sovjetike e viteve 1932–1933|en|Soviet famine of 1932–1933|lt=zinë e bukës sovjetike të viteve 1932–1933}} përfshihen ndonjëherë, por jo gjithmonë, midis viktimave të epokës staliniste.<ref name="Wheatcroft1996" /> Stalini është akuzuar gjithashtu për genocid në rastet e {{ill|Zhvendosja e popullsisë në Bashkimin Sovjetik|en|Population transfer in the Soviet Union|lt=zhvendosjes së detyruar të popullsisë së pakicave etnike}} nëpër Bashkimin Sovjetik dhe të zisë së bukës së [[Holodomori]]t.{{Sfnm|1a1=Chang|1y=2019|2a1=Moore|2y=2012}} Megjithatë, historiani britanik {{ill|Michael Ellman|en|Michael Ellman}} argumenton se vdekjet masive nga zitë e bukës duhet të vendosen në një kategori tjetër nga viktimat e represionit, duke përmendur se gjatë gjithë historisë ruse zitë e bukës dhe thatësirat kanë qenë një {{ill|Thatësirat dhe zitë e bukës në Rusi dhe Bashkimin Sovjetik|en|Droughts and famines in Russia and the Soviet Union|lt=dukuri e zakonshme}}.<ref>{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/War-Communism |title=War Communism |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |author=((The Editors of Encyclopaedia Britannica)) |language=en}}</ref> Zitë e bukës ishin të përhapura anembanë botës në shekujt XIX dhe XX në vende si {{ill|Zia e Madhe e Bukës në Kinë|en|Great Chinese Famine|lt=Kina}}, {{ill|Zia e bukës në Bengal e vitit 1943|en|Bengal famine of 1943|lt=India}}, {{ill|Zia e Madhe (Irlandë)|en|Great Famine (Ireland)|lt=Irlanda}} dhe {{ill|Thatësirat dhe zitë e bukës në Rusi dhe Bashkimin Sovjetik|en|Droughts and famines in Russia and the Soviet Union|lt=Rusia}}.{{Sfn|Ellman|2002|p=1172}} Ellman e krahasoi sjelljen e regjimit stalinist me atë të qeverisë britanike (ndaj Irlandës dhe Indisë) dhe të [[G8]]-it në kohët bashkëkohore, duke thënë se sjellja e Stalinit "nuk ishte më e keqe se ajo e shumë sunduesve të shekujve XIX dhe XX".{{Sfn|Ellman|2002|p=1172}} === Në Bashkimin Sovjetik dhe shtetet post-sovjetike === {{Shiko gjithashtu|Neostalinizmi|Nostalgjia për Bashkimin Sovjetik}} [[Skeda:RIAN archive 535278 Laying flowers and wreaths to Iosif Stalin's grave at Kremlin wall.jpg|thumb|Aktivistë marksistë-leninistë nga [[Partia Komuniste e Federatës Ruse]] duke vendosur kurora në varrin e Stalinit në Moskë, në vitin 2009]] Menjëherë pas vdekjes së tij, Bashkimi Sovjetik kaloi një periudhë {{ill|de-stalinizimit|en|de-Stalinisation}}. Malenkovi denoncoi kultin e personalitetit të Stalinit,{{Sfn|Conquest|1991|p=314}} dhe kulti u kritikua më pas në ''Pravda''.{{Sfn|Service|2004|p=592}} Në vitin 1956, Hrushçovi mbajti "Fjalimin e Fshehtë", me titull "{{ill|Mbi kultin e personalitetit dhe pasojat e tij|en|On the Cult of Personality and Its Consequences}}", në një seancë të mbyllur të {{ill|Kongresit të 20-të të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|en|20th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|lt=Kongresit të 20-të të Partisë}}. Aty Hrushçovi denoncoi Stalinin si për represionin masiv, ashtu edhe për kultin e tij të personalitetit.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=314|2a1=Volkogonov|2y=1991|2pp=577–579|3a1=Service|3y=2004|3p=594}} Ai i përsëriti këto denoncime në Kongresin e 22-të të Partisë në tetor të vitit 1962.{{Sfn|Service|2004|p=594}} Në tetor të vitit 1961, trupi i Stalinit u largua nga mauzoleu dhe u varros në Nekropolin e Murit të Kremlinit, vendi i shënuar me një bust.{{Sfnm|1a1=Volkogonov|1y=1991|1p=576|2a1=Service|2y=2004|2p=594}} Stalingradi u riemërua [[Volgograd]] po atë vit.{{Sfn|Service|2004|p=595}} Procesi i de-stalinizimit të Hrushçovit përfundoi kur ai u zëvendësua si udhëheqës nga [[Leonid Brezhnev]] në vitin 1964; ky i fundit solli një nivel ri-stalinizimi brenda Bashkimit Sovjetik.{{Sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=315|2a1=Service|2y=2004|2p=595}} Në vitet 1969 dhe 1979, u propozuan plane për një rehabilitim të plotë të trashëgimisë së Stalinit, por në të dyja rastet ato u ndalën për shkak të frikës se do të dëmtonin imazhin publik të BRSS-së.{{Sfn|Conquest|1991|p=315}} [[Mihail Gorbaçovi]] e shihte denoncimin e plotë të Stalinit si të domosdoshëm për rigjenerimin e shoqërisë sovjetike.{{Sfn|Service|2004|p=596}} Pas rënies së Bashkimit Sovjetik në vitin 1991, [[Boris Jellcin]] vazhdoi denoncimin e Stalinit nga Gorbaçovi, por i shtoi atij një denoncim të Leninit.{{Sfn|Service|2004|p=596}} Pasuesi i tij, [[Vladimir Putin]], nuk kërkoi ta rehabilitonte Stalinin, por theksoi festimin e arritjeve sovjetike nën udhëheqjen e Stalinit, në vend të represioneve staliniste.{{Sfn|Service|2004|pp=596–597}} Në tetor të vitit 2017, Putini inauguroi në Moskë {{ill|Murin e Dhimbjes|en|Wall of Grief}}, një memorial për viktimat e represioneve të Stalinit.{{Sfn|BBC, 5 June 2018}} Pas {{ill|pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022|en|2022 Russian invasion of Ukraine}}, qeveria dhe publiku i gjerë i Rusisë janë akuzuar për rehabilitimin e Stalinit.{{Sfnm|1a1=Nemtsova, 17 May 2021|2a1=Lentine, 25 June 2022}} Në maj të vitit 2025, autoritetet ruse e ri-vendosën një statujë të Stalinit në stacionin e metrosë {{ill|Taganskaja|en|Taganskaya (Koltsevaya line)}}, pasi origjinali ishte hequr në vitin 1966, në kuadër të 90-vjetorit të hapjes së metrosë.<ref>{{Cite web |agency=Reuters |date=2025-05-23 |title=New Stalin monument in Moscow subway stirs debate |url=https://edition.cnn.com/2025/05/23/style/joseph-stalin-monument-moscow-metro-intl-scli |access-date=2025-05-24 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-05-15 |title=Moscow Metro Installs Replica of Stalin Monument |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/05/15/moscow-metro-installs-replica-of-stalin-monument-a89089 |access-date=2025-05-24 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> Në korrik, [[Partia Komuniste e Federatës Ruse]] e përshkroi fjalimin e Hrushçovit të vitit 1956, që denoncoi kultin e personalitetit të Stalinit, si "gabim" dhe "politikisht të njëanshëm", duke i bërë thirrje më tej Putinit që t'i rikthejë emrin "Stalingrad" qytetit rus të Volgogradit.<ref>{{Cite news |title=Russian Communist Party declares Khrushchev's 'secret speech' denouncing Stalin personality cult a 'mistake' |url=https://meduza.io/en/news/2025/07/07/russian-communist-party-declares-khrushchev-s-secret-speech-denouncing-stalin-personality-cult-a-mistake |access-date=2025-07-07 |work=Meduza |date=2025-07-07 |language=en}}</ref> Admirimi për Stalinin ka mbetur vazhdimisht i përhapur në [[Gjeorgjia|Gjeorgji]], megjithëse qëndrimet gjeorgjiane kanë qenë shumë të ndara.{{Sfn|Service|2004|p=597}} Një numër gjeorgjianësh e ndjejnë me hidhërim kritikën ndaj Stalinit, figurës më të famshme të historisë moderne të vendit të tyre.{{Sfn|Service|2004|p=7}} Gjithashtu, Stalini nderohet si {{ill|shenjt popullor|en|folk saint}} nga disa në [[Kisha Ortodokse Ruse]].<ref>{{Cite web |title=Could Josef Stalin be made a Saint? |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/2445683/Could-Josef-Stalin-be-made-a-Saint.html |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Achmatova |first=Nina |date=2010-10-22 |title=Controversy in Moscow: Stalin icon revered |url=https://www.asianews.it/en/north-asia/russia/controversy-in-moscow-stalin-icon-revered |access-date=2026-07-19 |website=AsiaNews |language=en}}</ref> == Shiko edhe == * {{ill|Skica e Revolucionit Rus dhe Luftës Civile|en|Outline of the Russian Revolution and Civil War}} * {{ill|Bibliografia e Revolucionit Rus dhe Luftës Civile|en|Bibliography of the Russian Revolution and Civil War}} * {{ill|Bibliografia e stalinizmit dhe Bashkimit Sovjetik|en|Bibliography of Stalinism and the Soviet Union}} * {{ill|Bibliografia e Josif Stalinit|en|Joseph Stalin bibliography}} * {{ill|Indeksi i bolshevikëve të vjetër|en|Index of Old Bolsheviks}} * {{ill|Indeksi i artikujve në lidhje me Revolucionin Rus dhe Luftën Civile|en|Index of articles related to the Russian Revolution and Civil War}} * [[Lista e vendeve me emrin e Stalinit]] * {{ill|Lista e statujave të Josif Stalinit|en|List of statues of Joseph Stalin}} == Shënime == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Referime == {{Reflist|28em}} == Bibliografia == {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Bibliografia e stalinizmit dhe e Bashkimit Sovjetik|en|Bibliography of Stalinism and the Soviet Union}}}} === Libra dhe revista akademike === {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last1=Bazhanov |first1=Boris |title=Bazhanov and the Damnation of Stalin |last2=Doyle |first2=David W. |publisher=Ohio University Press |year=1990 |isbn=978-0-585-07670-6 |language=en}} * {{Cite book |last=Brackman |first=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |publisher=Frank Cass Publishers |year=2001 |isbn=978-0-7146-5050-0 |language=en}} * {{Cite book |last=Brackman |first=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |publisher=Frank Cass Publishers |year=2004 |language=en}} * {{Cite book |last1=Brent |first1=Jonathan |title=Stalin's Last Crime: The Plot Against the Jewish Doctors, 1948–1953 |last2=Naumov |first2=Vladimir |publisher=HarperCollins |year=2004 |isbn=978-0-06-201367-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Bullock |first=Alan |title=Hitler and Stalin: Parallel Lives |publisher=Alfred A. Knopf |year=1992 |language=en}} * {{Cite journal |last=Chang |first=Jon K. |date=2019-04-08 |title=Ethnic Cleansing and Revisionist Russian and Soviet History |journal=Academic Questions |volume=32 |issue=2 |page=270 |doi=10.1007/s12129-019-09791-8 |doi-broken-date=2025-07-01 |s2cid=150711796 |language=en}} * {{Cite book |last=Conquest |first=Robert |title=Stalin: Breaker of Nations |publisher=Penguin |year=1991 |isbn=978-0-14-016953-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Conquest |first=Robert |title=The Great Terror: A Reassessment |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-531699-5 |edition=fortieth anniversary |language=en}} * {{Cite book |last=Davies |first=Norman |title=White Eagle, Red Star: The Polish-Soviet War 1919–20 and 'the Miracle on the Vistula' |publisher=Pimlico |year=2003 |isbn=978-0-7126-0694-3 |orig-date=1972 |language=en}} * {{Cite book |last1=Davies |first1=Robert |title=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger: Soviet Agriculture 1931–1933 |last2=Wheatcroft |first2=Stephen |publisher=Palgrave Macmillan |year=2004 |isbn=978-0-230-23855-8 |language=en}} * {{Cite journal |last1=Davies |first1=Robert |last2=Wheatcroft |first2=Stephen |year=2006 |title=Stalin and the Soviet Famine of 1932–33: A Reply to Ellman |url=https://www.uio.no/studier/emner/hf/iakh/HIS2319/h16/pensumliste/stalin-and-the-soviet-famine-of-1932-33_-a-reply-to-ellman.pdf |url-status=live |journal=Europe-Asia Studies |volume=58 |pages=625–633 |doi=10.1080/09668130600652217 |jstor=20451229 |s2cid=145729808 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630071851/https://www.uio.no/studier/emner/hf/iakh/HIS2319/h16/pensumliste/stalin-and-the-soviet-famine-of-1932-33_-a-reply-to-ellman.pdf |archive-date=2019-06-30 |access-date=2018-10-07 |number=4 |language=en}} * {{Cite book |last=Deutscher |first=Isaac |title=Stalin |publisher=Penguin |year=1966 |edition=revised |language=en}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nimVDwAAQBAJ |title=Great Immortality: Studies on European Cultural Sainthood |year=2019 |isbn=978-9-0043-9513-8 |editor-last=Dović |editor-first=Marijan |series=National Cultivation of Culture |volume=18 |editor-last2=Helgason |editor-first2=Jón Karl |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121085120/https://books.google.com/books?id=nimVDwAAQBAJ |archive-date=2022-11-21 |url-status=live |access-date=2022-04-29 |language=en}} * {{Cite journal |last1=Dower |first1=Paul Castañeda |last2=Markevich |first2=Andrei |date=May 2018 |title=Labor Misallocation and Mass Mobilization: Russian Agriculture during the Great War |url=https://www.nes.ru/files/Preprints-resh/WP238.pdf |url-status=live |journal=The Review of Economics and Statistics |volume=100 |issue=2 |pages=245–259 |doi=10.1162/REST_a_00726 |s2cid=55486912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618062322/https://www.nes.ru/files/Preprints-resh/WP238.pdf |archive-date=2021-06-18 |access-date=2020-09-11 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |year=2000 |title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines |journal=Cambridge Journal of Economics |volume=24 |issue=5 |pages=603–630 |doi=10.1093/cje/24.5.603 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |year=2002 |title=Soviet Repression Statistics: Some Comments |url=http://sovietinfo.tripod.com/ELM-Repression_Statistics.pdf |url-status=live |journal=Europe-Asia Studies |volume=54 |issue=7 |pages=1151–1172 |doi=10.1080/0966813022000017177 |s2cid=43510161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525134942/http://sovietinfo.tripod.com/ELM-Repression_Statistics.pdf |archive-date=2019-05-25 |access-date=2018-09-22 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |year=2005 |title=The Role of Leadership Perceptions and of Intent in the Soviet Famine of 1931–1934 |url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman.pdf |url-status=live |journal=Europe-Asia Studies |volume=57 |issue=6 |pages=823–841 |doi=10.1080/09668130500199392 |s2cid=13880089 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227181110/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman.pdf |archive-date=2009-02-27 |access-date=2010-01-17 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |year=2007 |title=Stalin and the Soviet Famine of 1932–33 Revisited |journal=Europe-Asia Studies |volume=59 |issue=4 |pages=663–693 |doi=10.1080/09668130701291899 |s2cid=53655536 |language=en}} * {{Cite encyclopedia |year=1995 |title=Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union |publisher=Frank Cass |last=Etinger |first=Iakov |editor-last=Ro'i |editor-first=Yaacov |series=The Cummings Center Series |pages=103–124 |isbn=0-7146-4619-9 |contribution=The Doctors' Plot: Stalin's Solution to the Jewish Question |language=en}} * {{Cite book |last1=Fainsod |first1=Jerry F. |title=How the Soviet Union is Governed |last2=Hough |first2=Merle |publisher=Harvard University Press |year=1979 |isbn=978-0-674-41030-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |url=https://books.google.com/books?id=YZswEAAAQBAJ |title=The Ossetes: Modern-Day Scythians of the Caucasus. |publisher=Bloomsbury |year=2021 |isbn=978-0-7556-1845-3 |access-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218082625/https://books.google.com/books?id=YZswEAAAQBAJ |archive-date=2023-02-18 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Gaddis |first=John L. |title=The Cold War: A New History |publisher=Penguin Press |year=2005 |isbn=978-0-14-303827-6 |language=en}} * {{Cite book |last=Gellately |first=Robert |title=Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe |publisher=Jonathan Cape |year=2007 |isbn=978-0-224-06283-1 |language=en}} * {{Cite journal |last1=Getty |first1=J. Arch |author-link1=J. Arch Getty |last2=Rittersporn |first2=Gábor |last3=Zemskov |first3=Viktor |date=1993 |title=Victims of the Soviet penal system in the pre-war years: a first approach on the basis of archival evidence |url=http://sovietinfo.tripod.com/GTY-Penal_System.pdf |url-status=live |journal=American Historical Review |volume=98 |issue=4 |pages=1017–1049 |doi=10.2307/2166597 |jstor=2166597 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206042327/http://sovietinfo.tripod.com/GTY-Penal_System.pdf |archive-date=2019-12-06 |access-date=2018-09-21 |language=en}} * {{Cite web |last=Glantz |first=David |year=1983 |title=August Storm: The Soviet 1945 Strategic Offensive in Manchuria |url=http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/LP7_AugustStormTheSoviet1945StrategicOffensiveInManchuria.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909233900/http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/LP7_AugustStormTheSoviet1945StrategicOffensiveInManchuria.pdf |archive-date=2017-09-09 |access-date=2018-12-01 |language=en}} * {{Cite web |last=Glantz |first=David |year=2001 |title=The Soviet-German War 1941–45 Myths and Realities: A Survey Essay |url=http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709141048/http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |archive-date=2011-07-09 |language=en}} * {{Cite conference |last1=Cheremukhin |first1=Anton |last2=Golosov |first2=Mikhail |last3=Guriev |first3=Sergei |last4=Tsyvinski |first4=Aleh |date=2013 |title=Was Stalin Necessary for Russia's Economic Development? |url=https://www.nber.org/papers/w19425.pdf |series=w19425 |publisher=National Bureau of Economic Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822004606/https://www.nber.org/papers/w19425.pdf |archive-date=2020-08-22 |access-date=2020-05-14 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Fitzpatrick |first=Sheila |title=On Stalin's Team: The Years of Living Dangerously in Soviet Politics |publisher=Melbourne University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-7421-7 |language=en}} * {{Cite book |last=Harris |first=James |title=The Great Fear: Stalin's Terror of the 1930s |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2017 |isbn=978-0-19-879786-9 |language=en}} * {{Cite journal |last=Haslam |first=Jonathan |year=1979 |title=The Comintern and the Origins of the Popular Front 1934–1935 |journal=The Historical Journal |volume=22 |pages=673–691 |doi=10.1017/s0018246x00017039 |s2cid=159573290 |number=3 |language=en}} * {{Cite journal |last=Healey |first=Dan |date=2018-06-01 |title=GOLFO ALEXOPOULOS. Illness and Inhumanity in Stalin's Gulag |url=https://www.deepdyve.com/lp/ou_press/golfo-alexopoulos-illness-and-inhumanity-in-stalin-s-gulag-i363rKPYOp |url-status=live |journal=The American Historical Review |volume=123 |issue=3 |pages=1049–1051 |doi=10.1093/ahr/123.3.1049 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708105319/https://www.deepdyve.com/lp/ou_press/golfo-alexopoulos-illness-and-inhumanity-in-stalin-s-gulag-i363rKPYOp |archive-date=2018-07-08 |access-date=2018-09-23 |language=en}} * Hass, Jeffrey K. (2025) "A study in leadership contrasts: Leon Trotsky and Joseph Stalin." në ''Case Studies in Political Leadership'' (Edward Elgar), f.&nbsp;199–208. [https://www.elgaronline.com/edcollchap/book/9781035328918/book-part-9781035328918-29.xml në linjë] {{Ikonë gjuha|en}} * {{Cite journal |last=Himmer |first=Robert |year=1986 |title=On the Origin and Significance of the Name "Stalin" |journal=The Russian Review |volume=45 |issue=3 |pages=269–286 |doi=10.2307/130111 |jstor=130111 |language=en}} * {{Cite book |last=Khlevniuk |first=Oleg V. |title=Stalin: New Biography of a Dictator |publisher=Yale University Press |year=2015 |isbn=978-0-300-16388-9 |translator-last=Nora Seligman Favorov |language=en}} * {{Cite book |last=Kotkin |first=Stephen |title=Stalin: Paradoxes of Power, 1878–1928 |publisher=Allen Lane |year=2014 |isbn=978-0-7139-9944-0 |language=en}} * {{Cite book |last=Kotkin |first=Stephen |title=Stalin: Waiting for Hitler, 1929–1941 |publisher=Allen Lane |year=2017 |isbn=978-0-7139-9945-7 |language=en}} * {{Cite journal |last=Kuromiya |first=Hiroaki |year=2008 |title=The Soviet Famine of 1932–1933 Reconsidered |journal=Europe-Asia Studies |volume=60 |issue=4 |pages=663–675 |doi=10.1080/09668130801999912 |jstor=20451530 |s2cid=143876370 |language=en}} * {{Cite journal |last=Li |first=Hua-yu |year=2009 |title=Reactions of Chinese Citizens to the Death of Stalin: Internal Communist Party Reports |url=https://muse.jhu.edu/article/265885 |url-status=live |journal=Journal of Cold War Studies |volume=11 |issue=2 |pages=70–88 |doi=10.1162/jcws.2009.11.2.70 |s2cid=57561115 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624003711/https://muse.jhu.edu/article/265885 |archive-date=2016-06-24 |access-date=2016-04-29 |language=en}} * {{Cite book |last=McCauley |first=Martin |title=Stalin and Stalinism |publisher=Pearson |year=2003 |isbn=978-0-582-50587-2 |edition=third |language=en}} * {{Cite journal |last=McDermott |first=Kevin |year=1995 |title=Stalin and the Comintern during the 'Third Period', 1928–33 |journal=European History Quarterly |volume=25 |issue=3 |pages=409–429 |doi=10.1177/026569149502500304 |s2cid=144922280 |language=en}} * {{Cite book |last=McDermott |first=Kevin |url=https://archive.org/details/stalinrevolution00mcde |title=Stalin: Revolutionary in an Era of War |publisher=Palgrave Macmillan |year=2006 |isbn=978-0-333-71122-4 |url-access=registration |language=en}} * {{Cite book |last=Sebag Montefiore |first=Simon |title=Stalin: The Court of the Red Tsar |publisher=Weidenfeld & Nicolson |year=2003 |isbn=978-1-84212-726-1 |language=en}} * {{Cite book |last=Sebag Montefiore |first=Simon |title=Young Stalin |publisher=Weidenfeld & Nicolson |year=2007 |isbn=978-0-297-85068-7 |language=en}} * {{Cite journal |last=Moore |first=Rebekah |year=2012 |title='A Crime Against Humanity Arguably Without Parallel in European History': Genocide and the "Politics" of Victimhood in Western Narratives of the Ukrainian Holodomor |journal=Australian Journal of Politics & History |volume=58 |pages=367–379 |doi=10.1111/j.1467-8497.2012.01641.x |number=3 |language=en}} * {{Cite book |last=Nekrich |first=Alexander |title=Pariahs, Partners, Predators: German-Soviet Relations, 1922–1941 |publisher=Columbia University Press |year=1997 |isbn=0-231-10676-9 |language=en}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=NoIajCLpLigC&q=order+of+precedence++1953+++Mikoyan++Vorosilov++Kaganovich&pg=PA20 |title=Flawed Succession: Russia's Power Transfer Crises |publisher=Lexington Books |year=2006 |isbn=978-0-7391-1403-2 |editor-last=Ra'anan |editor-first=Uri |access-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101024034/https://books.google.com/books?id=NoIajCLpLigC&q=order+of+precedence++1953+++Mikoyan++Vorosilov++Kaganovich&pg=PA20 |archive-date=2021-01-01 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Overy |first=Richard J. |url=https://archive.org/details/dictators00rich |title=The Dictators: Hitler's Germany and Stalin's Russia |publisher=Allen Lane |year=2004 |isbn=978-0-393-02030-4 |language=en}} * {{Cite book |last=Pinkus |first=Benjamin |title=The Soviet Government and the Jews 1948–1967: A Documented Study |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=978-0-521-24713-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Rappaport |first=Helen |title=Joseph Stalin: A Biographical Companion |publisher=ABC-Clio |year=1999 |isbn=978-1-57607-084-0 |language=en}} * {{Cite encyclopedia |year=2005 |title=Stalin: A New History |publisher=Cambridge University Press |last=Rieber |first=Alfred J. |editor-last=Davies |editor-first=Sarah |pages=18–44 |isbn=978-1-139-44663-1 |editor2=James Harris |contribution=Stalin as Georgian: The Formative Years |language=en}} * {{Cite book |last=Rees |first=E. A. |url=https://books.google.com/books?id=DeWPAQAAQBAJ&dq=Stalin+psychopath&pg=PA219 |title=Iron Lazar: A Political Biography of Lazar Kaganovich |date=2013-10-15 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-78308-057-1 |page=219 |access-date=2023-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630051151/https://books.google.com/books?id=DeWPAQAAQBAJ&dq=Stalin+psychopath&pg=PA219 |archive-date=2023-06-30 |url-status=live |language=en}} * {{Cite journal |last=Roberts |first=Geoffrey |year=1992 |title=The Soviet Decision for a Pact with Nazi Germany |journal=Soviet Studies |volume=55 |issue=2 |pages=57–78 |doi=10.1080/09668139208411994 |jstor=152247 |language=en}} * {{Cite journal |last=Roberts |first=Geoffrey |year=2002 |title=Stalin, the Pact with Nazi Germany, and the Origins of Postwar Soviet Diplomatic Historiography |journal=Journal of Cold War Studies |volume=4 |issue=4 |pages=93–103 |doi=10.1162/15203970260209527 |s2cid=57563511 |language=en}} * {{Cite book |last=Roberts |first=Geoffrey |title=Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953 |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=978-0-300-15040-7 |language=en}} * {{Cite book |last=Roberts |first=Geoffrey |url=https://books.google.com/books?id=yjNZEAAAQBAJ |title=Stalin's Library: A Dictator and His Books |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-17904-0 |access-date=2022-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203233625/https://books.google.com/books?id=yjNZEAAAQBAJ |archive-date=2024-02-03 |url-status=live |language=en}} * {{Cite journal |last=Rosefielde |first=Steven |date=September 1996 |title=Stalinism in Post-Communist Perspective: New Evidence on Killings, Forced Labour and Economic Growth in the 1930s |journal=Europe-Asia Studies |volume=48 |issue=6 |pages=959–987 |doi=10.1080/09668139608412393 |language=en}} * {{Cite book |last=Sandle |first=Mark |title=A Short History of Soviet Socialism |publisher=UCL Press |year=1999 |isbn=978-1-85728-355-6 |doi=10.4324/9780203500279 |language=en}} * {{Cite book |last=Semeraro |first=David A. S. |url=https://books.google.com/books?id=bAXMDwAAQBAJ |title=Joseph Stalin |publisher=Pen & Sword Books |year=2017 |isbn=978-1-5267-0205-0 |access-date=2023-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407223021/https://books.google.com/books?id=bAXMDwAAQBAJ |archive-date=2023-04-07 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Service |first=Robert |title=Lenin: A Biography |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-333-72625-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Service |first=Robert |title=Stalin: A Biography |publisher=Macmillan |year=2004 |isbn=978-0-333-72627-3 |language=en}} * {{Cite book |last=Snyder |first=Timothy |title=Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin |publisher=Vintage Books |year=2010 |isbn=978-1-4070-7550-1 |language=en}} * {{Cite book |last=Suny |first=Ronald |url=https://books.google.com/books?id=I4XzDwAAQBAJ |title=Red Flag Wounded |date=2020 |publisher=Verso Books |isbn=978-1-78873-074-7 |page=59 |access-date=2023-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813085731/https://books.google.com/books?id=I4XzDwAAQBAJ |archive-date=2023-08-13 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Suny |first=R. G. |title=Stalin: Passage to Revolution |publisher=Princeton University Press |year=2020 |language=en}} [https://www.amazon.com/Stalin-Revolution-Ronald-Grigor-Suny/dp/0691182035/ fragment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119152008/https://www.amazon.com/Stalin-Revolution-Ronald-Grigor-Suny/dp/0691182035 |date=2020-11-19 }} * {{Cite book |last=Volkogonov |first=Dimitri |title=Stalin: Triumph and Tragedy |publisher=Weidenfeld and Nicolson |year=1991 |isbn=978-0-297-81080-3 |translator-last=Shukman |translator-first=Harold |language=en}} * {{Cite book |last=Wettig |first=Gerhard |title=Stalin and the Cold War in Europe |publisher=Rowman & Littlefield |year=2008 |isbn=978-0-7425-5542-6 |language=en}} * {{Cite journal |last=Wheatcroft |first=Stephen |year=1996 |title=The Scale and Nature of German and Soviet Repression and Mass Killings, 1930–45 |url=http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |url-status=live |journal=Europe-Asia Studies |volume=48 |issue=8 |pages=1319–1353 |doi=10.1080/09668139608412415 |jstor=152781 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717103830/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |archive-date=2011-07-17 |access-date=2006-06-12 |language=en}} * {{Cite journal |last=Wheatcroft |first=Stephen |date=1999 |title=The Great Leap Upwards: Anthropometric Data and Indicators of Crises and Secular Change in Soviet Welfare Levels, 1880–1960 |journal=Slavic Review |volume=58 |issue=1 |pages=27–60 |doi=10.2307/2672986 |jstor=2672986 |pmid=22368819 |s2cid=43228133 |language=en}} {{Refend}} === Revista, gazeta dhe faqe interneti === {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Citation |last=Allilueva |first=Svetlana |author-link=Svetlana Allilueva |translator-last=Johnson |translator-first=Priscilla |title=Twenty Letters to a Friend |year=1967 |publisher=Hutchinson |location=London |isbn=0-06-010099-0 |language=en}} * {{Cite news |title=Joseph Stalin: An Address Given by the Rev. Stanley Evans, M.A., at a Memorial Service for Joseph Stalin at the Church of St. George, Queen Square, London, on March 13th, 1953 |ref={{Harvid|Evans|1953}} |language=en}}<br />• {{Cite web |year=1953 |title=[online] |url=http://anglicanhistory.org/england/sgevans/stalin1953.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811115527/http://anglicanhistory.org/england/sgevans/stalin1953.html |archive-date=2022-08-11 |access-date=2022-06-07 |publisher=Society of Socialist Clergy and Ministers |via=anglicanhistory.org, transcribed by Richard Mammana 2019 |language=en}}<br />• {{Cite web |title=[online] |url=https://librarysearch.lse.ac.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9934039710302021&context=L&vid=44LSE_INST:44LSE_VU1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121071928/https://librarysearch.lse.ac.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9934039710302021&context=L&vid=44LSE_INST:44LSE_VU1 |archive-date=2022-11-21 |access-date=2022-11-21 |language=en}} * {{Cite web |last1=Bakradze |first1=Lasha |last2=Gudjov |first2=Lev |last3=Lipman |first3=Maria |last4=Wall |first4=Thomas |date=2013-03-01 |title=The Stalin Puzzle: Deciphering Post-Soviet Public Opinion |url=http://carnegieeurope.eu/2013/03/01/stalin-puzzle-deciphering-post-soviet-public-opinion-pub-51075 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170402134541/http://carnegieeurope.eu/2013/03/01/stalin-puzzle-deciphering-post-soviet-public-opinion-pub-51075 |archive-date=2017-04-02 |access-date=2017-04-02 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}} * {{Cite news |last=Bell |first=Bethany |date=2013-03-05 |title=Georgia Divided Over Stalin 'Local Hero' Status in Gori |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-21656615 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719183921/https://www.bbc.com/news/world-europe-21656615 |archive-date=2018-07-19 |access-date=2018-06-21 |ref={{Harvid|Bell, 5 March 2013}} |agency=BBC |language=en}} * {{Cite web |last=Coynash |first=Halya |date=2021-06-22 |title=Russians name Stalin as the most 'outstanding' figure of all times |url=https://khpg.org//en/1608809237 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210621214422/https://khpg.org//en/1608809237 |archive-date=2021-06-21 |publisher=Kharkiv Human Rights Protection Group |ref={{Harvid|Coynash, 22 June 2021}} |language=en}} * {{Cite web |last=Lentine |first=Gina |date=2022-01-15 |title=Moscow's Memory Wars: Putin seeks to whitewash Russia's Stalinist past |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/memory-wars-putin-seeks-to-whitewash-russias-stalinist-past/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625055122/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/memory-wars-putin-seeks-to-whitewash-russias-stalinist-past/ |archive-date=2022-06-25 |access-date=2022-06-25 |website=Atlantic Council |ref={{Harvid|Lentine, 25 June 2022}} |language=en}} * {{Cite news |last=Luhn |first=Alec |date=2019-04-16 |title=Record 70 Percent of Russians Say Stalin Played a Positive Role in Their Country's History |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2019/04/16/record-70-per-cent-russians-approve-stalin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130234249/https://www.telegraph.co.uk/news/2019/04/16/record-70-per-cent-russians-approve-stalin/ |archive-date=2020-11-30 |access-date=2020-11-23 |work=The Daily Telegraph |ref={{Harvid|Luhn, 16 April 2019}} |language=en}} * {{Cite web |last=Masci |first=David |date=2017-06-29 |title=In Russia, Nostalgia for USSR and Positive Feelings about Stalin |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/06/29/in-russia-nostalgia-for-soviet-union-and-positive-feelings-about-stalin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129164332/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/06/29/in-russia-nostalgia-for-soviet-union-and-positive-feelings-about-stalin/ |archive-date=2020-11-29 |access-date=2020-11-23 |publisher=Pew Research Center |ref={{Harvid|Masci, 29 June 2017}} |language=en}} * {{Cite news |last=Sebag Montefiore |first=Simon |date=2007-09-06 |title=Stalin, his father and the Rabbit |url=https://www.newstatesman.com/long-reads/2007/09/stalin-father-egnatashvili |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808094223/https://www.newstatesman.com/long-reads/2007/09/stalin-father-egnatashvili |archive-date=2022-08-08 |access-date=2022-08-08 |work=The New Statesman |ref={{Harvid|Sebag Montefiore, 6 September 2007}} |language=en}} * {{Cite web |last=Nemtsova |first=Anna |date=2021-05-17 |title='The best master': Russia's new Stalin Center evokes pride, revulsion |url=https://www.nbcnews.com/news/world/russia-s-new-stalin-center-evokes-pride-revulsion-n1267521 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625055122/https://www.nbcnews.com/news/world/russia-s-new-stalin-center-evokes-pride-revulsion-n1267521 |archive-date=2022-06-25 |access-date=2022-06-25 |website=NBC News |ref={{Harvid|Nemtsova, 17 May 2021}} |language=en}} * {{Cite news |date=2013-03-02 |title=Poll Finds Stalin's Popularity High |url=https://themoscowtimes.com/articles/poll-finds-stalins-popularity-high-21998 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170320024227/https://themoscowtimes.com/articles/poll-finds-stalins-popularity-high-21998 |archive-date=2017-03-20 |access-date=2017-03-20 |work=The Moscow Times |ref={{Harvid|''The Moscow Times'', 2 March 2013}} |language=en}} * {{Cite news |last=Rutland |first=Peter |date=2019-06-13 |title=Perspective – Putin's dangerous campaign to rehabilitate Stalin |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2019/06/13/putins-dangerous-campaign-rehabilitate-stalin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004175242/https://www.washingtonpost.com/outlook/2019/06/13/putins-dangerous-campaign-rehabilitate-stalin/ |archive-date=2021-10-04 |access-date=2022-06-25 |newspaper=Washington Post |ref={{Harvid|Rutland, 13 June 2019}} |language=en}} * {{Cite magazine |last=Snyder |first=Timothy D. |date=2010-05-26 |title=Springtime for Stalin |url=http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2010/may/26/springtime-for-stalin/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024091842/http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2010/may/26/springtime-for-stalin/ |archive-date=2012-10-24 |access-date=2021-01-04 |magazine=The New York Review of Books |ref={{Harvid|Snyder, 26 May 2010}} |language=en}} * {{Cite magazine |last=Snyder |first=Timothy D. |date=2011-01-27 |title=Hitler vs. Stalin: Who Was Worse? |url=http://www.nybooks.com/daily/2011/01/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012090945/http://www.nybooks.com/daily/2011/01/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ |archive-date=2017-10-12 |access-date=2016-12-15 |magazine=The New York Review of Books |ref={{Harvid|Snyder, 27 January 2011}} |language=en}} * {{Cite news |last=Taylor |first=Adam |date=2017-02-15 |title=Positive Views of Stalin among Russian Reach 16-year High, Poll Shows |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/02/15/positive-views-of-stalin-among-russians-reach-16-year-high-poll-shows/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170320040114/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/02/15/positive-views-of-stalin-among-russians-reach-16-year-high-poll-shows/ |archive-date=2017-03-20 |access-date=2017-04-30 |newspaper=The Washington Post |ref={{Harvid|Taylor, 15 February 2017}} |language=en}} * {{Cite news |date=2018-06-05 |title=Wall of Grief: Putin Opens First Soviet Victims Memorial |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-41809659 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180605175715/http://www.bbc.com/news/world-europe-41809659 |archive-date=2018-06-05 |access-date=2017-10-30 |ref={{Harvid|BBC, 5 June 2018}} |agency=BBC |language=en}} * {{Cite news |date=2019-04-18 |title=Why So Many Russian like Dictator Stalin |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-47975704 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719074954/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-47975704 |archive-date=2019-07-19 |access-date=2019-06-11 |ref={{Harvid|BBC, 18 April 2019}} |agency=BBC News |language=en}} * {{Cite web |last=Yegorov |first=Oleg |date=2017-12-15 |title=Why did the USSR help to create Israel, but then became its foe |url=https://www.rbth.com/history/327040-ussr-and-israel-from-friends-to-foes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204093524/https://www.rbth.com/history/327040-ussr-and-israel-from-friends-to-foes |archive-date=2022-02-04 |access-date=2022-02-05 |website=Russia Beyond |ref={{Harvid|Yegorov, 15 December 2017}} |language=en}} * {{Cite news |date=2015-03-04 |title=Do Stalina pozytyvno stavlyatʹsya menshe 1/5 ukrayintsiv |script-title=uk:До Сталіна позитивно ставляться менше 1/5 українців |trans-title=Less Than 1/5 of Ukrainians Have a Positive Attitude Towards Stalin |url=http://pda.pravda.com.ua/news/id_7101130/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305024332/http://pda.pravda.com.ua/news/id_7101130/ |archive-date=2016-03-05 |access-date=2016-03-05 |work=Ukrayinska Pravda |language=uk |ref={{Harvid|''Ukrayinska Pravda'', 4 March 2015}}}} * {{Cite journal |date=1943-03-13 |title=О присвоении Верховному Главнокомандующему вооруженными силами СССР Сталину И. В. военного звания Маршала Советского Союза |trans-title=On the assignment of the military rank of Marshal of the Soviet Union to the Supreme Commander of the Armed Forces of the USSR Stalin I.V. |url=http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_011.pdf |url-status=live |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120145303/http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_011.pdf |archive-date=2021-11-20 |access-date=2021-11-21 |ref={{Harvid|''Journal of the Supreme Soviet of the USSR'', 13 March 1943}} |script-journal=ru:Ведомости Верховного Совета СССР |trans-journal=Journal of the Supreme Soviet of the USSR}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks | wikt = Stalin | commons = Иосиф Виссарионович Сталин | b = no | n = no | q = Joseph Stalin | s = Author:Joseph Stalin | v = no | species = no | d = y }} * [http://www.marx2mao.com/Stalin/Index.html Biblioteka e Stalinit (me të 13 vëllimet e ''veprave'' të Stalinit dhe "vëllimin 14")] në marx2mao.com * [https://www.loc.gov/exhibits/archives/ Zbulime nga arkivat ruse] në Bibliotekën e Kongresit * [http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/ Arkivi në internet i Josif Stalinit] në Marxists Internet Archive * [http://www.stalindigitalarchive.com/ Arkivi digjital i Stalinit] * [https://www.net-film.ru/en/found-page-1/?search=1900-1980qstalin Kronika filmike për Josif Stalinin] në Net-Film * [http://www.spartacus-educational.com/RUSstalin.htm Biografia e Stalinit] në Spartacus Educational * [http://www.worldfuturefund.org/wffmaster/Reading/Total%20Biblio/Stalin%20Bibliography.htm Listë e materialeve kryesore dokumentare për Stalinin] * ''[https://digital.library.pitt.edu/collection/stalinka-digital-library-staliniana Stalinka: Biblioteka digjitale e materialeve për Stalinin]'' në Bibliotekën e Universitetit të Pitsburgut * [https://pm20.zbw.eu/folder/pe/016952 Prerje gazetash për Josif Stalinin] në Arkivin e Shtypit të Shekullit XX të ZBW-së {{S-start}} {{S-off}} {{S-bef|before=Vjaçeslav Molotov (Vyacheslav Molotov)}} {{S-ttl|title={{ill|Kryeministri i Bashkimit Sovjetik|en|Premier of the Soviet Union|lt=Kryetari}} i Këshillit të Ministrave të Bashkimit Sovjetik<br /><small>Këshilli i Komisarëve të Popullit deri më 1946</small>|years=1941–1953}} {{S-aft|after=Georgi Malenkov (Georgy Malenkov)}} |- {{S-bef|before=Semjon Timoshenko (Semyon Timoshenko)}} {{S-ttl|title=Ministri i Mbrojtjes i Bashkimit Sovjetik<br /><small>Komisari i Popullit deri më 1946</small>|years=1941–1947}} {{S-aft|after=Nikolaj Bulganin (Nikolai Bulganin)}} |- ! colspan="3" | Poste partiake |- {{S-bef|before=Vjaçeslav Molotov<br /><small>''si'' sekretar përgjegjës</small>}} {{S-ttl|title=Sekretari i përgjithshëm i Komitetit Qendror të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik|years=1922–1952}} {{S-aft|after=[[Nikita Hrushçov]] (Nikita Khrushchev)<br /><small>''si'' sekretar i parë</small>}} {{S-end}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Stalini, Josif}} [[Kategoria:Josif Stalini| ]] [[Kategoria:Lindje në 1878]] [[Kategoria:Vdekje në 1953]] [[Kategoria:Ateistë të shekullit të 20-të]] [[Kategoria:Poetë gjeorgjianë të shekullit të 20-të]] [[Kategoria:Politikanë rusë të shekullit të 20-të]] [[Kategoria:Ndjenja antikoreane]] [[Kategoria:Ndjenja antipolake]] [[Kategoria:Fushata antifetare në Bashkimin Sovjetik]] [[Kategoria:Antirevizionistë]] [[Kategoria:Ndjenja antirumune]] [[Kategoria:Ateistë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Të varrosur në Nekropolin e Murit të Kremlinit]] [[Kategoria:Anëtarë të Komitetit Qendror të Partisë Komuniste të Ukrainës (Bashkimi Sovjetik)]] [[Kategoria:Mbajtës të Kollajnës së Urdhrit të Luanit të Bardhë]] [[Kategoria:Njerëz të Kominternit]] [[Kategoria:Komunistë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Politikanë të ekstremit të majtë]] [[Kategoria:Anëtarë të Këshillit Suprem të RSS të Ukrainës të thirrjes së parë]] [[Kategoria:Ish-të krishterë ortodoksë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Gjeneralisimë]] [[Kategoria:Krerë të qeverisë së Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Udhëheqës të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Heronj të Punës Socialiste]] [[Kategoria:Heronj të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Anëtarë nderi të Akademisë së Shkencave të BRSS-së]] [[Kategoria:Poetë meshkuj gjeorgjianë]] [[Kategoria:Marshallë të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Marksizëm–Leninizmi]] [[Kategoria:Anëtarë të Komitetit Qendror të Kongresit të 19-të të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Anëtarë të Orgbyrosë së Kongresit të 18-të të Partisë Komuniste të Të Gjithë Bashkimit (Bolshevikë)]] [[Kategoria:Anëtarë të Politbyrosë së Kongresit të 18-të të Partisë Komuniste të Të Gjithë Bashkimit (Bolshevikë)]] [[Kategoria:Anëtarë të Presidiumit të Kongresit të 19-të të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Anëtarë të Sekretariatit të Kongresit të 19-të të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Ministra të mbrojtjes të Bashkimit Sovjetik]] [[Kategoria:Bolshevikë të vjetër]] [[Kategoria:Njerëz nga Gori, Gjeorgji]] [[Kategoria:Njerëz të Luftës së Ftohtë]] [[Kategoria:Njerëz të Holodomorit]] [[Kategoria:Njerëz të Luftës Polako-Sovjetike]] [[Kategoria:Njerëz të Luftës Civile Ruse]] [[Kategoria:Njerëz gjeorgjianë të Luftës së Dytë Botërore]] [[Kategoria:Autorë të gjenocideve ndaj popujve autoktonë]] [[Kategoria:Autorë të Spastrimit të Madh]] [[Kategoria:Autorë të Terrorit të Kuq (Rusi)]] [[Kategoria:Politikanë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Mbajtës të Urdhrit të Leninit]] [[Kategoria:Mbajtës të Urdhrit të Suvorovit të klasit të parë]] [[Kategoria:Mbajtës të Urdhrit të Flamurit të Kuq]] [[Kategoria:Mbajtës të Urdhrit të Fitores]] [[Kategoria:Revolucionarë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Antifashistë rusë]] [[Kategoria:Anëtarë të Këshillit Suprem të RSS të Ukrainës të thirrjes së dytë]] [[Kategoria:Gjeneralë sovjetikë gjeorgjianë]] [[Kategoria:Poetë meshkuj sovjetikë]] [[Kategoria:Njerëz sovjetikë të Luftës së Dytë Botërore]] [[Kategoria:Stalinizmi|*]] [[Kategoria:Personalitetet e vitit sipas Time]] [[Kategoria:Vdekje të lidhura me duhanin]] [[Kategoria:Udhëheqës politikë të Luftës së Dytë Botërore]] 3ihk1fb2fqtq2zsq0lu7xzd3cxe4y21 0 58979 3059051 2997649 2026-10-23T10:58:16Z ~2026-56619-21 194808 /* M */ 3059051 wikitext text/x-wiki Kjo është një listë jo e plotë e poetëve më të mirënjohur me origjinë shqiptare. == A == * [[Aleks Stavre Drenova]] (l. 1872, v. 1947) * [[Andon Zako Çajupi]] (l. 1866, v. 1930) * [[Azem Shkreli]] (l. 1938, v. 1997) * [[Ali Podrimja]] (l. 1942, v. 2012) * [[Agim Vinca]] (l. 1947) == B == * [[Bardhyl Londo]] (l. 1948) * [[Briken Shano]] * Bujar Salihu (1972) == D == * [[Dritëro Agolli]] (l. 1931, v. 2017) * [[Din Mehmeti]] (l. 1932.) == Dh == * [[Dhori Qiriazi]] (l. 1933.) == E == * [[Elliott Moglica]] (l. 1971) * [[Eqrem Basha]] (l. 1948) * [[Esad Mekuli]] (l. 1916, v. 1993) == F == * [[Filip Shiroka]] (l. 1859, v. 1935) * [[Fan S. Noli]] (l. 1882, v. 1965) * [[Fatos Arapi]] (l. 1930) * [[Flora Brovina]] (l. 1949) == G == * [[Gavril Dara]] (l. 1827, v. 1885) * [[Gëzim Ajgeraj]] (l. 1967) == Gj == * [[Gjergj Fishta]] (l. 1871, v. 1940) == I == * [[Ismail Kadare]] (l. 1936—2024) * [[Irma Kurti]] (l.1966) * [[Irina Hysi]] (l. 1966) == J == * [[Jul Variboba]] (l. 1742, v. 1788) * [[Jeronim de Rada]] (l. 1814, v. 1903) * [[Jeton Kelmendi]] (l. 1978) == L == * [[Lekë Matrënga]] (l. 1567, v. 1619) * [[Lasgush Poradeci]] (l. 1899, v. 1987) * [[Luljeta Lleshanaku]] (l. 1968) * [[Lazër Stani]] (l. 1959) == M == * [[Millosh Gjergj Nikolla]] (l. 1911, v. 1938) * [[Martin Camaj]] (l. 1925, v. 1992) * [[Mimoza Ahmeti]] (l.1963) * [[Moikom Zeqo]] (l. 1949) * [[Milazim Krasniqi]] (l. 1955) * [[Marash Mirashi]] (l. 1964) * [[Majlinda Nana Rama]] (l.1980) == N == * [[Naim Frashëri]] (l. 1846, v. 1900) * [[Ndoc Nikaj]] (l. 1864, v. 1951) * [[Ndre Mjeda]] (l. 1866, v. 1937) * [[Natasha Lako]] (l. 1948) * [[Nijazi Ramadani]] (l. 1964) == P == * [[Pashko Vasa]] (l. 1825, v. 1892) * [[Primo Shllaku]] (l. 1947) * Preç Zogaj == R == * [[Rexhep Qosja]] (l. 1936) * [[Rudolf Marku]] (l. 1950) * [[Ridvan Dibra]] (l. 1959) == Rr == * [[Rrahman Dedaj]] (l. 1939.) == S == * [[Sulejman Mato]] (l. 1942) * [[Sabri Hamiti]] (l. 1950) * [[Sabit Idrizi]] (l. 1955) * [[Sterjo Spasse]] (l. 1914, v. 1989) == T == * [[Teki Dervishi]] (l. 1943) == V == * [[Visar Zhiti]] (l. 1952) * [[Vorea Ujko]] (l. 1918, v. 1989) == X == * [[Murteza Xajë Nura]] (l. 1934, v. 2017) == Xh == * [[Xhevahir Spahiu]] (l. 1945) * [[Xhevdet Bajraj]] (l. 1960, v. 2022) == Z == * [[Zef Serembe]] (l. 1844, v. 1901) [[Kategoria:Lista (letërsi)]] [[Kategoria:Poetë shqiptarë]] [[de:Liste albanischer Schriftsteller]] [[en:List of Albanian language poets]] [[pt:Poetas albaneses]] tobldcw647406fut6by8eog85ifb1vs 3059053 3059051 2026-10-23T10:59:15Z ~2026-56619-21 194808 /* P */ 3059053 wikitext text/x-wiki Kjo është një listë jo e plotë e poetëve më të mirënjohur me origjinë shqiptare. == A == * [[Aleks Stavre Drenova]] (l. 1872, v. 1947) * [[Andon Zako Çajupi]] (l. 1866, v. 1930) * [[Azem Shkreli]] (l. 1938, v. 1997) * [[Ali Podrimja]] (l. 1942, v. 2012) * [[Agim Vinca]] (l. 1947) == B == * [[Bardhyl Londo]] (l. 1948) * [[Briken Shano]] * Bujar Salihu (1972) == D == * [[Dritëro Agolli]] (l. 1931, v. 2017) * [[Din Mehmeti]] (l. 1932.) == Dh == * [[Dhori Qiriazi]] (l. 1933.) == E == * [[Elliott Moglica]] (l. 1971) * [[Eqrem Basha]] (l. 1948) * [[Esad Mekuli]] (l. 1916, v. 1993) == F == * [[Filip Shiroka]] (l. 1859, v. 1935) * [[Fan S. Noli]] (l. 1882, v. 1965) * [[Fatos Arapi]] (l. 1930) * [[Flora Brovina]] (l. 1949) == G == * [[Gavril Dara]] (l. 1827, v. 1885) * [[Gëzim Ajgeraj]] (l. 1967) == Gj == * [[Gjergj Fishta]] (l. 1871, v. 1940) == I == * [[Ismail Kadare]] (l. 1936—2024) * [[Irma Kurti]] (l.1966) * [[Irina Hysi]] (l. 1966) == J == * [[Jul Variboba]] (l. 1742, v. 1788) * [[Jeronim de Rada]] (l. 1814, v. 1903) * [[Jeton Kelmendi]] (l. 1978) == L == * [[Lekë Matrënga]] (l. 1567, v. 1619) * [[Lasgush Poradeci]] (l. 1899, v. 1987) * [[Luljeta Lleshanaku]] (l. 1968) * [[Lazër Stani]] (l. 1959) == M == * [[Millosh Gjergj Nikolla]] (l. 1911, v. 1938) * [[Martin Camaj]] (l. 1925, v. 1992) * [[Mimoza Ahmeti]] (l.1963) * [[Moikom Zeqo]] (l. 1949) * [[Milazim Krasniqi]] (l. 1955) * [[Marash Mirashi]] (l. 1964) * [[Majlinda Nana Rama]] (l.1980) == N == * [[Naim Frashëri]] (l. 1846, v. 1900) * [[Ndoc Nikaj]] (l. 1864, v. 1951) * [[Ndre Mjeda]] (l. 1866, v. 1937) * [[Natasha Lako]] (l. 1948) * [[Nijazi Ramadani]] (l. 1964) == P == * [[Pashko Vasa]] (l. 1825, v. 1892) * [[Primo Shllaku]] (l. 1947) * [[Preç Zogaj]] == R == * [[Rexhep Qosja]] (l. 1936) * [[Rudolf Marku]] (l. 1950) * [[Ridvan Dibra]] (l. 1959) == Rr == * [[Rrahman Dedaj]] (l. 1939.) == S == * [[Sulejman Mato]] (l. 1942) * [[Sabri Hamiti]] (l. 1950) * [[Sabit Idrizi]] (l. 1955) * [[Sterjo Spasse]] (l. 1914, v. 1989) == T == * [[Teki Dervishi]] (l. 1943) == V == * [[Visar Zhiti]] (l. 1952) * [[Vorea Ujko]] (l. 1918, v. 1989) == X == * [[Murteza Xajë Nura]] (l. 1934, v. 2017) == Xh == * [[Xhevahir Spahiu]] (l. 1945) * [[Xhevdet Bajraj]] (l. 1960, v. 2022) == Z == * [[Zef Serembe]] (l. 1844, v. 1901) [[Kategoria:Lista (letërsi)]] [[Kategoria:Poetë shqiptarë]] [[de:Liste albanischer Schriftsteller]] [[en:List of Albanian language poets]] [[pt:Poetas albaneses]] nkon7hv8u65wvhzkteh0kvb0axep7l4 0 59429 3058933 2942935 2026-10-23T03:57:59Z Ballist illlyrian 194773 /* */ kam shtuar nje harte me te sakte 3058933 wikitext text/x-wiki [[File:Agron of Illyria.jpg|thumb|Mbreti Agron]] [[Skeda:Ardiaei Dynasty.png|parapamje|Territori i Mbretërisë së Ilirisë në kohën e Agronit]] '''Agroni''' ({{lang-grc|Ἄγρων - Ágron}}) ishte një mbret i [[Mbretëria Ilire (antike)|Mbretërisë Ilire]] ([[Lista e mbretërve ilirë|Mbretërisë Ardiane)]] në shekullin III para Krishtit rreth 250-231 para Krishtit. {{Sfn|Hammond|1993}} Djali i Pleuratit II, Agroni arriti të shtrinte sundimin ilir mbi shumë fise, popuj dhe qytete në rajonin e [[Deti Adriatik|Adriatikut]]. Ai është mbase më i njohur për fitoren e tij vendimtare ndaj Lidhjes Aetoliane, një shtet në Greqinë perëndimore. Rreth vitit 231 para Krishtit, Agroni vdiq papritmas pas triumfit të tij mbi Aetolianët. [[Pinej Ardiani|Pineji]], djali i tij me gruan e tij të parë [[Triteuta]], pasoi zyrtarisht babanë e tij si mbret në vitin 231 para Krishtit, por mbretëria drejtohej nga gruaja e dytë e Agronit, [[Teuta e Ilirisë|Mbretëresha Teuta (Teuta e Ilirisë)]] . == Historia == Agroni përmendet nga dy historianë grekë, [[Apiani|Apian]] (95-165 pas Krishtit) në veprën e tij me titull "''Luftërat e jashtme''" dhe [[Polibi]] (203-120 para Krishtit) në veprën me titull ''[[Historitë e Polibit|Historitë]]''. Polibi shkruan për të si "Agroni, mbreti i ilirëve, ishte biri i Pleuratit dhe zotëronte forcën më të fuqishme, si nga toka ashtu edhe nga deti, nga cilido prej mbretërve që kishte mbretëruar në Iliri para tij". Agroni e shtriu sundimin e tij edhe mbi fiset e tjera fqinje.<ref name="Hammond104">{{Harvnb|Hammond|1993}}</ref> Ai aneksoi një pjesë të Epirit, [[Durrësi|Epidamnin]] dhe ishujt e [[Korfuzi|Korfuzit]] ( Korkyra ) dhe [[Hvari|(Hvar) Pharos]]. Shteti i tij shtrihej nga [[Narona]] në [[Dalmacia|Dalmaci]] deri në jug në lumin [[Vjosa|Vjosa (Aoos)]] dhe Korkyra. Gjatë mbretërimit të tij, shteti ardian arriti kulmin e fuqisë së tij. Ushtria dhe flota ilire e bënë atë një fuqi të madhe rajonale në Ballkan dhe Adriatikun jugor. Agroni fitoi kontrollin e Adriatikut me anijet e tij luftarake (''lemba''), një dominim që dikur e gëzonin vetëm [[Liburnët]]. Asnjë nga fqinjët e tij nuk ishte gati aq i fuqishëm. Agroni i dha qytetin e Pharos [[Dhimitër Fari|Demetrius të Pharos]] për të sunduar si guvernatori i saj. Në vitin 234 para Krishtit, vazhdimësia mbretërore në Epir mori fund me krijimin e një republike federale. Në jug, pjesa perëndimore e [[Akarnania|Akarnanisë]] u shkëput nga kjo marrëveshje. Pavarësia e tyre ishte kërcënuar më parë nga Aetolianët, të cilët filluan të zënë territorin përreth [[Gjiri i Nartës|Gjirit të Nartës]], duke përfshirë edhe kryeqytetin e vjetër të Pirros [[Ambrakia]], i cili detyroi Epirotëve për krijimin e një qendre të re në [[Foenika|Foenike]]. Të rrethuar në Medion, Akarnanët kërkuan ndihmë nga Dhimitri II i Maqedonisë, i cili për pjesën më të madhe të mbretërimit të tij kishte qenë në luftë me Lidhjet Aetoliane dhe Akeane. Si përgjigje ndaj kërkesës së tyre, mbreti e futi Agronin në konflikt. Sulmi ilir nën komandën e Agronit, ndodhi në vitin 232 ose 231 para Krishtit, është përshkruar nga historiani Polibi: Humbja e aetolianëve, e njohur për fitoren e tyre mbi Gaulët pushtues një brez më parë, shkaktoi një senzacion në [[Greqia|Greqi]]. Agroni e kishte pritur me kënaqësi lajmin për fitoren të cilin e kishte mësuar nga komandantët e tij kur anijet e tij ishin kthyer. Atëherë Agroni piu aq shumë me anë të festimit, u raportua, se kjo dhe indulgjenca të tjera të ngjashme, sollën një sulm të pleuritit, i cili e vrau atë brenda disa ditësh.<ref>Hammond 1967, pp. 591 and 595</ref> Agroni vdiq në dimrin e viti 231 para Krishtit. Qytetet greke ( ''[[Polisi|poliset / poleis]]'' ) në bregdetin e Ilirisë u sulmuan sistematikisht dhe mbase ishin pushtuar tashmë nga forcat e Agronit. Roma iu përgjigj një thirrje nga ishulli [[Visi|Vis (Issa)]], i kërcënuar nga Agroni, duke dërguar delegatë por të cilët kurrë nuk arritën atje. Ata u sulmuan gjatë rrugës nga anijet ilire, dhe njëri prej tyre u vra, së bashku me një ambasador nga Visa. Pas kësaj, Roma ndërmori veprime ushtarake kundër gruas së Agronit, Teutës, pasi që ndërkohë Agroni vdiq.<ref>The Hellenistic world and the coming of Rome, Volume 1 by Erich S. Gruen</ref> Djali i tij, Pineji, e pasoi atë dhe sundoi ''[[de jure]]'' (megjithëse kurrë ''de fakto'' ) për trembëdhjetë vjet. Tritueta ishte gruaja e parë e Agronit dhe nëna e Pinejit por që Agroni ishte ndarë nga ajo. Gruaja e dytë e Agronit ishte [[Teuta e Ilirisë|Mbretëresha Teuta (Teuta e Ilirisë)]], e cila veproi si regjente pas vdekjes së Agronit. == Shih edhe == * [[Ardianët]] * [[Luftërat Iliro-Romake|Luftërat ilire]] * [[Ilirët]] dhe [[Iliria]] * [[Mbretëria Ilire (antike)|Mbretëria e Ilirisë]] * [[Lista e mbretërve ilirë|Lista e mbretërve të Ilirisë]] == Referime == *{{cite book|last=Astin|first=A. E.|title=The Cambridge Ancient History: Rome and the Mediterranean to 133 B.C., Volume 8|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=0-521-23448-4|url=https://books.google.com/books?id=5Oe1u1H_OSMC|language=en}} *{{cite book|last1=Berranger|first1=Danièle|last2=Cabanes|first2=Pierre|last3=Berranger-Auserve|first3=Danièle|title=Épire, Illyrie, Macédoine: Mélanges offerts au Professeur Pierre Cabanes|publisher=Presses Universitaire Blaise Pascal|year=2007|isbn=2-84516-351-7|url=https://books.google.com/books?id=I_kFU6h77ssC|language=fr}} *{{cite book|last1=Edwards|first1=Iorwerth Eiddon Stephen|last2=Gadd|first2=C. J.|last3=Hammond|first3=Nicholas Geoffrey Lemprière|last4=Seltman|first4=Charles Theodore|last5=Boardman|first5=John|last6=Bury|first6=John Bagnell|last7=Cook|first7=Stanley Arthur|last8=Adcock|first8=Frank Ezra|last9=Charlesworth|first9=M. P.|last10=Walbank|first10=F. W.|last11=Ling|first11=Roger|last12=Astin|first12=A. E.|title=The Cambridge Ancient History, Volume 7, Issue 1|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=0-521-23445-X|url=https://books.google.com/books?id=lnIpo8KBbP4C|language=en}} *{{cite book|last1=Hammond|first1=Nicholas Geoffrey Lemprière|last2=Walbank|first2=F. W.|title=A History of Macedonia: Volume III: 336-167 B.C|publisher=Oxford University Press, USA|year=1988|isbn=0-19-814815-1|url=https://books.google.com/books?id=qpb3JdwuDQIC|language=en}} *{{cite book|last=Hammond|first=Nicholas Geoffrey Lemprière|title=Epirus: The Geography, the Ancient Remains, the History and Topography of Epirus and Adjacent Areas|publisher=Clarendon Press|year=1967|url=https://books.google.com/books?id=oDUbAAAAYAAJ|language=en}} *{{cite book|last=Hammond|first=Nicholas Geoffrey Lemprière|title=Studies concerning Epirus and Macedonia before Alexander|publisher=Hakkert|year=1993|url=https://books.google.com/books?id=TWwiAQAAIAAJ|language=en}} *{{cite book|last=Wilkes|first=John|title=Dalmatia|publisher=Routledge & K. Paul|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=bszYJ_HSFjAC|language=en}} *{{cite book|last=Wilkes|first=John|title=The Illyrians|publisher=Wiley-Blackwell|year=1995|isbn=0-631-19807-5|url=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C|language=en}} == Referime == {{Reflist|2}} {{s-start}} {{succession box|title=[[Mbreti|Mbret]]<br>Agroni<br>[[Mbretëria Ilire (antike)|Mbretëria Ilire]]|before=Mbreti<br>[[Pleurati II]]|after=[[Pinej Ardiani]]<br>(përmes [[Teuta e Ilirisë|Mbretëreshës Teuta]])|years=250–231 pes.}} {{s-end}} {{Iliria}} [[Kategoria:Mbretër (Iliria)]] [[Kategoria:Mbretëria e Ilirisë]] mvejagan1bnlwl08fzdo9w5yy2kc0f9 1 82786 3058937 3055044 2026-10-23T04:17:21Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Bashkimi Evropian/Arkivi 1]] 3058937 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Bashkimi Evropian/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} r1e8tx5ymdm2xitelu9tap6gh688cat 1 87947 3058939 3054942 2026-10-23T04:17:41Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Lionel Messi/Arkivi 1]] 3058939 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Lionel Messi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} {{Projekti Futbolli}} THE MR.MESSI IS A STRONG MAN FOR IN FOOTBALL.THIS MAN IS A ALIEN IN THE MY THINK.I WRITE THIS IN THE LANGUAGE'S ENGLISH,BECAUSE I'M A ALBANIAN FROM KOSOVO.I LOVE YOU MESSI.MR.MESSI READ THIS TEXT AND I invite you to come to Kosovo IN MY HOME OR somewhere else.--[[Speciale:Kontributet/185.75.56.90|185.75.56.90]] 3 prill 2017 16:57 (CEST) sihtjnf665pincmsezop9kkng3zi6p8 0 103227 3058862 2811960 2026-10-22T15:13:17Z Smallem 126080 U shtua {{Faqe për grisje}}: [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rezistencës|kërkesa për grisje]] është e hapur ([[User:Smallem/Hollësi#kërkesat|hollësi]]) 3058862 wikitext text/x-wiki {{Faqe për grisje}} == Matja e rezistencës == Materialet sipas vetive elektrike ndahen në përçues,gjysmëpërçues dhe izolator. Përçuesit ndahen në përçues te klasës së parë dhe përçues të klasës së dytë. Ne klasën e parë marrin pjesë përçuesit në të cilët nuk ndikon (nuk I ndryshon karakteristikat kimike) kalimi I rrymës se vazhduar. Në ketë grup hyjnë: *Metalet *Legurat e tyre dhe *Karboni. Në klasën e dytë bëjnë pjesë përçuesit në të cilët kalimi I rrymës së vazhduar shkakton zbërthime kimike,e ato janë tretjet e: *kripërave *bazave dhe të *thartirave në ujë Nga pikëpamja e matjes rezistoret ndahen në: *rezistorë me rezistencë të vogël deri ne 1 Ω *rezistorë me rezistencë të mesme prej 1 Ω deri ne 100 k Ω dhe * rezistorë me rezistencë të madhe me shume se 100 k Ω Për matjen e rezistencave te vogla përdoret ura e dyfishte e Tomsonit,kurse për rezistenca të mesme përdoren : *Metoda e ampermetrit dhe e voltmetrit , *Metoda e voltmetrit dhe te rezistorit te njohur. *Metoda e ampermetrit dhe e rezistorit te njohur, *Ommetri etj. Për matjen e rezistoreve me rezistence me te madhe se 100 k Ω përdoren këto metoda: *Metoda e Voltmetrit , *Megometri, *Megometri me bobina te kryqëzuara *Megometri elektronik etj. Gjate matjes se rezistencës se rezistoreve me rezistencë te vogël dhe te mesme duhet pasur parasysh ndryshimin e rezistencës me ndërrimin e temperaturës .Te metalet dhe legurat e tyre(te përçuesit) me rritjen e temperaturës zvogëlohet përçueshmëria,pra rritet rezistenca ,kurse te gjysmëperçueist me rritjen e temperaturës rritet përçueshmëria ,pra zvogëlohet rezistenca. Mirëpo ndryshimi I rezistencës me temperature te rezistorët e mesëm dhe te vegjël është relativisht I vogël,prandaj vlera mund të llogaritet si konstante. Ne grupin e rezistorëve me rezistence te madhe marrin pjesë kryesisht izolatorët .Edhe pse izolatorët shërbejnë për të bërë izolimin e ndonjë përçuesi apo për izolimin e një pllake te kondensatorit prej pllakës tjetër (dielektriku) etj., prapëseprapë ne izolatorë do të ketë sasi sado te vogël te rrymës ,pra nuk kemi izolator te përkryer. Vlera e rezistencës ne përçues ,pak a shume është konstante,kurse te izolatorët vlera e rezistencës varet prej metodës matëse dhe kushteve ne te cilat është ber matja ,pra kjo vlere varet prej substancave te jashtme (lagështia,thartirat etj.) == Shiko gjithashtu == * [[Matja e rrymes dhe tensionit|Matja e rrymes dhe tensionit]] * [[Matja e fuqise dhe energjise|Matja e fuqise dhe energjise]] * [[Sensorët dhe termoçiftet|Sensorët dhe termoçiftet]] * [[Gabimet ne matje|Gabimet ne matje]] == Referime == {{reflist}} ===Literaturë=== * Prof.Dr.Ali V.Gashi, Matjet elektrike, Fakulteti i inxhinierisë elektrike dhe kompjuterike, Prishtinë 2011 * Prof.Jusuf H.Gacaferri, Matjet elektrike 1, Fakulteti teknik [[Kategoria:Inxhinieri]] [[Kategoria:Elektricitet]] [[Kategoria:Inxhinieri elektrike]] kzxawugx3jdoz54o3w1v74g2zbm79zc 0 103228 3058863 1192258 2026-10-22T15:13:27Z Smallem 126080 U shtua {{Faqe për grisje}}: [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensonit|kërkesa për grisje]] është e hapur ([[User:Smallem/Hollësi#kërkesat|hollësi]]) 3058863 wikitext text/x-wiki {{Faqe për grisje}} {{Faqe e palidhur|data=shtator 2012}} == Matja e rrymës dhe tensionit == '''Ampermetër''' quhet instrumenti për matjen e rrymës ose edhe madhësitë tjera matëse te cilat mund te shndërrohen ne forme te rrymës. Ampermetri ka rezistence të brendshme te vogël (në rastin ideal zero) dhe duhet të lidhet në seri me qarkun elektrik. Tregimi I vlerës se matur në të jepet me njësin e matjes se rrymës '''AMPER''' ose me nënfishat e tij (si mA , µA), kështu qe mere edhe prefiksin “mili” ose “mikro” varësisht nga brezi në të cilin matë. '''Voltmetër''' quhet instrumenti për matjen e tensionit (diferencës se potencialit) ose edhe madhësit tjera matëse te cilat mund të shndërrohen ne forme te tensionit. Voltmetri ka rezistencë të brendshme të madhe (ne rastin ideal infinit ) dhe duhet të lidhet paralel me qarkun ku duhet të matet diferenca e potencialit .Tregimi I vlerës se matur ne te jepet me njësinë e matjes se tensionit '''VOLT''' ose me nënfishat e tij (si mV,µV,nV ), kështu që merr edhe prefiksin “mili ,mikro dhe nano” varësisht nga brezi ne te cilin matë. Janë edhe disa metoda të cilat përdoren për matjen e rrymës dhe tensionit ,te cilat bazohen ne matjen e njërës prej këtyre madhësive ,por njëkohësisht ne mënyrë indirekte matet edhe madhësia tjetër (duke përdorur ligjin e Ohmit). Këto metoda janë: *Metoda kompensuese apo potenciometrike, *Aparate me qark të mbyllur dhe *Aparate me qark të hapur. == Shiko gjithashtu == * [[Matja e rezistencës |Matja e rezistencës ]] * [[Matja e fuqisë dhe energjisë|Matja e fuqisë dhe energjisë]] * [[Sensorët dhe termoçiftet |Sensorët dhe termoçiftet ]] * [[Gabimet ne matje |Gabimet ne matje ]] gyqmou566aor03xq8zgaoyf13cdjq7n 0 103229 3058861 2930480 2026-10-22T15:13:07Z Smallem 126080 U shtua {{Faqe për grisje}}: [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e fuqisë dhe energjisë|kërkesa për grisje]] është e hapur ([[User:Smallem/Hollësi#kërkesat|hollësi]]) 3058861 wikitext text/x-wiki {{Faqe për grisje}} === Matja e fuqisë === Në rastin e përgjithshëm ,fuqia elektrike matet me anë të aparatit përkatës për matjen e fuqisë që quhet Vatmetër . Njesia per matjen e fuqisë eshte VATI. Megjithatë ,fuqia elektrike mund të matet edhe në mënyra të tjera,si p.sh me anë të ampermetrit dhe të voltmetrit, me anë të tre voltmetrave ,me anë të tre ampermetrave etj. === Matja e energjisë === Matja e energjisë elektrike hynë në grumbullin e matjeve mv me rendësi dhe më të shumta qe bëhen në prodhimin ,bartjen, distribuimin dhe harxhimin e energjisë elektrike. Shkëmbimi I energjisë elektrike në mes të prodhuesit dhe të shpenzuesit bëhet duke matur energjinë për një periodë të caktuar. Energjia elektrike mund te matet në mënyre indirekte duke e matur fuqinë aktive dhe kohen me orë. Në realitetin e perditshëm, fuqia nuk është konstante ,por ka vlera të ndryshme gjate kohës t . Prandaj duhet ndërtuar aparat te tillë që në intervalin t të kohës benë integrimin e energjisë .Aparati I tillë quhet njehsor induktiv elektrik . Njehsorët elektrik mund te ndërtohen : *Për rryme të vazhduar (njëhsori elektrolitik,elektromagnetik etj) *Për rryme alternative (njehsori induktiv,elektrodinamik etj) == Literaturë == * Prof.Dr.Ali V.Gashi, Matjet elektrike, Fakulteti i inxhinierisë elektrike dhe kompjuterike, Prishtinë 2011 * Prof.Jusuf H.Gacaferri, Matjet elektrike 1, Fakulteti teknik * Prof Dr.Magjister Valmir Mehmeti, Matje Eletkrike 2, Fakullteti Angli == Shiko gjithashtu == * [[Matja e rrymës dhe tensionit]] * [[Matja e rezistencës]] * [[Sensorët dhe termoçiftet|Sensorët dhe termoçiftet]] * [[Gabimet në matje]] == Burime == {{reflist}} [[Kategoria:Inxhinieri]] [[Kategoria:Elektricitet]] [[Kategoria:Inxhinieri elektrike]] oqqx5jtce5c73r8559h2h05kxs9shve 0 103230 3058864 3058665 2026-10-22T15:13:37Z Smallem 126080 U shtua {{Faqe për grisje}}: [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Termoçiftet|kërkesa për grisje]] është e hapur ([[User:Smallem/Hollësi#kërkesat|hollësi]]) 3058864 wikitext text/x-wiki {{Faqe për grisje}} == Sensorët dhe termoçiftet == '''SENSORI''' është një pajisje e cila e detekton ose e mat madhësinë fizike ,dhe e shndërron atë në madhësi elektrike (sinjal elektrik).Pajisja e cila e kryen veprimin e kundërt quhet '''AKTUATOR''' (konverton sinjalin elek trik në një veprim mekanik). '''TRANSDUKTORËT'''- (lat. Transducere-konvertim-shndërrim) është pajisje e cila e konverton energjinë nga një formë në formën tjetër . Rrjedhimisht senzoret dhe aktuatoret janë forma te transduktorëve. Karakteristikat e senzorëve janë: *'''Saktësia''' –është diferenca maksimale midis vlerës së vërtete dhe vlerës së matur , *'''OFSETI''' – quhet sinjali në dalje të senzorit I cili ekziston kur ai duhet të jetë zero . *'''GABIMI I LINEARITETIT''' është devijimi gjere kur lakorja e fituar me matje ndryshon nga lakorja teorike ideale. *'''HISTERIZIA'''- është diferenca në reaksion-përgjigje për vlerat rritëse dhe zbritëse të parametrit të aplikuar. *'''KOHA E REFLEKTIMIT''' (reaksionit) quhet koha e nevojshme që sinjali në dalje të arrin vlerën përfundimtare brenda një brezi të caktuar të tolerancës. *'''GABIMI I SENZORIT''' I ngjashëm me atë të sistemit matës: duke e përfshire edhe gabimin dinamik. Transduktoret klasifikohen në : *modulues (pasiv) ku nevojitet një burim I jashtëm I energjisë *vete-gjenerues (aktiv) ku nuk nevojitet burimi I jashtëm I energjisë. '''TERMOÇIFTET''' Termoçifti është bashkimi i formuar nga dy metale ose aliazhe të ndryshme pra është çift I bashkimeve. Njëri nga këto çifte gjendet në temperaturë referente (siç është 0 C), ndërsa bashkimi tjetër gjendet në temperature e cila duhet të matet .Diferenca e temperaturës midis skajeve te nxehta dhe atyre të ftohta do të shkakton forcën termo-elektromotore e cila zhvillohet në varësi të temperaturës. Termoçiftet përdoren gjerësisht për matjen e temperaturës sepse kanë kosto te ulët,janë të thjeshtë dhe të përshtatshëm për përdorim në një brez shumë të gjërë të temperaturës. == Shiko gjithashtu == * [[Matja e rrymes dhe tensionit|Matja e rrymes dhe tensionit]] * [[Matja e fuqise dhe energjise|Matja e fuqise dhe energjise]] * [[Matja e rezistences|Matja e rezistences]] * [[Gabimet ne matje|Gabimet ne matje]] == Referime == {{reflist}} ===Literaturë=== * Prof.Dr.Ali V.Gashi, Matjet elektrike, Fakulteti i inxhinierisë elektrike dhe kompjuterike, Prishtinë 2011 * Prof.Jusuf H.Gacaferri, Matjet elektrike 1, Fakulteti teknik [[Kategoria:Inxhinieri]] [[Kategoria:Elektricitet]] [[Kategoria:Inxhinieri elektrike]] 9mu5xg10hwqqsumjaellw4ubjajg4em 0 103231 3058860 2811958 2026-10-22T15:12:57Z Smallem 126080 U shtua {{Faqe për grisje}}: [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Gabimet në matje|kërkesa për grisje]] është e hapur ([[User:Smallem/Hollësi#kërkesat|hollësi]]) 3058860 wikitext text/x-wiki {{Faqe për grisje}} {{Pp}} == Gabimet ne matje == Përformanca e instrumentit varet nga karakteristikat e tij statike dhe dinamike. Performanca përcaktohet me saktësinë e tij,që e përshkruan se sa I afrohet vlera e matur vlerës reale te variables. Instrumenti perfekt ose ideal duhet ti ketë perfektë : ndjeshmërinë,përseritshmërin pa shpërndarje të vlerave dhe duhet të jetë brenda standardeve të aplikueshme. Megjithatë në shumicën e matjeve do të kemi pasaktësi në rezultate si rezultat I faktorëve të brendshëm dhe të jashtëm. Devijimi nga perfeksioni I pritu quhet GABIM. Në sistemin instrumental gabimet mund të klasifikohen si: *Gabime sistematike, *Gabime të rastit dhe *Gabime të mëdha. '''Gabimi absolute'''—Ne formën me të thjeshtë ,gabimi I matjes mund të jepet me: '''Δ X= Xm - Xs''' Δ X—gabimi absolut, Xm—vlera e matur, Xs—vlera e saktë (korrekte). '''Gabimi relativ'''-- Llogaritet me ketë formulë: '''G = Δ X / Xs''' '''Gabimi I shkalles së plotë''' : '''Gn= Δ Xmax / Xn''' Δ Xmax--- është vlera maksimale e gabimit absolute në shkallën e plotë Xn për të cilen definohet klasa e saktësisë së instrumentit. '''Gabimet sistematike''' –janë gabime instrumentale(te brendshme te instrumentit) dhe të ambientit (temperatura dhe lagështia). '''Gabimet e rastit'''—shfaqen për shkak të rrumbullakimit të vlerave .zhurmave, interferencës ndikimit te ambientit etj. Numri I shifrave që duhet të shënohen në rezultatin e majtës –Me shifra ose decimale të konsiderueshme nënkuptojmë shifrat e veçanta në një numër. Quhen të konsiderueshme vetëm ato shifra apo decimale që janë rezultat i matjes aktuale. Ne instrumentet analoge gjatë leximit shfaqet edhe gabimi I paralaskës. Ky gabim ulet me vendosjen e pasqyrës në shkallë ku gjatë leximit treguesi duhet ta mbulon pasqyrimin e tij në pasqyrë. Gabimi ne perqindje=(G.absolut/vleren e matur)x100 == Shiko gjithashtu == * [[Matja e rrymes dhe tensionit]] * [[Matja e fuqise dhe energjise]] * [[Sensorët dhe termoçiftet]] * [[Matja e rezistences]] == Referime == {{reflist}} === Literaturë === * Prof.Dr.Ali V.Gashi, Matjet elektrike, Fakulteti i inxhinierisë elektrike dhe kompjuterike, Prishtinë 2011 * Prof.Jusuf H.Gacaferri, Matjet elektrike 1, Fakulteti teknik [[Kategoria:Inxhinieri]] [[Kategoria:Elektricitet]] [[Kategoria:Inxhinieri elektrike]] qquxnlo6izr7g36kgfngbngwv94oozh 0 114013 3059057 2990355 2026-10-23T11:02:24Z Mitrovica02 128863 /* Shih edhe */ 3059057 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Adriatiku | name (Rasa dhanore) = Adriatikut | image_skyline = | subdivision_type = Shteti | subdivision_name= {{flagicon|ALB}} [[Shqipëria]] | subdivision_type1= [[Rrethet e Shqipërisë|Rrethi]] | subdivision_name1= [[Rrethi i Lushnjës|Lushnjës]] | subdivision_type2= [[Komunat e Shqipërisë|Komuna]] | subdivision_name2= [[Komuna Remas|Remas]] | postal_code = | Sipërfaqja = | population_total = | Regj. i popullsisë = | Dend. e popullsisë = | website = <!--- Koordinatat ----> | Gjerësia = | Gjatësia = | Lartësia = }} [[Skeda:Adriatik village 1 (OSCAL19 trip).jpg|parapamje|Fshati]] '''Adriatiku''' është një [[Fshati|fshat]] në [[Komuna Remas|komunën Remas]] në [[rrethi i Lushnjës|rrethin e Lushnjës]] të [[Shqipëria|Shqipërisë]]. <!-- == Gjeografia == --> <!-- == Historia == --> <!-- == Demografia == --> == Shih edhe == {{Komuna Remas}} [[Kategoria:Fshatra në Shqipëri]] [[Kategoria:Fshatra në Qarkun e Fierit]] [[Kategoria:Vendbanime në Shqipëri]] [[Kategoria:Divjakë]] {{SQ-Administrata-Cung}} qr7m92rg9ufbzwlzpv2xx5pl99hlq23 1 122142 3058889 2041892 2026-10-22T19:36:26Z Arianit 106 /* Përkthim */ pjesë e re 3058889 wikitext text/x-wiki Preshendje ju lutem pranoni ket artikull është shum me i mir se artikulli me parë nese ka gabime ju lutem permisoni ato ... me nderime Informacient 06. == U ndryshuan lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 1 lidhjet e jashtme në [[Josif Stalini]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1992212 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem vizitoni këtë faqe për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20130424093532/http://www.holodomorct.org/history.html te http://www.holodomorct.org/history.html Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 8 shtator 2019 23:30 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli [[Josif Stalini]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2004378 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120628125558/http://historyandthesockmerchant.blogspot.com/2011/12/stalins-seasons-greetings.html për lidhjen http://historyandthesockmerchant.blogspot.com/2011/12/stalins-seasons-greetings.html. *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120129202311/http://www.standard.al/standard/index.php/dosier/18719.html për lidhjen http://www.standard.al/standard/index.php/dosier/18719.html. Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 15 shtator 2019 11:46 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Josif Stalini]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2041891 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Gjithashtu aty mund të gjeni informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120123181419/http://www.thealbanian.co.uk/te-tjera/history/krimet-e-klikes-komuniste-dhe-stalini për lidhjen http://www.thealbanian.co.uk/te-tjera/history/krimet-e-klikes-komuniste-dhe-stalini. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 tetor 2019 11:01 (CEST) == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Joseph Stalin|7 tetor 2026|1379033258}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 22 tetor 2026 21:36 (CEST) c8rkeul8mh5em2zv6b6ygj8i7re1c4u 3058918 3058889 2026-10-23T00:05:42Z Fallbackintoreality 102113 /* Përkthim */ ndreqja e sintaksës 3058918 wikitext text/x-wiki Preshendje ju lutem pranoni ket artikull është shum me i mir se artikulli me parë nese ka gabime ju lutem permisoni ato ... me nderime Informacient 06. == U ndryshuan lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 1 lidhjet e jashtme në [[Josif Stalini]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1992212 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem vizitoni këtë faqe për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20130424093532/http://www.holodomorct.org/history.html te http://www.holodomorct.org/history.html Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 8 shtator 2019 23:30 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli [[Josif Stalini]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2004378 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120628125558/http://historyandthesockmerchant.blogspot.com/2011/12/stalins-seasons-greetings.html për lidhjen http://historyandthesockmerchant.blogspot.com/2011/12/stalins-seasons-greetings.html. *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120129202311/http://www.standard.al/standard/index.php/dosier/18719.html për lidhjen http://www.standard.al/standard/index.php/dosier/18719.html. Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 15 shtator 2019 11:46 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Josif Stalini]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2041891 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Gjithashtu aty mund të gjeni informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120123181419/http://www.thealbanian.co.uk/te-tjera/history/krimet-e-klikes-komuniste-dhe-stalini për lidhjen http://www.thealbanian.co.uk/te-tjera/history/krimet-e-klikes-komuniste-dhe-stalini. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 tetor 2019 11:01 (CEST) == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Joseph Stalin|7 tetor 2026|1379033258}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 22 tetor 2026 21:36 (CEST) 1jupg9ctr22yslq36mps9d3fjl69by4 0 122721 3058909 1332431 2026-10-22T23:40:20Z Fallbackintoreality 102113 po e zhvendosi tek faqja e diskutimit, ku ka më shumë kuptim 3058909 wikitext text/x-wiki [[File:Skopje and Skupi.jpg|200px|thumb|right|Panorama e ''Scupi'' dhe Shkupit.]] '''Scupi''' ose '''Skupi''', nga rrjedh edhe emri origjinal '''Shkupi''' është një vend arkeologjik që ndodhet mes "Kodrës së lepurit" dhe lumit [[Lumi Vardar|Vardar]], disa kilometra nga qendra e [[Shkupi]]t në [[Republika e Maqedonisë|Republikën e Maqedonisë]]. Një kamp ushtarak romak u themelua këtu në shekullin e dytë në vendin e një vendbanimi të vjetër Dardan. Ai u bë më vonë ''Colonia Flavia Aelia Scupi'' dhe shumë legjionar veteran u vendosën atje. Një qytet romak u themelua në kohën e [[Domitian]] (AD 81-96) dhe Scupi u bë qendër kryesor për romakët në Dardani. Ai u braktis në vitin 518 pas një tërmeti që shkatërroj plotësisht qytetin. qsf9ot0l90zczxe2f9vv3jhmeajbizj 10 122728 3058914 1165587 2026-10-23T00:02:29Z Fallbackintoreality 102113 shndërruar në një stampë wikiprojekti 3058914 wikitext text/x-wiki {{tmbox | type = style | image = [[Figura:Logo 100 vjet-pavaresi.jpg|center|60px]] | style = | textstyle = color: black; | text = Ky është një artikull i krijuar në kuadër të [[Wikipedia:Wikiprojekt 100-Vjet Pavarësi|Wikiprojekt 100-Vjet Pavarësi]], për festimin e '''[[100-Vjet Pavarësi|100 vjetorit të Shtetit Shqiptar]]''', me organizime të shumta gjatë gjithë vitit 2012. Artikulli prapëseprapë duhet t'i qëndrojë konform politikës rreth [[WP:Konflikt interesi|konfliktit të interesit]] dhe [[WP:Vërtetueshmëria|vërtetueshmërisë]]. }}<includeonly>[[Kategoria:100-Vjet Pavarësi|{{PAGENAME}}]]</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 4n4scztkpqo95fu5ud2qn8rgiqnrz5o 3058917 3058914 2026-10-23T00:03:25Z Fallbackintoreality 102113 3058917 wikitext text/x-wiki {{tmbox | type = style | image = [[Figura:Logo 100 vjet-pavaresi.jpg|center|60px]] | style = | textstyle = color: black; | text = Ky është një artikull i krijuar në kuadër të [[Wikipedia:Wikiprojekt 100-Vjet Pavarësi|Wikiprojekt 100-Vjet Pavarësi]], për festimin e '''[[100 Vjetori i Pavarësisë së Shqipërisë|100 vjetorit të Shtetit Shqiptar]]''', me organizime të shumta gjatë gjithë vitit 2012. Artikulli prapëseprapë duhet t'i qëndrojë konform politikës rreth [[WP:Konflikt interesi|konfliktit të interesit]] dhe [[WP:Vërtetueshmëria|vërtetueshmërisë]]. }}<includeonly>[[Kategoria:100-Vjet Pavarësi|{{PAGENAME}}]]</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 7y38v7smg2xwve3nl5d8x7tddlm7ma3 0 125595 3058928 3045548 2026-10-23T02:44:58Z Sadsadas 51943 /* */ 3058928 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Neymar | image = Neymar Junior Brazil V Morocco 13 June 2026-40.jpg | image_size = | caption = Neymar në Kupën e Botës 2026 | fullname = Neymar da Silva Santos Júnior<ref name="Neymar">{{cite news|url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888|title=Neymar|publisher=ESPN FC|language=en|accessdate=6 mars 2014}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|5|02|1992|df=y}}<ref name="Neymar" /> | birth_place = [[Mogi das Cruzes]], [[Brazili|Brazil]]<ref name="Neymar" /> | height = 1.75 m<ref name="Neymar" /> | position = [[Sulmuesi (futboll)|Sulmues]] / [[Mesfushori|Anësor]] | currentclub = [[Santos FC|Santos]] | clubnumber = 10 | youthyears1 = 1999–2003 | youthclubs1 = [[Associação Atlética Portuguesa (Santos)|Portuguesa Santista]] | youthyears2 = 2003–2009 | youthclubs2 = [[Santos FC|Santos]] | years1 = 2009–2013 | clubs1 = [[Santos FC|Santos]] | caps1 = 103 | goals1 = 54 | years2 = 2013–2017 | clubs2 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps2 = 123 | goals2 = 68 | years3 = 2017–2023 | clubs3 = [[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] |caps3 = 112 | goals3 = 82 | years4 = 2023–2025 | clubs4 = [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]] | caps4 = 3 | goals4 = 0 | years5 = 2025– | clubs5 = [[Santos FC|Santos]] | caps5 = 43 | goals5 = 19 | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = [[Kombëtarja braziliane nën-17 e futbollit|Brazili U17]] | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2011 | nationalteam2 = [[Kombëtarja braziliane nën-20 e futbollit|Brazili U20]] | nationalcaps2 = 7 | nationalgoals2 = 9 | nationalyears3 = 2012–2016 | nationalteam3 = [[Kombëtarja braziliane nën-23 e futbollit|Brazili U23]] | nationalcaps3 = 14 | nationalgoals3 = 8 | nationalyears4 = 2010–2026 | nationalteam4 = [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] | nationalcaps4 = 130 | nationalgoals4 = 80 | club-update = 18 tetor 2026 | nationalteam-update = }} '''Neymar da Silva Santos Junior''', (lindur më [[5 shkurt]] [[1992]] në [[Mogi das Cruzes]]), i njohur më mirë si '''Neymar''', është një [[Futbolli|futbollist]] profesionist [[Brazili|brazilian]] i cili luan si [[Sulmuesi (futboll)|sulmues]] ose [[Sulmuesi (futboll)|anësor]] për klubin brazilian [[Santos FC|Santos]]. Që në moshën 19 vjeçare, Neymar fitoi trofeun e vitit 2011 South American Footballer of the Year, pasi në vitin 2010 doli i treti.<ref name="goal.com">{{cite news|date=31 dhjetor 2011|url=http://www.goal.com/en/news/584/brazil/2011/12/31/2825160/santos-neymar-named-south-american-player-of-the-year|title=Santos' Neymar named South American Player of the Year|work=Goal.com|accessdate=31 dhjetor 2011}}</ref> Më pas Neymar e fitoi sërisht këtë trofe në vitin 2012. Në vitin 2011, Neymar u nominua për të fituar [[Topi i artë|'''Topin e artë''']], por doli në vendin e dhjetë, por fitoi çmimin FIFA Puskás për golin më të bukur.<ref>{{cite news|url=http://www.fifa.com/ballondor/puskasaward/index.html|title=Neymar beat Rooney|work=FIFA|access-date=28 korrik 2013|archive-date=10 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310192610/http://www.fifa.com/ballondor/puskasaward/index.html|url-status=dead}}</ref> Neymar njihet për driblimet e tij, aftësinë në pasime, kombinimet dhe saktësinë e tij për të shënuar gol. Shumë veta e kanë krahasuar Neymarin me sulmuesin argjentinas kurse [[Pelé]] e ka quajtur Neymarin ''"Një lojtar perfekt"''.<ref>{{cite news|date=3 gusht 2011|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/aug/03/pele-neymar-premier-league-santos|title=Neymar should reject Premier League and stay at Santos, says Pelé|work=The Times|accessdate=3 gusht 2011|archive-date=22 mars 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130322223931/http://www.guardian.co.uk/football/2011/aug/03/pele-neymar-premier-league-santos|url-status=dead}}</ref> Neymar u bashkua me Santosin në vitin 2003, ai kaloi me sukses kategroinë e skaudrave të moshave dhe më pas u bashkua me skuadrën e parë. Ai bëri debutimin e tij me Santosin në vitin 2009, dhe u votua si lojtari më i mirë i ri i vitit [[2009 Campeonato Paulista|'''2009 Campeonato''' Paulista]]. Pas këtij trofeu, Neymar u votua edhe si lojtari më i mirë i Santosit në fitimin e [[2010 Campeonato Paulista]], gjithashtu ishte edhe golashënuesi më i mirë në vitin [[2010 Copa do Brasil]] me 11 gola. Ai e përfundoi sezonin 2010 me 42 gola në 60 ndeshje. Neymar u votua si lojtari më i mirë i vitit 2011, ku edhe Santosi fitoi [[2011 Kupa Libertadores|ne vitin 2011 Kupën Libertadores]], Neymar shënoi 6 gola në 13 ndeshje. Ai ishte një lojtar kyç në fitimin e [[Dopieta (futboll)|dopietës Kontinentale]] për skuadrën e tij, e para që nga viti 1963. Ai mori topin e bronzë në vitin [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|2011 Kupën e Botës për Klube]], ku Santos arriti deri në finale, ku u mundën nga [[FC Barcelona|'''Barcelona''']] me rezultatin 4–0.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=334217&cc=5739|title=Magic Messi helps Barca conquer the world|date=18 dhjetor 2011|work=ESPN Soccernet|accessdate=21 dhjetor 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/8964048/Barcelona-4-Santos-0-match-report.html|title=Barcelona 4 Santos 0|date=18 dhjetor 2011|work=Daily Telegraph|accessdate=21 dhjetor 2011|archive-date=5 nëntor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105161841/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/8964048/Barcelona-4-Santos-0-match-report.html|url-status=dead}}</ref> Neymar ka përfaqesuar Brazilin në nivelet U–17, U–20 dhe me kombëtaren e parë. Më 10 gusht 2010, në moshën 18 vjeçare, Neymar debutoi për [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Seleçãon]] kundër [[Kombëtarja amerikane e futbollit|Shteteve të Bashkuara]]; ai shenoi një gol me kokë në minutën e 28 dhe kontriboi në fitimin e ndeshjes 2–0. Ai ishte golashënuesi më i mirë me 9 gola në [[2011 Kampionati i të rinjëve të Amerikës së Jugut|2011 Kampionatin e të rinjëve të Amerikës së Jugut]], përfshirë edhe 2 gola të shënuar në finalen e fituar 6–0 kundër [[Kombëtarja uruguajiane U–20 e futbollit|Uruguajit]], duke ndihmuar kombëtaren e tij që ta fitonte këtë trofe për herë të 11 në historinë e saj. Neymar ishte pjesë e skuadrën e zgjedhur nga [[Luiz Felipe Scolari]] për të luajtur në vitin [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013 Kupën e Kofederatave]] që u mbajt në vendlindjen e tij. Për këtë turnament, ai mbajti numrin ikonik 10 më 30 qershor 2013, Neymar shënoi golin e dytë të Brazilit në fitoren 3–0 në [[2013 Finalja e 2013 FIFA Kupa e Konfederatave|finalen]] kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]. Performancat e Neymar bënë që ai të vlerësohej me çmimin "Topi i Artë" si lojtari më i mirë i turnamentit.<ref name="prosoccertalk.nbcsports.com">{{cite news|url=http://prosoccertalk.nbcsports.com/2013/06/30/confederations-cup-awards-neymar-fernando-torres-brazil-spain-golden-ball-shoe-boot/|title=Neymar wins best player, and yes, Torres picks up another award|date=30 qershor 2013|accessdate=30 qershor 2013|work=NBC}}</ref> Në vitin 2012 dhe 2013, ''SportsPro'' e ka emëruar atë si atletin më të shtrenjtë në botë.<ref name="SportsPro">{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|title=Neymar tops list of most marketable athletes in the world|work=SportsPro Media|date=8 maj 2013|accessdate=6 mars 2014|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref> Në dhjetor 2013, [[The Guardian]] e renditi Neymar si lojtarin e gjashtë më të mirë të botës.<ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2013/dec/100-greatest-footballers-2013|title=The 100 best footballers in the world 2013 – interactive|work=The Guardian|date=20 dhjetor 2013|accessdate=1 janar 2014}}</ref> == Jeta e hershme == Neymar da Silva Santos Junior ka lindur në Mogi das Cruzes, São Paulo nga prindërit Neymar da Silva, Sr. dhe Nadine Santos. Ai mori emrin e babait të tij i cili gjithashtu ka qënë një futbollist. Neymar komentoi rolin e babit të tij: "Babai im ka qenë nga anët më të rëndësishme të mijat që kur kam qenë i vogël.<ref>{{cite news|url=http://www.theage.com.au/sport/soccer/soccer-prodigy-neymar-is-at-home-in-brazil-20120710-21t7j.html|title=Soccer prodigy Neymar is at home in Brazil|work=The Age|accessdate=10 korrik 2012}}</ref> Në vitin [[1992]], familja e Neymar u transferua në São Vicente, ku Neymar filloi të luante futboll për skuadrën e të rinjëve Portuguesa Santista.<ref>{{cite news|url=http://m.globoesporte.globo.com/sp/santos-e-regiao/noticia/2012/11/atuacao-brilhante-pelo-sub-12-da-briosa-quase-fez-neymar-ir-para-rival.html|title=Performance by the under-12 Briosa almost did Neymar hit with São Paulo|date=7 janar 2013|accessdate=15 qershor 2015|archive-date=28 shtator 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928144251/http://m.globoesporte.globo.com/sp/santos-e-regiao/noticia/2012/11/atuacao-brilhante-pelo-sub-12-da-briosa-quase-fez-neymar-ir-para-rival.html|url-status=dead}}</ref> Në vitin [[2003]] familja e Neymar u transferua tek [[Santos]] dhe Neymar shkoi në akademinë e moshave të Santos.<ref>{{cite news|url=http://soccertalk.us/soccer-news/the-trajectory-of-a-soccer-star-neymar/|title=The Trajectory of a Soccer Star – Neymar|date=7 janar 2013|accessdate=15 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130613084109/http://soccertalk.us/soccer-news/the-trajectory-of-a-soccer-star-neymar|archive-date=13 qershor 2013|url-status=dead}}</ref> Falë sukseve të tija të arritura me Santos, familja e tij bleu pronën e parë të tyre, një shtëpi në Vila Belmiro. Cilësia e jetës së familjes së Neymar u përmiresua sepse Neymar që në moshën 15 vjecare fitonte 10,000 reais në muaj, kurse në moshën 16 vjecare fitonte 25,000 reais në muaj. Në moshen 17 vjecare, Neymar firmosi kontratën e tij të parë profesionale dhe hyri në skuadrën e parë.<ref name="Merca Foot">{{cite news|url=http://mercafoot.com/page/neymar-el-barcelona-piensa-en-su-fichaje-pero-podria-ser-sin-pep-guardiola-en-el-banquillo.html|title=Neymar: without Pep Guardiola on the Barce bench|accessdate=15 qershor 2015|work=Merca Foot|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|archive-date=11 qershor 2015|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2006, Neymar nënshkroi një kontratë me [[Real Madrid C.F.|'''Real Madridin''']]. Transferimi u kompletua, por në fund, ai u largua nga '''[[Madridi]]''' së bashku me babain e tij. Ai u largua sepse klubi ndryshoi mendje, dhe nuk pagoi 60.000 € për talentin 14 vjeçar. ==Karriera me klube== ===Santos=== ====Karriera në rini==== Neymar filloi të luante futboll që në moshë të vogël. [[Santos FC|'''Santos FC''']] e pa talentin e tij dhe në vitin 2003 i ofroi një kontratë dhe Neymar hyri në Akademine e Santosit. Santos FC njihej për talentët e prodhuar nga akademia si: [[Bruno Coutinho Martins]], [[Clodoaldo]], [[Diego Ribas da Cunha|Diego]], [[Elano]] dhe [[Alex Rodrigo Dias da Costa|Alex]].<ref name="Santos Player Profile">{{cite news|url=http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2|title=Atacantes – Neymar|work=Santos Futebol Clube|accessdate=6 mars 2014|archive-url=https://archive.today/20121204183020/http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2|archive-date=4 dhjetor 2012|url-status=dead}}</ref> Në akademinë e të rinjëve, Neymar takoi [[Paulo Henrique Ganso]]n me të cilin do të krijonte një miqësi të ngushtë. Në moshën 14 vjecare, Neymar udhëtoi në [[Spanja|'''Spanjë''']] në mënyrë që të bashkohej me [[Real Madrid C.F.|Real Madridin]], në kohën kur Reali kishte yje si: [[Zinedine Zidane]], [[Luis Nazário de Lima|Ronaldo]] dhe [[Robinho]]. Klubi spanjoll pagoi një milion reals për ta marrë Neymar në akademine e saj por Santos refuzoi për ta mbajtur në klub. Neymar kaloi testin dhe hyri në skuadrën e parë në vitin 2009. ====Sezoni 2009==== Neymar beri debutimin e tij te pare si profesionist me [[7 mars]] [[2009]]. Ai ishte vetem 17 vjeç dhe luajti ne 30 minutat e fundit kunder Oeste ne fitoren 2–1 te Santos. Javen tjetër Neymar shenoi golin e tij te pare për fanellen e Santos kunder Mogi Mirim. Një muaj me vone me 11 prill, Neymar shenoi golin vendimtar në fitoren 2–1 te Santosit kunder Palmeiras ne gjysme-finalen e Kampionatit Paulista te vitit [[2009]].<ref>{{cite web|url=http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0,,OI3697654-EI12403,00-Neymar+da+vantagem+ao+Santos+no+duelo+com+Palmeiras.html|title=Neymar dá vantagem ao Santos no duelo com Palmeiras|accessdate=13 qershor 2014|publisher=Terra|archive-date=31 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120331074815/http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0%2C%2COI3697654-EI12403%2C00-Neymar%20da%20vantagem%20ao%20Santos%20no%20duelo%20com%20Palmeiras.html|url-status=dead}}</ref> Ne finale Santos humbi me rezultatin e përgjithshëm 4–2 kunder [[Corinthians São Paulo|Corinthians]].<ref>{{cite web|url=http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0,,OI3741998-EI12403,00-Invicto+Corinthians+segura+Santos+e+e+campeao+paulista.html|title=Invicto, Corinthians segura Santos e é campeão paulista|accessdate=13 qershor 2014|publisher=Terra|archive-date=8 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008005558/http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0%2C%2COI3741998-EI12403%2C00-Invicto%20Corinthians%20segura%20Santos%20e%20e%20campeao%20paulista.html|url-status=dead}}</ref> Ne sezonin e tij te pare si profesionist me Santosin, Neymar luajti 48 ndeshje dhe shenoi 14 gola. ====Sezoni 2010==== Neymar vazhdoi pushtetin e tij, dhe më 15 prill 2010, ai shënoi pesë gola për Santos në fitoren 8–1 kundër [[Guarani Futebol Clube|Guaranit]] në fazat kualifikuese të Kupës Braziliane.<ref>{{cite news|url=http://www.wsn.com/2010/04/15/football/match-summaries/brazil/brazilian-cup/santos-sp_vs_guarani-sp/|title=Santos SP vs Guarani SP|date=15 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=wsn.com|archive-date=4 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204103031/http://www.wsn.com/2010/04/15/football/match-summaries/brazil/brazilian-cup/santos-sp_vs_guarani-sp/|url-status=dead}}</ref> Pas 2010 Campeonato Paulista ku Neymar shënoi 14 gola në 19 ndeshje, klubi u kurorëzua kampion pas fitores me rezultatin e përgjithshëm 5–5 në finalet kundër [[Esporte Clube Santo André|Santo André]].<ref>{{cite news|url=http://pitacodogringo.wordpress.com/2010/05/03/santos-take-the-paulista-–-but-only-just|title=Santos take the Paulista – but only just.|date=3 maj 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Pitaco do Gringo}}</ref> Neymar ju dhurua çmimi i lojtarit më të mirë të kompedicionit.<ref>{{cite news|url=http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html|title=Meninos da Vila comandam a festa de encerramento do Paulistão 2010|date=4 maj 2010|accessdate=6 mars 2014|work=GloboEsporte.com}}</ref> Performancat e tij bërë që ai të krahasohej [[Robinho]]n me legjendën braziliane [[Pelé]].<ref name="Neymar Scouting">{{cite news|url=http://www.skysports.com/football/transfers/scout/0,24035,15198_6067212,00.html|title=Sky Sports Scout – Neymar|date=8 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Sky Sports|archive-date=12 prill 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412080328/http://www.skysports.com/football/transfers/scout/0%2C24035%2C15198_6067212%2C00.html|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2010, Santos refuzoi një ofertë prej 12 milion [[Paund sterlina|£]] të ofruar nga [[West Ham United F.C.|West Ham United]] i [[Premier League|Premier Ligës]],<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1291031/West-Ham-12m-bid-Brazilian-wonderkid-Neymar-snubbed-Santos.html|title=West Ham have £12m bid for Brazilian wonderkid Neymar snubbed by Santos|date=1 korrik 2010|accessdate=29 mars 2011|work=Daily Mail|location=Londër|first=Ashley|last=Gray}}</ref> dhe një javë më vonë një tjetër ofertë nga një tjetër klub anglez me emrin [[Chelsea F.C.|Çelsi]], raportuar të ishte 20 milion [[Paund sterlina|£]].<ref>{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11668_6313845,00.html|title=Chelsea continue Neymar chase|date=15 gusht 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Sky Sports}}</ref> Pavarësisht se Santos nuk kishte dëshirë për ta shitur brazilianin, vetë Neymar insistoi duke thënë: "Unë jam i përqendruar vetëm tek Santos",<ref name="Brazilians want Neymar">{{cite news|url=http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228480&lang=eng_news&cate_img=145.jpg&cate_rss=news_Sports|title=Brazilians want young striker Neymar in World Cup|date=15 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Taiwan News|archive-date=25 gusht 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825192428/http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228480&lang=eng_news&cate_img=145.jpg&cate_rss=news_Sports|url-status=dead}}</ref> me agjentin e tij Wagner Ribeiro, tregoi se karriera e Neymar është e përqëndruar diku tjetër dukë thënë: "Ai dëshiron të bëhet lojtari më i mirë në botë. Shanset e tij për të bërë më i mirë gjatë kohës që luan në Brazil janë zero". Edhe pse një vit më vonë Neymar pranoi, në një intervistë me [[Daily Telegraph]], se ai kishte qenë i kënaqur me interesin e Çelsit në të sikur ishte një "ëndërr" e tij "për të luajtur në Europë", ndërsa gjithashtu duke deklaruar se në atë kohë kur oferta u refuzua, kishte qenë vendimi më i drejtë për të qëndruar në Brazil.<ref>{{cite news|url=http://www.caughtoffside.com/2011/05/19/brazilian-starlet-neymar-makes-it-clear-he-wants-chelsea-move/|title=Brazilian Starlet Neymar Makes It Clear He Wants Chelsea Move|accessdate=6 mars 2014|work=caughtoffside.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830151005/http://www.caughtoffside.com/2011/05/19/brazilian-starlet-neymar-makes-it-clear-he-wants-chelsea-move/|archive-date=30 gusht 2011|url-status=dead}}</ref> Pavarësisht se në dy sezonet e para ai ishte shumë i suksesshëm, e ai e mbylli sezonin 2010 me një shifër impresionuese me 42 gola në 60 ndeshje. Megjithatë, problemet u identifikuan, pavarësisht simulimeve të dukshme të Neymar gjatë ndërhyrjeve kundër tij, në vend të përpjekjeve për të vazhduar me lojën dhe qëndrimin e tij. E fundit erdhi në një ndeshke kundër [[Atlético Clube Goianiense|Goianiense]] më 15 shtator, kur trajneri i Santos [[Dorival Júnior]], caktoi një tjetër lojtar për të gjuajtur penalltinë e fituar nga një ndërhyrje kundër Neymar. Vendimi i tij u bazua në faktin që Neymar kishte humbur një penallti vendimtare në finalen e [[2010 Copa do Brasil|Copa do Brasil]], edhe pse Santos fitoi. Duke reaguar ndaj kësaj, Neymar i ktheu shpinën trajnerit të tij, duke u qetësuar nga një gjyqtar anësor dhe nga kapiteni e tij, [[Edu Dracena]]. Pasojat nga kjo ngjarje ishte se Dorival Junior dëshironte që Neymar të pezullohej për dy javë, por bordi ishte në anën e lojtarit dhe menjëherë shkarkoi trajnerin. Pavarësisht nga keqardhjet Neymar mbi incidentin, ende ngelën dyshime në lidhje me qëndrimin e tij te klubi. Më 30 dhjetor 2010 u shpall futbollisti më i mirë pas [[Andrés D'Alessandro]] dhe [[Juan Sebastián Verón]] për çmimin [[2010 Futbollisti i Vitit Amerikano Jugor]].<ref>{{cite news|url=https://uk.eurosport.yahoo.com/30122010/2/d-alessandro-named-latin-america-player-year.html|title=D'Alessandro named Latin America player of the year|accessdate=14 qershor 2014|work=Eurosport}}</ref> ====Sezoni 2011==== [[Skeda:Neymar Junior the Future of Brazil 2.jpg|djathtas|thumb|Neymar duke luajtur për Santos kundër [[FC Barcelona]] në finalen e [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|Botërorit të Klubeve]].]] Neymar shënoi gjashtë gola me Santos gjatë [[2011 Copa Libertadores]], duke u bërë golashënuesi i tretë më i mirë i turnamentit,<ref>{{cite news|author=EndPlay|url=http://msn.foxsports.com/fse/libertadores/stats|title=Estadísticas Copa Santander Libertadores – Información de equipos al instante – Fox Deportes|work=Msn.foxsports.com|accessdate=23 mars 2013|archive-date=9 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309165341/http://msn.foxsports.com/fse/libertadores/stats|url-status=dead}}</ref> përfshirë edhe një golat vendimtarë në fitoren e Santosit me rezultatin e përgjithshëm 4–3 kundër [[Cerro Porteño]]. Në finalen me dy ndeshje, Santos u ndesh me skuadrën uruguajiane [[C.A. Peñarol|Peñarol]] duke barazuar në ndeshjen e parë 0–0 që u luajt në [[Montevideo]]. Në ndeshjen e dytë në shtëpi, Neymar shënoi golin e parë për skuadrën e tij në minutën e 46të duke ndihmuar Santos të fitonte ndeshjen 2–1 me Neymar që u shpall lojtar i ndeshjes.<ref>{{cite news|author=EndPlay|url=http://www.goal.com/en-gb/match/60013/santos-futebol-clube-vs-pe%C3%B1arol/report|title="Santos take home Copa Libertadores crown"|work=Goal.com|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=15 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015121802/http://www.goal.com/en-gb/match/60013/santos-futebol-clube-vs-pe%C3%B1arol/report|url-status=dead|ref=none}}</ref> Santos e fitoi për herë të parë trofeun e [[Copa Libertadores]] që nga 1963, ku legjenda braziliane [[Pelé]] luante për klubin.<ref>{{cite news|last=Sturtridge|first=Tim|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/international/neymar-delivers-copa-libertadores-triumph-to-santos-2301529.html|title=Neymar delivers Copa Libertadores triumph to Santos - World Cup 2014 - Football|work=The Independent|date=23 qershor 2014|accessdate=14 qershor 2014|location=Londër|archive-date=20 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220044921/http://www.independent.co.uk/sport/football/international/neymar-delivers-copa-libertadores-triumph-to-santos-2301529.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/6695349/neymar-helps-brazil-santos-wins-copa-libertadores|title=Neymar helps Brazil's Santos wins Copa Libertadores|work=Espn.go.com|date=23 qershor 2011|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> Në shtator 2011, presidenti i Santosit, Luis Ribeiro kërcenoi se do të raportonte te [[FIFA]] skuadrën e [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] pasi kishte tentuar të nënshkuaj një para-kontrate të fshehtë me Neymar.<ref>{{cite news|title=Santos president warns Real Madrid over Neymar deal|url=http://www.mirrorfootball.co.uk/transfer-news/Santos-president-Luis-Ribeiro-warns-Real-Madrid-over-Neymar-deal-article799457.html|work=Mirror Football|date=15 shtator 2011|accessdate=8 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918010134/http://www.mirrorfootball.co.uk/transfer-news/Santos-president-Luis-Ribeiro-warns-Real-Madrid-over-Neymar-deal-article799457.html|archive-date=18 shtator 2011|url-status=dead}}</ref> Në nëntor 2011, Neymar dhe Santos ranë dakord për zgjatjen e kontratës që do ta lejonte lojtari të qëndronte te Santos deri në [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2014]] që do të zhvillohej në [[Brazili|Brazil]] dhe më pas do të vendoste vetë nqs do të qëndronte ose do të largoheshe.<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/981959/neymar-signs-new-contract-with-santos?cc=5901|title=Neymar signs new contract with Santos – ESPN Soccernet|work=Soccernet.espn.go.com|date=9 nëntor 2011|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=12 janar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112093828/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/981959/neymar-signs-new-contract-with-santos?cc=5901|url-status=dead}}</ref> Pas kësaj marrëveshje paga e Neymar u rrit me 50%. Më 14 dhjetor 2011, Neymar shënoi golin e parë për Santos në fitoren 3–1 kundër [[Kashiwa Reysol]] në gjysmë–finalen e [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|2011 Kupës së Botës për Klube]] në [[Stadiumi Toyota|stadiumin Toyota]] në [[Japonia|Japoni]], megjithatë, ai dështoi të shënonte në finalen kundër [[FC Barcelona|Barcelonës]] më 18 dhjetor ku Santos humbi 4–0, duke e përfunduar kompedicionin si finalist.<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=334214&cc=5901|title=Report: Kashiwa Reysol v Santos FC – FIFA Club World Cup – ESPN Soccernet|work=Soccernet.espn.go.com|date=14 dhjetor 2011|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Ai fitoi [[2011 FIFA Çmimi Puskás]] për supergolin e tij në humbjen 5–4 kundër [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengos]] në [[Campeonato Brasileiro Série A|Brasileirão Série A]]. Më 13 dhjetor 2011, ai fitoi çmimin [[2011 Lojtari Amerikano-Jugor i Vitit]] për herë të parë, me një diferencë rekord, duke ndjekur hapat e legjendave [[Diego Maradona]], [[Romário]], [[Pelé]] dhe [[Zico]].<ref>{{cite news|url=http://www.espnfc.com/blog/_/name/fiveaside/id/1099?cc=5739|title="Neymar is Barca's latest Brazilian star"|work=ESPN|date=31 dhjetor 2011|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> ====Sezoni 2012==== Më 5 shkurt 2012, kur ai mbushi 20 vjec, shënoi golin e tij të 100të si lojtar profesionist kundër [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeiras]] në [[2012 Campeonato Paulista|Campeonato Paulista]].<ref>{{cite news|title=Neymar scores 100 career goals, gets abused with cake ingredients|url=http://sports.yahoo.com/blogs/soccer-dirty-tackle/neymar-scores-100-career-goals-gets-abused-cake-192326497.html|accessdate=3 mars 2012|work=Yahoo! Sports|archive-date=13 shkurt 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120213120203/http://sports.yahoo.com/blogs/soccer-dirty-tackle/neymar-scores-100-career-goals-gets-abused-cake-192326497.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Neymar scores 100th career goal in Brazil|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20120205/neymar-brazil/|accessdate=5 shkurt 2012|work=Sports Illustrated|archive-date=20 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120420234538/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20120205/neymar-brazil/|url-status=dead}}</ref> Më 25 shkurt 2012, Neymar shënoi dy gola, një nga 25 metra distancë nga porta dhe asistoi dy gola të tjerë në fitoren 6–1 të Santos kundër [[Associação Atlética Ponte Preta|Ponte Preta]].<ref>{{cite news|title=Santos FC 6 – 1 AA Ponte Preta|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=336661&cc=3888|accessdate=25 shkurt 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 7 Mars 2012, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 3–1 kundër rivalëve të [[Sport Club Internacional|Internacional]] duke i eleminuar nga [[2012 Copa Libertadores]] që në fazën e grupeve.<ref>{{cite news|title=Neymar treble lifts Santos to victory|url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1596364.html|accessdate=8 mars 2012|work=FIFA.com|archive-date=14 maj 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514051426/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1596364.html|url-status=dead}}</ref> Ndeshja përfundoi me rezultatin 3–1. Më 29 Mars 2012, Neymar shënoi dy gola kundër [[Guaratinguetá Futebol|Guaratinguetá]] në fitoren 5–0.<ref>{{cite news|title=Santos FC 5 – 0 Guaratinguetá|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=336720&cc=3888|accessdate=29 mars 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Në ndeshjen tjetër kundër [[São Paulo FC|São Paulo]] më 29 prill 2012, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 3-1.<ref>{{cite news|title=São Paulo 1 – 3 Santos FC|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=341105&cc=3888|accessdate=29 prill 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më pas në ndeshjet me eleminim, Neymar shënoi nga dy gola në dy fazat e para të kampionatit ''Paulista''.<ref>{{cite news|title=Guarani 0 – 3 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/336762/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=5 maj 2012|work=ESPN}}</ref> Në finalen e kampionatit, Santos fitoi me rezultatin e përgjithshem 7-2. Neymar shënoi nga dy gola në të dyja ndeshjet. Neymar e përfundoi kampionatin me 20 gola dhe mori cmimet ''Lojtari më i mirë'' dhe ''Sulmuesi me i mirë''. Gjithashtu ai ishte golashenuesi më i mirë i [[Copa Libertadores]] me 8 gola, por skuadra e tij Santos nuk arriti dot të fitoje turnamentin sepse u eleminua nga Corinthians në gjysmë-finale. Më 25 gusht 2012, Neymar shënoi një dygolësh kundër Palmeiras, në fitoren 2-1 të Santos jashtë fushe.<ref>{{cite news|title=Palmeiras 1 – 2 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341402/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=25 gusht 2012|work=ESPN}}</ref> Më 3 nëntor, në Kampionatin Série A kundër Cruzeiro, Neymar shënoi një tregolësh dhe dhuroi një assist në golin e Felipe Anderson për të ndihmuar Santos që të fitoj 4–0 jashtë fushe.<ref>{{cite news|title=Cruzeiro 0 – 4 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341555/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=3 nëntor 2011|work=ESPN}}</ref> Neymar e përfundoi vitin 2012 me stil, si fillim duke assistuar golin e barazimit të [[Victor Andrade]]s, dhe më pas duke shënuar dy gola në fitoren 3–1 kundër [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeirasit]].<ref>{{cite news|title=Santos FC 3 – 1 Palmeiras|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341592/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=1 dhjetor 2012|work=ESPN}}</ref>. Neymar u votua si lojtari më i mirë i [[2012 Recopa Sudamericana]], duke shënuar një gol në finalen e dytë dhe duke i dhënë Santosit titullin. Neymar e përfundoi Kampionatin Série A me 14 gola dhe u votua si sulmuesi më i mirë. Neymar e përfundoi vitin 2012 duke fituar çmimet [[Bola de Ouro|Topi i Artë]], Arthur Friedenreich Award dhe Armando Nogueira Trophy. Neymar ishte një nga tre finalistet për çmimin FIFA Puskás për golin më të bukur të vitit, por përfundoi i dyti mbrapa sllovakut [[Miroslav Stoch]]. Ai fitoi trofeun [[2012 Futbollisti Amerikano Jugor i Vitit]]. Në vitin 2012 u raportua se Santos kishte pranunar oferten e [[FC Barcelona|Barcelonës]] për të transferuar Neymarut në [[Katalonia|Katalonjë]], por në një interviste Neymar deklaroi se: "Nuk ka asnjë marrëveshje me [[FC Barcelona|Barçën]].<ref>{{cite news|title=Neymar dismisses pre-existing Barcelona deal|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2261744/Neymar-boost-Chelsea-City-Brazilian-dismisses-pre-existing-Barcelona-deal.html#ixzz2Hwuy8ORI|accessdate=13 janar 2013|work=Daily Mail}}</ref> ====Sezoni 2013==== Neymar e filloi [[2013 Campeonato Paulista]] duke shënuar dy gola në ndeshjen e parë që përfundoi me fitoren e Santos 3-1 kundër [[São Bernardo Futebol Clube|São Bernardo]] më 19 janar 2013.<ref>{{cite news|title=Sao Bernardo 1–3 Santos FC|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360577&cc=3888|accessdate=19 janar 2013|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Katër dite më vonë, më 23 janar 2013, Neymar shënoi sërisht në fitoren 3–0 kundër Botafogos.<ref>{{cite news|title=Santos FC 3–0 Botafogo (RP)|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360588&cc=3888|accessdate=23 janar 2013|newspaper=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 3 shkurt 2013, në Kampionatin Paulista, në ndeshjen kundër [[São Paulo FC|São Paulo]], ku Santos fitoi fitoi 3–1, me Neymarin që shënoi një gol dhe dhuroi dy assista.<ref>{{cite news|title=Santos FC 3–1 São Paulo|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360619&cc=3888|accessdate=3 shkurt 2013|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 18 Mars 2013, Neymar tregoi se ai kishte një "Ëndërr për të luajtur në [[Evropa|Europë]]" për klube të medha si: [[FC Barcelona|Barcelona]], [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] dhe [[Chelsea F.C.|Çelsi]], por ai më pas shtoi duke thënë: Nuk ka asnjë spekullim, une do të largohem nga Santos vetëm atëherë kur dua të largohem unë.<ref>{{cite news|title=Neymar open to Chelsea move|url=http://www.espn.co.uk/football/sport/story/198275.html|accessdate=18 mars 2013|work=ESPN|archive-date=2 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202203744/http://www.espn.co.uk/football/sport/story/198275.html|url-status=dead}}</ref> Më 13 prill 2013, Neymar i impresioni të gjithë duke shënuar katër gola në fitoren 4-0 të Santos kundër União Barbarense në Kampionatin Paulista.<ref>{{cite news|title=Neymar scores 4 goals against União Barbarense|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/04/neymar-scores-4-goals-santos-uniao-barbarense.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 25 prill 2013, Neymar dhe babai i tij lajmëruan se Neymar do të largoheshe për në Evropë përpara [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2014]].<ref>{{cite news|title=Neymar 'off to Europe after World Cup'|url=http://espnfc.com/news/story/_/id/1424891/neymar-europe-world-cup?cc=3436|work=ESPN FC|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e tij të fundit me Santos në një barazimin pa gola kundër Flamengos më 26 maj 2013. Gjatë ekzekutimit të himnit kombëtar brazilian, Neymar luftoi për të kontrolluar emocionet e tij, por nuk arriti dot dhe shpërtheu në lot.<ref>{{cite news|title=Neymar sheds tears in emotional last match with Santos|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/05/neymar-sheds-tears-in-emotional-last-match-with-santos.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> ===Barcelona=== [[Skeda:Neymar FCBarcelona.JPG|225px|thumb|djathtas|Neymar gjatë prezantimit të tij me [[FC Barcelona|Barcelonën]] në qershor 2013.]] Më 24 maj 2013, Santos lajmëroi se kishte marrë dy oferta për Neymarin.<ref>{{cite news|title=Santos FC recebe duas propostas por Neymar Jr. e Comitê de Gestão decide negociar o atleta|url=http://www.santosfc.com.br/noticias/conteudo.asp?id=28620#.UaAgg6KG2Sp|work=Santos Futebol Clube|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928213933/http://www.santosfc.com.br/noticias/conteudo.asp?id=28620#.UaAgg6KG2Sp|archive-date=28 shtator 2013|url-status=dead}}</ref> Ditën tjetër, Neymar lajmëroi se ai do të firmoste me [[FC Barcelona|Barcelonën]], dhe më 27 maj lajmëroi se ai do të bashkoheshe me skuadrën pasi të përfundonte Kupa e Konfederatave 2013. As Neymar dhe as klubi nuk treguan detajet e kontratës ose kushtet personale, por thuheshe se Neymar kishte firmosur një kontratë pesë vjecare.<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/sports/dcunited/brazilian-forward-neymar-says-he-is-joining-barcelona-will-sign-the-contract-on-monday/2013/05/25/61576496-c5a7-11e2-9642-a56177f1cdf7_story.html|title=Brazilian forward Neymar says he is joining Barcelona, will sign the contract on Monday|date=25 maj 2013|work=Associated Press|accessdate=26 maj 2013}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Më 3 qershor, Neymar kaloi testet mjekësore dhe firmosi kontratën që do e mbante në [[Camp Nou]] deri në qershor 2018.<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/transfer-news/barcelona-transfer-news-neymar-unveiled-1929711|title=Brazilian Neymar unveiled by Barcelona as striker completes transfer in five-year deal|accessdate=3 qershor 2013|work=Mirror Online}}</ref> Neymar u prezantua në Camp Nou në prani të 56,500 tifozëve, një rekord për një lojtar brazilian.<ref>{{cite news|author=FootballEspana&nbsp;&ndash;&nbsp;Tue, 4 June 2013 09:10 BST|url=http://uk.eurosport.yahoo.com/news/liga-neymar-presentation-draws-56-500-fans-081003011.html|title=Liga - Neymar presentation draws 56,500 fans - Yahoo Eurosport UK|work=Uk.eurosport.yahoo.com|date=4 qershor 2013|accessdate=19 mars 2014}}</ref> Zëvëndes-presidenti i klubit tha se Neymar u transferua tek Barcelona për 57 miljon [[Euro|€]] duke u bërë transferimi i nëntë më e shtrenjtë në historinë e futbollit. Neymar kishte një klauzole lirimi 190 milion €.<ref>{{cite news|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1959194.html|accessdate=13 qershor 2014|work=UEFA.com|title=Neymar excited by Messi alliance}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/neymar-told-to-gain-weight.html|title=Neymar told to gain weight|work=inside World Soccer|date=20 qershor 2013|accessdate=22 qershor 2013}}</ref> ====Sezoni 2013–14==== Neymar bëri debutimin e tij jozyrtar me Barcelonën më 30 korrik në barazimin 2–2 kundër [[Lechia Gdańsk]] në një ndeshje miqësore parasezone, duke u aktivizuar si zëvëndësues. Debutimi i tij zyrtar erdhi më 18 gusht në javën hapëse të kampionatit, ku Barcelona fitoi me rezultatin tenistik 7–0 kundër [[UD Levante|Levantes]].<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/18/barcelona-levante-messi-goals_n_3776882.html|title=Barcelona Routs Levante 7-0: Messi Scores Two Goals, Neymar Debuts|trans-title=Barcelona shkatërron Levanten 7–0: Messi shënon dy gola, Neymar debuton|publisher=Huffington Post|language=en|date=18 gusht 2013|accessdate=6 mars 2014}}</ref> Tre ditë më pas, braziliani shënoi golin e parë për katalanasit në barazimin 1–1 ndaj [[Atlético Madrid]] në ndeshjen e parë të [[Supercopa de España 2013|superkupës]].<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/football/2013/aug/22/neymar-david-villa-barcelona-atletico-madrid|title=Neymar cancels out David Villa as Barcelona held by Atlético Madrid|trans-title=Neymar anullon David Villën, Barcelona ndalon Atlético Madridin|publisher=The Guardian|language=en|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 18 shtator, ai bëri debutimin e tij në [[UEFA Liga e Kampioneve|Ligën e Kampioneve]], duke assistuar golin e [[Gerard Piqué]] me Barçën që mposhti me rezultatin 4–0 [[AFC Ajax]] në shtëpi në ndeshjen hapëse të edicionit [[2013–14 UEFA Liga e Kampioneve|2013–14]].<ref>{{cite news|url=http://www.france24.com/en/20130918-messi-hat-trick-sees-barca-sweep-aside-ajax|title=Messi hat-trick sees Barca sweep aside Ajax|date=18 shtator 2013|accessdate=27 tetor 2013|work=France 24|archive-url=https://archive.today/20131027100443/http://www.france24.com/en/20130918-messi-hat-trick-sees-barca-sweep-aside-ajax|archive-date=27 tetor 2013|url-status=dead}}</ref> Më 24 shtator 2013, Neymar shënoi golin e parë në [[La Liga]] në fitoren 4–1 të [[FC Barcelona|Barcelonës]] kundër [[Real Sociedad]] në [[Camp Nou]].<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en/match/116212/fc-barcelona-vs-real-sociedad/report|title=Barcelona 4-1 Real Sociedad: Neymar strikes in La Real rout|date=24 shtator 2013|accessdate=6 mars 2014|work=Goal.com|archive-date=4 prill 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404085110/http://www.goal.com/en/match/116212/fc-barcelona-vs-real-sociedad/report|url-status=dead}}</ref> Më 26 tetor 2013, Neymar shënoi golin e parë në paraqitjen e tij të parë në [[El Clásico]] me Barçën që fitoi me rezultatin 2–1 kundër [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] në Camp Nou. Më vonë ai assistoi edhe golin e dytë të shënuar nga [[Alexis Sánchez]].<ref name="clasico">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24603052|title=Barcelona 2-1 Real Madrid|work=BBC|accessdate=12 prill 2014}}</ref> Më 11 dhjetor 2013, Neymar vendosi rekord duke shënuar [[Lista e tregolshëve në UEFA Ligën e Kampioneve|tre golat e parë në Ligën e kampioneve]] pasi ai shënoi tregolësh në fitoren 6–1 kundër [[Celtic F.C.|Celtic]] në ndeshjen e fundit të fazës së grupeve.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/25303700|title=Barcelona 6-1 Celtic|date=21 dhjetor 2013|accessdate=12 prill 2014|work=BBC}}</ref> ===Paris Saint-Germain=== Më 3 gusht 2017, Barcelona njoftoi se përfaqësuesit ligjor të Neymarit i kishin paguar klubit 222 milion €, duke barazuar klauzolën e lirimit, gjë që shënoi transferimin më të shtrenjtë në historinë e futbollit.<ref>{{Cite web|date=20 mars 2019|title=10 Most Valuable Football Transfer Contracts So Far|trans-title=10 transferimet e futbollit më të shtrenjta deri tani|url=https://sportycious.com/most-valuable-football-transfer-958846|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929115636/https://sportycious.com/most-valuable-football-transfer-958846|archive-date=29 shtator 2020|access-date=16 tetor 2019|website=Sportycious|language=en}}</ref> Klubi informoi [[UEFA]]n mbi detajet e transferimit, duke lënë organin qeverisës të merrte veprime të mundshme disiplinore.<ref name="FCB Neymar"/> Sipas [[BBC]], në Spanjë, klauzola e lirimit mund të aktivizohet nga lojtari vetë. Kjo ishte një situatë e pazakontë, pasi pagesa shkoi direkt në klub, kjo pasi [[La Liga]] e refuzoi. Zakonisht, shuma e një klauzole lirimi depozitohet te La Liga, e cila liron lojtarin nga kontrata dhe transferon paratë te klubi përkatës. Megjithatë, në këtë rast, La Liga refuzoi pagesën me arsyetimin se ishte shkelur rregulli i "Fair Play Financiar" nga Paris Saint-Germain, e cila financohet nga shteti i [[Katari]]t. Neymar firmosi një kontratë pesë-vjeçare me klubin francez. Pas mbërritjes në klub, ai mori fanellën me numrin 10, e cila ju dha nga [[Javier Pastore]] si një "dhuratë mirëseardhje".<ref>{{cite web|url=https://gazetainfokus.com/%E2%9A%BD%EF%B8%8F-ylli-psg-se-ia-dhuron-neymarit-numrin-e-tij-te-fanelles-foto/?page1=2|title=Ylli i PSG-së ia dhuron Neymarit numrin e tij të fanellës (Foto)|publisher=Gazeta Infokus|language=sq|date=3 gusht 2017|accessdate=22 gusht 2022}}</ref> ====Padia e Barcelonës mbi shkeljen e kontratës==== Më 27 gusht 2017, Barcelona ngriti një padi kundër Neymar, duke kërkuar që ai të kthente bonusin e rinovimit të kontratës që mori, si dhe 8.5 milion € dëmshpërblim dhe 10% shtesë për detyrimet e prapambetura. Ata pretenduan se u detyrohen paratë që Neymar mori si pjesë e një bonusi rinovimi kur ai nënshkroi një kontratë të re në vitin 2016. Klubi gjithashtu kërkoi nga Paris Saint-Germain që të merrte përgjegjësinë për pagesën e tarifave nëse lojtari nuk mund ta bëjë këtë vetë.<ref>{{cite web|url=https://www.balkanweb.com/barcelona-padit-neymar-kerkon-ti-ktheje-mbrapsht-8-5-mln-euro/|title=Barcelona padit Neymar, kërkon t’i kthejë mbrapsht 8.5 mln euro|website=balkanweb.com|language=sq|date=22 gusht 2017|accessdate=22 gusht 2022}}</ref> Avokatët e Neymar njoftuan se do ta kundërshtonin çështjen.<ref>{{Cite news|date=23 gusht 2017|title=PSG's Neymar to contest Barcelona lawsuit over world-record move|trans-title=Neymari i PSG-së do të kundërshtoj padinë e Barcelonës për transferimin rekord|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/41014149|url-status=live|access-date=23 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206194758/https://www.bbc.com/sport/football/41014149|archive-date=6 dhjetor 2020}}</ref> ====2017–18: Sezoni debutues dhe tripleta në Francë==== Në sezonin e tij debutues në Francë, Neymar krijoi një treshe të fuqishme sulmi me talentin francez [[Kylian Mbappé]] dhe bomberin uruguajian [[Edinson Cavani]]. Ai debutoi zyrtarisht më 13 gusht në fitoren 3–0 kundër [[En Avant de Guingamp|Guingamp]], duke shënuar një gol dhe asistuar një tjetër.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/40924357|title=Neymar feels 'more alive than ever' after scoring on PSG debut|trans-title=Neymar ndihet 'më i gjallë se kurr' pasi shënoi në debutimin me PSG-në|publisher=BBC Sport|language=en|date=14 gusht 2017|access-date=15 gusht 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816015714/http://www.bbc.com/sport/football/40924357|archive-date=16 gusht 2017}}</ref> Një javë më pas, në ndeshjen e rradhës në kampionat ndaj [[Toulouse FC|Toulouse]], Neymar regjistroi një dopietë.<ref>{{cite web|date=20 gusht 2017|title=Neymar at the double as PSG hit back to thump Toulouse|trans-title=Neymar shënon dopietë, PSG mposht Toulouse|publisher=[[Eurosport]]|language=en|url=http://www.eurosport.com/football/neymar-at-the-double-as-psg-hit-back-to-thump-toulouse_sto6295474/story.shtml|access-date=21 gusht 2017}}</ref> Neymar ishte protagonist edhe në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve, duke shënuar nga një gol në fitoren 3–0 kundër [[Celtic F.C.|Celtic]] dhe fitoren 5–0 kundër [[FC Bayern München|Bayern München]] në dy ndeshjet hapëse.<ref>{{cite news|date=12 shtator 2017|title=MBAPPE CREATES CHAMPIONS LEAGUE HISTORY WITH GOAL FOR PSG AGAINST CELTIC|trans-title=Mbappe bën historinë në Ligën e Kampioneve me golin për PSG-në kundër Celtic|publisher=Goal|language=en|url=http://www.goal.com/en/news/mbappe-creates-champions-league-history-with-goal-for-psg/1fq7caitbaofg1npeqftd4n1e7|url-status=live|access-date=29 shtator 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018235427/https://www.goal.com/en/news/mbappe-creates-champions-league-history-with-goal-for-psg/1fq7caitbaofg1npeqftd4n1e7|archive-date=18 tetor 2020}}</ref><ref>{{cite news|date=30 shtator 2017|title=PSG 3 Bayern Munich 0: Kylian Mbappe, Edinson Cavani and Neymar star in Champions League heavyweight battle|trans-title=PSG 3 Bayern Mynih 0: Kylian Mbappe, Edinson Cavani dhe Neymar shkëlqejnë në betejën e peshave të rënda në Ligën e Kampioneve|publisher=London Evening Standard|language=en|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/psg-3-bayern-munich-0-champions-league-kylian-mbappe-edinson-cavani-neymar-star-a3645456.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108151300/https://www.standard.co.uk/sport/football/psg-3-bayern-munich-0-champions-league-kylian-mbappe-edinson-cavani-neymar-star-a3645456.html|archive-date=8 janar 2021}}</ref> Gjatë fitores 3–0 në derbi ndaj [[Olympique de Marseille|Marseille]] më 25 shkurt 2018, Neymar pësoi një frakturë në kockën e pestë metatarsale të këmbës së djathtë. Kjo bëri që ai të udhëtonte në [[Belo Horizonte]] për tu operuar.<ref>{{cite web|date=4 mars 2018|title=Neymar leaves hospital after 'successful' surgery on injured foot|trans-title=Neymar largohet nga spitali pas operacionit 'të suksesshëm' në këmbën e dëmtuar|url=http://www.skysports.com/football/news/11820/11273967/neymar-has-successful-surgery-on-injured-foot|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180905211249/http://www.skysports.com/football/news/11820/11273967/neymar-has-successful-surgery-on-injured-foot|archive-date=5 shtator 2018|access-date=4 mars 2018|publisher=SkySports|language=en}}</ref> Ky dëmtim bëri që Neymar të mbyllte sezonin para kohe; ai regjistroi 28 gola në 30 ndeshje në sezonin e tij të parë në [[Paris]].<ref>{{Cite web|date=28 shkurt 2018|title=Neymar: Paris St-Germain's injured forward out for 'six to eight weeks'|trans-title=Neymar: Sulmuesi i dëmtuar i Paris St-Germain jashtë për 'gjashtë seri në javë'|url=https://www.bbc.com/sport/football/43205895|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109004500/https://www.bbc.com/sport/football/43205895|archive-date=9 nëntor 2020|access-date=14 janar 2021|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> ====2018–19: Dëmtime të tjera dhe titulli i Ligue 1==== Më 12 gusht 2018, Neymar shënoi në fitoren 3–0 në shtëpi të ekipit kundër [[Stade Malherbe Caen|Caen]] në ndeshjen hapëse të kampionatit.<ref>{{cite news|date=13 gusht 2018|title=Neymar: Paris St-Germain striker scores as his side open Ligue 1 season with 3–0 win over Caen|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Paris St-Germain shënon, ekipi i tij e hap sezonin e Ligue 1 me një fitore 3–0 ndaj Caen|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45163002|url-status=live|access-date=13 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020224533/https://www.bbc.com/sport/football/45163002|archive-date=20 tetor 2020}}</ref> Ai shënoi me penallti në ndeshjen e javës së dytë me Parisin që fitoi 3–1 ndaj Guingamp.<ref>{{cite web|date=18 gusht 2018|title=Mbappe scores twice in Lique 1 return to seal PSG fight-back|trans-title=Mbappe shënon dy herë në rikthimin në Ligue 1 për të vulosur përmbysjen e PSG-së|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45228476|url-status=live|access-date=19 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202235645/https://www.bbc.com/sport/football/45228476|archive-date=2 dhjetor 2019}}</ref> Në ndeshjen e javës së tretë, Neymar shënoi një tjetër gol si dhe asistoi golin e Cavanit, me PSG-në që regjistroi një sukses 3–1 ndaj [[Angers SCO|Angers]].<ref>{{cite news|date=25 gusht 2018|title=Cavani, Mbappe & Neymar all score as PSG maintain 100% start|trans-title=Cavani, Mbappe & Neymar shënojnë, PSG vazhdon startin 100%|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45310948|url-status=live|access-date=26 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211025811/https://www.bbc.com/sport/football/45310948|archive-date=11 dhjetor 2020}}</ref> Më 3 tetor, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 6–1 në shtëpi ndaj [[Ylli i Kuq i Beogradit|Yllit të Kuq të Beogradit]] në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve.<ref>{{cite news|date=3 tetor 2018|title=Neymar scores a hattrick as PSG beat Red Star Belgrade 6–1|trans-title=Neymar shënon tregolësh, PSG mposht Yllin e Kuq të Beogradit 6–1|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/45737151|url-status=live|access-date=30 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626184440/https://www.bbc.com/sport/football/45737151|archive-date=26 qershor 2019}}</ref> Në janar 2019, ai pësoi një dëmtim në këmbë dhe humbi të dy ndeshjet e raundit të 16-tave të Ligës së Kampioneve kundër [[Manchester United F.C.|Manchester United]].<ref>{{cite web|date=28 janar 2019|title=P.S.G.'s Neymar Joins Growing Champions League Injury List|trans-title=Neymar i PSG-së i bashkohet listës në rritje të të dëmtuarve në Ligën e Kampioneve|publisher=The New York Times|language=en|author=Victor Mather|url=https://www.nytimes.com/2019/01/28/sports/neymar-champions-league-psg.html|url-status=live|access-date=8 mars 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108010844/https://www.nytimes.com/2019/01/28/sports/neymar-champions-league-psg.html|archive-date=8 nëntor 2020}}</ref> Pasi Parisi pësoi një eliminim nga anglezët, Neymar u pa në Instagram duke ofenduar gjyqtarët e VAR-it për penalltinë që këta të fundit i dhanë United në kohën shtesë. Për këtë veprim, braziliani u pezullua me tre ndeshje nga UEFA.<ref>{{cite web|url=https://www.hashtag.al/index.php/2019/04/26/neymar-pezullohet-me-3-ndeshje-pasi-sulmoi-arbitrat-ne-instagram/|title=Neymar pezullohet me 3 ndeshje pasi sulmoi arbitrat në Instagram|website=hashtag.al|language=sq|date=26 prill 2019|accessdate=23 gusht 2022}}</ref> Më 27 prill, Neymar shënoi në finalen e kupës kundër Rennes, por kundërshtarët arritën të përmbysnin rezultatin dhe të fitonin ndeshjen. Pas përfundimit të ndeshjes, Neymar u filmua duke goditur me grusht në fytyrë një spektator.<ref>{{cite web|url=https://dosja.al/gjest-i-pahijshem-i-neymar-godet-tifozin-pas-humbjes-ne-finalen-e-kupes-se-frances|title=Gjest i pahijshëm i Neymar, godet tifozin pas humbjes në finalen e Kupës së Francës (Video)|website=dosja.al|language=sq|date=28 prill 2019|accessdate=23 gusht 2022}}</ref> Spektatori ishte filmuar duke ofenduar lojtarët e Parisit gjatë gjithë ndeshjes. PSG reagoi në një komunikatë duke thënë se ata e mbështesnin lojtarin e tyre "100%".<ref name="APgoad">{{cite web|title=Neymar appears to aim punch at fan goading him after defeat|trans-title=Neymar kapet duke goditur tifozin pas disfatës|url=https://www.apnews.com/f36fd5d49a0e4e6f83f3f5fb3ee3f7f5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219103441/https://apnews.com/f36fd5d49a0e4e6f83f3f5fb3ee3f7f5|archive-date=19 dhjetor 2020|access-date=4 maj 2019|website=[[Associated Press]]|language=en|author=Jerome Pugmire|date=28 prill 2019}}</ref> Neymar reagoi duke thënë se ai ishte gabim, por gjithashtu shtoi se as ai dhe as ndonjë tjetër nuk mund të kishte qëndruar indiferent. Trajneri i ekipit [[Thomas Tuchel]] deklaroi: "Nuk është e lehtë të ngjisësh shkallët pas një disfate. Nëse humbasim duhet të tregojmë respekt. Ne nuk mund të hyjmë në një konflikt me një spektator."<ref name="goalpunch">{{cite web|date=1 maj 2019|title=Will Neymar be banned for fan punch? PSG star's possible sanctions|trans-title=A do të pezullohet Neymari për grushtin ndaj tifozit? Dënimet e mundshme për yllin e PSG-së|url=https://www.goal.com/en/news/will-neymar-be-banned-for-fan-punch-psg-stars-possible/1etvzvcw0pp2f1b3nhc8z124zz|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504075248/https://www.goal.com/en/news/will-neymar-be-banned-for-fan-punch-psg-stars-possible/1etvzvcw0pp2f1b3nhc8z124zz|archive-date=4 maj 2019|access-date=4 maj 2019|website=Goal.com|language=en|author=Robin Bairner}}</ref> ====2019–20: Sezoni i pezulluar dhe finalja e Ligës së Kampioneve==== Në korrik 2019, Neymar mungoi në seancat stërvitore me ekipin, duke bërë që klubi të ndërmerrte masa disiplinore.<ref>{{cite news|date=8 korrik 2019|title=Neymar: Brazil forward fails to attend PSG pre-season training|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Brazilit mungon në stërvitjen parasezonale të PSG-së|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/48915199|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129025815/https://www.bbc.com/sport/football/48915199|archive-date=29 nëntor 2020|access-date=8 korrik 2019}}</ref> Në ditën e fundit të merkatos verore, Neymar pranoi të qëndronte me PSG-në pas negociatave të dështuara për një rikthim te Barcelona.<ref>{{cite news|date=1 shtator 2019|title=Neymar: Paris Saint-Germain forward agrees to stay after Barcelona talks break down|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Paris Saint-Germain pranon të qëndrojë pasi bisedimet me Barcelonën dështojnë|publisher=Sky Sports|language=en|url=https://www.skysports.com/football/news/11820/11799320/neymar-paris-saint-germain-forward-agrees-to-stay-after-barcelona-talks-break-down|url-status=live|access-date=6 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233653/https://www.skysports.com/football/news/11820/11799320/neymar-paris-saint-germain-forward-agrees-to-stay-after-barcelona-talks-break-down|archive-date=7 nëntor 2020}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e parë për sezonin 2019–20 më 14 shtator në fitoren minimale 1–0 ndaj [[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]] në Ligue 1; ai shënoi golin e vetëm të ndeshjes në minutat shtesë me një rrofeshatë.<ref>{{cite news|date=14 shtator 2019|title=Last-gasp win!|trans-title=Fitore në frymën e fundit!|publisher=Paris Saint-Germain F.C.|language=en|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/last-gasp-win|url-status=live|access-date=15 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710000245/https://en.psg.fr/teams/first-team/content/last-gasp-win|archive-date=10 korrik 2020}}</ref> Një javë më vonë, në një tjetër fitore 1–0, këtë herë ndaj [[Olympique Lyonnais|Lyon]] në [[Parc Olympique Lyonnais]], Neymar ishte sërisht protagonist me një tjetër gol në minutat shtesë.<ref>{{cite web|date=23 shtator 2019|title=Lyon 0–1 Paris St-Germain|url=https://www.bbc.com/sport/football/49783196|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814174359/https://www.bbc.com/sport/football/49783196|archive-date=14 gusht 2020|access-date=25 korrik 2020|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> Në tetor, Neymar pësoi një dëmtim në tendinë gjatë grumbullimit me kombëtaren;<ref>{{cite web|date=14 tetor 2019|title=Neymar out 4 Weeks with Hamstring Injury; Expected to Miss PSG's Next 6 Matches|trans-title=Neymar jashtë për 4 javë më dëmtim në tendinë; pritet të humbasë 6 ndeshjet e rradhës të PSG-së|url=https://bleacherreport.com/articles/2857855-neymar-out-4-weeks-with-hamstring-injury-expected-to-miss-psgs-next-6-matches|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725172027/https://bleacherreport.com/articles/2857855-neymar-out-4-weeks-with-hamstring-injury-expected-to-miss-psgs-next-6-matches|archive-date=25 korrik 2020|access-date=25 korrik 2020|publisher=Bleacher Report|language=en}}</ref> ai qëndroi një muaj jashtë fushave dhe u rikthye më 26 nëntor duke luajtur në barazimin 2–2 kundër Real Madridit në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve. Më 12 shkurt 2020, në ndeshjen e parë të raundit të 16-tave kundër [[Borussia Dortmund]]it, Neymar shënoi një gol shumë të rëndësishëm në transfertë, me Parisin që u mposht 2–1 në [[Signal Iduna Park]]. Në ndeshjen e kthimit në Paris, ekipi i Neymar bëri përmbyje duke fituar 2–0 dhe u kualifikua me rezultatin e përgjithshëm 3–2; Neymar shënoi golin e parë të sfidës me kokë pas një korneri të ekzekutuar nga [[Ángel Di María]] si dhe mori pjesë në aksionin që solli golin e dytë të shënuar nga [[Juan Bernat]].<ref>{{cite web|date=11 mars 2020|title=PSG 2–0 Borussia Dortmund|publisher=UEFA|language=en|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2027130--paris-vs-dortmund/?referrer=%2Fuefachampionsleague%2Fseason%3D2020%2Fmatches%2Fround%3D2001141%2Fmatch%3D2027130%2Findex|access-date=27 shtator 2020}}</ref> Neymar fitoi titullin e tij të tretë të Ligue 1 pasi federata vendosi të ndërpreste sezonin për shkak të [[Pandemia e COVID-19|Pandemisë aë COVID-19]]; në momentin kur u mor vendimi, PSG ishte në vendin e parë.<ref>{{cite news|date=30 prill 2020|title=Ligue 1: Paris St-Germain awarded French title as season finished early|trans-title=Ligue 1: Paris St-Germain i jepet titulli francez pasi sezoni përfundoi herët|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/52484926|url-status=live|access-date=30 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107084148/https://www.bbc.com/sport/football/52484926|archive-date=7 nëntor 2020}}</ref> Më 14 korrik, në ndeshjen e parê të ekip që pas rifillimit të aktivitetit, Neymar shënoi golin e vetëm të finales së kupës kundër [[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]; kjo ishte kupa e dytë e tij me PSG-në.<ref name="CDF 2020">{{cite news|date=24 korrik 2020|title=PSG edge ASSE for Coupe de France win!|trans-title=PSG mposht minimalisht ASSE për të fituar Kupën e Francës!|url=https://www.ligue1.com/Articles/OTHER-COMPETITIONS/2020/07/25/psg-edge-asse-for-coupe-de-france-win|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103014938/https://www.ligue1.com/Articles/OTHER-COMPETITIONS/2020/07/25/psg-edge-asse-for-coupe-de-france-win|archive-date=3 nëntor 2020|access-date=25 korrik 2020|website=ligue1.com|language=en}}</ref> Shtatë ditë më pas, Parisi fitoi edhe kupën e ligës, duke mposhtur Lyonin 6–5 me penallti pasi koha e rregullt dhe shtesa u mbyllën në barazim pa gola; Neymar shënoi një nga penalltitë për ekipin e tij.<ref name="BBC Sport">{{cite news|date=31 korrik 2020|title=Paris St-Germain beat Lyon in French League Cup final for another treble|trans-title=Paris St-Germain mposht Lyonin në finalen e Kupës së Ligës Franceze për një tjetër tripletë|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/53617357|url-status=live|access-date=31 korrik 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116164005/https://www.bbc.com/sport/football/53617357|archive-date=16 nëntor 2020}}</ref> Më 12 gusht, në ndeshjen çerek-finale të Ligës së Kampioneve kundër [[Atalanta B.C.|Atalantës]], ai asistoi golin e barazimit me Parisin që shënoi dy gola në kohën shtesë për të fituar ndeshjen 2–1.<ref>{{cite web|date=13 gusht 2020|title=Atalanta dealt cruelest of exits by PSG late show|trans-title=Atalanta pëson një nga eliminimet më mizore pas shfaqjes në fund nga PSG-ja|url=https://en.as.com/en/2020/08/12/football/1597255022_750607.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208204706/https://en.as.com/en/2020/08/12/football/1597255022_750607.html|archive-date=8 dhjetor 2020|access-date=24 gusht 2020|publisher=AS.com|language=en}}</ref> Ata u kualifikuan në gjysëm-finale ku u përballën me gjermanët e [[RB Leipzig]]; në ndeshjen e parë në transfertë, Neymar asistoi një nga golat e fitores 3–0 që kualifikoi Parisin për në finalen e Ligës së Kampioneve për herë të parë në histori.<ref>{{cite web|date=18 gusht 2020|title=RB Leipzig 0-3 Paris St-Germain: PSG reach first Champions League final|trans-title=RB Leipzig 0-3 Paris St-Germain: PSG arrin finalen e parë të Ligës së Kampioneve|url=https://www.bbc.com/sport/football/53759778|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200904130058/https://www.bbc.com/sport/football/53759778|archive-date=4 shtator 2020|access-date=24 gusht 2020|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> Në finalen e madhe në [[Estádio da Luz]] të [[Lisbona|Lisbonës]], Parisi u mposht me rezultatin 1–0 nga Bayern München.<ref>{{cite web|date=23 gusht 2020|title=Bayern Munich beat Paris Saint-Germain to win Champions League|trans-title=Bayern Mynihu mposht Paris Saint-Germain për të fituar Ligën e Kampioneve|url=https://www.espn.com/soccer/report?gameId=573698|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107084610/https://www.espn.com/soccer/report?gameId=573698|archive-date=7 nëntor 2020|access-date=23 gusht 2020|publisher=ESPN FC|language=en}}</ref> ====2020–21: Rinovimi i kontratës==== Neymar humbi ndeshjen e parë të sezonit 2020–21 për shkak se kishte dalë pozitiv me COVID-19 një javë më parë;<ref>{{Cite web|date=8 shtator 2020|title=Lens 'not favourites' against depleted PSG|trans-title=Lens 'jofavorite' kundër PSG-së së palosur|url=https://www.ligue1.com/Articles/NEWS/2020/09/08/lens-not-favourites-psg-mbappe-neymar-covid|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910182803/https://www.ligue1.com/Articles/NEWS/2020/09/08/lens-not-favourites-psg-mbappe-neymar-covid|archive-date=10 shtator 2020|access-date=18 shtator 2020|publisher=Ligue 1|language=en}}</ref> në këtë ndeshje, PSG u mposht nga [[RC Lens|Lens]] me rezultatin minimal 1–0.<ref>{{Cite web|date=10 shtator 2020|title=Lens 1-0 Paris Saint-Germain: Champions League finalists beaten by Ligue 1 newcomers|trans-title=Lens 1-0 Paris Saint-Germain: Finalistët e Ligës së Kampioneve mposhten nga ekipi i sapongjitur i Ligue 1|url=https://www.skysports.com/football/rc-lens-vs-psg/report/431369|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912212757/https://www.skysports.com/football/rc-lens-vs-psg/report/431369|archive-date=12 shtator 2020|access-date=18 shtator 2020|publisher=Sky Sports|language=en}}</ref> Megjithatë, ai ju rikthye stërvitjes para ndeshjes derbi kundër Marseille më 13 shtator.<ref>{{Cite web|date=12 shtator 2020|title=PSG: Neymar back as Tuchel complains about Le Classique|trans-title=PSG: Neymar rikthehet, Tuchel ankohet për Le Classique|url=https://en.as.com/en/2020/09/12/football/1599939171_648394.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028214423/https://en.as.com/en/2020/09/12/football/1599939171_648394.html|archive-date=28 tetor 2020|access-date=18 shtator 2020|website=AS.com|language=en}}</ref> PSG humbi ''[[Le Classique]]'' për herë që nga viti 2011 pasi OM fitoi 1–0 në një ndeshje ku gjyqtari dha 14 kartonë të verdhë dhe 5 kartonë të kuqë, njëri prej të cilëve në drejtim të Neymar.<ref>{{Cite web|date=14 shtator 2020|title=Neymar Among 5 Sent Off in PSG-Marseille, Alleges Racial Abuse|trans-title=Neymar mes pesë lojtarëve të përjashtuar, akuzon pë rracizëm|url=https://www.si.com/soccer/2020/09/14/psg-marseille-fight-video-neymar-red-card-racist-abuse|access-date=18 shtator 2020|publisher=Sports Illustrated|language=en}}</ref> Neymar regjistroi dy golat e parë të sezonit 2020–21 në fitoren bindëse 6–1 ndaj [[Angers SCO|Angers]] më 2 tetor.<ref>{{Cite web|date=2 tetor 2020|title=NEYMAR GRABS TWO AS PSG ROUT ANGERS|trans-title=Neymar shënon dy, PSG shkatërron Angers|url=https://www.eurosport.com/football/ligue-1/2020-2021/psg-v-angers-ligue-1-live-updates_sto7919834/story.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026191438/https://www.eurosport.com/football/ligue-1/2020-2021/psg-v-angers-ligue-1-live-updates_sto7919834/story.shtml|archive-date=26 tetor 2020|access-date=3 tetor 2020|website=[[Eurosport]]|language=en|author=Michael da Silva}}</ref> Ai arriti kështu në shifrën e 72 golave për klubin kryeqytetas, duke hyrë në listën e dhjetë golashënuesve më të mirë të historisë së PSG-së, në nivel me bashkëkombasin e tij [[Raí]].<ref>{{Cite web|date=3 tetor 2020|title=Neymar rentre dans le top 10 des meilleurs buteurs de l'histoire du PSG|trans-title=Neymar hyn në 1p golashënuesit më të mirë në historinë e PSG-së|url=http://www.parisfans.fr/club/neymar-rentre-dans-le-top-10-des-meilleurs-buteurs-de-lhistoire-du-psg-491779.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024064151/http://www.parisfans.fr/club/neymar-rentre-dans-le-top-10-des-meilleurs-buteurs-de-lhistoire-du-psg-491779.html|archive-date=24 tetor 2020|access-date=3 tetor 2020|website=Paris Fans|language=fr}}</ref> Më 28 tetor, Neymar pësoi një dëmtim në muskulin e këmbës së djathtë në ndeshjen e fazës së grupeve të Ligës së Kampioneve kundër [[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]], duke u zëvëndësuar pas vetëm 26 minutash lojë.<ref>{{Cite web|date=28 tetor 2020|title=PSG's Neymar in 'discomfort' after adductor injury and will undergo further tests|trans-title=Neymar i PSG-së në 'siklet' pas dëmtimit në muskul, do t'i nënshtrohet të tjera testimeve|url=https://www.cbssports.com/soccer/news/psgs-neymar-in-discomfort-after-adductor-injury-and-will-undergo-further-tests/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101043118/https://www.cbssports.com/soccer/news/psgs-neymar-in-discomfort-after-adductor-injury-and-will-undergo-further-tests/|archive-date=1 nëntor 2020|access-date=29 tetor 2020|website=[[CBS Sports]]|language=en}}</ref> Ai u rikthye në aksion pas më shumë se tre javësh, duke u aktivizuar si zëvëndësues në humbjen 3–2 ndaj [[AS Monaco FC|Monacos]] më 20 nëntor.<ref>{{Cite web|date=20 nëntor 2020|title=Monaco Beat PSG|trans-title=Monaco mposht PSG-në|url=https://bleacherreport.com/game/as-monaco-fc-vs-paris-saint-germain-fc-2020-11-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211190350/https://bleacherreport.com/game/as-monaco-fc-vs-paris-saint-germain-fc-2020-11-22|archive-date=11 dhjetor 2020|access-date=14 janar 2021|website=Bleacher Report|language=en}}</ref> Katër ditë më pas, ai shënoi golin e vetëm në takimin ndaj RB Leipzig në Ligën e Kampioneve, duke regjistruar golin e parë pas rikthimit nga dëmtimi.<ref>{{Cite web|date=24 nëntor 2020|title=PSG 1-0 RB LEIPZIG: NEYMAR FIRES PSG TO CRUCIAL WIN AGAINST RB LEIPZIG|trans-title=PSG 1-0 RB Leipzig: Neymar dërgon PSG-në drejt fitores vendimtare kundër RB Leipzig|url=https://www.eurosport.com/football/champions-league/2020-2021/psg-v-rb-leipzig-live-champions-league-updates_sto8005067/story.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203143030/https://www.eurosport.com/football/champions-league/2020-2021/psg-v-rb-leipzig-live-champions-league-updates_sto8005067/story.shtml|archive-date=3 dhjetor 2020|access-date=14 janar 2021|website=Eurosport|language=en}}</ref> Më 28 nëntor, Neymar shënoi golin e tij të 50të në Ligue 1 në barazimin 2–2 ndaj [[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]; ai u bë lojtari më i shpejtë që e arrin këtë shifër në historinë e klubit, duke e bërë vetëm në ndeshjen e tij të 58të.<ref>{{cite web|date=28 nëntor 2020|title=Neymar reaches 50 Ligue 1 goals in record time in 21st century|trans-title=Neymar arrin 50 gola në Ligue 1 në kohë rekors në shekullin e 21të|url=https://www.beinsports.com/en/football/news/neymar-reaches-50-ligue-1-goals-in-record-t-1/1591744|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128220753/http://www.beinsports.com/en/football/news/neymar-reaches-50-ligue-1-goals-in-record-t-1/1591744|archive-date=28 nëntor 2020|access-date=28 nëntor 2020|website=[[beIN Sports]]|language=en}}</ref> Katër ditë më vonë, braziliani shënoi një dopietë kundër [[Manchester United F.C.|Manchester United]], duke udhëhequr Parisin drejt një fitoreje 3–1 në [[Old Trafford]].<ref>{{Cite news|date=2 dhjetor 2020|title=Man Utd beaten at home by PSG|trans-title=Man Utd mposhtet në shtëpi nga PSG-ja|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/55135808|url-status=live|access-date=2 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206081114/https://www.bbc.com/sport/football/55135808|archive-date=6 dhjetor 2020}}</ref> Në ndeshjen e fundit të fazës së grupeve të Ligës së Kampioneve, Neymar shënoi një tregolësh në një fitore bindëse 5–1 kundër İstanbul Başakşehir; ky tregolësh, i treti në karrierën e tij në këtë kompeticion, ndihmoi ekipin të fitonte grupin.<ref>{{Cite web|date=9 dhjetor 2020|title=Hat-trick: Neymar Jr's gala performance on the Champions League|trans-title=Tregolësh: Performanca gala e Neymarit në Ligën e Kampioneve|url=https://www.neymarjr.com/en/football/hat-trick-neymar-jr-gala-performance-on-the-champions-league|access-date=10 dhjetor 2020|website=neymarjr.com|language=en|archive-date=14 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114150953/https://www.neymarjr.com/en/football/hat-trick-neymar-jr-gala-performance-on-the-champions-league|url-status=dead}}</ref> Neymar u bë gjithashtu lojtari i parë në historinë e Ligës së Kampioneve që shënon 20 ose më shumë gola për dy klube të ndryshme: 21 gola në 40 ndeshje për Barcelonën dhe 20 gola në 25 ndeshje për Parisin.<ref>{{Cite web|date=10 dhjetor 2020|title=Neymar is the First Player Ever to Score 20 Champions League Goals for Two Different Teams|trans-title=Neymar është lojtari i parë që shënon 20 gola në Ligën e Kampioneve për dy ekipe të ndryshme|url=https://psgtalk.com/2020/12/neymar-is-the-first-player-ever-to-score-20-champions-league-goals-for-two-different-teams/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210101132/https://psgtalk.com/2020/12/neymar-is-the-first-player-ever-to-score-20-champions-league-goals-for-two-different-teams/|archive-date=10 dhjetor 2020|access-date=10 dhjetor 2020|website=PSG Talk|author=Steve Zavala|language=en}}</ref> Në humbjen 1–0 kundër Lyonit më 13 dhjetor, Neymar pësoi një dëmtim në kyçin e këmbës pas një ndërhyrje nga mbrojtësi kundërshtar [[Thiago Mendes]], duke bërë që të nxirrej nga fusha e lojës me barrelë.<ref>{{Cite web|date=14 dhjetor 2020|title=Neymar raises injury alarm bells after being stretchered off against Lyon|trans-title=Neymar ngren këmbanat e alarmit pasi nxirret jashtë me barrelë kundër Lyonit|url=https://www.goal.com/en/news/neymar-raises-injury-alarm-bells-after-being-stretchered-off/1bniqo4br68i01hvp8sunwz5x1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201220111429/https://www.goal.com/en/news/neymar-raises-injury-alarm-bells-after-being-stretchered-off/1bniqo4br68i01hvp8sunwz5x1|archive-date=20 dhjetor 2020|access-date=14 dhjetor 2020|website=Goal.com|language=en}}</ref> Ai mundi të shmangte frakturën por u njoftua se do të qëndronte në jashtë fushave për tre javë me një ndrydhje në kyç.<ref>{{Cite web|date=15 dhjetor 2020|title=Neymar's fracture is ruled out, which points to three weeks KO|trans-title=Neymar ska frakturë, por është tre javë jashtë|url=https://sportsfinding.com/neymars-fracture-is-ruled-out-which-points-to-three-weeks-ko/73944/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114151234/https://sportsfinding.com/neymars-fracture-is-ruled-out-which-points-to-three-weeks-ko/73944/|archive-date=14 janar 2021|access-date=15 dhjetor 2020|website=Sports Finding|author=Gabby Barker|language=en}}</ref> Ai u rikthye fiks pas një muaji më 13 janar 2021 në fitoren 2–1 kundër Marseille në [[Trophée des Champions]]; braziliani shënoi golin e fitores me penallti duke i dhënë një tjetër trofe klubit kryeqytetas.<ref>{{Cite web|date=13 janar 2021|title=Neymar mocks Alvaro Gonzalez in celebration after terrible tackle during PSG vs Marseille|trans-title=Neymar tallet me Alvaro Gonzalez gjatë festimit të golit pas ndërhyrjes së tmerrshme të mbrojtësit gjatë PSG vs Marseille|url=https://www.givemesport.com/1638008-neymar-mocks-alvaro-gonzalez-in-celebration-after-terrible-tackle-during-psg-vs-marseille|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115135649/https://www.givemesport.com/1638008-neymar-mocks-alvaro-gonzalez-in-celebration-after-terrible-tackle-during-psg-vs-marseille|archive-date=15 janar 2021|access-date=14 janar 2021|website=givemesport.com|language=en|author=Rob Hoskin}}</ref> Më 10 shkurt, Neymar pësoi një tjetër dëmtim, këtë herë në muskulin e këmbës së majtë, në një ndeshje ndaj Caen, që e mbajti jashtë fushave për rreth një muaj.<ref>{{cite web|url=https://dknation.draftkings.com/2021/2/15/22278279/neymar-injury-update-uefa-champions-league-paris-vs-barcelona-round-of-16-match-status-backup|title=Neymar to miss Champions League Round of 16 first leg match vs. Barcelona|trans-title=Neymar do të humbas ndeshjen e parë të raundit të 16-tave të Ligës së Kampioneve kundër Barcelonës|publisher=Draft Kings|language=en|date=15 shkurt 2021|accessdate=21 shkurt 2021}}</ref> Rikthimi i tij ndodhi më 21 mars në suksesin 4–2 kundër Lyonit në kampionat.<ref>{{Cite web|title=Football: Neymar makes PSG return from injury against Lyon|trans-title=Futboll: Neymar bën rikthimin nga dëmtimi kundër Lyonit|url=https://www.channelnewsasia.com/news/sport/football-neymar-makes-psg-return-from-injury-against-lyon-14453924|access-date=30 mars 2021|website=CNA|language=en|archive-date=20 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320171003/https://www.channelnewsasia.com/news/sport/football-neymar-makes-psg-return-from-injury-against-lyon-14453924|url-status=dead}}</ref> Në fazën me eliminim direkt të Ligës së Kampioneve, PSG u eliminua në gjysëm-finale nga klubi anglez [[Manchester City F.C.|Manchester City]]. Neymar humbi të dy ndeshjet e raundit të 16-tave kundër Barcelonës, ku Parisi fitoi me rezultatin e përgjithshëm 5–2, por ishte i disponueshëm në dy ndeshjet çerek-finale kundër Bayern München dhe dy ndeshjet gjysëm-finale kundër Manchester City. Më 8 maj, Paris Saint-Germain njoftoi se Neymar kishte firmosur një kontratë të re deri në vitin 2025.<ref>{{Cite web|date=8 maj 2021|title=PSG's Neymar signs contract extension|trans-title=Neymar i PSG-së firmos rinovimin e kontratës|url=https://www.espn.com/soccer/soccer-transfers/story/4379755/psgs-neymar-signs-contract-extension-to-2025|access-date=8 maj 2021|website=ESPN FC|language=en}}</ref> ====2021–22: Goli i 400të në karrierë==== Më 10 gusht, Parisi firmosi me argjentinasin [[Lionel Messi]], i cili u ribashkua me Neymar pas 4 vitesh.<ref>{{Cite web|title=Lionel Messi reunited with Neymar at PSG after Barcelona exit|trans-title=Lionel Messi ribashkohet me Neymar te PSG pas largimit nga Barcelona|url=https://olympics.com/en/news/football-lionel-messi-rejoins-neymar-at-psg-after-barcelona-exit|access-date=15 shtator 2021|website=Olympics.com|language=en}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e parë të sezonit të ri më 29 gusht në fitoren 2–0 kundër [[Stade de Reims|Reims]], duke luajtur si titullar për 66 minuta para se të zëvëndësohej nga Messi, i cili debtuoi zyrtarisht për klubin francez.<ref>{{Cite web|date=29 gusht 2021|title=Lionel Messi makes PSG debut as sub for Neymar in Ligue 1 game against Reims|trans-title=Lionel Messi bën debutimin për PSG si zëvëndësues i Neymar në ndeshjen e Ligue 1 kundër Reims|url=https://theathletic.com/news/lionel-messi-makes-psg-debut-as-sub-for-neymar-in-ligue-1-game-against-reims/JjuptraSwJAU|access-date=15 shtator 2021|website=The Athletic|language=en|author=Charlotte Harpur|archive-date=15 shtator 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210915025353/https://theathletic.com/news/lionel-messi-makes-psg-debut-as-sub-for-neymar-in-ligue-1-game-against-reims/JjuptraSwJAU|url-status=dead}}</ref> Ai regjistroi golin e parë të sezonit 2021–21 më 19 shtator në fitoren 2–1 kundër Lyonit, duke shënuar me penallti.<ref>{{Cite web|title=Player Ratings {{!}} PSG 2-1 Lyon, Neymar's brilliance and a questionable penalty decision give PSG a barely deserved win|trans-title=Notat e lojtarëve {{!}} PSG 2–1 Lyon, gjenialiteti i Neymar dhe një penallti e diskutueshme i japin PSG nje fitore pothuajse të merituar|url=https://www.getfootballnewsfrance.com/2021/player-ratings-psg-2-1-lyon-neymars-brilliance-and-a-questionable-penalty-decision-give-psg-a-barely-deserved-win/|access-date=20 shtator 2021|website=Get French Football News|language=en}}</ref> ==Karriera ndërkombëtare== [[Skeda:Neymar.jpg|thumb|majtas|Neymar në një konference me [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilin]].]] [[Skeda:Neymar 2011.jpg|thumb|djathtas|Neymar duke luajtur kundër [[Kombëtarja skoceze e futbollit|Skocisë]].]] Neymar bëri performanca fantastike me [[Kombëtarja braziliane U–17 e futbollit|Brazilin U–17]] në Kupën e Botës U–17 në vitin 2009, ku ai shënoi golin në ndeshjen e parë hapese kundër [[Kombëtarja japoneze U–17 e futbollit|Japonisë]]. Ish-lojtarët Brazilian [[Pelé]] dhe [[Romário]] i thanë urgjentisht trajnerit [[Dunga]] që të merrte atë në [[2010 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2010]]. Edhe pse mendimi i përhapur se Neymar meritonte një vend në skuadrën e Dungës shkuan aq larg saqë trajnerit të kombëtares i erdhi një peticion me 14.000 nënshkrime dhe pavarësisht nga presioni i madh që i ishte bërë, ai e la atë pas dore duke mos e grumbulluar në listën e 23 lojtareve brazilian që do të udhëtonin në [[Republika Jugafrikane|Afrikën e Jugut]] për të luajtur në Kupën e Botës.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2010/may/04/world-cup-watch-37-days-to-go|title=World Cup watch ... 37 days to go|accessdate=13 qershor 2014|work=The Guardian|location=MB}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2010/8669086.stm|title=Brazil coach Dunga faces World Cup selection challenge|accessdate=13 qershor 2014|work=BBC Sport}}</ref> Më 27 mars 2011, Neymar shënoi dy gola në fitoren 2–0 kundër [[Kombëtarja skoceze e futbollit|Skocisë]] në stadiumin Emirates.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/scotland/9431234.stm|title=Scotland 0–2 Brazil|date=27 mars 2011|work=BBC Sport|accessdate=29 mars 2011}}</ref> Gjatë momentit të penalltisë të shënuar nga Neymar, një banane u hodh në drejtim të tij, gjë që e detyroi atë të ankohet për rracizëm.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/mar/27/neymar-racism-brazil-scotland|location=Londër|work=The Guardian|first=Ewan|last=Murray|title=Brazil's Neymar answers back after banana is thrown in Scotland match|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Neymar refuzoi faljen e tifozëve dhe nuk kërkoi falje për fjalët që tha në drejtim të tifozëve të Skocisë.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/mar/31/scottish-fa-apology-brazil-racism-neymar|location=Londër|work=The Guardian|first=Ewan|last=Murray|title=Scottish FA demands apology from Brazil over claims of racism|accessdate=13 qershor 2014|ref=none}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/apr/01/brazil-neymar-scotland-racism-claims|location=Londër|work=The Guardian|title=Brazil's Neymar refuses to apologise to Scotland for racism claims|accessdate=13 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1371178/Scotland-want-apology-German-admits-Neymar-banana.html|location=Londër|work=Daily Mail|first=Mark|last=Wilson|title=Tartan Army demand apology from Neymar after German fan admits to throwing banana|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> ===Copa América 2011=== Neyamr ishte pjesë e 23 lojtarëve të përzgjedhur nga trajneri [[Mano Menezes]]. Neymar shënoi dy gola në ndeshjen e tretë të Grupit B kundër [[Kombëtarja ekuadoriane e futbollit|Ekuadorit]] në ndeshjen e fituar nga [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] me rezultain 4–2. Dy golat e tjere i shënoi [[Alexandre Pato]]. Neymar u përzgjodh si Lojtari i ndeshjes në barazimin 1–1 kundër [[Kombëtarja venezueliane e futbollit|Venezuelës]]. Brazili u eleminua në çerek-finale nga [[Kombëtarja paraguajiane e futbollit|Paraguaji]] në pikat e penalltive ku Neymar hyri si zëvëndësim në minutën e 80të. ===Lojërat Olimpike 2012=== Neymar ishte pjesë e 23 lojtarëve të [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilit]] thirrur nga trajneri [[Mario Menezes]] për të luajtur në [[2012 Lojërat olimpike verore|lojërat olimpike verore]] që zhvilloheshin në [[Londra|Londër]].<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2143101/London-2012-Olympics-Neymar-Sandro-Hulk-carry-Brazils-hopes-football-gold.html|location=Londër|work=Daily Mail|title=Neymar, Sandro and Hulk carry Brazil's hopes for Olympic gold but Ronaldinho left out|accessdate=13 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www1.skysports.com/olympics/football/ones-to-watch/21746/7060689/|location=Londër|work=Sky Sports|title=Neymar Profile for 2012 Olympics|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=23 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623115348/http://www1.skysports.com/olympics/football/ones-to-watch/21746/7060689/|url-status=dead}}</ref> Përpara se të fillonte turnamenti Neymar shënoi gol dhe dhuroi edhe një asist për golin e [[Sandro Raniere|Sandros]] në fitoren 2–0 kundër [[Kombëtarja britanike U–23 e futbollit|Britanisë së Madhe]].<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/18929315|location=Londër|work=BBC Sport|title=Team GB were outclassed by Neymar|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 26 korrik 2012, Neymar shënoi golin e tretë në minutën e 30të në fitoren 3–2 kundër [[Kombëtarja egjiptiane e futbollit|Egjiptit]] në Grupin C.<ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400c02/doc=results.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–2 Egypt|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=31 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120731223405/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400c02/doc%3Dresults.html|url-status=dead}}</ref> Më pas tre ditë më vonë në ndeshjen tjetër kundër [[Kombëtarja bjelloruse U–23 e futbollit|Bjellorusisë]], Neymar shënoi një tjetër gol fantastik me një goditje dënimi nga 25 metra që përfundoi në trekëndësh, duke dhuruar edhe dy assista për golat e [[Alexandre Pato|Patos]] dhe [[Oscar dos Santos|Oscarit]]. Pas ndeshjes Neymar tha: "Une shënova një gol dhe dhurova dy assista dhe për mua kjo është një gjë perfekte".<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1128175/men's-olympics:-neymar-lifts-brazil,-uruguay-stunned?cc=3888|work=ESPN|title=Neymar lifts Brazil|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400c03/index.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–1 Belarus|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=30 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120730083726/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400c03/index.html|url-status=dead}}</ref>. Më 5 gusht 2012, Neymar shënoi një gol me penallti dhe dhuroi një assist për golin e [[Leandro Damião]]s në çerek-finalen e turnamentit kundër [[Kombëtarja hondurene U–23 e futbollit|Hondurasit]] për të ndihmuar skuadrën e tij të fitoj 3–2 në stadiumin St James' Park duke dërguar Brazilin në gjysmë-finale. Më golin kundër Hondurasit, Neymar arriti shifrën e tre golave në këtë turnament.<ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400302/index.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–2 Honduras|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=5 gusht 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805013453/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400302/index.html|url-status=dead}}</ref> Neymar shënoi tregolshin e parë me kombëtaren më 10 shtator 2012 në fitoren shkatërrimtare 8–0 kundër [[Kombëtarja kineze e futbollit|Kinës]] në [[Estádio José do Rego Maciel]] në [[Recife]].<ref>{{cite news|last1=Edwards|first1=Daniel|title=Brazil 8-0 China: Neymar nets hat trick in crushing victory|url=http://www.goal.com/en-us/match/brazil-vs-china-pr/1377193/report?ICID=MP_MS_5|accessdate=12 qershor 2014|work=[[Goal.com]]|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> ===Kupa e Konfederatave 2013=== [[Skeda:Pique&neymar.jpg|thumb|djathtas|200px|Neymar në finalen e Kupës së Konfederatave kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]]] Neymar ishte pjesë e skuadrës së zgjedhur nga trajneri [[Luiz Felipe Scolari]] për të luajtur me [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilin]] në [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|Kupën e Konfederatave]] që u zhvillua në vendlindjen e tij. Në këtë turnament, Neymar mori fanellën me numrin ikonik 10, duke lënë fanellën e tij të fundit me numrin 11.<ref>{{Cite news|url=http://sports.inquirer.net/105255/football-neymar-renews-brazils-number-10-love-affair|title=Neymar renews Brazil’s number 10 love affair|date=16 qershor 2013|accessdate=18 qershor 2013|work=Inquirer}}</ref> Më 15 qershor 2013, Neymar shënoi golin e parë të turnamentit në minutën e tretë në fitoren 3–0 kundër [[Kombëtarja japoneze e futbollit|Japonisë]] në stadiumin Nacional Mané Garrincha.<ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/goal-neymar-brazil-japan-golazo.html|title=Neymar opens Confederations Cup scoring with stunning goal|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 19 qershor 2013, Neymar shënoi në minuten e 9të një gol spektakolar dhe gjithashtu në minutën e 93të dha një assist spektakolar për golin e [[Jô]], për t'i dhënë Brazilit fitoren 2–0 kundër [[Meksika|Meksikës]].<ref>{{cite news|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20130619/brazil-mexico-neymar-confederations-cup.ap/|title=Neymar, Brazil beat Mexico in Confederations Cup|work=Sports Illustrated|date=19 qershor 2013|accessdate=23 qershor 2013|archive-date=3 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004135/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20130619/brazil-mexico-neymar-confederations-cup.ap/|url-status=dead}}</ref> Neymar vazhdoi rekordin e shënimit të golave duke shënuar në ndeshjen e fundit të Gurpit A një goditje fantastike dënimi kundër [[Kombëtarja italiane e futbollit|Italisë]] në minutën e 66të. Në këtë ndeshje Brazili fitoi me rezultatin 4–2.<ref>{{Cite news|title=Goal of the day: Neymar (Brazil) vs Italy|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/free-kick-goal-neymar-brazil-italy-golazo.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 30 qershor, Neymar shënoi golin e dytë të Brazilit në fitoren 3–0 kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]. Ai u shpall lojtari më i mirë i turnamentit duke fituar Topin e Artë dhe Këpucën e Bronztë pasi u shpall golashënuesi i tretë më i mirë me katër gola.<ref>{{cite news|url=http://prosoccertalk.nbcsports.com/2013/06/30/confederations-cup-awards-neymar-fernando-torres-brazil-spain-golden-ball-shoe-boot/|title=Neymar wins best player, and yes, Torres picks up another award|accessdate=13 qershor 2014|work=NBC}}</ref><ref>{{cite news|title=Users pick Top 11|url=http://www.fifa.com/confederationscup/dreamteam/index.html|work=FIFA.com|accessdate=4 korrik 2013|archive-date=19 korrik 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150719044317/http://www.fifa.com/confederationscup/dreamteam/index.html|url-status=dead}}</ref> ===2014 FIFA Kupa e Botës=== [[Skeda:Brazil and Croatia match at the FIFA World Cup 2014-06-12 (02).jpg|thumb|majtas|Neymar duke u përgatitur për të marrë një goditje dënimi në ndeshjen hapëse të [[2014 FIFA Kupa e Botës|2014 FIFA Kupës së Botës]] kundër Kroacisë.]] Më 5 Mars 2014, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 5–0 kundër [[Kombëtarja afrikano jugore e futbollit|Afrikës së Jugut]] në një ndeshje miqësore në [[Johannesburg]]. Ai bëri një veprim mjaft të mirë kur pas mbarimit të ndeshjes mori një tifoz të vogël afrikan në fushë dhe bëri foto me të. Forcat e sigurisë filluan ta shoqërorin djalin jashtë fushe, por Neymar ndërhyri duke e futur djalin mes lojtarëve brazilian gjatë festës së tyrë për fitoren.<ref>{{cite news|title="Watch the heartwarming moment Neymar and Brazil embraced a jubilant young South African fan"|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/watch-heartwarming-moment-neymar-brazil-3211567|work=The Mirror|accessdate=15 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|title="An adorable kid ran on to the field during the Brazil-South Africa game"|url=http://ftw.usatoday.com/2014/03/neymar-brazil-south-africa-little-adorable-kid|work=USA Today|accessdate=15 qershor 2014}}</ref> Më 3 qershor 2014, një javë para fillimit të Kupës së Botës, Neymar shënoi një gol dhe dhuroi dy assista në fitoren 4–0 kundër [[Kombëtarja panamanase e futbollit|Panamasë]] në një ndeshje miqësore.<ref>{{cite news|title="Neymar leads Brazil to 4-0 win over Panama"|url=http://abcnews.go.com/Sports/wireStory/neymar-leads-brazil-win-panama-23980985|work=ABC News|accessdate=15 qershor 2014}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e tij të 50të me kombëtaren në ndeshjen hapëse të Kupës së Botës kundër [[Kombëtarja kroate e futbollit|Kroacisë]] në [[São Paulo]]. Pasi Brazili ishte në disavantazh 1–0, ai barazoi rezultatin para fundit të pjesës së parë me një gjuajtje jashtë fushe dhe shënoi golin e dytë me penallti në fitoren 3–1.<ref>{{cite news|title=Brazili “vjedh” një penallti, Nejmari është për… Oskar|url=http://www.panorama-sport.com/lajmi-kryesor/220088/|work=Panorama Sport|accessdate=15 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018123020/http://www.panorama-sport.com/lajmi-kryesor/220088/|archive-date=18 tetor 2014|url-status=dead}}</ref> ==Stili i lojës== [[Skeda:Messi with Neymar Junior the Future of Brazil.jpg|thumb|djathtas|240px|Neymar dhe [[Lionel Messi]].]] Neymar mund të luaj në shumë pozicione në fushën e lojës. Neymar mund të luaj si sulmues kryesor, sulmues i dytë madje edhe si mesfushor sulmues. Neymar është cilësuar nga shumë analist dhe legjenda futbolli si ''Fenomen''. Neymar i përshtatet shumë mirë formacionit 4-3-3 dhe mund të luaj si organizator i skuadres. Neymar ka aftesi të jashtëzakonëshme për të tribluar dhe për të shënuar gola nga goditjet e dënimit. Neymar ka aftësi teknike fantastike, dhe di të pasoj shumë mirë. Ka një kontroll fantastik topi dhe ka gjithashtu një gjuajtje të fuqishme. Neymar ka thënë se dëshiron të bëhet si sulmuesi i [[Real Madrid CF|Real Madrid]], [[Cristiano Ronaldo]], lojtari i [[Manchester United F.C.|Manchester United]], [[Wayne Rooney]] dhe si mesfushoret e [[FC Barcelona|Barcelonës]], [[Xavi]] dhe [[Andrés Iniesta]]. Neymar ka thënë: Mua më pelqen shumë të shikoj futboll dhe sigurisht të shikoj lojtar të mirë. Mua më pelqen: Cristiano Ronaldo, Andrés Iniesta, Xavi dhe Wayne Rooney. Shumë legjenda të [[Brazili]]t si: [[Ronaldinho]], [[Romario]], [[Rivaldo]] kanë thurur elozhe për Neymar duke e krahasuar me [[Pelé]]n ose me Ronaldon dhe e kanë cilësuar si heroi i [[Brazili]]t në të ardhmen. Shumë media të ndryshme e kanë krahasuar me [[Pelé]]n, [[Ronaldinho]]n për tekinë, por Neymar nuk i ka pëlqyer këto krahasime duke thënë: "Mua nuk më pëlqen të më krahasojnë me [[Pelé]]n, unë jam Neymar". Neymar ka thënë qe idhulli i tij është [[Lionel Messi]] dhe se kishte dëshire të luaj përkrah tij. Këtë gjë Neymar e ka zbuluar pas tregolëshit të tij në Kupen e Libertadores, ku në të njëjtën kohë dhe Messi kishte shënuar pesë gola në [[UEFA Liga e Kampioneve|Ligën e Kampioneve]], Neymar tha: "Unë jam tifoz i Messit. Une e mbeshtes atë kur shënon gola të bukur dhe kur triblon bukur, kështu që une mund ta kopjoj dhe ta imitoj bukur atë".<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1032521/copa-libertadores:-hat-trick-hero-neymar-inspired-by-lionel-messi?cc=3888|work=Fifa.com|title=Hat-trick hero Neymar inspired by Messi|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=10 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310214609/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1032521/copa-libertadores%3A-hat-trick-hero-neymar-inspired-by-lionel-messi?cc=3888|url-status=dead}}</ref> ==Jashtë futbollit== ===Jeta personale=== [[Skeda:Neymar, Lucas Moura, Dilma Rousseff, Ganso.jpg|thumb|Neymar (majtas) me [[Lucas Moura]] (i dyti majtas), [[Paulo Henrique Ganso|Ganso]] (djathtas) dhe presidentja [[Dilma Rousseff]] pas kanditimit për [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2014]].]] Neymar u bë baba për herë të parë në gusht 2011 ku ishte vetëm 19 vjeç, kur gruaja e tij lindi një djal i cili u quajt Davi Lucca. Davi Lucca ka lindur në São Paulo.<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en-india/news/3745/soccer-lounge/2011/12/14/2800941/the-good-life-santos-and-brazil-striker-neymar|title=The Good Life: Santos And Brazil Striker Neymar|trans-title=Jeta e mirë: Sulmuesi i Santos dhe Brazilit Neymar|website=Goal.com|language=en|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=17 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517234641/http://www.goal.com/en-india/news/3745/soccer-lounge/2011/12/14/2800941/the-good-life-santos-and-brazil-striker-neymar|url-status=dead}}</ref> Emri i nënës nuk bëhet i ditur sepse Neymar është ndarë me të. Ai është cituar të ketë thënë: ''Kam qarë kur kam mësuar që unë do të jem babai i tij.<ref>{{cite news|url=http://www.kickette.com/pitter-patter-neymar-davi-lucca/|title=Neymar and Davi|trans-title=Neymar dhe Davi|website=kickette.com|language=en|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425212226/http://www.kickette.com/pitter-patter-neymar-davi-lucca/|archive-date=25 prill 2012|url-status=dead}}</ref> Në fillim unë ndjeva frikë.<ref>{{cite news|url=http://www.nikinews.info/neymar-new-baby-–-who-is-neymar-girlfriend/417/|title=New Baby: Davi|work=nikinews|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://archive.today/20120904185525/http://www.nikinews.info/neymar-new-baby-%E2%80%93-who-is-neymar-girlfriend/417/|archive-date=4 shtator 2012|url-status=dead}}</ref> Pastaj gëzim. Kjo është një përgjegjësi e re për mua dhe unë jam duke e shijuar atë''. Më pas Neymar përshkroi lindjen e djalit të tij, duke thënë se ai lindi 2.8 kilogram duke qeshur, dhe gjithashtu tha se mamaja dhe foshnja janë në gjëndje të mirë menjëherë pas lindjes.<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1386343/Chelsea-target-Neymar-casts-doubt-Europe-revealing-hes-set-father.html|title=Neymar set to become a father|work=daily mail|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Që nga viti 2013, Neymar është në një lidhje me aktoren [[brazili]]ane Bruna Marquezine.<ref>{{cite news|url=http://veja.abril.com.br/blog/gps/carnaval/neymar-e-bruna-marquezine-namoro-confirmado-na-sapucai/|title=Neymar e Bruna: namoro confirmado na Sapucaí|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012204032/http://veja.abril.com.br/blog/gps/carnaval/neymar-e-bruna-marquezine-namoro-confirmado-na-sapucai/|archive-date=12 tetor 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://caras.uol.com.br/especial/caras-copa/post/neymar-conta-como-sera-o-namoro-com-bruna-marquezine-em-barcelona|title=Neymar fala do relacionamento com Bruna Marquezine|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=12 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012013524/http://caras.uol.com.br/especial/caras-copa/post/neymar-conta-como-sera-o-namoro-com-bruna-marquezine-em-barcelona|url-status=dead}}</ref> ===Pasuria=== Në vitin 2013, gazeta sportive ''France Football'' e renditi Neymar si lojtarin e shtatë më të pasur në planet, mbrapa Lionel Messit që ishte në vendin e parë dhe [[Cristiano Ronaldo]]s që ishte në vendin e tretë, me një kombinim nga paga (11 milion €), të ardhurat dhe shpërblimet (13.800.000 €).<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2012/03/19/2978603/messi-tops-football-rich-list-ahead-of-beckham-and-cristiano|title=Messi tops football rich list ahead of Beckham and Cristiano Ronaldo|date=19 mars 2012|accessdate=19 mars 2012|work=goal.com}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.china.org.cn/top10/2012-04/16/content_25155637_8.htm|title=7.Neymar – Top 20 highest-paid football players 2012|date=16 prill 2012|accessdate=16 prill 2012|work=china.org.cn}}</ref> ===Sponsorët=== [[Skeda:Neymar visiting Red Bull Arena (cropped).jpg|thumb|djathtas|Neymar në [[Red Bull Arena (New Jersey)|Red Bull Arena]] në [[Harrison, New Jersey]] gjatë ndeshjes ndërmjet [[New York Red Bulls]] dhe [[Los Angeles Galaxy]].]] Neymar ka nënshkruar me shumë sponsorë, dhe reputacioni i tij eshtë rritur shumë pas moshës 17 vjeçare. Në mars 2011, Neymar nënshkroi një kontratë 11 vjeçare me kompaninë amerikane sportive [[NIKE]].<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/news/neymar_nets_long-term_deal_with_nike/|title=Neymar nets long-term deal with Nike|work=Sports Pro Media|date=24 mars 2011|accessdate=24 mars 2011}}</ref> Në të njëtin muaj, kompania [[Panasonic]] pagoi 2.4 milion $ për të siguruar shërbimet e Neymar për dy vite. Neymar ka nënshkruar me sponsorë të ndryshëm si: [[Volkswagen]], [[Red Bull]], Tenys Pé Baruel, Lupo, [[Ambev]], [[Claro Americas|Claro]], [[Unilever]] dhe [[Santander Group|Santander]].<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/notes_and_insights/the_worlds_17th_most_marketable_athlete_-_neymar/|title=The world’s 17th most marketable athlete – Neymar|work=Sports Pro Media|date=25 maj 2011|accessdate=25 maj 2011|archive-date=19 nëntor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119123021/http://www.sportspromedia.com/notes_and_insights/the_worlds_17th_most_marketable_athlete_-_neymar/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://brazilianbubble.com/living-large-football-star-neymar-and-his-new-yacht/|title=Living Large: Football star Neymar and his new yacht|work=Brazilian Bubble|date=8 prill 2012|accessdate=8 prill 2012|archive-date=10 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120410191425/http://brazilianbubble.com/living-large-football-star-neymar-and-his-new-yacht/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://setantabetblog.com/vettel-asks-fans-to-vote-for-neymar/|title=Vettel asks fans to vote for Neymar|accessdate=15 qershor 2015|work=Setanta Blog|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.lancenet.com.br/santos/Claro-Neymar-fecha-contrato-publicitario_0_601739889.html|title=Com Claro, Neymar fecha nono contrato publicitário|work=Lance Net|date=2 dhjetor 2011|accessdate=2 dhjetor 2011|archive-date=5 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111205034418/http://www.lancenet.com.br/santos/Claro-Neymar-fecha-contrato-publicitario_0_601739889.html|url-status=dead}}</ref> Nga nënshkrimet me keto sponsorë, Neymar fiton 20 milion [[Euro|€]] çdo vit. Më 8 maj 2013, Neymar u vlerësua nga revista SportsPro si atleti më i shitshëm në botë, përpara Lionel Messit (2) dhe Cristiano Ronaldos (8).<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar/|title=50 Most Marketable 2013 – Neymar|work=[[SportsPro]]|accessdate=8 maj 2013|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.footballboots.co.uk/8033-njr-the-new-brand-for-neymar.html|title=NJR – New Brand Logo for Neymar|work=FootballBoots.co.uk|date=28 dhjetor 2012|accessdate=29 dhjetor 2012|archive-date=9 shkurt 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209190426/http://www.footballboots.co.uk/8033-njr-the-new-brand-for-neymar.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/05/neymar-signs-image-rights-deal-doyen-global-group.html|title=Neymar signs image rights deal with David Beckham's publicist|work=inside World Soccer|accessdate=31 maj 2013}}</ref> ===Media=== Neymar ka qënë në kopertinën e [[Pro Evolution Soccer 2012]] dhe [[Pro Evolution Soccer 2013]] në versionin e Amerikës Veriore, kjo gjë ndodhi pasi Konami Digital Entertainment lajmëroi se Neymar do të ishte pjesë e lojtarëve të lojës.<ref>{{cite news|url=http://www.newgamenetwork.com/news/3284/pes-2012-cover-adds-neymar-in-north-america/|title=PES 2012 cover adds Neymar in North America|work=new game network|date=9 shtator 2011|accessdate=9 shtator 2011}}</ref> Neymar ishte në kopertinë sëbashku me [[Cristiano Ronaldo]]n.<ref>{{cite news|url=http://www.onlyproevolutions.com/2011/09/neymar-joins-ronaldo-on-pes-2012-cover.html|title=Neymar Joins Ronaldo On PES 2012 US Cover|work=only pro evolutions|date=8 shtator 2011|accessdate=8 shtator 2011|last=Harvey|first=Mike|archive-date=7 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207211724/http://www.onlyproevolutions.com/2011/09/neymar-joins-ronaldo-on-pes-2012-cover.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.givemefootball.com/premier-league/pro-evolution-soccer-release-new-demo|title=Pro Evolution Soccer release new demo|work=GMF|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=31 gusht 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831064002/http://www.givemefootball.com/premier-league/pro-evolution-soccer-release-new-demo|url-status=dead}}</ref> Në shkurt 2013, Neymar u bë sportisti i parë brazilian që u vendos në kopertinën e revistës TIME.<ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/02/neymar-on-time-magazine-cover-picture.html|title=Pic of the day: Neymar graces TIME magazine cover|work=inside World Soccer|accessdate=22 shkurt 2013}}</ref> Revista TIME kishte përgatitur një artikull për Neymar që ishte shkruar nga Bobby Ghosn, ky artikull e kishte titullin: ''"Peleja i ardhshëm"'', dhe me nëntitull: Si e shpjegon tatenti brazilian i futbollit Neymar ekonominë e vendit të tij. Në prill 2013, karikaturisti brazilian Mauricio de Sousa publikoi librin ''"Monica's Gang"'', duke shfaqur Neymarin në versionin e ri (Neymar Jr.) si personazhin kryesor.<ref>{{cite news|url=http://www.3news.co.nz/VIDEO-Brazlils-Neymar-becomes-comic-book-character/tabid/415/articleID/294882/Default.aspx|work=3 News NZ|title=Neymar now a comic book character|accessdate=19 prill 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206142058/http://www.3news.co.nz/VIDEO-Brazlils-Neymar-becomes-comic-book-character/tabid/415/articleID/294882/Default.aspx|archive-date=6 dhjetor 2013|url-status=dead}}</ref> Në maj 2013, revista SportsPro e konsideroi Neymarin si sportistin më të shitshëm në planet për herë të dytë rradhazi. Neymar kryesonte listën, duke lënë mbrapa [[Lionel Messi]]n, Rory McIlroyuin, [[Usain Bolt]]im, Cristiano Ronaldon. Lista llogaristë sportistët nga mosha, aftësia dhe potencialin e tyre në tre vitet e ardhshëme.<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|title=Neymar tops list of most marketable athletes in the world|work=SportsPro Media|accessdate=8 maj 2013|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref> ===Muzika=== Neymar ka treguar që është një fans i muzikës pop braziliane, veçanërisht muzika sertaneja. Neymar është filmuar në dhomat e zhveshjes së Santosit, duke kërcyer me shokët e skuadrës këngën e [[Michel Teló]]s ''"Ai se eu te pego!"'' Gjithashtu këtë kënge, Neymar e ka kërcyer edhe ku ka shënuar Gola në ndeshje me Santosin, gjithashtu Neymar ka kërcyer edhe kënge të tjera braziliane me shokët e skuadrës kombëtare Braziliane. Një nga këngët që ka kërcyer Neymar është: ''"Eu Quero Tchu, Eu Quero Tcha"'' që është krijuar nga João Lucas & Marcelo. Neymar është fans i këngëtarit brazilian [[Gusttavo Lima]], madje, Neymar ka kënduar me Liman në një koncert LIVE këngën e Limas që quhet ''"Balada"''. Në 2013, Neymar u paraqit në një video muzike rapi "Pais do Futebol" nga [[MC Guimê]].<ref>{{cite news|url=http://www.foxsports.com.br/noticias/139820-parca-de-neymar-mc-guime-explica-sucesso-de-pais-do-futebol|title=‘Parça’ de Neymar, MC Guimê explica sucesso de ‘País do Futebol’|work=Fox Sport|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=24 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924015338/http://www.foxsports.com.br/noticias/139820-parca-de-neymar-mc-guime-explica-sucesso-de-pais-do-futebol|url-status=dead}}</ref> ==Statistikat e karrierës== ===Klube=== {{Updated|21 gusht 2022}}<ref>{{cite web|url=http://int.soccerway.com/players/neymar-da-silva-santos-junior/102697/|title=Neymar Jr.|publisher=Soccerway|language=en|accessdate=14 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar?cc=3888|title=Neymar ESPN Stats|publisher=ESPN FC|language=en|accessdate=25 maj 2013}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !rowspan="2"|Klubi !rowspan="2"|Sezoni !colspan="3"|Liga !colspan="2"|Kupa<ref group="lower-alpha">Përfshirë [[Copa do Brasil]], [[Copa del Rey]] dhe [[Coupe de France]]</ref> !colspan="2"|Liga e Shtetit<ref group="lower-alpha">Përfshirë [[Campeonato Paulista]]</ref> !colspan="2"|Kontinenti !colspan="2"|Tjetër !colspan="2"|Gjithsej |- !Divizioni!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola |- |rowspan="6"|[[Santos FC|Santos]] |[[2009 Santos FC season|2009]] |[[Campeonato Brasileiro Série A|Série A]] |33||10||3||1||12||3||colspan="2"|—||colspan="2"|—||48||14 |- |[[2010 Santos FC season|2010]] |Série A |31||17||8||11||19||14||2<ref group="lower-alpha" name="CS">Të gjitha ndeshjet në [[Copa Sudamericana]]</ref>||0||colspan="2"|—||60||42 |- |[[2011 Santos FC season|2011]] |Série A |21||13||colspan="2"|—||11||4||13<ref group="lower-alpha" name="CL">Të gjitha ndeshjet në [[Copa Libertadores]]</ref>||6||2<ref group="lower-alpha" name="CWC">Të gjitha ndeshjet në [[FIFA Kupa e Botës për Klube|FIFA Kupën e Botës për Klube]]</ref>||1||47||24 |- |[[2012 Santos FC season|2012]] |Série A |17||14||colspan="2"|—||16||20||12<ref group="lower-alpha" name="CL"/>||8||2<ref group="lower-alpha" name="RES">Të gjitha ndeshjet në [[Recopa Sudamericana]]</ref>||1||47||43 |- |[[2013 Santos FC season|2013]] |Série A |1||0||4||1||18||12||colspan="2"|—||colspan="2"|—||23||13 |- !colspan="2"|Gjithsej !102!!54!!15!!13!!75!!53!!27!!14!!4!!2!!225!!136 |- |rowspan="5"|[[FC Barcelona|Barcelona]] |[[2013–14 FC Barcelona season|2013–14]] |[[La Liga]] |26||9||3||1||colspan="2"|—||10<ref group="lower-alpha" name="UCL">Të gjitha ndeshjet në [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]]</ref>||4||2<ref group="lower-alpha">Të gjitha ndeshjet në [[Supercopa de España]]</ref>||1||41||15 |- |[[2014–15 FC Barcelona season|2014–15]] |La Liga |33||22||6||7||colspan="2"|—||12<ref group="lower-alpha" name="UCL" />||10||colspan="2"|—||51||39 |- |[[2015–16 FC Barcelona season|2015–16]] |La Liga |34||24||5||4||colspan="2"|—||9<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||3||1<ref group="lower-alpha" name="CWC"></ref>||0||49||31 |- |[[2016–17 FC Barcelona season|2016–17]] |La Liga |30||13||6||3||colspan="2"|—||9<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||4||0||0||45||20 |- !colspan="2"|Gjithsej !123!!68!!20!!15!!colspan="2"|—!!40!!21!!3!!1!!186!!105 |- |rowspan="7"|[[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] |[[2017–18 Paris Saint-Germain F.C. season|2017–18]] |[[Ligue 1]] |20||19||1||2||colspan="2"|—||7<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||6||2<ref name="CDLL" group="lower-alpha">Të gjitha ndeshjet në [[Coupe de la Ligue]]</ref> |1||30||28 |- |[[2018–19 Paris Saint-Germain F.C. season|2018–19]] |Ligue 1 |17||15||3||2||colspan="2"|—||6<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||5||2<ref group="lower-alpha">Një ndeshje dhe një gol në [[Coupe de la Ligue]], një ndeshje në [[Trophée des Champions]]</ref>||1||28||23 |- |[[2019–20 Paris Saint-Germain F.C. season|2019–20]] |Ligue 1 |15||13||2||2||colspan="2"|—||7<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||3||3<ref name="CDLL" group="lower-alpha" />||1||27||19 |- |[[2020–21 Paris Saint-Germain F.C. season|2020–21]] |Ligue 1 |18||9||3||1||colspan="2"|—||9<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||6||1<ref group="lower-alpha" name="TDC">Ndeshje në Trophée des Champions</ref>||1||31||17 |- |[[2021–22 Paris Saint-Germain F.C. season|2021–22]] |Ligue 1 |22||13||0||0||colspan="2"|—||6<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||0||0||0||28||13 |- |[[2022–23 Paris Saint-Germain F.C. season|2022–23]] |Ligue 1 |3||5||0||0||colspan="2"|—||0||0||1<ref group="lower-alpha" name="TDC"/>||2||4||7 |- !colspan="2"|Gjithsej !95!!74!!9!!7!!colspan="2"|—!!35!!20!!9!!6!!148!!107 |- !colspan="3"|Gjithsej karriera !320!!196!!44!!35!!75!!53!!102!!56!!16!!9!!557!!349 |} {{Reflist|group=lower-alpha}} ===Kombëtarja=== [[Skeda:ConfedCup2013Champions14.jpg|parapamje|djathtas|250px|Neymar gjatë aksionit të golit të dytë nga [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] në finalen e Kupës së Konfederatave]] {{Updated|6 qershor 2022}}<ref>{{cite web|url=http://www.national-football-teams.com/player/39625/Neymar.html|title=Neymar|publisher=National Football Teams|language=en|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Ekipi kombëtar!!Viti!!Ndeshje!!Gola |- |rowspan="13"|[[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] |2010||2||1 |- |2011||13||7 |- |2012||12||9 |- |2013||19||10 |- |2014||14||15 |- |2015||9||4 |- |2016||6||4 |- |2017||8||3 |- |2018||13||7 |- |2019||5||1 |- |2020||2||3 |- |2021||13||6 |- |2022||3||4 |- ! colspan=2|Gjithsej!!119!!74 |} == Trofe == ===Skuadra=== ;Santos<ref name="achievements">[http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/neymar-jr "Neymar Jr. Achievements"]. FC Barcelona.com. Marrë më 28 qershor 2014</ref> *[[Campeonato Paulista]]: [[2010 Campeonato Paulista|2010]], [[2011 Campeonato Paulista|2011]], [[2012 Campeonato Paulista|2012]] *[[Copa do Brasil]]: [[2010 Copa do Brasil|2010]] *[[Copa Libertadores]]: [[2011 Copa Libertadores|2011]] *[[Recopa Sudamericana]]: [[2012 Recopa Sudamericana|2012]] ;Barcelona<ref name="achievements"/> *[[La Liga]]: [[2014–15 La Liga|2014–15]] *[[Copa del Rey]]: [[2014–15 Copa del Rey|2014–15]] *[[Supercopa de España]]: [[2013 Supercopa de España|2013]] *[[UEFA Liga e Kampioneve]]: [[2014–15 UEFA Liga e Kampioneve|2014–15]] ===Kombëtarja=== '''Brazili''' *[[Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve]] (1): [[2011 Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve|2011]] *[[Superclásico de las Américas]] (2): [[2011 Superclásico de las Américas|2011]], [[2012 Superclásico de las Américas|2012]] *[[Lojërat olimpike verore|Medalje e Argjendë]] (1): [[Futbolli në 2012 lojërat olimpike – Turnamenti i meshkujve|2012]] *[[FIFA Kupa e Konfederatave]] (1): [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013]] ===Personale=== *Lojtari më i mirë i ri i [[Campeonato Paulista]] (1): 2009 *Sulmuesi më i mirë i [[Campeonato Paulista]] (4): 2010, 2011, 2012, 2013 *Sulmuesi më i mirë i [[Campeonato Brasileiro Série A]] (3): 2010, 2011, 2012 *Lojtari më i mirë i [[Campeonato Paulista]] (4): 2010, 2011, 2012, 2013 *Lojtari më i mirë i [[South American Youth Championship]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Copa Libertadores]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Campeonato Brasileiro Série A]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Recopa Sudamericana]] (1): 2012 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave Topi i Artë]] (1): [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013]] *[[World Soccer (revistë)|Lojtari i ri më i mirë i vitit]] (1): 2011 *[[Prêmio Craque do Brasileirão|Campeonato Brasileiro Série A Championship Squad]] (3): 2010, 2011, 2012 *[[Copa Libertadores|Copa Libertadores Championship Squad]] (1): 2012 *Trofeu [[Arthur Friedenreich]] (2): 2010, 2012 *Trofeu [[Armando Nogueira]] (2): 2011, 2012 *[[Bola de Ouro|Topi i Artë]] (1): 2011 – Lojtari më i mirë [[Campeonato Brasileiro Série A|Brazilian League]] nga revista [[Placar]] *[[Bola de Ouro|Topi i Argjendë]] (2): 2010, 2011 – Sulmuesi më i mirë [[Campeonato Brasileiro Série A|Brazilian League]] nga revista [[Placar]] *[[Bola de Ouro|Topi i Argjendë ''hors concours'']] (1): 2012 *[[Bola de Ouro|Këpuca e Artë]] (2): 2010, 2011, 2012 – Më shumë Gola në të gjithë kompedicionet në [[Brazili|Brazil]] *Golashënuesi më i mirë në [[Copa do Brasil]] (1): [[2010 Copa do Brasil|2010]] *Golashënuesi më i mirë në [[Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve|Kampionatin Amerikano-Jugor të të Rinjëve]] (1): 2011 *[[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|Botërori i Klubeve Topi i Bronztë]] (1): [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve#Çmimet|2011]] *[[Futbollisti i Vitit Amerikano-Jugor]] (2): 2011, 2012 *[[FIFA Çmimi Puskás]] (1): 2011 *Golashënuesi më i mirë në [[Campeonato Paulista]] (1): 2012 *Golashënuesi më i mirë në [[Copa Libertadores]] (1): 2012 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave: Këpuca e Bronztë]] (1): 2013 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave: Skuadra e ëndrrave]] (1): 2013 == Referime == {{Reflist|3}} == Lidhje të jashtëme == {{commons category|Neymar}} *[https://www.neymarjr.com/en Uebfaqja zyrtare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220203084012/https://www.neymarjr.com/en |date=3 shkurt 2022 }} *[https://web.archive.org/web/20120326072234/http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2 Profili te Santos FC] *[http://www.transfermarkt.co.uk/en/neymar/profil/spieler_68290.html Profili te Transfermarkt] *[http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888 Profili] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130102231203/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888 |date=2 janar 2013 }} te ESPN {{Skuadra Paris Saint-Germain F.C.}} {{Skuadra Brazil 2014 FIFA Kupa e Botës}} {{2014 FIFA Kupa e Botës Skuadra e Turnamentit}} {{2013 FIFA Kupa e Konfederatave Skuadra e Turnamentit}} {{Futbollisti i Vitit në Ligue 1}} [[Kategoria:Lindje 1992]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë brazilianë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren braziliane]] [[Kategoria:Futbollistë në Santos FC]] [[Kategoria:Futbollistë në FC Barcelona]] [[Kategoria:Futbollistë në Paris Saint-Germain F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në Campeonato Brasileiro Série A]] [[Kategoria:Futbollistë në La Liga]] [[Kategoria:Futbollistë në Ligue 1]] [[Kategoria:Futbollistë në 2014 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në 2018 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të FIFA Kupës së Konfederatave]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të UEFA Ligës së Kampioneve]] pqmqampkdyh7nvg6if4n1e0gvvor7pt 3058929 3058928 2026-10-23T02:47:57Z Sadsadas 51943 /* 2021–22: Goli i 400të në karrierë */ 3058929 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Neymar | image = Neymar Junior Brazil V Morocco 13 June 2026-40.jpg | image_size = | caption = Neymar në Kupën e Botës 2026 | fullname = Neymar da Silva Santos Júnior<ref name="Neymar">{{cite news|url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888|title=Neymar|publisher=ESPN FC|language=en|accessdate=6 mars 2014}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|5|02|1992|df=y}}<ref name="Neymar" /> | birth_place = [[Mogi das Cruzes]], [[Brazili|Brazil]]<ref name="Neymar" /> | height = 1.75 m<ref name="Neymar" /> | position = [[Sulmuesi (futboll)|Sulmues]] / [[Mesfushori|Anësor]] | currentclub = [[Santos FC|Santos]] | clubnumber = 10 | youthyears1 = 1999–2003 | youthclubs1 = [[Associação Atlética Portuguesa (Santos)|Portuguesa Santista]] | youthyears2 = 2003–2009 | youthclubs2 = [[Santos FC|Santos]] | years1 = 2009–2013 | clubs1 = [[Santos FC|Santos]] | caps1 = 103 | goals1 = 54 | years2 = 2013–2017 | clubs2 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps2 = 123 | goals2 = 68 | years3 = 2017–2023 | clubs3 = [[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] |caps3 = 112 | goals3 = 82 | years4 = 2023–2025 | clubs4 = [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]] | caps4 = 3 | goals4 = 0 | years5 = 2025– | clubs5 = [[Santos FC|Santos]] | caps5 = 43 | goals5 = 19 | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = [[Kombëtarja braziliane nën-17 e futbollit|Brazili U17]] | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2011 | nationalteam2 = [[Kombëtarja braziliane nën-20 e futbollit|Brazili U20]] | nationalcaps2 = 7 | nationalgoals2 = 9 | nationalyears3 = 2012–2016 | nationalteam3 = [[Kombëtarja braziliane nën-23 e futbollit|Brazili U23]] | nationalcaps3 = 14 | nationalgoals3 = 8 | nationalyears4 = 2010–2026 | nationalteam4 = [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] | nationalcaps4 = 130 | nationalgoals4 = 80 | club-update = 18 tetor 2026 | nationalteam-update = }} '''Neymar da Silva Santos Junior''', (lindur më [[5 shkurt]] [[1992]] në [[Mogi das Cruzes]]), i njohur më mirë si '''Neymar''', është një [[Futbolli|futbollist]] profesionist [[Brazili|brazilian]] i cili luan si [[Sulmuesi (futboll)|sulmues]] ose [[Sulmuesi (futboll)|anësor]] për klubin brazilian [[Santos FC|Santos]]. Që në moshën 19 vjeçare, Neymar fitoi trofeun e vitit 2011 South American Footballer of the Year, pasi në vitin 2010 doli i treti.<ref name="goal.com">{{cite news|date=31 dhjetor 2011|url=http://www.goal.com/en/news/584/brazil/2011/12/31/2825160/santos-neymar-named-south-american-player-of-the-year|title=Santos' Neymar named South American Player of the Year|work=Goal.com|accessdate=31 dhjetor 2011}}</ref> Më pas Neymar e fitoi sërisht këtë trofe në vitin 2012. Në vitin 2011, Neymar u nominua për të fituar [[Topi i artë|'''Topin e artë''']], por doli në vendin e dhjetë, por fitoi çmimin FIFA Puskás për golin më të bukur.<ref>{{cite news|url=http://www.fifa.com/ballondor/puskasaward/index.html|title=Neymar beat Rooney|work=FIFA|access-date=28 korrik 2013|archive-date=10 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310192610/http://www.fifa.com/ballondor/puskasaward/index.html|url-status=dead}}</ref> Neymar njihet për driblimet e tij, aftësinë në pasime, kombinimet dhe saktësinë e tij për të shënuar gol. Shumë veta e kanë krahasuar Neymarin me sulmuesin argjentinas kurse [[Pelé]] e ka quajtur Neymarin ''"Një lojtar perfekt"''.<ref>{{cite news|date=3 gusht 2011|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/aug/03/pele-neymar-premier-league-santos|title=Neymar should reject Premier League and stay at Santos, says Pelé|work=The Times|accessdate=3 gusht 2011|archive-date=22 mars 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130322223931/http://www.guardian.co.uk/football/2011/aug/03/pele-neymar-premier-league-santos|url-status=dead}}</ref> Neymar u bashkua me Santosin në vitin 2003, ai kaloi me sukses kategroinë e skaudrave të moshave dhe më pas u bashkua me skuadrën e parë. Ai bëri debutimin e tij me Santosin në vitin 2009, dhe u votua si lojtari më i mirë i ri i vitit [[2009 Campeonato Paulista|'''2009 Campeonato''' Paulista]]. Pas këtij trofeu, Neymar u votua edhe si lojtari më i mirë i Santosit në fitimin e [[2010 Campeonato Paulista]], gjithashtu ishte edhe golashënuesi më i mirë në vitin [[2010 Copa do Brasil]] me 11 gola. Ai e përfundoi sezonin 2010 me 42 gola në 60 ndeshje. Neymar u votua si lojtari më i mirë i vitit 2011, ku edhe Santosi fitoi [[2011 Kupa Libertadores|ne vitin 2011 Kupën Libertadores]], Neymar shënoi 6 gola në 13 ndeshje. Ai ishte një lojtar kyç në fitimin e [[Dopieta (futboll)|dopietës Kontinentale]] për skuadrën e tij, e para që nga viti 1963. Ai mori topin e bronzë në vitin [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|2011 Kupën e Botës për Klube]], ku Santos arriti deri në finale, ku u mundën nga [[FC Barcelona|'''Barcelona''']] me rezultatin 4–0.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=334217&cc=5739|title=Magic Messi helps Barca conquer the world|date=18 dhjetor 2011|work=ESPN Soccernet|accessdate=21 dhjetor 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/8964048/Barcelona-4-Santos-0-match-report.html|title=Barcelona 4 Santos 0|date=18 dhjetor 2011|work=Daily Telegraph|accessdate=21 dhjetor 2011|archive-date=5 nëntor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105161841/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/8964048/Barcelona-4-Santos-0-match-report.html|url-status=dead}}</ref> Neymar ka përfaqesuar Brazilin në nivelet U–17, U–20 dhe me kombëtaren e parë. Më 10 gusht 2010, në moshën 18 vjeçare, Neymar debutoi për [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Seleçãon]] kundër [[Kombëtarja amerikane e futbollit|Shteteve të Bashkuara]]; ai shenoi një gol me kokë në minutën e 28 dhe kontriboi në fitimin e ndeshjes 2–0. Ai ishte golashënuesi më i mirë me 9 gola në [[2011 Kampionati i të rinjëve të Amerikës së Jugut|2011 Kampionatin e të rinjëve të Amerikës së Jugut]], përfshirë edhe 2 gola të shënuar në finalen e fituar 6–0 kundër [[Kombëtarja uruguajiane U–20 e futbollit|Uruguajit]], duke ndihmuar kombëtaren e tij që ta fitonte këtë trofe për herë të 11 në historinë e saj. Neymar ishte pjesë e skuadrën e zgjedhur nga [[Luiz Felipe Scolari]] për të luajtur në vitin [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013 Kupën e Kofederatave]] që u mbajt në vendlindjen e tij. Për këtë turnament, ai mbajti numrin ikonik 10 më 30 qershor 2013, Neymar shënoi golin e dytë të Brazilit në fitoren 3–0 në [[2013 Finalja e 2013 FIFA Kupa e Konfederatave|finalen]] kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]. Performancat e Neymar bënë që ai të vlerësohej me çmimin "Topi i Artë" si lojtari më i mirë i turnamentit.<ref name="prosoccertalk.nbcsports.com">{{cite news|url=http://prosoccertalk.nbcsports.com/2013/06/30/confederations-cup-awards-neymar-fernando-torres-brazil-spain-golden-ball-shoe-boot/|title=Neymar wins best player, and yes, Torres picks up another award|date=30 qershor 2013|accessdate=30 qershor 2013|work=NBC}}</ref> Në vitin 2012 dhe 2013, ''SportsPro'' e ka emëruar atë si atletin më të shtrenjtë në botë.<ref name="SportsPro">{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|title=Neymar tops list of most marketable athletes in the world|work=SportsPro Media|date=8 maj 2013|accessdate=6 mars 2014|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref> Në dhjetor 2013, [[The Guardian]] e renditi Neymar si lojtarin e gjashtë më të mirë të botës.<ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2013/dec/100-greatest-footballers-2013|title=The 100 best footballers in the world 2013 – interactive|work=The Guardian|date=20 dhjetor 2013|accessdate=1 janar 2014}}</ref> == Jeta e hershme == Neymar da Silva Santos Junior ka lindur në Mogi das Cruzes, São Paulo nga prindërit Neymar da Silva, Sr. dhe Nadine Santos. Ai mori emrin e babait të tij i cili gjithashtu ka qënë një futbollist. Neymar komentoi rolin e babit të tij: "Babai im ka qenë nga anët më të rëndësishme të mijat që kur kam qenë i vogël.<ref>{{cite news|url=http://www.theage.com.au/sport/soccer/soccer-prodigy-neymar-is-at-home-in-brazil-20120710-21t7j.html|title=Soccer prodigy Neymar is at home in Brazil|work=The Age|accessdate=10 korrik 2012}}</ref> Në vitin [[1992]], familja e Neymar u transferua në São Vicente, ku Neymar filloi të luante futboll për skuadrën e të rinjëve Portuguesa Santista.<ref>{{cite news|url=http://m.globoesporte.globo.com/sp/santos-e-regiao/noticia/2012/11/atuacao-brilhante-pelo-sub-12-da-briosa-quase-fez-neymar-ir-para-rival.html|title=Performance by the under-12 Briosa almost did Neymar hit with São Paulo|date=7 janar 2013|accessdate=15 qershor 2015|archive-date=28 shtator 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928144251/http://m.globoesporte.globo.com/sp/santos-e-regiao/noticia/2012/11/atuacao-brilhante-pelo-sub-12-da-briosa-quase-fez-neymar-ir-para-rival.html|url-status=dead}}</ref> Në vitin [[2003]] familja e Neymar u transferua tek [[Santos]] dhe Neymar shkoi në akademinë e moshave të Santos.<ref>{{cite news|url=http://soccertalk.us/soccer-news/the-trajectory-of-a-soccer-star-neymar/|title=The Trajectory of a Soccer Star – Neymar|date=7 janar 2013|accessdate=15 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130613084109/http://soccertalk.us/soccer-news/the-trajectory-of-a-soccer-star-neymar|archive-date=13 qershor 2013|url-status=dead}}</ref> Falë sukseve të tija të arritura me Santos, familja e tij bleu pronën e parë të tyre, një shtëpi në Vila Belmiro. Cilësia e jetës së familjes së Neymar u përmiresua sepse Neymar që në moshën 15 vjecare fitonte 10,000 reais në muaj, kurse në moshën 16 vjecare fitonte 25,000 reais në muaj. Në moshen 17 vjecare, Neymar firmosi kontratën e tij të parë profesionale dhe hyri në skuadrën e parë.<ref name="Merca Foot">{{cite news|url=http://mercafoot.com/page/neymar-el-barcelona-piensa-en-su-fichaje-pero-podria-ser-sin-pep-guardiola-en-el-banquillo.html|title=Neymar: without Pep Guardiola on the Barce bench|accessdate=15 qershor 2015|work=Merca Foot|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|archive-date=11 qershor 2015|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2006, Neymar nënshkroi një kontratë me [[Real Madrid C.F.|'''Real Madridin''']]. Transferimi u kompletua, por në fund, ai u largua nga '''[[Madridi]]''' së bashku me babain e tij. Ai u largua sepse klubi ndryshoi mendje, dhe nuk pagoi 60.000 € për talentin 14 vjeçar. ==Karriera me klube== ===Santos=== ====Karriera në rini==== Neymar filloi të luante futboll që në moshë të vogël. [[Santos FC|'''Santos FC''']] e pa talentin e tij dhe në vitin 2003 i ofroi një kontratë dhe Neymar hyri në Akademine e Santosit. Santos FC njihej për talentët e prodhuar nga akademia si: [[Bruno Coutinho Martins]], [[Clodoaldo]], [[Diego Ribas da Cunha|Diego]], [[Elano]] dhe [[Alex Rodrigo Dias da Costa|Alex]].<ref name="Santos Player Profile">{{cite news|url=http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2|title=Atacantes – Neymar|work=Santos Futebol Clube|accessdate=6 mars 2014|archive-url=https://archive.today/20121204183020/http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2|archive-date=4 dhjetor 2012|url-status=dead}}</ref> Në akademinë e të rinjëve, Neymar takoi [[Paulo Henrique Ganso]]n me të cilin do të krijonte një miqësi të ngushtë. Në moshën 14 vjecare, Neymar udhëtoi në [[Spanja|'''Spanjë''']] në mënyrë që të bashkohej me [[Real Madrid C.F.|Real Madridin]], në kohën kur Reali kishte yje si: [[Zinedine Zidane]], [[Luis Nazário de Lima|Ronaldo]] dhe [[Robinho]]. Klubi spanjoll pagoi një milion reals për ta marrë Neymar në akademine e saj por Santos refuzoi për ta mbajtur në klub. Neymar kaloi testin dhe hyri në skuadrën e parë në vitin 2009. ====Sezoni 2009==== Neymar beri debutimin e tij te pare si profesionist me [[7 mars]] [[2009]]. Ai ishte vetem 17 vjeç dhe luajti ne 30 minutat e fundit kunder Oeste ne fitoren 2–1 te Santos. Javen tjetër Neymar shenoi golin e tij te pare për fanellen e Santos kunder Mogi Mirim. Një muaj me vone me 11 prill, Neymar shenoi golin vendimtar në fitoren 2–1 te Santosit kunder Palmeiras ne gjysme-finalen e Kampionatit Paulista te vitit [[2009]].<ref>{{cite web|url=http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0,,OI3697654-EI12403,00-Neymar+da+vantagem+ao+Santos+no+duelo+com+Palmeiras.html|title=Neymar dá vantagem ao Santos no duelo com Palmeiras|accessdate=13 qershor 2014|publisher=Terra|archive-date=31 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120331074815/http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0%2C%2COI3697654-EI12403%2C00-Neymar%20da%20vantagem%20ao%20Santos%20no%20duelo%20com%20Palmeiras.html|url-status=dead}}</ref> Ne finale Santos humbi me rezultatin e përgjithshëm 4–2 kunder [[Corinthians São Paulo|Corinthians]].<ref>{{cite web|url=http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0,,OI3741998-EI12403,00-Invicto+Corinthians+segura+Santos+e+e+campeao+paulista.html|title=Invicto, Corinthians segura Santos e é campeão paulista|accessdate=13 qershor 2014|publisher=Terra|archive-date=8 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008005558/http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0%2C%2COI3741998-EI12403%2C00-Invicto%20Corinthians%20segura%20Santos%20e%20e%20campeao%20paulista.html|url-status=dead}}</ref> Ne sezonin e tij te pare si profesionist me Santosin, Neymar luajti 48 ndeshje dhe shenoi 14 gola. ====Sezoni 2010==== Neymar vazhdoi pushtetin e tij, dhe më 15 prill 2010, ai shënoi pesë gola për Santos në fitoren 8–1 kundër [[Guarani Futebol Clube|Guaranit]] në fazat kualifikuese të Kupës Braziliane.<ref>{{cite news|url=http://www.wsn.com/2010/04/15/football/match-summaries/brazil/brazilian-cup/santos-sp_vs_guarani-sp/|title=Santos SP vs Guarani SP|date=15 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=wsn.com|archive-date=4 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204103031/http://www.wsn.com/2010/04/15/football/match-summaries/brazil/brazilian-cup/santos-sp_vs_guarani-sp/|url-status=dead}}</ref> Pas 2010 Campeonato Paulista ku Neymar shënoi 14 gola në 19 ndeshje, klubi u kurorëzua kampion pas fitores me rezultatin e përgjithshëm 5–5 në finalet kundër [[Esporte Clube Santo André|Santo André]].<ref>{{cite news|url=http://pitacodogringo.wordpress.com/2010/05/03/santos-take-the-paulista-–-but-only-just|title=Santos take the Paulista – but only just.|date=3 maj 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Pitaco do Gringo}}</ref> Neymar ju dhurua çmimi i lojtarit më të mirë të kompedicionit.<ref>{{cite news|url=http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html|title=Meninos da Vila comandam a festa de encerramento do Paulistão 2010|date=4 maj 2010|accessdate=6 mars 2014|work=GloboEsporte.com}}</ref> Performancat e tij bërë që ai të krahasohej [[Robinho]]n me legjendën braziliane [[Pelé]].<ref name="Neymar Scouting">{{cite news|url=http://www.skysports.com/football/transfers/scout/0,24035,15198_6067212,00.html|title=Sky Sports Scout – Neymar|date=8 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Sky Sports|archive-date=12 prill 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412080328/http://www.skysports.com/football/transfers/scout/0%2C24035%2C15198_6067212%2C00.html|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2010, Santos refuzoi një ofertë prej 12 milion [[Paund sterlina|£]] të ofruar nga [[West Ham United F.C.|West Ham United]] i [[Premier League|Premier Ligës]],<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1291031/West-Ham-12m-bid-Brazilian-wonderkid-Neymar-snubbed-Santos.html|title=West Ham have £12m bid for Brazilian wonderkid Neymar snubbed by Santos|date=1 korrik 2010|accessdate=29 mars 2011|work=Daily Mail|location=Londër|first=Ashley|last=Gray}}</ref> dhe një javë më vonë një tjetër ofertë nga një tjetër klub anglez me emrin [[Chelsea F.C.|Çelsi]], raportuar të ishte 20 milion [[Paund sterlina|£]].<ref>{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11668_6313845,00.html|title=Chelsea continue Neymar chase|date=15 gusht 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Sky Sports}}</ref> Pavarësisht se Santos nuk kishte dëshirë për ta shitur brazilianin, vetë Neymar insistoi duke thënë: "Unë jam i përqendruar vetëm tek Santos",<ref name="Brazilians want Neymar">{{cite news|url=http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228480&lang=eng_news&cate_img=145.jpg&cate_rss=news_Sports|title=Brazilians want young striker Neymar in World Cup|date=15 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Taiwan News|archive-date=25 gusht 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825192428/http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228480&lang=eng_news&cate_img=145.jpg&cate_rss=news_Sports|url-status=dead}}</ref> me agjentin e tij Wagner Ribeiro, tregoi se karriera e Neymar është e përqëndruar diku tjetër dukë thënë: "Ai dëshiron të bëhet lojtari më i mirë në botë. Shanset e tij për të bërë më i mirë gjatë kohës që luan në Brazil janë zero". Edhe pse një vit më vonë Neymar pranoi, në një intervistë me [[Daily Telegraph]], se ai kishte qenë i kënaqur me interesin e Çelsit në të sikur ishte një "ëndërr" e tij "për të luajtur në Europë", ndërsa gjithashtu duke deklaruar se në atë kohë kur oferta u refuzua, kishte qenë vendimi më i drejtë për të qëndruar në Brazil.<ref>{{cite news|url=http://www.caughtoffside.com/2011/05/19/brazilian-starlet-neymar-makes-it-clear-he-wants-chelsea-move/|title=Brazilian Starlet Neymar Makes It Clear He Wants Chelsea Move|accessdate=6 mars 2014|work=caughtoffside.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830151005/http://www.caughtoffside.com/2011/05/19/brazilian-starlet-neymar-makes-it-clear-he-wants-chelsea-move/|archive-date=30 gusht 2011|url-status=dead}}</ref> Pavarësisht se në dy sezonet e para ai ishte shumë i suksesshëm, e ai e mbylli sezonin 2010 me një shifër impresionuese me 42 gola në 60 ndeshje. Megjithatë, problemet u identifikuan, pavarësisht simulimeve të dukshme të Neymar gjatë ndërhyrjeve kundër tij, në vend të përpjekjeve për të vazhduar me lojën dhe qëndrimin e tij. E fundit erdhi në një ndeshke kundër [[Atlético Clube Goianiense|Goianiense]] më 15 shtator, kur trajneri i Santos [[Dorival Júnior]], caktoi një tjetër lojtar për të gjuajtur penalltinë e fituar nga një ndërhyrje kundër Neymar. Vendimi i tij u bazua në faktin që Neymar kishte humbur një penallti vendimtare në finalen e [[2010 Copa do Brasil|Copa do Brasil]], edhe pse Santos fitoi. Duke reaguar ndaj kësaj, Neymar i ktheu shpinën trajnerit të tij, duke u qetësuar nga një gjyqtar anësor dhe nga kapiteni e tij, [[Edu Dracena]]. Pasojat nga kjo ngjarje ishte se Dorival Junior dëshironte që Neymar të pezullohej për dy javë, por bordi ishte në anën e lojtarit dhe menjëherë shkarkoi trajnerin. Pavarësisht nga keqardhjet Neymar mbi incidentin, ende ngelën dyshime në lidhje me qëndrimin e tij te klubi. Më 30 dhjetor 2010 u shpall futbollisti më i mirë pas [[Andrés D'Alessandro]] dhe [[Juan Sebastián Verón]] për çmimin [[2010 Futbollisti i Vitit Amerikano Jugor]].<ref>{{cite news|url=https://uk.eurosport.yahoo.com/30122010/2/d-alessandro-named-latin-america-player-year.html|title=D'Alessandro named Latin America player of the year|accessdate=14 qershor 2014|work=Eurosport}}</ref> ====Sezoni 2011==== [[Skeda:Neymar Junior the Future of Brazil 2.jpg|djathtas|thumb|Neymar duke luajtur për Santos kundër [[FC Barcelona]] në finalen e [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|Botërorit të Klubeve]].]] Neymar shënoi gjashtë gola me Santos gjatë [[2011 Copa Libertadores]], duke u bërë golashënuesi i tretë më i mirë i turnamentit,<ref>{{cite news|author=EndPlay|url=http://msn.foxsports.com/fse/libertadores/stats|title=Estadísticas Copa Santander Libertadores – Información de equipos al instante – Fox Deportes|work=Msn.foxsports.com|accessdate=23 mars 2013|archive-date=9 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309165341/http://msn.foxsports.com/fse/libertadores/stats|url-status=dead}}</ref> përfshirë edhe një golat vendimtarë në fitoren e Santosit me rezultatin e përgjithshëm 4–3 kundër [[Cerro Porteño]]. Në finalen me dy ndeshje, Santos u ndesh me skuadrën uruguajiane [[C.A. Peñarol|Peñarol]] duke barazuar në ndeshjen e parë 0–0 që u luajt në [[Montevideo]]. Në ndeshjen e dytë në shtëpi, Neymar shënoi golin e parë për skuadrën e tij në minutën e 46të duke ndihmuar Santos të fitonte ndeshjen 2–1 me Neymar që u shpall lojtar i ndeshjes.<ref>{{cite news|author=EndPlay|url=http://www.goal.com/en-gb/match/60013/santos-futebol-clube-vs-pe%C3%B1arol/report|title="Santos take home Copa Libertadores crown"|work=Goal.com|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=15 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015121802/http://www.goal.com/en-gb/match/60013/santos-futebol-clube-vs-pe%C3%B1arol/report|url-status=dead|ref=none}}</ref> Santos e fitoi për herë të parë trofeun e [[Copa Libertadores]] që nga 1963, ku legjenda braziliane [[Pelé]] luante për klubin.<ref>{{cite news|last=Sturtridge|first=Tim|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/international/neymar-delivers-copa-libertadores-triumph-to-santos-2301529.html|title=Neymar delivers Copa Libertadores triumph to Santos - World Cup 2014 - Football|work=The Independent|date=23 qershor 2014|accessdate=14 qershor 2014|location=Londër|archive-date=20 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220044921/http://www.independent.co.uk/sport/football/international/neymar-delivers-copa-libertadores-triumph-to-santos-2301529.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/6695349/neymar-helps-brazil-santos-wins-copa-libertadores|title=Neymar helps Brazil's Santos wins Copa Libertadores|work=Espn.go.com|date=23 qershor 2011|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> Në shtator 2011, presidenti i Santosit, Luis Ribeiro kërcenoi se do të raportonte te [[FIFA]] skuadrën e [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] pasi kishte tentuar të nënshkuaj një para-kontrate të fshehtë me Neymar.<ref>{{cite news|title=Santos president warns Real Madrid over Neymar deal|url=http://www.mirrorfootball.co.uk/transfer-news/Santos-president-Luis-Ribeiro-warns-Real-Madrid-over-Neymar-deal-article799457.html|work=Mirror Football|date=15 shtator 2011|accessdate=8 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918010134/http://www.mirrorfootball.co.uk/transfer-news/Santos-president-Luis-Ribeiro-warns-Real-Madrid-over-Neymar-deal-article799457.html|archive-date=18 shtator 2011|url-status=dead}}</ref> Në nëntor 2011, Neymar dhe Santos ranë dakord për zgjatjen e kontratës që do ta lejonte lojtari të qëndronte te Santos deri në [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2014]] që do të zhvillohej në [[Brazili|Brazil]] dhe më pas do të vendoste vetë nqs do të qëndronte ose do të largoheshe.<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/981959/neymar-signs-new-contract-with-santos?cc=5901|title=Neymar signs new contract with Santos – ESPN Soccernet|work=Soccernet.espn.go.com|date=9 nëntor 2011|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=12 janar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112093828/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/981959/neymar-signs-new-contract-with-santos?cc=5901|url-status=dead}}</ref> Pas kësaj marrëveshje paga e Neymar u rrit me 50%. Më 14 dhjetor 2011, Neymar shënoi golin e parë për Santos në fitoren 3–1 kundër [[Kashiwa Reysol]] në gjysmë–finalen e [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|2011 Kupës së Botës për Klube]] në [[Stadiumi Toyota|stadiumin Toyota]] në [[Japonia|Japoni]], megjithatë, ai dështoi të shënonte në finalen kundër [[FC Barcelona|Barcelonës]] më 18 dhjetor ku Santos humbi 4–0, duke e përfunduar kompedicionin si finalist.<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=334214&cc=5901|title=Report: Kashiwa Reysol v Santos FC – FIFA Club World Cup – ESPN Soccernet|work=Soccernet.espn.go.com|date=14 dhjetor 2011|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Ai fitoi [[2011 FIFA Çmimi Puskás]] për supergolin e tij në humbjen 5–4 kundër [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengos]] në [[Campeonato Brasileiro Série A|Brasileirão Série A]]. Më 13 dhjetor 2011, ai fitoi çmimin [[2011 Lojtari Amerikano-Jugor i Vitit]] për herë të parë, me një diferencë rekord, duke ndjekur hapat e legjendave [[Diego Maradona]], [[Romário]], [[Pelé]] dhe [[Zico]].<ref>{{cite news|url=http://www.espnfc.com/blog/_/name/fiveaside/id/1099?cc=5739|title="Neymar is Barca's latest Brazilian star"|work=ESPN|date=31 dhjetor 2011|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> ====Sezoni 2012==== Më 5 shkurt 2012, kur ai mbushi 20 vjec, shënoi golin e tij të 100të si lojtar profesionist kundër [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeiras]] në [[2012 Campeonato Paulista|Campeonato Paulista]].<ref>{{cite news|title=Neymar scores 100 career goals, gets abused with cake ingredients|url=http://sports.yahoo.com/blogs/soccer-dirty-tackle/neymar-scores-100-career-goals-gets-abused-cake-192326497.html|accessdate=3 mars 2012|work=Yahoo! Sports|archive-date=13 shkurt 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120213120203/http://sports.yahoo.com/blogs/soccer-dirty-tackle/neymar-scores-100-career-goals-gets-abused-cake-192326497.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Neymar scores 100th career goal in Brazil|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20120205/neymar-brazil/|accessdate=5 shkurt 2012|work=Sports Illustrated|archive-date=20 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120420234538/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20120205/neymar-brazil/|url-status=dead}}</ref> Më 25 shkurt 2012, Neymar shënoi dy gola, një nga 25 metra distancë nga porta dhe asistoi dy gola të tjerë në fitoren 6–1 të Santos kundër [[Associação Atlética Ponte Preta|Ponte Preta]].<ref>{{cite news|title=Santos FC 6 – 1 AA Ponte Preta|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=336661&cc=3888|accessdate=25 shkurt 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 7 Mars 2012, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 3–1 kundër rivalëve të [[Sport Club Internacional|Internacional]] duke i eleminuar nga [[2012 Copa Libertadores]] që në fazën e grupeve.<ref>{{cite news|title=Neymar treble lifts Santos to victory|url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1596364.html|accessdate=8 mars 2012|work=FIFA.com|archive-date=14 maj 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514051426/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1596364.html|url-status=dead}}</ref> Ndeshja përfundoi me rezultatin 3–1. Më 29 Mars 2012, Neymar shënoi dy gola kundër [[Guaratinguetá Futebol|Guaratinguetá]] në fitoren 5–0.<ref>{{cite news|title=Santos FC 5 – 0 Guaratinguetá|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=336720&cc=3888|accessdate=29 mars 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Në ndeshjen tjetër kundër [[São Paulo FC|São Paulo]] më 29 prill 2012, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 3-1.<ref>{{cite news|title=São Paulo 1 – 3 Santos FC|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=341105&cc=3888|accessdate=29 prill 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më pas në ndeshjet me eleminim, Neymar shënoi nga dy gola në dy fazat e para të kampionatit ''Paulista''.<ref>{{cite news|title=Guarani 0 – 3 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/336762/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=5 maj 2012|work=ESPN}}</ref> Në finalen e kampionatit, Santos fitoi me rezultatin e përgjithshem 7-2. Neymar shënoi nga dy gola në të dyja ndeshjet. Neymar e përfundoi kampionatin me 20 gola dhe mori cmimet ''Lojtari më i mirë'' dhe ''Sulmuesi me i mirë''. Gjithashtu ai ishte golashenuesi më i mirë i [[Copa Libertadores]] me 8 gola, por skuadra e tij Santos nuk arriti dot të fitoje turnamentin sepse u eleminua nga Corinthians në gjysmë-finale. Më 25 gusht 2012, Neymar shënoi një dygolësh kundër Palmeiras, në fitoren 2-1 të Santos jashtë fushe.<ref>{{cite news|title=Palmeiras 1 – 2 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341402/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=25 gusht 2012|work=ESPN}}</ref> Më 3 nëntor, në Kampionatin Série A kundër Cruzeiro, Neymar shënoi një tregolësh dhe dhuroi një assist në golin e Felipe Anderson për të ndihmuar Santos që të fitoj 4–0 jashtë fushe.<ref>{{cite news|title=Cruzeiro 0 – 4 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341555/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=3 nëntor 2011|work=ESPN}}</ref> Neymar e përfundoi vitin 2012 me stil, si fillim duke assistuar golin e barazimit të [[Victor Andrade]]s, dhe më pas duke shënuar dy gola në fitoren 3–1 kundër [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeirasit]].<ref>{{cite news|title=Santos FC 3 – 1 Palmeiras|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341592/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=1 dhjetor 2012|work=ESPN}}</ref>. Neymar u votua si lojtari më i mirë i [[2012 Recopa Sudamericana]], duke shënuar një gol në finalen e dytë dhe duke i dhënë Santosit titullin. Neymar e përfundoi Kampionatin Série A me 14 gola dhe u votua si sulmuesi më i mirë. Neymar e përfundoi vitin 2012 duke fituar çmimet [[Bola de Ouro|Topi i Artë]], Arthur Friedenreich Award dhe Armando Nogueira Trophy. Neymar ishte një nga tre finalistet për çmimin FIFA Puskás për golin më të bukur të vitit, por përfundoi i dyti mbrapa sllovakut [[Miroslav Stoch]]. Ai fitoi trofeun [[2012 Futbollisti Amerikano Jugor i Vitit]]. Në vitin 2012 u raportua se Santos kishte pranunar oferten e [[FC Barcelona|Barcelonës]] për të transferuar Neymarut në [[Katalonia|Katalonjë]], por në një interviste Neymar deklaroi se: "Nuk ka asnjë marrëveshje me [[FC Barcelona|Barçën]].<ref>{{cite news|title=Neymar dismisses pre-existing Barcelona deal|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2261744/Neymar-boost-Chelsea-City-Brazilian-dismisses-pre-existing-Barcelona-deal.html#ixzz2Hwuy8ORI|accessdate=13 janar 2013|work=Daily Mail}}</ref> ====Sezoni 2013==== Neymar e filloi [[2013 Campeonato Paulista]] duke shënuar dy gola në ndeshjen e parë që përfundoi me fitoren e Santos 3-1 kundër [[São Bernardo Futebol Clube|São Bernardo]] më 19 janar 2013.<ref>{{cite news|title=Sao Bernardo 1–3 Santos FC|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360577&cc=3888|accessdate=19 janar 2013|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Katër dite më vonë, më 23 janar 2013, Neymar shënoi sërisht në fitoren 3–0 kundër Botafogos.<ref>{{cite news|title=Santos FC 3–0 Botafogo (RP)|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360588&cc=3888|accessdate=23 janar 2013|newspaper=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 3 shkurt 2013, në Kampionatin Paulista, në ndeshjen kundër [[São Paulo FC|São Paulo]], ku Santos fitoi fitoi 3–1, me Neymarin që shënoi një gol dhe dhuroi dy assista.<ref>{{cite news|title=Santos FC 3–1 São Paulo|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360619&cc=3888|accessdate=3 shkurt 2013|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 18 Mars 2013, Neymar tregoi se ai kishte një "Ëndërr për të luajtur në [[Evropa|Europë]]" për klube të medha si: [[FC Barcelona|Barcelona]], [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] dhe [[Chelsea F.C.|Çelsi]], por ai më pas shtoi duke thënë: Nuk ka asnjë spekullim, une do të largohem nga Santos vetëm atëherë kur dua të largohem unë.<ref>{{cite news|title=Neymar open to Chelsea move|url=http://www.espn.co.uk/football/sport/story/198275.html|accessdate=18 mars 2013|work=ESPN|archive-date=2 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202203744/http://www.espn.co.uk/football/sport/story/198275.html|url-status=dead}}</ref> Më 13 prill 2013, Neymar i impresioni të gjithë duke shënuar katër gola në fitoren 4-0 të Santos kundër União Barbarense në Kampionatin Paulista.<ref>{{cite news|title=Neymar scores 4 goals against União Barbarense|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/04/neymar-scores-4-goals-santos-uniao-barbarense.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 25 prill 2013, Neymar dhe babai i tij lajmëruan se Neymar do të largoheshe për në Evropë përpara [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2014]].<ref>{{cite news|title=Neymar 'off to Europe after World Cup'|url=http://espnfc.com/news/story/_/id/1424891/neymar-europe-world-cup?cc=3436|work=ESPN FC|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e tij të fundit me Santos në një barazimin pa gola kundër Flamengos më 26 maj 2013. Gjatë ekzekutimit të himnit kombëtar brazilian, Neymar luftoi për të kontrolluar emocionet e tij, por nuk arriti dot dhe shpërtheu në lot.<ref>{{cite news|title=Neymar sheds tears in emotional last match with Santos|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/05/neymar-sheds-tears-in-emotional-last-match-with-santos.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> ===Barcelona=== [[Skeda:Neymar FCBarcelona.JPG|225px|thumb|djathtas|Neymar gjatë prezantimit të tij me [[FC Barcelona|Barcelonën]] në qershor 2013.]] Më 24 maj 2013, Santos lajmëroi se kishte marrë dy oferta për Neymarin.<ref>{{cite news|title=Santos FC recebe duas propostas por Neymar Jr. e Comitê de Gestão decide negociar o atleta|url=http://www.santosfc.com.br/noticias/conteudo.asp?id=28620#.UaAgg6KG2Sp|work=Santos Futebol Clube|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928213933/http://www.santosfc.com.br/noticias/conteudo.asp?id=28620#.UaAgg6KG2Sp|archive-date=28 shtator 2013|url-status=dead}}</ref> Ditën tjetër, Neymar lajmëroi se ai do të firmoste me [[FC Barcelona|Barcelonën]], dhe më 27 maj lajmëroi se ai do të bashkoheshe me skuadrën pasi të përfundonte Kupa e Konfederatave 2013. As Neymar dhe as klubi nuk treguan detajet e kontratës ose kushtet personale, por thuheshe se Neymar kishte firmosur një kontratë pesë vjecare.<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/sports/dcunited/brazilian-forward-neymar-says-he-is-joining-barcelona-will-sign-the-contract-on-monday/2013/05/25/61576496-c5a7-11e2-9642-a56177f1cdf7_story.html|title=Brazilian forward Neymar says he is joining Barcelona, will sign the contract on Monday|date=25 maj 2013|work=Associated Press|accessdate=26 maj 2013}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Më 3 qershor, Neymar kaloi testet mjekësore dhe firmosi kontratën që do e mbante në [[Camp Nou]] deri në qershor 2018.<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/transfer-news/barcelona-transfer-news-neymar-unveiled-1929711|title=Brazilian Neymar unveiled by Barcelona as striker completes transfer in five-year deal|accessdate=3 qershor 2013|work=Mirror Online}}</ref> Neymar u prezantua në Camp Nou në prani të 56,500 tifozëve, një rekord për një lojtar brazilian.<ref>{{cite news|author=FootballEspana&nbsp;&ndash;&nbsp;Tue, 4 June 2013 09:10 BST|url=http://uk.eurosport.yahoo.com/news/liga-neymar-presentation-draws-56-500-fans-081003011.html|title=Liga - Neymar presentation draws 56,500 fans - Yahoo Eurosport UK|work=Uk.eurosport.yahoo.com|date=4 qershor 2013|accessdate=19 mars 2014}}</ref> Zëvëndes-presidenti i klubit tha se Neymar u transferua tek Barcelona për 57 miljon [[Euro|€]] duke u bërë transferimi i nëntë më e shtrenjtë në historinë e futbollit. Neymar kishte një klauzole lirimi 190 milion €.<ref>{{cite news|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1959194.html|accessdate=13 qershor 2014|work=UEFA.com|title=Neymar excited by Messi alliance}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/neymar-told-to-gain-weight.html|title=Neymar told to gain weight|work=inside World Soccer|date=20 qershor 2013|accessdate=22 qershor 2013}}</ref> ====Sezoni 2013–14==== Neymar bëri debutimin e tij jozyrtar me Barcelonën më 30 korrik në barazimin 2–2 kundër [[Lechia Gdańsk]] në një ndeshje miqësore parasezone, duke u aktivizuar si zëvëndësues. Debutimi i tij zyrtar erdhi më 18 gusht në javën hapëse të kampionatit, ku Barcelona fitoi me rezultatin tenistik 7–0 kundër [[UD Levante|Levantes]].<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/18/barcelona-levante-messi-goals_n_3776882.html|title=Barcelona Routs Levante 7-0: Messi Scores Two Goals, Neymar Debuts|trans-title=Barcelona shkatërron Levanten 7–0: Messi shënon dy gola, Neymar debuton|publisher=Huffington Post|language=en|date=18 gusht 2013|accessdate=6 mars 2014}}</ref> Tre ditë më pas, braziliani shënoi golin e parë për katalanasit në barazimin 1–1 ndaj [[Atlético Madrid]] në ndeshjen e parë të [[Supercopa de España 2013|superkupës]].<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/football/2013/aug/22/neymar-david-villa-barcelona-atletico-madrid|title=Neymar cancels out David Villa as Barcelona held by Atlético Madrid|trans-title=Neymar anullon David Villën, Barcelona ndalon Atlético Madridin|publisher=The Guardian|language=en|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 18 shtator, ai bëri debutimin e tij në [[UEFA Liga e Kampioneve|Ligën e Kampioneve]], duke assistuar golin e [[Gerard Piqué]] me Barçën që mposhti me rezultatin 4–0 [[AFC Ajax]] në shtëpi në ndeshjen hapëse të edicionit [[2013–14 UEFA Liga e Kampioneve|2013–14]].<ref>{{cite news|url=http://www.france24.com/en/20130918-messi-hat-trick-sees-barca-sweep-aside-ajax|title=Messi hat-trick sees Barca sweep aside Ajax|date=18 shtator 2013|accessdate=27 tetor 2013|work=France 24|archive-url=https://archive.today/20131027100443/http://www.france24.com/en/20130918-messi-hat-trick-sees-barca-sweep-aside-ajax|archive-date=27 tetor 2013|url-status=dead}}</ref> Më 24 shtator 2013, Neymar shënoi golin e parë në [[La Liga]] në fitoren 4–1 të [[FC Barcelona|Barcelonës]] kundër [[Real Sociedad]] në [[Camp Nou]].<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en/match/116212/fc-barcelona-vs-real-sociedad/report|title=Barcelona 4-1 Real Sociedad: Neymar strikes in La Real rout|date=24 shtator 2013|accessdate=6 mars 2014|work=Goal.com|archive-date=4 prill 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404085110/http://www.goal.com/en/match/116212/fc-barcelona-vs-real-sociedad/report|url-status=dead}}</ref> Më 26 tetor 2013, Neymar shënoi golin e parë në paraqitjen e tij të parë në [[El Clásico]] me Barçën që fitoi me rezultatin 2–1 kundër [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] në Camp Nou. Më vonë ai assistoi edhe golin e dytë të shënuar nga [[Alexis Sánchez]].<ref name="clasico">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24603052|title=Barcelona 2-1 Real Madrid|work=BBC|accessdate=12 prill 2014}}</ref> Më 11 dhjetor 2013, Neymar vendosi rekord duke shënuar [[Lista e tregolshëve në UEFA Ligën e Kampioneve|tre golat e parë në Ligën e kampioneve]] pasi ai shënoi tregolësh në fitoren 6–1 kundër [[Celtic F.C.|Celtic]] në ndeshjen e fundit të fazës së grupeve.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/25303700|title=Barcelona 6-1 Celtic|date=21 dhjetor 2013|accessdate=12 prill 2014|work=BBC}}</ref> ===Paris Saint-Germain=== Më 3 gusht 2017, Barcelona njoftoi se përfaqësuesit ligjor të Neymarit i kishin paguar klubit 222 milion €, duke barazuar klauzolën e lirimit, gjë që shënoi transferimin më të shtrenjtë në historinë e futbollit.<ref>{{Cite web|date=20 mars 2019|title=10 Most Valuable Football Transfer Contracts So Far|trans-title=10 transferimet e futbollit më të shtrenjta deri tani|url=https://sportycious.com/most-valuable-football-transfer-958846|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929115636/https://sportycious.com/most-valuable-football-transfer-958846|archive-date=29 shtator 2020|access-date=16 tetor 2019|website=Sportycious|language=en}}</ref> Klubi informoi [[UEFA]]n mbi detajet e transferimit, duke lënë organin qeverisës të merrte veprime të mundshme disiplinore.<ref name="FCB Neymar"/> Sipas [[BBC]], në Spanjë, klauzola e lirimit mund të aktivizohet nga lojtari vetë. Kjo ishte një situatë e pazakontë, pasi pagesa shkoi direkt në klub, kjo pasi [[La Liga]] e refuzoi. Zakonisht, shuma e një klauzole lirimi depozitohet te La Liga, e cila liron lojtarin nga kontrata dhe transferon paratë te klubi përkatës. Megjithatë, në këtë rast, La Liga refuzoi pagesën me arsyetimin se ishte shkelur rregulli i "Fair Play Financiar" nga Paris Saint-Germain, e cila financohet nga shteti i [[Katari]]t. Neymar firmosi një kontratë pesë-vjeçare me klubin francez. Pas mbërritjes në klub, ai mori fanellën me numrin 10, e cila ju dha nga [[Javier Pastore]] si një "dhuratë mirëseardhje".<ref>{{cite web|url=https://gazetainfokus.com/%E2%9A%BD%EF%B8%8F-ylli-psg-se-ia-dhuron-neymarit-numrin-e-tij-te-fanelles-foto/?page1=2|title=Ylli i PSG-së ia dhuron Neymarit numrin e tij të fanellës (Foto)|publisher=Gazeta Infokus|language=sq|date=3 gusht 2017|accessdate=22 gusht 2022}}</ref> ====Padia e Barcelonës mbi shkeljen e kontratës==== Më 27 gusht 2017, Barcelona ngriti një padi kundër Neymar, duke kërkuar që ai të kthente bonusin e rinovimit të kontratës që mori, si dhe 8.5 milion € dëmshpërblim dhe 10% shtesë për detyrimet e prapambetura. Ata pretenduan se u detyrohen paratë që Neymar mori si pjesë e një bonusi rinovimi kur ai nënshkroi një kontratë të re në vitin 2016. Klubi gjithashtu kërkoi nga Paris Saint-Germain që të merrte përgjegjësinë për pagesën e tarifave nëse lojtari nuk mund ta bëjë këtë vetë.<ref>{{cite web|url=https://www.balkanweb.com/barcelona-padit-neymar-kerkon-ti-ktheje-mbrapsht-8-5-mln-euro/|title=Barcelona padit Neymar, kërkon t’i kthejë mbrapsht 8.5 mln euro|website=balkanweb.com|language=sq|date=22 gusht 2017|accessdate=22 gusht 2022}}</ref> Avokatët e Neymar njoftuan se do ta kundërshtonin çështjen.<ref>{{Cite news|date=23 gusht 2017|title=PSG's Neymar to contest Barcelona lawsuit over world-record move|trans-title=Neymari i PSG-së do të kundërshtoj padinë e Barcelonës për transferimin rekord|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/41014149|url-status=live|access-date=23 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206194758/https://www.bbc.com/sport/football/41014149|archive-date=6 dhjetor 2020}}</ref> ====2017–18: Sezoni debutues dhe tripleta në Francë==== Në sezonin e tij debutues në Francë, Neymar krijoi një treshe të fuqishme sulmi me talentin francez [[Kylian Mbappé]] dhe bomberin uruguajian [[Edinson Cavani]]. Ai debutoi zyrtarisht më 13 gusht në fitoren 3–0 kundër [[En Avant de Guingamp|Guingamp]], duke shënuar një gol dhe asistuar një tjetër.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/40924357|title=Neymar feels 'more alive than ever' after scoring on PSG debut|trans-title=Neymar ndihet 'më i gjallë se kurr' pasi shënoi në debutimin me PSG-në|publisher=BBC Sport|language=en|date=14 gusht 2017|access-date=15 gusht 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816015714/http://www.bbc.com/sport/football/40924357|archive-date=16 gusht 2017}}</ref> Një javë më pas, në ndeshjen e rradhës në kampionat ndaj [[Toulouse FC|Toulouse]], Neymar regjistroi një dopietë.<ref>{{cite web|date=20 gusht 2017|title=Neymar at the double as PSG hit back to thump Toulouse|trans-title=Neymar shënon dopietë, PSG mposht Toulouse|publisher=[[Eurosport]]|language=en|url=http://www.eurosport.com/football/neymar-at-the-double-as-psg-hit-back-to-thump-toulouse_sto6295474/story.shtml|access-date=21 gusht 2017}}</ref> Neymar ishte protagonist edhe në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve, duke shënuar nga një gol në fitoren 3–0 kundër [[Celtic F.C.|Celtic]] dhe fitoren 5–0 kundër [[FC Bayern München|Bayern München]] në dy ndeshjet hapëse.<ref>{{cite news|date=12 shtator 2017|title=MBAPPE CREATES CHAMPIONS LEAGUE HISTORY WITH GOAL FOR PSG AGAINST CELTIC|trans-title=Mbappe bën historinë në Ligën e Kampioneve me golin për PSG-në kundër Celtic|publisher=Goal|language=en|url=http://www.goal.com/en/news/mbappe-creates-champions-league-history-with-goal-for-psg/1fq7caitbaofg1npeqftd4n1e7|url-status=live|access-date=29 shtator 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018235427/https://www.goal.com/en/news/mbappe-creates-champions-league-history-with-goal-for-psg/1fq7caitbaofg1npeqftd4n1e7|archive-date=18 tetor 2020}}</ref><ref>{{cite news|date=30 shtator 2017|title=PSG 3 Bayern Munich 0: Kylian Mbappe, Edinson Cavani and Neymar star in Champions League heavyweight battle|trans-title=PSG 3 Bayern Mynih 0: Kylian Mbappe, Edinson Cavani dhe Neymar shkëlqejnë në betejën e peshave të rënda në Ligën e Kampioneve|publisher=London Evening Standard|language=en|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/psg-3-bayern-munich-0-champions-league-kylian-mbappe-edinson-cavani-neymar-star-a3645456.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108151300/https://www.standard.co.uk/sport/football/psg-3-bayern-munich-0-champions-league-kylian-mbappe-edinson-cavani-neymar-star-a3645456.html|archive-date=8 janar 2021}}</ref> Gjatë fitores 3–0 në derbi ndaj [[Olympique de Marseille|Marseille]] më 25 shkurt 2018, Neymar pësoi një frakturë në kockën e pestë metatarsale të këmbës së djathtë. Kjo bëri që ai të udhëtonte në [[Belo Horizonte]] për tu operuar.<ref>{{cite web|date=4 mars 2018|title=Neymar leaves hospital after 'successful' surgery on injured foot|trans-title=Neymar largohet nga spitali pas operacionit 'të suksesshëm' në këmbën e dëmtuar|url=http://www.skysports.com/football/news/11820/11273967/neymar-has-successful-surgery-on-injured-foot|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180905211249/http://www.skysports.com/football/news/11820/11273967/neymar-has-successful-surgery-on-injured-foot|archive-date=5 shtator 2018|access-date=4 mars 2018|publisher=SkySports|language=en}}</ref> Ky dëmtim bëri që Neymar të mbyllte sezonin para kohe; ai regjistroi 28 gola në 30 ndeshje në sezonin e tij të parë në [[Paris]].<ref>{{Cite web|date=28 shkurt 2018|title=Neymar: Paris St-Germain's injured forward out for 'six to eight weeks'|trans-title=Neymar: Sulmuesi i dëmtuar i Paris St-Germain jashtë për 'gjashtë seri në javë'|url=https://www.bbc.com/sport/football/43205895|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109004500/https://www.bbc.com/sport/football/43205895|archive-date=9 nëntor 2020|access-date=14 janar 2021|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> ====2018–19: Dëmtime të tjera dhe titulli i Ligue 1==== Më 12 gusht 2018, Neymar shënoi në fitoren 3–0 në shtëpi të ekipit kundër [[Stade Malherbe Caen|Caen]] në ndeshjen hapëse të kampionatit.<ref>{{cite news|date=13 gusht 2018|title=Neymar: Paris St-Germain striker scores as his side open Ligue 1 season with 3–0 win over Caen|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Paris St-Germain shënon, ekipi i tij e hap sezonin e Ligue 1 me një fitore 3–0 ndaj Caen|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45163002|url-status=live|access-date=13 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020224533/https://www.bbc.com/sport/football/45163002|archive-date=20 tetor 2020}}</ref> Ai shënoi me penallti në ndeshjen e javës së dytë me Parisin që fitoi 3–1 ndaj Guingamp.<ref>{{cite web|date=18 gusht 2018|title=Mbappe scores twice in Lique 1 return to seal PSG fight-back|trans-title=Mbappe shënon dy herë në rikthimin në Ligue 1 për të vulosur përmbysjen e PSG-së|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45228476|url-status=live|access-date=19 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202235645/https://www.bbc.com/sport/football/45228476|archive-date=2 dhjetor 2019}}</ref> Në ndeshjen e javës së tretë, Neymar shënoi një tjetër gol si dhe asistoi golin e Cavanit, me PSG-në që regjistroi një sukses 3–1 ndaj [[Angers SCO|Angers]].<ref>{{cite news|date=25 gusht 2018|title=Cavani, Mbappe & Neymar all score as PSG maintain 100% start|trans-title=Cavani, Mbappe & Neymar shënojnë, PSG vazhdon startin 100%|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45310948|url-status=live|access-date=26 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211025811/https://www.bbc.com/sport/football/45310948|archive-date=11 dhjetor 2020}}</ref> Më 3 tetor, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 6–1 në shtëpi ndaj [[Ylli i Kuq i Beogradit|Yllit të Kuq të Beogradit]] në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve.<ref>{{cite news|date=3 tetor 2018|title=Neymar scores a hattrick as PSG beat Red Star Belgrade 6–1|trans-title=Neymar shënon tregolësh, PSG mposht Yllin e Kuq të Beogradit 6–1|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/45737151|url-status=live|access-date=30 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626184440/https://www.bbc.com/sport/football/45737151|archive-date=26 qershor 2019}}</ref> Në janar 2019, ai pësoi një dëmtim në këmbë dhe humbi të dy ndeshjet e raundit të 16-tave të Ligës së Kampioneve kundër [[Manchester United F.C.|Manchester United]].<ref>{{cite web|date=28 janar 2019|title=P.S.G.'s Neymar Joins Growing Champions League Injury List|trans-title=Neymar i PSG-së i bashkohet listës në rritje të të dëmtuarve në Ligën e Kampioneve|publisher=The New York Times|language=en|author=Victor Mather|url=https://www.nytimes.com/2019/01/28/sports/neymar-champions-league-psg.html|url-status=live|access-date=8 mars 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108010844/https://www.nytimes.com/2019/01/28/sports/neymar-champions-league-psg.html|archive-date=8 nëntor 2020}}</ref> Pasi Parisi pësoi një eliminim nga anglezët, Neymar u pa në Instagram duke ofenduar gjyqtarët e VAR-it për penalltinë që këta të fundit i dhanë United në kohën shtesë. Për këtë veprim, braziliani u pezullua me tre ndeshje nga UEFA.<ref>{{cite web|url=https://www.hashtag.al/index.php/2019/04/26/neymar-pezullohet-me-3-ndeshje-pasi-sulmoi-arbitrat-ne-instagram/|title=Neymar pezullohet me 3 ndeshje pasi sulmoi arbitrat në Instagram|website=hashtag.al|language=sq|date=26 prill 2019|accessdate=23 gusht 2022}}</ref> Më 27 prill, Neymar shënoi në finalen e kupës kundër Rennes, por kundërshtarët arritën të përmbysnin rezultatin dhe të fitonin ndeshjen. Pas përfundimit të ndeshjes, Neymar u filmua duke goditur me grusht në fytyrë një spektator.<ref>{{cite web|url=https://dosja.al/gjest-i-pahijshem-i-neymar-godet-tifozin-pas-humbjes-ne-finalen-e-kupes-se-frances|title=Gjest i pahijshëm i Neymar, godet tifozin pas humbjes në finalen e Kupës së Francës (Video)|website=dosja.al|language=sq|date=28 prill 2019|accessdate=23 gusht 2022}}</ref> Spektatori ishte filmuar duke ofenduar lojtarët e Parisit gjatë gjithë ndeshjes. PSG reagoi në një komunikatë duke thënë se ata e mbështesnin lojtarin e tyre "100%".<ref name="APgoad">{{cite web|title=Neymar appears to aim punch at fan goading him after defeat|trans-title=Neymar kapet duke goditur tifozin pas disfatës|url=https://www.apnews.com/f36fd5d49a0e4e6f83f3f5fb3ee3f7f5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219103441/https://apnews.com/f36fd5d49a0e4e6f83f3f5fb3ee3f7f5|archive-date=19 dhjetor 2020|access-date=4 maj 2019|website=[[Associated Press]]|language=en|author=Jerome Pugmire|date=28 prill 2019}}</ref> Neymar reagoi duke thënë se ai ishte gabim, por gjithashtu shtoi se as ai dhe as ndonjë tjetër nuk mund të kishte qëndruar indiferent. Trajneri i ekipit [[Thomas Tuchel]] deklaroi: "Nuk është e lehtë të ngjisësh shkallët pas një disfate. Nëse humbasim duhet të tregojmë respekt. Ne nuk mund të hyjmë në një konflikt me një spektator."<ref name="goalpunch">{{cite web|date=1 maj 2019|title=Will Neymar be banned for fan punch? PSG star's possible sanctions|trans-title=A do të pezullohet Neymari për grushtin ndaj tifozit? Dënimet e mundshme për yllin e PSG-së|url=https://www.goal.com/en/news/will-neymar-be-banned-for-fan-punch-psg-stars-possible/1etvzvcw0pp2f1b3nhc8z124zz|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504075248/https://www.goal.com/en/news/will-neymar-be-banned-for-fan-punch-psg-stars-possible/1etvzvcw0pp2f1b3nhc8z124zz|archive-date=4 maj 2019|access-date=4 maj 2019|website=Goal.com|language=en|author=Robin Bairner}}</ref> ====2019–20: Sezoni i pezulluar dhe finalja e Ligës së Kampioneve==== Në korrik 2019, Neymar mungoi në seancat stërvitore me ekipin, duke bërë që klubi të ndërmerrte masa disiplinore.<ref>{{cite news|date=8 korrik 2019|title=Neymar: Brazil forward fails to attend PSG pre-season training|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Brazilit mungon në stërvitjen parasezonale të PSG-së|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/48915199|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129025815/https://www.bbc.com/sport/football/48915199|archive-date=29 nëntor 2020|access-date=8 korrik 2019}}</ref> Në ditën e fundit të merkatos verore, Neymar pranoi të qëndronte me PSG-në pas negociatave të dështuara për një rikthim te Barcelona.<ref>{{cite news|date=1 shtator 2019|title=Neymar: Paris Saint-Germain forward agrees to stay after Barcelona talks break down|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Paris Saint-Germain pranon të qëndrojë pasi bisedimet me Barcelonën dështojnë|publisher=Sky Sports|language=en|url=https://www.skysports.com/football/news/11820/11799320/neymar-paris-saint-germain-forward-agrees-to-stay-after-barcelona-talks-break-down|url-status=live|access-date=6 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233653/https://www.skysports.com/football/news/11820/11799320/neymar-paris-saint-germain-forward-agrees-to-stay-after-barcelona-talks-break-down|archive-date=7 nëntor 2020}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e parë për sezonin 2019–20 më 14 shtator në fitoren minimale 1–0 ndaj [[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]] në Ligue 1; ai shënoi golin e vetëm të ndeshjes në minutat shtesë me një rrofeshatë.<ref>{{cite news|date=14 shtator 2019|title=Last-gasp win!|trans-title=Fitore në frymën e fundit!|publisher=Paris Saint-Germain F.C.|language=en|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/last-gasp-win|url-status=live|access-date=15 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710000245/https://en.psg.fr/teams/first-team/content/last-gasp-win|archive-date=10 korrik 2020}}</ref> Një javë më vonë, në një tjetër fitore 1–0, këtë herë ndaj [[Olympique Lyonnais|Lyon]] në [[Parc Olympique Lyonnais]], Neymar ishte sërisht protagonist me një tjetër gol në minutat shtesë.<ref>{{cite web|date=23 shtator 2019|title=Lyon 0–1 Paris St-Germain|url=https://www.bbc.com/sport/football/49783196|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814174359/https://www.bbc.com/sport/football/49783196|archive-date=14 gusht 2020|access-date=25 korrik 2020|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> Në tetor, Neymar pësoi një dëmtim në tendinë gjatë grumbullimit me kombëtaren;<ref>{{cite web|date=14 tetor 2019|title=Neymar out 4 Weeks with Hamstring Injury; Expected to Miss PSG's Next 6 Matches|trans-title=Neymar jashtë për 4 javë më dëmtim në tendinë; pritet të humbasë 6 ndeshjet e rradhës të PSG-së|url=https://bleacherreport.com/articles/2857855-neymar-out-4-weeks-with-hamstring-injury-expected-to-miss-psgs-next-6-matches|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725172027/https://bleacherreport.com/articles/2857855-neymar-out-4-weeks-with-hamstring-injury-expected-to-miss-psgs-next-6-matches|archive-date=25 korrik 2020|access-date=25 korrik 2020|publisher=Bleacher Report|language=en}}</ref> ai qëndroi një muaj jashtë fushave dhe u rikthye më 26 nëntor duke luajtur në barazimin 2–2 kundër Real Madridit në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve. Më 12 shkurt 2020, në ndeshjen e parë të raundit të 16-tave kundër [[Borussia Dortmund]]it, Neymar shënoi një gol shumë të rëndësishëm në transfertë, me Parisin që u mposht 2–1 në [[Signal Iduna Park]]. Në ndeshjen e kthimit në Paris, ekipi i Neymar bëri përmbyje duke fituar 2–0 dhe u kualifikua me rezultatin e përgjithshëm 3–2; Neymar shënoi golin e parë të sfidës me kokë pas një korneri të ekzekutuar nga [[Ángel Di María]] si dhe mori pjesë në aksionin që solli golin e dytë të shënuar nga [[Juan Bernat]].<ref>{{cite web|date=11 mars 2020|title=PSG 2–0 Borussia Dortmund|publisher=UEFA|language=en|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2027130--paris-vs-dortmund/?referrer=%2Fuefachampionsleague%2Fseason%3D2020%2Fmatches%2Fround%3D2001141%2Fmatch%3D2027130%2Findex|access-date=27 shtator 2020}}</ref> Neymar fitoi titullin e tij të tretë të Ligue 1 pasi federata vendosi të ndërpreste sezonin për shkak të [[Pandemia e COVID-19|Pandemisë aë COVID-19]]; në momentin kur u mor vendimi, PSG ishte në vendin e parë.<ref>{{cite news|date=30 prill 2020|title=Ligue 1: Paris St-Germain awarded French title as season finished early|trans-title=Ligue 1: Paris St-Germain i jepet titulli francez pasi sezoni përfundoi herët|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/52484926|url-status=live|access-date=30 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107084148/https://www.bbc.com/sport/football/52484926|archive-date=7 nëntor 2020}}</ref> Më 14 korrik, në ndeshjen e parê të ekip që pas rifillimit të aktivitetit, Neymar shënoi golin e vetëm të finales së kupës kundër [[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]; kjo ishte kupa e dytë e tij me PSG-në.<ref name="CDF 2020">{{cite news|date=24 korrik 2020|title=PSG edge ASSE for Coupe de France win!|trans-title=PSG mposht minimalisht ASSE për të fituar Kupën e Francës!|url=https://www.ligue1.com/Articles/OTHER-COMPETITIONS/2020/07/25/psg-edge-asse-for-coupe-de-france-win|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103014938/https://www.ligue1.com/Articles/OTHER-COMPETITIONS/2020/07/25/psg-edge-asse-for-coupe-de-france-win|archive-date=3 nëntor 2020|access-date=25 korrik 2020|website=ligue1.com|language=en}}</ref> Shtatë ditë më pas, Parisi fitoi edhe kupën e ligës, duke mposhtur Lyonin 6–5 me penallti pasi koha e rregullt dhe shtesa u mbyllën në barazim pa gola; Neymar shënoi një nga penalltitë për ekipin e tij.<ref name="BBC Sport">{{cite news|date=31 korrik 2020|title=Paris St-Germain beat Lyon in French League Cup final for another treble|trans-title=Paris St-Germain mposht Lyonin në finalen e Kupës së Ligës Franceze për një tjetër tripletë|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/53617357|url-status=live|access-date=31 korrik 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116164005/https://www.bbc.com/sport/football/53617357|archive-date=16 nëntor 2020}}</ref> Më 12 gusht, në ndeshjen çerek-finale të Ligës së Kampioneve kundër [[Atalanta B.C.|Atalantës]], ai asistoi golin e barazimit me Parisin që shënoi dy gola në kohën shtesë për të fituar ndeshjen 2–1.<ref>{{cite web|date=13 gusht 2020|title=Atalanta dealt cruelest of exits by PSG late show|trans-title=Atalanta pëson një nga eliminimet më mizore pas shfaqjes në fund nga PSG-ja|url=https://en.as.com/en/2020/08/12/football/1597255022_750607.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208204706/https://en.as.com/en/2020/08/12/football/1597255022_750607.html|archive-date=8 dhjetor 2020|access-date=24 gusht 2020|publisher=AS.com|language=en}}</ref> Ata u kualifikuan në gjysëm-finale ku u përballën me gjermanët e [[RB Leipzig]]; në ndeshjen e parë në transfertë, Neymar asistoi një nga golat e fitores 3–0 që kualifikoi Parisin për në finalen e Ligës së Kampioneve për herë të parë në histori.<ref>{{cite web|date=18 gusht 2020|title=RB Leipzig 0-3 Paris St-Germain: PSG reach first Champions League final|trans-title=RB Leipzig 0-3 Paris St-Germain: PSG arrin finalen e parë të Ligës së Kampioneve|url=https://www.bbc.com/sport/football/53759778|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200904130058/https://www.bbc.com/sport/football/53759778|archive-date=4 shtator 2020|access-date=24 gusht 2020|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> Në finalen e madhe në [[Estádio da Luz]] të [[Lisbona|Lisbonës]], Parisi u mposht me rezultatin 1–0 nga Bayern München.<ref>{{cite web|date=23 gusht 2020|title=Bayern Munich beat Paris Saint-Germain to win Champions League|trans-title=Bayern Mynihu mposht Paris Saint-Germain për të fituar Ligën e Kampioneve|url=https://www.espn.com/soccer/report?gameId=573698|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107084610/https://www.espn.com/soccer/report?gameId=573698|archive-date=7 nëntor 2020|access-date=23 gusht 2020|publisher=ESPN FC|language=en}}</ref> ====2020–21: Rinovimi i kontratës==== Neymar humbi ndeshjen e parë të sezonit 2020–21 për shkak se kishte dalë pozitiv me COVID-19 një javë më parë;<ref>{{Cite web|date=8 shtator 2020|title=Lens 'not favourites' against depleted PSG|trans-title=Lens 'jofavorite' kundër PSG-së së palosur|url=https://www.ligue1.com/Articles/NEWS/2020/09/08/lens-not-favourites-psg-mbappe-neymar-covid|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910182803/https://www.ligue1.com/Articles/NEWS/2020/09/08/lens-not-favourites-psg-mbappe-neymar-covid|archive-date=10 shtator 2020|access-date=18 shtator 2020|publisher=Ligue 1|language=en}}</ref> në këtë ndeshje, PSG u mposht nga [[RC Lens|Lens]] me rezultatin minimal 1–0.<ref>{{Cite web|date=10 shtator 2020|title=Lens 1-0 Paris Saint-Germain: Champions League finalists beaten by Ligue 1 newcomers|trans-title=Lens 1-0 Paris Saint-Germain: Finalistët e Ligës së Kampioneve mposhten nga ekipi i sapongjitur i Ligue 1|url=https://www.skysports.com/football/rc-lens-vs-psg/report/431369|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912212757/https://www.skysports.com/football/rc-lens-vs-psg/report/431369|archive-date=12 shtator 2020|access-date=18 shtator 2020|publisher=Sky Sports|language=en}}</ref> Megjithatë, ai ju rikthye stërvitjes para ndeshjes derbi kundër Marseille më 13 shtator.<ref>{{Cite web|date=12 shtator 2020|title=PSG: Neymar back as Tuchel complains about Le Classique|trans-title=PSG: Neymar rikthehet, Tuchel ankohet për Le Classique|url=https://en.as.com/en/2020/09/12/football/1599939171_648394.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028214423/https://en.as.com/en/2020/09/12/football/1599939171_648394.html|archive-date=28 tetor 2020|access-date=18 shtator 2020|website=AS.com|language=en}}</ref> PSG humbi ''[[Le Classique]]'' për herë që nga viti 2011 pasi OM fitoi 1–0 në një ndeshje ku gjyqtari dha 14 kartonë të verdhë dhe 5 kartonë të kuqë, njëri prej të cilëve në drejtim të Neymar.<ref>{{Cite web|date=14 shtator 2020|title=Neymar Among 5 Sent Off in PSG-Marseille, Alleges Racial Abuse|trans-title=Neymar mes pesë lojtarëve të përjashtuar, akuzon pë rracizëm|url=https://www.si.com/soccer/2020/09/14/psg-marseille-fight-video-neymar-red-card-racist-abuse|access-date=18 shtator 2020|publisher=Sports Illustrated|language=en}}</ref> Neymar regjistroi dy golat e parë të sezonit 2020–21 në fitoren bindëse 6–1 ndaj [[Angers SCO|Angers]] më 2 tetor.<ref>{{Cite web|date=2 tetor 2020|title=NEYMAR GRABS TWO AS PSG ROUT ANGERS|trans-title=Neymar shënon dy, PSG shkatërron Angers|url=https://www.eurosport.com/football/ligue-1/2020-2021/psg-v-angers-ligue-1-live-updates_sto7919834/story.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026191438/https://www.eurosport.com/football/ligue-1/2020-2021/psg-v-angers-ligue-1-live-updates_sto7919834/story.shtml|archive-date=26 tetor 2020|access-date=3 tetor 2020|website=[[Eurosport]]|language=en|author=Michael da Silva}}</ref> Ai arriti kështu në shifrën e 72 golave për klubin kryeqytetas, duke hyrë në listën e dhjetë golashënuesve më të mirë të historisë së PSG-së, në nivel me bashkëkombasin e tij [[Raí]].<ref>{{Cite web|date=3 tetor 2020|title=Neymar rentre dans le top 10 des meilleurs buteurs de l'histoire du PSG|trans-title=Neymar hyn në 1p golashënuesit më të mirë në historinë e PSG-së|url=http://www.parisfans.fr/club/neymar-rentre-dans-le-top-10-des-meilleurs-buteurs-de-lhistoire-du-psg-491779.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024064151/http://www.parisfans.fr/club/neymar-rentre-dans-le-top-10-des-meilleurs-buteurs-de-lhistoire-du-psg-491779.html|archive-date=24 tetor 2020|access-date=3 tetor 2020|website=Paris Fans|language=fr}}</ref> Më 28 tetor, Neymar pësoi një dëmtim në muskulin e këmbës së djathtë në ndeshjen e fazës së grupeve të Ligës së Kampioneve kundër [[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]], duke u zëvëndësuar pas vetëm 26 minutash lojë.<ref>{{Cite web|date=28 tetor 2020|title=PSG's Neymar in 'discomfort' after adductor injury and will undergo further tests|trans-title=Neymar i PSG-së në 'siklet' pas dëmtimit në muskul, do t'i nënshtrohet të tjera testimeve|url=https://www.cbssports.com/soccer/news/psgs-neymar-in-discomfort-after-adductor-injury-and-will-undergo-further-tests/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101043118/https://www.cbssports.com/soccer/news/psgs-neymar-in-discomfort-after-adductor-injury-and-will-undergo-further-tests/|archive-date=1 nëntor 2020|access-date=29 tetor 2020|website=[[CBS Sports]]|language=en}}</ref> Ai u rikthye në aksion pas më shumë se tre javësh, duke u aktivizuar si zëvëndësues në humbjen 3–2 ndaj [[AS Monaco FC|Monacos]] më 20 nëntor.<ref>{{Cite web|date=20 nëntor 2020|title=Monaco Beat PSG|trans-title=Monaco mposht PSG-në|url=https://bleacherreport.com/game/as-monaco-fc-vs-paris-saint-germain-fc-2020-11-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211190350/https://bleacherreport.com/game/as-monaco-fc-vs-paris-saint-germain-fc-2020-11-22|archive-date=11 dhjetor 2020|access-date=14 janar 2021|website=Bleacher Report|language=en}}</ref> Katër ditë më pas, ai shënoi golin e vetëm në takimin ndaj RB Leipzig në Ligën e Kampioneve, duke regjistruar golin e parë pas rikthimit nga dëmtimi.<ref>{{Cite web|date=24 nëntor 2020|title=PSG 1-0 RB LEIPZIG: NEYMAR FIRES PSG TO CRUCIAL WIN AGAINST RB LEIPZIG|trans-title=PSG 1-0 RB Leipzig: Neymar dërgon PSG-në drejt fitores vendimtare kundër RB Leipzig|url=https://www.eurosport.com/football/champions-league/2020-2021/psg-v-rb-leipzig-live-champions-league-updates_sto8005067/story.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203143030/https://www.eurosport.com/football/champions-league/2020-2021/psg-v-rb-leipzig-live-champions-league-updates_sto8005067/story.shtml|archive-date=3 dhjetor 2020|access-date=14 janar 2021|website=Eurosport|language=en}}</ref> Më 28 nëntor, Neymar shënoi golin e tij të 50të në Ligue 1 në barazimin 2–2 ndaj [[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]; ai u bë lojtari më i shpejtë që e arrin këtë shifër në historinë e klubit, duke e bërë vetëm në ndeshjen e tij të 58të.<ref>{{cite web|date=28 nëntor 2020|title=Neymar reaches 50 Ligue 1 goals in record time in 21st century|trans-title=Neymar arrin 50 gola në Ligue 1 në kohë rekors në shekullin e 21të|url=https://www.beinsports.com/en/football/news/neymar-reaches-50-ligue-1-goals-in-record-t-1/1591744|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128220753/http://www.beinsports.com/en/football/news/neymar-reaches-50-ligue-1-goals-in-record-t-1/1591744|archive-date=28 nëntor 2020|access-date=28 nëntor 2020|website=[[beIN Sports]]|language=en}}</ref> Katër ditë më vonë, braziliani shënoi një dopietë kundër [[Manchester United F.C.|Manchester United]], duke udhëhequr Parisin drejt një fitoreje 3–1 në [[Old Trafford]].<ref>{{Cite news|date=2 dhjetor 2020|title=Man Utd beaten at home by PSG|trans-title=Man Utd mposhtet në shtëpi nga PSG-ja|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/55135808|url-status=live|access-date=2 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206081114/https://www.bbc.com/sport/football/55135808|archive-date=6 dhjetor 2020}}</ref> Në ndeshjen e fundit të fazës së grupeve të Ligës së Kampioneve, Neymar shënoi një tregolësh në një fitore bindëse 5–1 kundër İstanbul Başakşehir; ky tregolësh, i treti në karrierën e tij në këtë kompeticion, ndihmoi ekipin të fitonte grupin.<ref>{{Cite web|date=9 dhjetor 2020|title=Hat-trick: Neymar Jr's gala performance on the Champions League|trans-title=Tregolësh: Performanca gala e Neymarit në Ligën e Kampioneve|url=https://www.neymarjr.com/en/football/hat-trick-neymar-jr-gala-performance-on-the-champions-league|access-date=10 dhjetor 2020|website=neymarjr.com|language=en|archive-date=14 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114150953/https://www.neymarjr.com/en/football/hat-trick-neymar-jr-gala-performance-on-the-champions-league|url-status=dead}}</ref> Neymar u bë gjithashtu lojtari i parë në historinë e Ligës së Kampioneve që shënon 20 ose më shumë gola për dy klube të ndryshme: 21 gola në 40 ndeshje për Barcelonën dhe 20 gola në 25 ndeshje për Parisin.<ref>{{Cite web|date=10 dhjetor 2020|title=Neymar is the First Player Ever to Score 20 Champions League Goals for Two Different Teams|trans-title=Neymar është lojtari i parë që shënon 20 gola në Ligën e Kampioneve për dy ekipe të ndryshme|url=https://psgtalk.com/2020/12/neymar-is-the-first-player-ever-to-score-20-champions-league-goals-for-two-different-teams/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210101132/https://psgtalk.com/2020/12/neymar-is-the-first-player-ever-to-score-20-champions-league-goals-for-two-different-teams/|archive-date=10 dhjetor 2020|access-date=10 dhjetor 2020|website=PSG Talk|author=Steve Zavala|language=en}}</ref> Në humbjen 1–0 kundër Lyonit më 13 dhjetor, Neymar pësoi një dëmtim në kyçin e këmbës pas një ndërhyrje nga mbrojtësi kundërshtar [[Thiago Mendes]], duke bërë që të nxirrej nga fusha e lojës me barrelë.<ref>{{Cite web|date=14 dhjetor 2020|title=Neymar raises injury alarm bells after being stretchered off against Lyon|trans-title=Neymar ngren këmbanat e alarmit pasi nxirret jashtë me barrelë kundër Lyonit|url=https://www.goal.com/en/news/neymar-raises-injury-alarm-bells-after-being-stretchered-off/1bniqo4br68i01hvp8sunwz5x1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201220111429/https://www.goal.com/en/news/neymar-raises-injury-alarm-bells-after-being-stretchered-off/1bniqo4br68i01hvp8sunwz5x1|archive-date=20 dhjetor 2020|access-date=14 dhjetor 2020|website=Goal.com|language=en}}</ref> Ai mundi të shmangte frakturën por u njoftua se do të qëndronte në jashtë fushave për tre javë me një ndrydhje në kyç.<ref>{{Cite web|date=15 dhjetor 2020|title=Neymar's fracture is ruled out, which points to three weeks KO|trans-title=Neymar ska frakturë, por është tre javë jashtë|url=https://sportsfinding.com/neymars-fracture-is-ruled-out-which-points-to-three-weeks-ko/73944/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114151234/https://sportsfinding.com/neymars-fracture-is-ruled-out-which-points-to-three-weeks-ko/73944/|archive-date=14 janar 2021|access-date=15 dhjetor 2020|website=Sports Finding|author=Gabby Barker|language=en}}</ref> Ai u rikthye fiks pas një muaji më 13 janar 2021 në fitoren 2–1 kundër Marseille në [[Trophée des Champions]]; braziliani shënoi golin e fitores me penallti duke i dhënë një tjetër trofe klubit kryeqytetas.<ref>{{Cite web|date=13 janar 2021|title=Neymar mocks Alvaro Gonzalez in celebration after terrible tackle during PSG vs Marseille|trans-title=Neymar tallet me Alvaro Gonzalez gjatë festimit të golit pas ndërhyrjes së tmerrshme të mbrojtësit gjatë PSG vs Marseille|url=https://www.givemesport.com/1638008-neymar-mocks-alvaro-gonzalez-in-celebration-after-terrible-tackle-during-psg-vs-marseille|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115135649/https://www.givemesport.com/1638008-neymar-mocks-alvaro-gonzalez-in-celebration-after-terrible-tackle-during-psg-vs-marseille|archive-date=15 janar 2021|access-date=14 janar 2021|website=givemesport.com|language=en|author=Rob Hoskin}}</ref> Më 10 shkurt, Neymar pësoi një tjetër dëmtim, këtë herë në muskulin e këmbës së majtë, në një ndeshje ndaj Caen, që e mbajti jashtë fushave për rreth një muaj.<ref>{{cite web|url=https://dknation.draftkings.com/2021/2/15/22278279/neymar-injury-update-uefa-champions-league-paris-vs-barcelona-round-of-16-match-status-backup|title=Neymar to miss Champions League Round of 16 first leg match vs. Barcelona|trans-title=Neymar do të humbas ndeshjen e parë të raundit të 16-tave të Ligës së Kampioneve kundër Barcelonës|publisher=Draft Kings|language=en|date=15 shkurt 2021|accessdate=21 shkurt 2021}}</ref> Rikthimi i tij ndodhi më 21 mars në suksesin 4–2 kundër Lyonit në kampionat.<ref>{{Cite web|title=Football: Neymar makes PSG return from injury against Lyon|trans-title=Futboll: Neymar bën rikthimin nga dëmtimi kundër Lyonit|url=https://www.channelnewsasia.com/news/sport/football-neymar-makes-psg-return-from-injury-against-lyon-14453924|access-date=30 mars 2021|website=CNA|language=en|archive-date=20 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320171003/https://www.channelnewsasia.com/news/sport/football-neymar-makes-psg-return-from-injury-against-lyon-14453924|url-status=dead}}</ref> Në fazën me eliminim direkt të Ligës së Kampioneve, PSG u eliminua në gjysëm-finale nga klubi anglez [[Manchester City F.C.|Manchester City]]. Neymar humbi të dy ndeshjet e raundit të 16-tave kundër Barcelonës, ku Parisi fitoi me rezultatin e përgjithshëm 5–2, por ishte i disponueshëm në dy ndeshjet çerek-finale kundër Bayern München dhe dy ndeshjet gjysëm-finale kundër Manchester City. Më 8 maj, Paris Saint-Germain njoftoi se Neymar kishte firmosur një kontratë të re deri në vitin 2025.<ref>{{Cite web|date=8 maj 2021|title=PSG's Neymar signs contract extension|trans-title=Neymar i PSG-së firmos rinovimin e kontratës|url=https://www.espn.com/soccer/soccer-transfers/story/4379755/psgs-neymar-signs-contract-extension-to-2025|access-date=8 maj 2021|website=ESPN FC|language=en}}</ref> ====2021–22: Goli i 400të në karrierë==== Më 10 gusht, Parisi firmosi me argjentinasin [[Lionel Messi]], i cili u ribashkua me Neymar pas 4 vitesh.<ref>{{Cite web|title=Lionel Messi reunited with Neymar at PSG after Barcelona exit|trans-title=Lionel Messi ribashkohet me Neymar te PSG pas largimit nga Barcelona|url=https://olympics.com/en/news/football-lionel-messi-rejoins-neymar-at-psg-after-barcelona-exit|access-date=15 shtator 2021|website=Olympics.com|language=en}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e parë të sezonit të ri më 29 gusht në fitoren 2–0 kundër [[Stade de Reims|Reims]], duke luajtur si titullar për 66 minuta para se të zëvëndësohej nga Messi, i cili debtuoi zyrtarisht për klubin francez.<ref>{{Cite web|date=29 gusht 2021|title=Lionel Messi makes PSG debut as sub for Neymar in Ligue 1 game against Reims|trans-title=Lionel Messi bën debutimin për PSG si zëvëndësues i Neymar në ndeshjen e Ligue 1 kundër Reims|url=https://theathletic.com/news/lionel-messi-makes-psg-debut-as-sub-for-neymar-in-ligue-1-game-against-reims/JjuptraSwJAU|access-date=15 shtator 2021|website=The Athletic|language=en|author=Charlotte Harpur|archive-date=15 shtator 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210915025353/https://theathletic.com/news/lionel-messi-makes-psg-debut-as-sub-for-neymar-in-ligue-1-game-against-reims/JjuptraSwJAU|url-status=dead}}</ref> Ai regjistroi golin e parë të sezonit 2021–21 më 19 shtator në fitoren 2–1 kundër Lyonit, duke shënuar me penallti.<ref>{{Cite web|title=Player Ratings {{!}} PSG 2-1 Lyon, Neymar's brilliance and a questionable penalty decision give PSG a barely deserved win|trans-title=Notat e lojtarëve {{!}} PSG 2–1 Lyon, gjenialiteti i Neymar dhe një penallti e diskutueshme i japin PSG nje fitore pothuajse të merituar|url=https://www.getfootballnewsfrance.com/2021/player-ratings-psg-2-1-lyon-neymars-brilliance-and-a-questionable-penalty-decision-give-psg-a-barely-deserved-win/|access-date=20 shtator 2021|website=Get French Football News|language=en}}</ref> ===Rikthimi te Santos=== Më 30 janar 2025, Neymar njoftoi në rrjetet sociale se do të rikthehej te klubi i tij i parë Santos. Rikthimi i tij u konfirmua një ditë më pas nga Santos. Ai mori fanellën me numrin 10 për sezonin e rradhës dhe kishte objektiv të rifitonte formën sportive për Kupën e Botës 2026. ==Karriera ndërkombëtare== [[Skeda:Neymar.jpg|thumb|majtas|Neymar në një konference me [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilin]].]] [[Skeda:Neymar 2011.jpg|thumb|djathtas|Neymar duke luajtur kundër [[Kombëtarja skoceze e futbollit|Skocisë]].]] Neymar bëri performanca fantastike me [[Kombëtarja braziliane U–17 e futbollit|Brazilin U–17]] në Kupën e Botës U–17 në vitin 2009, ku ai shënoi golin në ndeshjen e parë hapese kundër [[Kombëtarja japoneze U–17 e futbollit|Japonisë]]. Ish-lojtarët Brazilian [[Pelé]] dhe [[Romário]] i thanë urgjentisht trajnerit [[Dunga]] që të merrte atë në [[2010 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2010]]. Edhe pse mendimi i përhapur se Neymar meritonte një vend në skuadrën e Dungës shkuan aq larg saqë trajnerit të kombëtares i erdhi një peticion me 14.000 nënshkrime dhe pavarësisht nga presioni i madh që i ishte bërë, ai e la atë pas dore duke mos e grumbulluar në listën e 23 lojtareve brazilian që do të udhëtonin në [[Republika Jugafrikane|Afrikën e Jugut]] për të luajtur në Kupën e Botës.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2010/may/04/world-cup-watch-37-days-to-go|title=World Cup watch ... 37 days to go|accessdate=13 qershor 2014|work=The Guardian|location=MB}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2010/8669086.stm|title=Brazil coach Dunga faces World Cup selection challenge|accessdate=13 qershor 2014|work=BBC Sport}}</ref> Më 27 mars 2011, Neymar shënoi dy gola në fitoren 2–0 kundër [[Kombëtarja skoceze e futbollit|Skocisë]] në stadiumin Emirates.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/scotland/9431234.stm|title=Scotland 0–2 Brazil|date=27 mars 2011|work=BBC Sport|accessdate=29 mars 2011}}</ref> Gjatë momentit të penalltisë të shënuar nga Neymar, një banane u hodh në drejtim të tij, gjë që e detyroi atë të ankohet për rracizëm.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/mar/27/neymar-racism-brazil-scotland|location=Londër|work=The Guardian|first=Ewan|last=Murray|title=Brazil's Neymar answers back after banana is thrown in Scotland match|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Neymar refuzoi faljen e tifozëve dhe nuk kërkoi falje për fjalët që tha në drejtim të tifozëve të Skocisë.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/mar/31/scottish-fa-apology-brazil-racism-neymar|location=Londër|work=The Guardian|first=Ewan|last=Murray|title=Scottish FA demands apology from Brazil over claims of racism|accessdate=13 qershor 2014|ref=none}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/apr/01/brazil-neymar-scotland-racism-claims|location=Londër|work=The Guardian|title=Brazil's Neymar refuses to apologise to Scotland for racism claims|accessdate=13 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1371178/Scotland-want-apology-German-admits-Neymar-banana.html|location=Londër|work=Daily Mail|first=Mark|last=Wilson|title=Tartan Army demand apology from Neymar after German fan admits to throwing banana|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> ===Copa América 2011=== Neyamr ishte pjesë e 23 lojtarëve të përzgjedhur nga trajneri [[Mano Menezes]]. Neymar shënoi dy gola në ndeshjen e tretë të Grupit B kundër [[Kombëtarja ekuadoriane e futbollit|Ekuadorit]] në ndeshjen e fituar nga [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] me rezultain 4–2. Dy golat e tjere i shënoi [[Alexandre Pato]]. Neymar u përzgjodh si Lojtari i ndeshjes në barazimin 1–1 kundër [[Kombëtarja venezueliane e futbollit|Venezuelës]]. Brazili u eleminua në çerek-finale nga [[Kombëtarja paraguajiane e futbollit|Paraguaji]] në pikat e penalltive ku Neymar hyri si zëvëndësim në minutën e 80të. ===Lojërat Olimpike 2012=== Neymar ishte pjesë e 23 lojtarëve të [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilit]] thirrur nga trajneri [[Mario Menezes]] për të luajtur në [[2012 Lojërat olimpike verore|lojërat olimpike verore]] që zhvilloheshin në [[Londra|Londër]].<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2143101/London-2012-Olympics-Neymar-Sandro-Hulk-carry-Brazils-hopes-football-gold.html|location=Londër|work=Daily Mail|title=Neymar, Sandro and Hulk carry Brazil's hopes for Olympic gold but Ronaldinho left out|accessdate=13 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www1.skysports.com/olympics/football/ones-to-watch/21746/7060689/|location=Londër|work=Sky Sports|title=Neymar Profile for 2012 Olympics|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=23 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623115348/http://www1.skysports.com/olympics/football/ones-to-watch/21746/7060689/|url-status=dead}}</ref> Përpara se të fillonte turnamenti Neymar shënoi gol dhe dhuroi edhe një asist për golin e [[Sandro Raniere|Sandros]] në fitoren 2–0 kundër [[Kombëtarja britanike U–23 e futbollit|Britanisë së Madhe]].<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/18929315|location=Londër|work=BBC Sport|title=Team GB were outclassed by Neymar|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 26 korrik 2012, Neymar shënoi golin e tretë në minutën e 30të në fitoren 3–2 kundër [[Kombëtarja egjiptiane e futbollit|Egjiptit]] në Grupin C.<ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400c02/doc=results.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–2 Egypt|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=31 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120731223405/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400c02/doc%3Dresults.html|url-status=dead}}</ref> Më pas tre ditë më vonë në ndeshjen tjetër kundër [[Kombëtarja bjelloruse U–23 e futbollit|Bjellorusisë]], Neymar shënoi një tjetër gol fantastik me një goditje dënimi nga 25 metra që përfundoi në trekëndësh, duke dhuruar edhe dy assista për golat e [[Alexandre Pato|Patos]] dhe [[Oscar dos Santos|Oscarit]]. Pas ndeshjes Neymar tha: "Une shënova një gol dhe dhurova dy assista dhe për mua kjo është një gjë perfekte".<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1128175/men's-olympics:-neymar-lifts-brazil,-uruguay-stunned?cc=3888|work=ESPN|title=Neymar lifts Brazil|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400c03/index.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–1 Belarus|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=30 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120730083726/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400c03/index.html|url-status=dead}}</ref>. Më 5 gusht 2012, Neymar shënoi një gol me penallti dhe dhuroi një assist për golin e [[Leandro Damião]]s në çerek-finalen e turnamentit kundër [[Kombëtarja hondurene U–23 e futbollit|Hondurasit]] për të ndihmuar skuadrën e tij të fitoj 3–2 në stadiumin St James' Park duke dërguar Brazilin në gjysmë-finale. Më golin kundër Hondurasit, Neymar arriti shifrën e tre golave në këtë turnament.<ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400302/index.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–2 Honduras|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=5 gusht 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805013453/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400302/index.html|url-status=dead}}</ref> Neymar shënoi tregolshin e parë me kombëtaren më 10 shtator 2012 në fitoren shkatërrimtare 8–0 kundër [[Kombëtarja kineze e futbollit|Kinës]] në [[Estádio José do Rego Maciel]] në [[Recife]].<ref>{{cite news|last1=Edwards|first1=Daniel|title=Brazil 8-0 China: Neymar nets hat trick in crushing victory|url=http://www.goal.com/en-us/match/brazil-vs-china-pr/1377193/report?ICID=MP_MS_5|accessdate=12 qershor 2014|work=[[Goal.com]]|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> ===Kupa e Konfederatave 2013=== [[Skeda:Pique&neymar.jpg|thumb|djathtas|200px|Neymar në finalen e Kupës së Konfederatave kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]]] Neymar ishte pjesë e skuadrës së zgjedhur nga trajneri [[Luiz Felipe Scolari]] për të luajtur me [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilin]] në [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|Kupën e Konfederatave]] që u zhvillua në vendlindjen e tij. Në këtë turnament, Neymar mori fanellën me numrin ikonik 10, duke lënë fanellën e tij të fundit me numrin 11.<ref>{{Cite news|url=http://sports.inquirer.net/105255/football-neymar-renews-brazils-number-10-love-affair|title=Neymar renews Brazil’s number 10 love affair|date=16 qershor 2013|accessdate=18 qershor 2013|work=Inquirer}}</ref> Më 15 qershor 2013, Neymar shënoi golin e parë të turnamentit në minutën e tretë në fitoren 3–0 kundër [[Kombëtarja japoneze e futbollit|Japonisë]] në stadiumin Nacional Mané Garrincha.<ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/goal-neymar-brazil-japan-golazo.html|title=Neymar opens Confederations Cup scoring with stunning goal|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 19 qershor 2013, Neymar shënoi në minuten e 9të një gol spektakolar dhe gjithashtu në minutën e 93të dha një assist spektakolar për golin e [[Jô]], për t'i dhënë Brazilit fitoren 2–0 kundër [[Meksika|Meksikës]].<ref>{{cite news|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20130619/brazil-mexico-neymar-confederations-cup.ap/|title=Neymar, Brazil beat Mexico in Confederations Cup|work=Sports Illustrated|date=19 qershor 2013|accessdate=23 qershor 2013|archive-date=3 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004135/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20130619/brazil-mexico-neymar-confederations-cup.ap/|url-status=dead}}</ref> Neymar vazhdoi rekordin e shënimit të golave duke shënuar në ndeshjen e fundit të Gurpit A një goditje fantastike dënimi kundër [[Kombëtarja italiane e futbollit|Italisë]] në minutën e 66të. Në këtë ndeshje Brazili fitoi me rezultatin 4–2.<ref>{{Cite news|title=Goal of the day: Neymar (Brazil) vs Italy|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/free-kick-goal-neymar-brazil-italy-golazo.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 30 qershor, Neymar shënoi golin e dytë të Brazilit në fitoren 3–0 kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]. Ai u shpall lojtari më i mirë i turnamentit duke fituar Topin e Artë dhe Këpucën e Bronztë pasi u shpall golashënuesi i tretë më i mirë me katër gola.<ref>{{cite news|url=http://prosoccertalk.nbcsports.com/2013/06/30/confederations-cup-awards-neymar-fernando-torres-brazil-spain-golden-ball-shoe-boot/|title=Neymar wins best player, and yes, Torres picks up another award|accessdate=13 qershor 2014|work=NBC}}</ref><ref>{{cite news|title=Users pick Top 11|url=http://www.fifa.com/confederationscup/dreamteam/index.html|work=FIFA.com|accessdate=4 korrik 2013|archive-date=19 korrik 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150719044317/http://www.fifa.com/confederationscup/dreamteam/index.html|url-status=dead}}</ref> ===2014 FIFA Kupa e Botës=== [[Skeda:Brazil and Croatia match at the FIFA World Cup 2014-06-12 (02).jpg|thumb|majtas|Neymar duke u përgatitur për të marrë një goditje dënimi në ndeshjen hapëse të [[2014 FIFA Kupa e Botës|2014 FIFA Kupës së Botës]] kundër Kroacisë.]] Më 5 Mars 2014, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 5–0 kundër [[Kombëtarja afrikano jugore e futbollit|Afrikës së Jugut]] në një ndeshje miqësore në [[Johannesburg]]. Ai bëri një veprim mjaft të mirë kur pas mbarimit të ndeshjes mori një tifoz të vogël afrikan në fushë dhe bëri foto me të. Forcat e sigurisë filluan ta shoqërorin djalin jashtë fushe, por Neymar ndërhyri duke e futur djalin mes lojtarëve brazilian gjatë festës së tyrë për fitoren.<ref>{{cite news|title="Watch the heartwarming moment Neymar and Brazil embraced a jubilant young South African fan"|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/watch-heartwarming-moment-neymar-brazil-3211567|work=The Mirror|accessdate=15 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|title="An adorable kid ran on to the field during the Brazil-South Africa game"|url=http://ftw.usatoday.com/2014/03/neymar-brazil-south-africa-little-adorable-kid|work=USA Today|accessdate=15 qershor 2014}}</ref> Më 3 qershor 2014, një javë para fillimit të Kupës së Botës, Neymar shënoi një gol dhe dhuroi dy assista në fitoren 4–0 kundër [[Kombëtarja panamanase e futbollit|Panamasë]] në një ndeshje miqësore.<ref>{{cite news|title="Neymar leads Brazil to 4-0 win over Panama"|url=http://abcnews.go.com/Sports/wireStory/neymar-leads-brazil-win-panama-23980985|work=ABC News|accessdate=15 qershor 2014}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e tij të 50të me kombëtaren në ndeshjen hapëse të Kupës së Botës kundër [[Kombëtarja kroate e futbollit|Kroacisë]] në [[São Paulo]]. Pasi Brazili ishte në disavantazh 1–0, ai barazoi rezultatin para fundit të pjesës së parë me një gjuajtje jashtë fushe dhe shënoi golin e dytë me penallti në fitoren 3–1.<ref>{{cite news|title=Brazili “vjedh” një penallti, Nejmari është për… Oskar|url=http://www.panorama-sport.com/lajmi-kryesor/220088/|work=Panorama Sport|accessdate=15 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018123020/http://www.panorama-sport.com/lajmi-kryesor/220088/|archive-date=18 tetor 2014|url-status=dead}}</ref> ==Stili i lojës== [[Skeda:Messi with Neymar Junior the Future of Brazil.jpg|thumb|djathtas|240px|Neymar dhe [[Lionel Messi]].]] Neymar mund të luaj në shumë pozicione në fushën e lojës. Neymar mund të luaj si sulmues kryesor, sulmues i dytë madje edhe si mesfushor sulmues. Neymar është cilësuar nga shumë analist dhe legjenda futbolli si ''Fenomen''. Neymar i përshtatet shumë mirë formacionit 4-3-3 dhe mund të luaj si organizator i skuadres. Neymar ka aftesi të jashtëzakonëshme për të tribluar dhe për të shënuar gola nga goditjet e dënimit. Neymar ka aftësi teknike fantastike, dhe di të pasoj shumë mirë. Ka një kontroll fantastik topi dhe ka gjithashtu një gjuajtje të fuqishme. Neymar ka thënë se dëshiron të bëhet si sulmuesi i [[Real Madrid CF|Real Madrid]], [[Cristiano Ronaldo]], lojtari i [[Manchester United F.C.|Manchester United]], [[Wayne Rooney]] dhe si mesfushoret e [[FC Barcelona|Barcelonës]], [[Xavi]] dhe [[Andrés Iniesta]]. Neymar ka thënë: Mua më pelqen shumë të shikoj futboll dhe sigurisht të shikoj lojtar të mirë. Mua më pelqen: Cristiano Ronaldo, Andrés Iniesta, Xavi dhe Wayne Rooney. Shumë legjenda të [[Brazili]]t si: [[Ronaldinho]], [[Romario]], [[Rivaldo]] kanë thurur elozhe për Neymar duke e krahasuar me [[Pelé]]n ose me Ronaldon dhe e kanë cilësuar si heroi i [[Brazili]]t në të ardhmen. Shumë media të ndryshme e kanë krahasuar me [[Pelé]]n, [[Ronaldinho]]n për tekinë, por Neymar nuk i ka pëlqyer këto krahasime duke thënë: "Mua nuk më pëlqen të më krahasojnë me [[Pelé]]n, unë jam Neymar". Neymar ka thënë qe idhulli i tij është [[Lionel Messi]] dhe se kishte dëshire të luaj përkrah tij. Këtë gjë Neymar e ka zbuluar pas tregolëshit të tij në Kupen e Libertadores, ku në të njëjtën kohë dhe Messi kishte shënuar pesë gola në [[UEFA Liga e Kampioneve|Ligën e Kampioneve]], Neymar tha: "Unë jam tifoz i Messit. Une e mbeshtes atë kur shënon gola të bukur dhe kur triblon bukur, kështu që une mund ta kopjoj dhe ta imitoj bukur atë".<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1032521/copa-libertadores:-hat-trick-hero-neymar-inspired-by-lionel-messi?cc=3888|work=Fifa.com|title=Hat-trick hero Neymar inspired by Messi|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=10 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310214609/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1032521/copa-libertadores%3A-hat-trick-hero-neymar-inspired-by-lionel-messi?cc=3888|url-status=dead}}</ref> ==Jashtë futbollit== ===Jeta personale=== [[Skeda:Neymar, Lucas Moura, Dilma Rousseff, Ganso.jpg|thumb|Neymar (majtas) me [[Lucas Moura]] (i dyti majtas), [[Paulo Henrique Ganso|Ganso]] (djathtas) dhe presidentja [[Dilma Rousseff]] pas kanditimit për [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2014]].]] Neymar u bë baba për herë të parë në gusht 2011 ku ishte vetëm 19 vjeç, kur gruaja e tij lindi një djal i cili u quajt Davi Lucca. Davi Lucca ka lindur në São Paulo.<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en-india/news/3745/soccer-lounge/2011/12/14/2800941/the-good-life-santos-and-brazil-striker-neymar|title=The Good Life: Santos And Brazil Striker Neymar|trans-title=Jeta e mirë: Sulmuesi i Santos dhe Brazilit Neymar|website=Goal.com|language=en|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=17 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517234641/http://www.goal.com/en-india/news/3745/soccer-lounge/2011/12/14/2800941/the-good-life-santos-and-brazil-striker-neymar|url-status=dead}}</ref> Emri i nënës nuk bëhet i ditur sepse Neymar është ndarë me të. Ai është cituar të ketë thënë: ''Kam qarë kur kam mësuar që unë do të jem babai i tij.<ref>{{cite news|url=http://www.kickette.com/pitter-patter-neymar-davi-lucca/|title=Neymar and Davi|trans-title=Neymar dhe Davi|website=kickette.com|language=en|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425212226/http://www.kickette.com/pitter-patter-neymar-davi-lucca/|archive-date=25 prill 2012|url-status=dead}}</ref> Në fillim unë ndjeva frikë.<ref>{{cite news|url=http://www.nikinews.info/neymar-new-baby-–-who-is-neymar-girlfriend/417/|title=New Baby: Davi|work=nikinews|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://archive.today/20120904185525/http://www.nikinews.info/neymar-new-baby-%E2%80%93-who-is-neymar-girlfriend/417/|archive-date=4 shtator 2012|url-status=dead}}</ref> Pastaj gëzim. Kjo është një përgjegjësi e re për mua dhe unë jam duke e shijuar atë''. Më pas Neymar përshkroi lindjen e djalit të tij, duke thënë se ai lindi 2.8 kilogram duke qeshur, dhe gjithashtu tha se mamaja dhe foshnja janë në gjëndje të mirë menjëherë pas lindjes.<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1386343/Chelsea-target-Neymar-casts-doubt-Europe-revealing-hes-set-father.html|title=Neymar set to become a father|work=daily mail|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Që nga viti 2013, Neymar është në një lidhje me aktoren [[brazili]]ane Bruna Marquezine.<ref>{{cite news|url=http://veja.abril.com.br/blog/gps/carnaval/neymar-e-bruna-marquezine-namoro-confirmado-na-sapucai/|title=Neymar e Bruna: namoro confirmado na Sapucaí|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012204032/http://veja.abril.com.br/blog/gps/carnaval/neymar-e-bruna-marquezine-namoro-confirmado-na-sapucai/|archive-date=12 tetor 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://caras.uol.com.br/especial/caras-copa/post/neymar-conta-como-sera-o-namoro-com-bruna-marquezine-em-barcelona|title=Neymar fala do relacionamento com Bruna Marquezine|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=12 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012013524/http://caras.uol.com.br/especial/caras-copa/post/neymar-conta-como-sera-o-namoro-com-bruna-marquezine-em-barcelona|url-status=dead}}</ref> ===Pasuria=== Në vitin 2013, gazeta sportive ''France Football'' e renditi Neymar si lojtarin e shtatë më të pasur në planet, mbrapa Lionel Messit që ishte në vendin e parë dhe [[Cristiano Ronaldo]]s që ishte në vendin e tretë, me një kombinim nga paga (11 milion €), të ardhurat dhe shpërblimet (13.800.000 €).<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2012/03/19/2978603/messi-tops-football-rich-list-ahead-of-beckham-and-cristiano|title=Messi tops football rich list ahead of Beckham and Cristiano Ronaldo|date=19 mars 2012|accessdate=19 mars 2012|work=goal.com}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.china.org.cn/top10/2012-04/16/content_25155637_8.htm|title=7.Neymar – Top 20 highest-paid football players 2012|date=16 prill 2012|accessdate=16 prill 2012|work=china.org.cn}}</ref> ===Sponsorët=== [[Skeda:Neymar visiting Red Bull Arena (cropped).jpg|thumb|djathtas|Neymar në [[Red Bull Arena (New Jersey)|Red Bull Arena]] në [[Harrison, New Jersey]] gjatë ndeshjes ndërmjet [[New York Red Bulls]] dhe [[Los Angeles Galaxy]].]] Neymar ka nënshkruar me shumë sponsorë, dhe reputacioni i tij eshtë rritur shumë pas moshës 17 vjeçare. Në mars 2011, Neymar nënshkroi një kontratë 11 vjeçare me kompaninë amerikane sportive [[NIKE]].<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/news/neymar_nets_long-term_deal_with_nike/|title=Neymar nets long-term deal with Nike|work=Sports Pro Media|date=24 mars 2011|accessdate=24 mars 2011}}</ref> Në të njëtin muaj, kompania [[Panasonic]] pagoi 2.4 milion $ për të siguruar shërbimet e Neymar për dy vite. Neymar ka nënshkruar me sponsorë të ndryshëm si: [[Volkswagen]], [[Red Bull]], Tenys Pé Baruel, Lupo, [[Ambev]], [[Claro Americas|Claro]], [[Unilever]] dhe [[Santander Group|Santander]].<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/notes_and_insights/the_worlds_17th_most_marketable_athlete_-_neymar/|title=The world’s 17th most marketable athlete – Neymar|work=Sports Pro Media|date=25 maj 2011|accessdate=25 maj 2011|archive-date=19 nëntor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119123021/http://www.sportspromedia.com/notes_and_insights/the_worlds_17th_most_marketable_athlete_-_neymar/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://brazilianbubble.com/living-large-football-star-neymar-and-his-new-yacht/|title=Living Large: Football star Neymar and his new yacht|work=Brazilian Bubble|date=8 prill 2012|accessdate=8 prill 2012|archive-date=10 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120410191425/http://brazilianbubble.com/living-large-football-star-neymar-and-his-new-yacht/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://setantabetblog.com/vettel-asks-fans-to-vote-for-neymar/|title=Vettel asks fans to vote for Neymar|accessdate=15 qershor 2015|work=Setanta Blog|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.lancenet.com.br/santos/Claro-Neymar-fecha-contrato-publicitario_0_601739889.html|title=Com Claro, Neymar fecha nono contrato publicitário|work=Lance Net|date=2 dhjetor 2011|accessdate=2 dhjetor 2011|archive-date=5 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111205034418/http://www.lancenet.com.br/santos/Claro-Neymar-fecha-contrato-publicitario_0_601739889.html|url-status=dead}}</ref> Nga nënshkrimet me keto sponsorë, Neymar fiton 20 milion [[Euro|€]] çdo vit. Më 8 maj 2013, Neymar u vlerësua nga revista SportsPro si atleti më i shitshëm në botë, përpara Lionel Messit (2) dhe Cristiano Ronaldos (8).<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar/|title=50 Most Marketable 2013 – Neymar|work=[[SportsPro]]|accessdate=8 maj 2013|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.footballboots.co.uk/8033-njr-the-new-brand-for-neymar.html|title=NJR – New Brand Logo for Neymar|work=FootballBoots.co.uk|date=28 dhjetor 2012|accessdate=29 dhjetor 2012|archive-date=9 shkurt 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209190426/http://www.footballboots.co.uk/8033-njr-the-new-brand-for-neymar.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/05/neymar-signs-image-rights-deal-doyen-global-group.html|title=Neymar signs image rights deal with David Beckham's publicist|work=inside World Soccer|accessdate=31 maj 2013}}</ref> ===Media=== Neymar ka qënë në kopertinën e [[Pro Evolution Soccer 2012]] dhe [[Pro Evolution Soccer 2013]] në versionin e Amerikës Veriore, kjo gjë ndodhi pasi Konami Digital Entertainment lajmëroi se Neymar do të ishte pjesë e lojtarëve të lojës.<ref>{{cite news|url=http://www.newgamenetwork.com/news/3284/pes-2012-cover-adds-neymar-in-north-america/|title=PES 2012 cover adds Neymar in North America|work=new game network|date=9 shtator 2011|accessdate=9 shtator 2011}}</ref> Neymar ishte në kopertinë sëbashku me [[Cristiano Ronaldo]]n.<ref>{{cite news|url=http://www.onlyproevolutions.com/2011/09/neymar-joins-ronaldo-on-pes-2012-cover.html|title=Neymar Joins Ronaldo On PES 2012 US Cover|work=only pro evolutions|date=8 shtator 2011|accessdate=8 shtator 2011|last=Harvey|first=Mike|archive-date=7 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207211724/http://www.onlyproevolutions.com/2011/09/neymar-joins-ronaldo-on-pes-2012-cover.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.givemefootball.com/premier-league/pro-evolution-soccer-release-new-demo|title=Pro Evolution Soccer release new demo|work=GMF|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=31 gusht 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831064002/http://www.givemefootball.com/premier-league/pro-evolution-soccer-release-new-demo|url-status=dead}}</ref> Në shkurt 2013, Neymar u bë sportisti i parë brazilian që u vendos në kopertinën e revistës TIME.<ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/02/neymar-on-time-magazine-cover-picture.html|title=Pic of the day: Neymar graces TIME magazine cover|work=inside World Soccer|accessdate=22 shkurt 2013}}</ref> Revista TIME kishte përgatitur një artikull për Neymar që ishte shkruar nga Bobby Ghosn, ky artikull e kishte titullin: ''"Peleja i ardhshëm"'', dhe me nëntitull: Si e shpjegon tatenti brazilian i futbollit Neymar ekonominë e vendit të tij. Në prill 2013, karikaturisti brazilian Mauricio de Sousa publikoi librin ''"Monica's Gang"'', duke shfaqur Neymarin në versionin e ri (Neymar Jr.) si personazhin kryesor.<ref>{{cite news|url=http://www.3news.co.nz/VIDEO-Brazlils-Neymar-becomes-comic-book-character/tabid/415/articleID/294882/Default.aspx|work=3 News NZ|title=Neymar now a comic book character|accessdate=19 prill 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206142058/http://www.3news.co.nz/VIDEO-Brazlils-Neymar-becomes-comic-book-character/tabid/415/articleID/294882/Default.aspx|archive-date=6 dhjetor 2013|url-status=dead}}</ref> Në maj 2013, revista SportsPro e konsideroi Neymarin si sportistin më të shitshëm në planet për herë të dytë rradhazi. Neymar kryesonte listën, duke lënë mbrapa [[Lionel Messi]]n, Rory McIlroyuin, [[Usain Bolt]]im, Cristiano Ronaldon. Lista llogaristë sportistët nga mosha, aftësia dhe potencialin e tyre në tre vitet e ardhshëme.<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|title=Neymar tops list of most marketable athletes in the world|work=SportsPro Media|accessdate=8 maj 2013|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref> ===Muzika=== Neymar ka treguar që është një fans i muzikës pop braziliane, veçanërisht muzika sertaneja. Neymar është filmuar në dhomat e zhveshjes së Santosit, duke kërcyer me shokët e skuadrës këngën e [[Michel Teló]]s ''"Ai se eu te pego!"'' Gjithashtu këtë kënge, Neymar e ka kërcyer edhe ku ka shënuar Gola në ndeshje me Santosin, gjithashtu Neymar ka kërcyer edhe kënge të tjera braziliane me shokët e skuadrës kombëtare Braziliane. Një nga këngët që ka kërcyer Neymar është: ''"Eu Quero Tchu, Eu Quero Tcha"'' që është krijuar nga João Lucas & Marcelo. Neymar është fans i këngëtarit brazilian [[Gusttavo Lima]], madje, Neymar ka kënduar me Liman në një koncert LIVE këngën e Limas që quhet ''"Balada"''. Në 2013, Neymar u paraqit në një video muzike rapi "Pais do Futebol" nga [[MC Guimê]].<ref>{{cite news|url=http://www.foxsports.com.br/noticias/139820-parca-de-neymar-mc-guime-explica-sucesso-de-pais-do-futebol|title=‘Parça’ de Neymar, MC Guimê explica sucesso de ‘País do Futebol’|work=Fox Sport|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=24 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924015338/http://www.foxsports.com.br/noticias/139820-parca-de-neymar-mc-guime-explica-sucesso-de-pais-do-futebol|url-status=dead}}</ref> ==Statistikat e karrierës== ===Klube=== {{Updated|21 gusht 2022}}<ref>{{cite web|url=http://int.soccerway.com/players/neymar-da-silva-santos-junior/102697/|title=Neymar Jr.|publisher=Soccerway|language=en|accessdate=14 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar?cc=3888|title=Neymar ESPN Stats|publisher=ESPN FC|language=en|accessdate=25 maj 2013}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !rowspan="2"|Klubi !rowspan="2"|Sezoni !colspan="3"|Liga !colspan="2"|Kupa<ref group="lower-alpha">Përfshirë [[Copa do Brasil]], [[Copa del Rey]] dhe [[Coupe de France]]</ref> !colspan="2"|Liga e Shtetit<ref group="lower-alpha">Përfshirë [[Campeonato Paulista]]</ref> !colspan="2"|Kontinenti !colspan="2"|Tjetër !colspan="2"|Gjithsej |- !Divizioni!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola |- |rowspan="6"|[[Santos FC|Santos]] |[[2009 Santos FC season|2009]] |[[Campeonato Brasileiro Série A|Série A]] |33||10||3||1||12||3||colspan="2"|—||colspan="2"|—||48||14 |- |[[2010 Santos FC season|2010]] |Série A |31||17||8||11||19||14||2<ref group="lower-alpha" name="CS">Të gjitha ndeshjet në [[Copa Sudamericana]]</ref>||0||colspan="2"|—||60||42 |- |[[2011 Santos FC season|2011]] |Série A |21||13||colspan="2"|—||11||4||13<ref group="lower-alpha" name="CL">Të gjitha ndeshjet në [[Copa Libertadores]]</ref>||6||2<ref group="lower-alpha" name="CWC">Të gjitha ndeshjet në [[FIFA Kupa e Botës për Klube|FIFA Kupën e Botës për Klube]]</ref>||1||47||24 |- |[[2012 Santos FC season|2012]] |Série A |17||14||colspan="2"|—||16||20||12<ref group="lower-alpha" name="CL"/>||8||2<ref group="lower-alpha" name="RES">Të gjitha ndeshjet në [[Recopa Sudamericana]]</ref>||1||47||43 |- |[[2013 Santos FC season|2013]] |Série A |1||0||4||1||18||12||colspan="2"|—||colspan="2"|—||23||13 |- !colspan="2"|Gjithsej !102!!54!!15!!13!!75!!53!!27!!14!!4!!2!!225!!136 |- |rowspan="5"|[[FC Barcelona|Barcelona]] |[[2013–14 FC Barcelona season|2013–14]] |[[La Liga]] |26||9||3||1||colspan="2"|—||10<ref group="lower-alpha" name="UCL">Të gjitha ndeshjet në [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]]</ref>||4||2<ref group="lower-alpha">Të gjitha ndeshjet në [[Supercopa de España]]</ref>||1||41||15 |- |[[2014–15 FC Barcelona season|2014–15]] |La Liga |33||22||6||7||colspan="2"|—||12<ref group="lower-alpha" name="UCL" />||10||colspan="2"|—||51||39 |- |[[2015–16 FC Barcelona season|2015–16]] |La Liga |34||24||5||4||colspan="2"|—||9<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||3||1<ref group="lower-alpha" name="CWC"></ref>||0||49||31 |- |[[2016–17 FC Barcelona season|2016–17]] |La Liga |30||13||6||3||colspan="2"|—||9<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||4||0||0||45||20 |- !colspan="2"|Gjithsej !123!!68!!20!!15!!colspan="2"|—!!40!!21!!3!!1!!186!!105 |- |rowspan="7"|[[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] |[[2017–18 Paris Saint-Germain F.C. season|2017–18]] |[[Ligue 1]] |20||19||1||2||colspan="2"|—||7<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||6||2<ref name="CDLL" group="lower-alpha">Të gjitha ndeshjet në [[Coupe de la Ligue]]</ref> |1||30||28 |- |[[2018–19 Paris Saint-Germain F.C. season|2018–19]] |Ligue 1 |17||15||3||2||colspan="2"|—||6<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||5||2<ref group="lower-alpha">Një ndeshje dhe një gol në [[Coupe de la Ligue]], një ndeshje në [[Trophée des Champions]]</ref>||1||28||23 |- |[[2019–20 Paris Saint-Germain F.C. season|2019–20]] |Ligue 1 |15||13||2||2||colspan="2"|—||7<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||3||3<ref name="CDLL" group="lower-alpha" />||1||27||19 |- |[[2020–21 Paris Saint-Germain F.C. season|2020–21]] |Ligue 1 |18||9||3||1||colspan="2"|—||9<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||6||1<ref group="lower-alpha" name="TDC">Ndeshje në Trophée des Champions</ref>||1||31||17 |- |[[2021–22 Paris Saint-Germain F.C. season|2021–22]] |Ligue 1 |22||13||0||0||colspan="2"|—||6<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||0||0||0||28||13 |- |[[2022–23 Paris Saint-Germain F.C. season|2022–23]] |Ligue 1 |3||5||0||0||colspan="2"|—||0||0||1<ref group="lower-alpha" name="TDC"/>||2||4||7 |- !colspan="2"|Gjithsej !95!!74!!9!!7!!colspan="2"|—!!35!!20!!9!!6!!148!!107 |- !colspan="3"|Gjithsej karriera !320!!196!!44!!35!!75!!53!!102!!56!!16!!9!!557!!349 |} {{Reflist|group=lower-alpha}} ===Kombëtarja=== [[Skeda:ConfedCup2013Champions14.jpg|parapamje|djathtas|250px|Neymar gjatë aksionit të golit të dytë nga [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] në finalen e Kupës së Konfederatave]] {{Updated|6 qershor 2022}}<ref>{{cite web|url=http://www.national-football-teams.com/player/39625/Neymar.html|title=Neymar|publisher=National Football Teams|language=en|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Ekipi kombëtar!!Viti!!Ndeshje!!Gola |- |rowspan="13"|[[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] |2010||2||1 |- |2011||13||7 |- |2012||12||9 |- |2013||19||10 |- |2014||14||15 |- |2015||9||4 |- |2016||6||4 |- |2017||8||3 |- |2018||13||7 |- |2019||5||1 |- |2020||2||3 |- |2021||13||6 |- |2022||3||4 |- ! colspan=2|Gjithsej!!119!!74 |} == Trofe == ===Skuadra=== ;Santos<ref name="achievements">[http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/neymar-jr "Neymar Jr. Achievements"]. FC Barcelona.com. Marrë më 28 qershor 2014</ref> *[[Campeonato Paulista]]: [[2010 Campeonato Paulista|2010]], [[2011 Campeonato Paulista|2011]], [[2012 Campeonato Paulista|2012]] *[[Copa do Brasil]]: [[2010 Copa do Brasil|2010]] *[[Copa Libertadores]]: [[2011 Copa Libertadores|2011]] *[[Recopa Sudamericana]]: [[2012 Recopa Sudamericana|2012]] ;Barcelona<ref name="achievements"/> *[[La Liga]]: [[2014–15 La Liga|2014–15]] *[[Copa del Rey]]: [[2014–15 Copa del Rey|2014–15]] *[[Supercopa de España]]: [[2013 Supercopa de España|2013]] *[[UEFA Liga e Kampioneve]]: [[2014–15 UEFA Liga e Kampioneve|2014–15]] ===Kombëtarja=== '''Brazili''' *[[Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve]] (1): [[2011 Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve|2011]] *[[Superclásico de las Américas]] (2): [[2011 Superclásico de las Américas|2011]], [[2012 Superclásico de las Américas|2012]] *[[Lojërat olimpike verore|Medalje e Argjendë]] (1): [[Futbolli në 2012 lojërat olimpike – Turnamenti i meshkujve|2012]] *[[FIFA Kupa e Konfederatave]] (1): [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013]] ===Personale=== *Lojtari më i mirë i ri i [[Campeonato Paulista]] (1): 2009 *Sulmuesi më i mirë i [[Campeonato Paulista]] (4): 2010, 2011, 2012, 2013 *Sulmuesi më i mirë i [[Campeonato Brasileiro Série A]] (3): 2010, 2011, 2012 *Lojtari më i mirë i [[Campeonato Paulista]] (4): 2010, 2011, 2012, 2013 *Lojtari më i mirë i [[South American Youth Championship]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Copa Libertadores]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Campeonato Brasileiro Série A]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Recopa Sudamericana]] (1): 2012 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave Topi i Artë]] (1): [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013]] *[[World Soccer (revistë)|Lojtari i ri më i mirë i vitit]] (1): 2011 *[[Prêmio Craque do Brasileirão|Campeonato Brasileiro Série A Championship Squad]] (3): 2010, 2011, 2012 *[[Copa Libertadores|Copa Libertadores Championship Squad]] (1): 2012 *Trofeu [[Arthur Friedenreich]] (2): 2010, 2012 *Trofeu [[Armando Nogueira]] (2): 2011, 2012 *[[Bola de Ouro|Topi i Artë]] (1): 2011 – Lojtari më i mirë [[Campeonato Brasileiro Série A|Brazilian League]] nga revista [[Placar]] *[[Bola de Ouro|Topi i Argjendë]] (2): 2010, 2011 – Sulmuesi më i mirë [[Campeonato Brasileiro Série A|Brazilian League]] nga revista [[Placar]] *[[Bola de Ouro|Topi i Argjendë ''hors concours'']] (1): 2012 *[[Bola de Ouro|Këpuca e Artë]] (2): 2010, 2011, 2012 – Më shumë Gola në të gjithë kompedicionet në [[Brazili|Brazil]] *Golashënuesi më i mirë në [[Copa do Brasil]] (1): [[2010 Copa do Brasil|2010]] *Golashënuesi më i mirë në [[Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve|Kampionatin Amerikano-Jugor të të Rinjëve]] (1): 2011 *[[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|Botërori i Klubeve Topi i Bronztë]] (1): [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve#Çmimet|2011]] *[[Futbollisti i Vitit Amerikano-Jugor]] (2): 2011, 2012 *[[FIFA Çmimi Puskás]] (1): 2011 *Golashënuesi më i mirë në [[Campeonato Paulista]] (1): 2012 *Golashënuesi më i mirë në [[Copa Libertadores]] (1): 2012 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave: Këpuca e Bronztë]] (1): 2013 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave: Skuadra e ëndrrave]] (1): 2013 == Referime == {{Reflist|3}} == Lidhje të jashtëme == {{commons category|Neymar}} *[https://www.neymarjr.com/en Uebfaqja zyrtare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220203084012/https://www.neymarjr.com/en |date=3 shkurt 2022 }} *[https://web.archive.org/web/20120326072234/http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2 Profili te Santos FC] *[http://www.transfermarkt.co.uk/en/neymar/profil/spieler_68290.html Profili te Transfermarkt] *[http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888 Profili] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130102231203/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888 |date=2 janar 2013 }} te ESPN {{Skuadra Paris Saint-Germain F.C.}} {{Skuadra Brazil 2014 FIFA Kupa e Botës}} {{2014 FIFA Kupa e Botës Skuadra e Turnamentit}} {{2013 FIFA Kupa e Konfederatave Skuadra e Turnamentit}} {{Futbollisti i Vitit në Ligue 1}} [[Kategoria:Lindje 1992]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë brazilianë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren braziliane]] [[Kategoria:Futbollistë në Santos FC]] [[Kategoria:Futbollistë në FC Barcelona]] [[Kategoria:Futbollistë në Paris Saint-Germain F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në Campeonato Brasileiro Série A]] [[Kategoria:Futbollistë në La Liga]] [[Kategoria:Futbollistë në Ligue 1]] [[Kategoria:Futbollistë në 2014 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në 2018 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të FIFA Kupës së Konfederatave]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të UEFA Ligës së Kampioneve]] grhnfs1n0sgxpjd5l4ol0amdw1xr10x 3058930 3058929 2026-10-23T02:50:00Z Sadsadas 51943 /* Rikthimi te Santos */ 3058930 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Neymar | image = Neymar Junior Brazil V Morocco 13 June 2026-40.jpg | image_size = | caption = Neymar në Kupën e Botës 2026 | fullname = Neymar da Silva Santos Júnior<ref name="Neymar">{{cite news|url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888|title=Neymar|publisher=ESPN FC|language=en|accessdate=6 mars 2014}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|5|02|1992|df=y}}<ref name="Neymar" /> | birth_place = [[Mogi das Cruzes]], [[Brazili|Brazil]]<ref name="Neymar" /> | height = 1.75 m<ref name="Neymar" /> | position = [[Sulmuesi (futboll)|Sulmues]] / [[Mesfushori|Anësor]] | currentclub = [[Santos FC|Santos]] | clubnumber = 10 | youthyears1 = 1999–2003 | youthclubs1 = [[Associação Atlética Portuguesa (Santos)|Portuguesa Santista]] | youthyears2 = 2003–2009 | youthclubs2 = [[Santos FC|Santos]] | years1 = 2009–2013 | clubs1 = [[Santos FC|Santos]] | caps1 = 103 | goals1 = 54 | years2 = 2013–2017 | clubs2 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps2 = 123 | goals2 = 68 | years3 = 2017–2023 | clubs3 = [[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] |caps3 = 112 | goals3 = 82 | years4 = 2023–2025 | clubs4 = [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]] | caps4 = 3 | goals4 = 0 | years5 = 2025– | clubs5 = [[Santos FC|Santos]] | caps5 = 43 | goals5 = 19 | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = [[Kombëtarja braziliane nën-17 e futbollit|Brazili U17]] | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2011 | nationalteam2 = [[Kombëtarja braziliane nën-20 e futbollit|Brazili U20]] | nationalcaps2 = 7 | nationalgoals2 = 9 | nationalyears3 = 2012–2016 | nationalteam3 = [[Kombëtarja braziliane nën-23 e futbollit|Brazili U23]] | nationalcaps3 = 14 | nationalgoals3 = 8 | nationalyears4 = 2010–2026 | nationalteam4 = [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] | nationalcaps4 = 130 | nationalgoals4 = 80 | club-update = 18 tetor 2026 | nationalteam-update = }} '''Neymar da Silva Santos Junior''', (lindur më [[5 shkurt]] [[1992]] në [[Mogi das Cruzes]]), i njohur më mirë si '''Neymar''', është një [[Futbolli|futbollist]] profesionist [[Brazili|brazilian]] i cili luan si [[Sulmuesi (futboll)|sulmues]] ose [[Sulmuesi (futboll)|anësor]] për klubin brazilian [[Santos FC|Santos]]. Që në moshën 19 vjeçare, Neymar fitoi trofeun e vitit 2011 South American Footballer of the Year, pasi në vitin 2010 doli i treti.<ref name="goal.com">{{cite news|date=31 dhjetor 2011|url=http://www.goal.com/en/news/584/brazil/2011/12/31/2825160/santos-neymar-named-south-american-player-of-the-year|title=Santos' Neymar named South American Player of the Year|work=Goal.com|accessdate=31 dhjetor 2011}}</ref> Më pas Neymar e fitoi sërisht këtë trofe në vitin 2012. Në vitin 2011, Neymar u nominua për të fituar [[Topi i artë|'''Topin e artë''']], por doli në vendin e dhjetë, por fitoi çmimin FIFA Puskás për golin më të bukur.<ref>{{cite news|url=http://www.fifa.com/ballondor/puskasaward/index.html|title=Neymar beat Rooney|work=FIFA|access-date=28 korrik 2013|archive-date=10 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310192610/http://www.fifa.com/ballondor/puskasaward/index.html|url-status=dead}}</ref> Neymar njihet për driblimet e tij, aftësinë në pasime, kombinimet dhe saktësinë e tij për të shënuar gol. Shumë veta e kanë krahasuar Neymarin me sulmuesin argjentinas kurse [[Pelé]] e ka quajtur Neymarin ''"Një lojtar perfekt"''.<ref>{{cite news|date=3 gusht 2011|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/aug/03/pele-neymar-premier-league-santos|title=Neymar should reject Premier League and stay at Santos, says Pelé|work=The Times|accessdate=3 gusht 2011|archive-date=22 mars 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130322223931/http://www.guardian.co.uk/football/2011/aug/03/pele-neymar-premier-league-santos|url-status=dead}}</ref> Neymar u bashkua me Santosin në vitin 2003, ai kaloi me sukses kategroinë e skaudrave të moshave dhe më pas u bashkua me skuadrën e parë. Ai bëri debutimin e tij me Santosin në vitin 2009, dhe u votua si lojtari më i mirë i ri i vitit [[2009 Campeonato Paulista|'''2009 Campeonato''' Paulista]]. Pas këtij trofeu, Neymar u votua edhe si lojtari më i mirë i Santosit në fitimin e [[2010 Campeonato Paulista]], gjithashtu ishte edhe golashënuesi më i mirë në vitin [[2010 Copa do Brasil]] me 11 gola. Ai e përfundoi sezonin 2010 me 42 gola në 60 ndeshje. Neymar u votua si lojtari më i mirë i vitit 2011, ku edhe Santosi fitoi [[2011 Kupa Libertadores|ne vitin 2011 Kupën Libertadores]], Neymar shënoi 6 gola në 13 ndeshje. Ai ishte një lojtar kyç në fitimin e [[Dopieta (futboll)|dopietës Kontinentale]] për skuadrën e tij, e para që nga viti 1963. Ai mori topin e bronzë në vitin [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|2011 Kupën e Botës për Klube]], ku Santos arriti deri në finale, ku u mundën nga [[FC Barcelona|'''Barcelona''']] me rezultatin 4–0.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=334217&cc=5739|title=Magic Messi helps Barca conquer the world|date=18 dhjetor 2011|work=ESPN Soccernet|accessdate=21 dhjetor 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/8964048/Barcelona-4-Santos-0-match-report.html|title=Barcelona 4 Santos 0|date=18 dhjetor 2011|work=Daily Telegraph|accessdate=21 dhjetor 2011|archive-date=5 nëntor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105161841/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/8964048/Barcelona-4-Santos-0-match-report.html|url-status=dead}}</ref> Neymar ka përfaqesuar Brazilin në nivelet U–17, U–20 dhe me kombëtaren e parë. Më 10 gusht 2010, në moshën 18 vjeçare, Neymar debutoi për [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Seleçãon]] kundër [[Kombëtarja amerikane e futbollit|Shteteve të Bashkuara]]; ai shenoi një gol me kokë në minutën e 28 dhe kontriboi në fitimin e ndeshjes 2–0. Ai ishte golashënuesi më i mirë me 9 gola në [[2011 Kampionati i të rinjëve të Amerikës së Jugut|2011 Kampionatin e të rinjëve të Amerikës së Jugut]], përfshirë edhe 2 gola të shënuar në finalen e fituar 6–0 kundër [[Kombëtarja uruguajiane U–20 e futbollit|Uruguajit]], duke ndihmuar kombëtaren e tij që ta fitonte këtë trofe për herë të 11 në historinë e saj. Neymar ishte pjesë e skuadrën e zgjedhur nga [[Luiz Felipe Scolari]] për të luajtur në vitin [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013 Kupën e Kofederatave]] që u mbajt në vendlindjen e tij. Për këtë turnament, ai mbajti numrin ikonik 10 më 30 qershor 2013, Neymar shënoi golin e dytë të Brazilit në fitoren 3–0 në [[2013 Finalja e 2013 FIFA Kupa e Konfederatave|finalen]] kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]. Performancat e Neymar bënë që ai të vlerësohej me çmimin "Topi i Artë" si lojtari më i mirë i turnamentit.<ref name="prosoccertalk.nbcsports.com">{{cite news|url=http://prosoccertalk.nbcsports.com/2013/06/30/confederations-cup-awards-neymar-fernando-torres-brazil-spain-golden-ball-shoe-boot/|title=Neymar wins best player, and yes, Torres picks up another award|date=30 qershor 2013|accessdate=30 qershor 2013|work=NBC}}</ref> Në vitin 2012 dhe 2013, ''SportsPro'' e ka emëruar atë si atletin më të shtrenjtë në botë.<ref name="SportsPro">{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|title=Neymar tops list of most marketable athletes in the world|work=SportsPro Media|date=8 maj 2013|accessdate=6 mars 2014|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref> Në dhjetor 2013, [[The Guardian]] e renditi Neymar si lojtarin e gjashtë më të mirë të botës.<ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2013/dec/100-greatest-footballers-2013|title=The 100 best footballers in the world 2013 – interactive|work=The Guardian|date=20 dhjetor 2013|accessdate=1 janar 2014}}</ref> == Jeta e hershme == Neymar da Silva Santos Junior ka lindur në Mogi das Cruzes, São Paulo nga prindërit Neymar da Silva, Sr. dhe Nadine Santos. Ai mori emrin e babait të tij i cili gjithashtu ka qënë një futbollist. Neymar komentoi rolin e babit të tij: "Babai im ka qenë nga anët më të rëndësishme të mijat që kur kam qenë i vogël.<ref>{{cite news|url=http://www.theage.com.au/sport/soccer/soccer-prodigy-neymar-is-at-home-in-brazil-20120710-21t7j.html|title=Soccer prodigy Neymar is at home in Brazil|work=The Age|accessdate=10 korrik 2012}}</ref> Në vitin [[1992]], familja e Neymar u transferua në São Vicente, ku Neymar filloi të luante futboll për skuadrën e të rinjëve Portuguesa Santista.<ref>{{cite news|url=http://m.globoesporte.globo.com/sp/santos-e-regiao/noticia/2012/11/atuacao-brilhante-pelo-sub-12-da-briosa-quase-fez-neymar-ir-para-rival.html|title=Performance by the under-12 Briosa almost did Neymar hit with São Paulo|date=7 janar 2013|accessdate=15 qershor 2015|archive-date=28 shtator 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928144251/http://m.globoesporte.globo.com/sp/santos-e-regiao/noticia/2012/11/atuacao-brilhante-pelo-sub-12-da-briosa-quase-fez-neymar-ir-para-rival.html|url-status=dead}}</ref> Në vitin [[2003]] familja e Neymar u transferua tek [[Santos]] dhe Neymar shkoi në akademinë e moshave të Santos.<ref>{{cite news|url=http://soccertalk.us/soccer-news/the-trajectory-of-a-soccer-star-neymar/|title=The Trajectory of a Soccer Star – Neymar|date=7 janar 2013|accessdate=15 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130613084109/http://soccertalk.us/soccer-news/the-trajectory-of-a-soccer-star-neymar|archive-date=13 qershor 2013|url-status=dead}}</ref> Falë sukseve të tija të arritura me Santos, familja e tij bleu pronën e parë të tyre, një shtëpi në Vila Belmiro. Cilësia e jetës së familjes së Neymar u përmiresua sepse Neymar që në moshën 15 vjecare fitonte 10,000 reais në muaj, kurse në moshën 16 vjecare fitonte 25,000 reais në muaj. Në moshen 17 vjecare, Neymar firmosi kontratën e tij të parë profesionale dhe hyri në skuadrën e parë.<ref name="Merca Foot">{{cite news|url=http://mercafoot.com/page/neymar-el-barcelona-piensa-en-su-fichaje-pero-podria-ser-sin-pep-guardiola-en-el-banquillo.html|title=Neymar: without Pep Guardiola on the Barce bench|accessdate=15 qershor 2015|work=Merca Foot|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|archive-date=11 qershor 2015|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2006, Neymar nënshkroi një kontratë me [[Real Madrid C.F.|'''Real Madridin''']]. Transferimi u kompletua, por në fund, ai u largua nga '''[[Madridi]]''' së bashku me babain e tij. Ai u largua sepse klubi ndryshoi mendje, dhe nuk pagoi 60.000 € për talentin 14 vjeçar. ==Karriera me klube== ===Santos=== ====Karriera në rini==== Neymar filloi të luante futboll që në moshë të vogël. [[Santos FC|'''Santos FC''']] e pa talentin e tij dhe në vitin 2003 i ofroi një kontratë dhe Neymar hyri në Akademine e Santosit. Santos FC njihej për talentët e prodhuar nga akademia si: [[Bruno Coutinho Martins]], [[Clodoaldo]], [[Diego Ribas da Cunha|Diego]], [[Elano]] dhe [[Alex Rodrigo Dias da Costa|Alex]].<ref name="Santos Player Profile">{{cite news|url=http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2|title=Atacantes – Neymar|work=Santos Futebol Clube|accessdate=6 mars 2014|archive-url=https://archive.today/20121204183020/http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2|archive-date=4 dhjetor 2012|url-status=dead}}</ref> Në akademinë e të rinjëve, Neymar takoi [[Paulo Henrique Ganso]]n me të cilin do të krijonte një miqësi të ngushtë. Në moshën 14 vjecare, Neymar udhëtoi në [[Spanja|'''Spanjë''']] në mënyrë që të bashkohej me [[Real Madrid C.F.|Real Madridin]], në kohën kur Reali kishte yje si: [[Zinedine Zidane]], [[Luis Nazário de Lima|Ronaldo]] dhe [[Robinho]]. Klubi spanjoll pagoi një milion reals për ta marrë Neymar në akademine e saj por Santos refuzoi për ta mbajtur në klub. Neymar kaloi testin dhe hyri në skuadrën e parë në vitin 2009. ====Sezoni 2009==== Neymar beri debutimin e tij te pare si profesionist me [[7 mars]] [[2009]]. Ai ishte vetem 17 vjeç dhe luajti ne 30 minutat e fundit kunder Oeste ne fitoren 2–1 te Santos. Javen tjetër Neymar shenoi golin e tij te pare për fanellen e Santos kunder Mogi Mirim. Një muaj me vone me 11 prill, Neymar shenoi golin vendimtar në fitoren 2–1 te Santosit kunder Palmeiras ne gjysme-finalen e Kampionatit Paulista te vitit [[2009]].<ref>{{cite web|url=http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0,,OI3697654-EI12403,00-Neymar+da+vantagem+ao+Santos+no+duelo+com+Palmeiras.html|title=Neymar dá vantagem ao Santos no duelo com Palmeiras|accessdate=13 qershor 2014|publisher=Terra|archive-date=31 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120331074815/http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0%2C%2COI3697654-EI12403%2C00-Neymar%20da%20vantagem%20ao%20Santos%20no%20duelo%20com%20Palmeiras.html|url-status=dead}}</ref> Ne finale Santos humbi me rezultatin e përgjithshëm 4–2 kunder [[Corinthians São Paulo|Corinthians]].<ref>{{cite web|url=http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0,,OI3741998-EI12403,00-Invicto+Corinthians+segura+Santos+e+e+campeao+paulista.html|title=Invicto, Corinthians segura Santos e é campeão paulista|accessdate=13 qershor 2014|publisher=Terra|archive-date=8 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008005558/http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0%2C%2COI3741998-EI12403%2C00-Invicto%20Corinthians%20segura%20Santos%20e%20e%20campeao%20paulista.html|url-status=dead}}</ref> Ne sezonin e tij te pare si profesionist me Santosin, Neymar luajti 48 ndeshje dhe shenoi 14 gola. ====Sezoni 2010==== Neymar vazhdoi pushtetin e tij, dhe më 15 prill 2010, ai shënoi pesë gola për Santos në fitoren 8–1 kundër [[Guarani Futebol Clube|Guaranit]] në fazat kualifikuese të Kupës Braziliane.<ref>{{cite news|url=http://www.wsn.com/2010/04/15/football/match-summaries/brazil/brazilian-cup/santos-sp_vs_guarani-sp/|title=Santos SP vs Guarani SP|date=15 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=wsn.com|archive-date=4 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204103031/http://www.wsn.com/2010/04/15/football/match-summaries/brazil/brazilian-cup/santos-sp_vs_guarani-sp/|url-status=dead}}</ref> Pas 2010 Campeonato Paulista ku Neymar shënoi 14 gola në 19 ndeshje, klubi u kurorëzua kampion pas fitores me rezultatin e përgjithshëm 5–5 në finalet kundër [[Esporte Clube Santo André|Santo André]].<ref>{{cite news|url=http://pitacodogringo.wordpress.com/2010/05/03/santos-take-the-paulista-–-but-only-just|title=Santos take the Paulista – but only just.|date=3 maj 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Pitaco do Gringo}}</ref> Neymar ju dhurua çmimi i lojtarit më të mirë të kompedicionit.<ref>{{cite news|url=http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html|title=Meninos da Vila comandam a festa de encerramento do Paulistão 2010|date=4 maj 2010|accessdate=6 mars 2014|work=GloboEsporte.com}}</ref> Performancat e tij bërë që ai të krahasohej [[Robinho]]n me legjendën braziliane [[Pelé]].<ref name="Neymar Scouting">{{cite news|url=http://www.skysports.com/football/transfers/scout/0,24035,15198_6067212,00.html|title=Sky Sports Scout – Neymar|date=8 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Sky Sports|archive-date=12 prill 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412080328/http://www.skysports.com/football/transfers/scout/0%2C24035%2C15198_6067212%2C00.html|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2010, Santos refuzoi një ofertë prej 12 milion [[Paund sterlina|£]] të ofruar nga [[West Ham United F.C.|West Ham United]] i [[Premier League|Premier Ligës]],<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1291031/West-Ham-12m-bid-Brazilian-wonderkid-Neymar-snubbed-Santos.html|title=West Ham have £12m bid for Brazilian wonderkid Neymar snubbed by Santos|date=1 korrik 2010|accessdate=29 mars 2011|work=Daily Mail|location=Londër|first=Ashley|last=Gray}}</ref> dhe një javë më vonë një tjetër ofertë nga një tjetër klub anglez me emrin [[Chelsea F.C.|Çelsi]], raportuar të ishte 20 milion [[Paund sterlina|£]].<ref>{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11668_6313845,00.html|title=Chelsea continue Neymar chase|date=15 gusht 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Sky Sports}}</ref> Pavarësisht se Santos nuk kishte dëshirë për ta shitur brazilianin, vetë Neymar insistoi duke thënë: "Unë jam i përqendruar vetëm tek Santos",<ref name="Brazilians want Neymar">{{cite news|url=http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228480&lang=eng_news&cate_img=145.jpg&cate_rss=news_Sports|title=Brazilians want young striker Neymar in World Cup|date=15 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Taiwan News|archive-date=25 gusht 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825192428/http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228480&lang=eng_news&cate_img=145.jpg&cate_rss=news_Sports|url-status=dead}}</ref> me agjentin e tij Wagner Ribeiro, tregoi se karriera e Neymar është e përqëndruar diku tjetër dukë thënë: "Ai dëshiron të bëhet lojtari më i mirë në botë. Shanset e tij për të bërë më i mirë gjatë kohës që luan në Brazil janë zero". Edhe pse një vit më vonë Neymar pranoi, në një intervistë me [[Daily Telegraph]], se ai kishte qenë i kënaqur me interesin e Çelsit në të sikur ishte një "ëndërr" e tij "për të luajtur në Europë", ndërsa gjithashtu duke deklaruar se në atë kohë kur oferta u refuzua, kishte qenë vendimi më i drejtë për të qëndruar në Brazil.<ref>{{cite news|url=http://www.caughtoffside.com/2011/05/19/brazilian-starlet-neymar-makes-it-clear-he-wants-chelsea-move/|title=Brazilian Starlet Neymar Makes It Clear He Wants Chelsea Move|accessdate=6 mars 2014|work=caughtoffside.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830151005/http://www.caughtoffside.com/2011/05/19/brazilian-starlet-neymar-makes-it-clear-he-wants-chelsea-move/|archive-date=30 gusht 2011|url-status=dead}}</ref> Pavarësisht se në dy sezonet e para ai ishte shumë i suksesshëm, e ai e mbylli sezonin 2010 me një shifër impresionuese me 42 gola në 60 ndeshje. Megjithatë, problemet u identifikuan, pavarësisht simulimeve të dukshme të Neymar gjatë ndërhyrjeve kundër tij, në vend të përpjekjeve për të vazhduar me lojën dhe qëndrimin e tij. E fundit erdhi në një ndeshke kundër [[Atlético Clube Goianiense|Goianiense]] më 15 shtator, kur trajneri i Santos [[Dorival Júnior]], caktoi një tjetër lojtar për të gjuajtur penalltinë e fituar nga një ndërhyrje kundër Neymar. Vendimi i tij u bazua në faktin që Neymar kishte humbur një penallti vendimtare në finalen e [[2010 Copa do Brasil|Copa do Brasil]], edhe pse Santos fitoi. Duke reaguar ndaj kësaj, Neymar i ktheu shpinën trajnerit të tij, duke u qetësuar nga një gjyqtar anësor dhe nga kapiteni e tij, [[Edu Dracena]]. Pasojat nga kjo ngjarje ishte se Dorival Junior dëshironte që Neymar të pezullohej për dy javë, por bordi ishte në anën e lojtarit dhe menjëherë shkarkoi trajnerin. Pavarësisht nga keqardhjet Neymar mbi incidentin, ende ngelën dyshime në lidhje me qëndrimin e tij te klubi. Më 30 dhjetor 2010 u shpall futbollisti më i mirë pas [[Andrés D'Alessandro]] dhe [[Juan Sebastián Verón]] për çmimin [[2010 Futbollisti i Vitit Amerikano Jugor]].<ref>{{cite news|url=https://uk.eurosport.yahoo.com/30122010/2/d-alessandro-named-latin-america-player-year.html|title=D'Alessandro named Latin America player of the year|accessdate=14 qershor 2014|work=Eurosport}}</ref> ====Sezoni 2011==== [[Skeda:Neymar Junior the Future of Brazil 2.jpg|djathtas|thumb|Neymar duke luajtur për Santos kundër [[FC Barcelona]] në finalen e [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|Botërorit të Klubeve]].]] Neymar shënoi gjashtë gola me Santos gjatë [[2011 Copa Libertadores]], duke u bërë golashënuesi i tretë më i mirë i turnamentit,<ref>{{cite news|author=EndPlay|url=http://msn.foxsports.com/fse/libertadores/stats|title=Estadísticas Copa Santander Libertadores – Información de equipos al instante – Fox Deportes|work=Msn.foxsports.com|accessdate=23 mars 2013|archive-date=9 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309165341/http://msn.foxsports.com/fse/libertadores/stats|url-status=dead}}</ref> përfshirë edhe një golat vendimtarë në fitoren e Santosit me rezultatin e përgjithshëm 4–3 kundër [[Cerro Porteño]]. Në finalen me dy ndeshje, Santos u ndesh me skuadrën uruguajiane [[C.A. Peñarol|Peñarol]] duke barazuar në ndeshjen e parë 0–0 që u luajt në [[Montevideo]]. Në ndeshjen e dytë në shtëpi, Neymar shënoi golin e parë për skuadrën e tij në minutën e 46të duke ndihmuar Santos të fitonte ndeshjen 2–1 me Neymar që u shpall lojtar i ndeshjes.<ref>{{cite news|author=EndPlay|url=http://www.goal.com/en-gb/match/60013/santos-futebol-clube-vs-pe%C3%B1arol/report|title="Santos take home Copa Libertadores crown"|work=Goal.com|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=15 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015121802/http://www.goal.com/en-gb/match/60013/santos-futebol-clube-vs-pe%C3%B1arol/report|url-status=dead|ref=none}}</ref> Santos e fitoi për herë të parë trofeun e [[Copa Libertadores]] që nga 1963, ku legjenda braziliane [[Pelé]] luante për klubin.<ref>{{cite news|last=Sturtridge|first=Tim|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/international/neymar-delivers-copa-libertadores-triumph-to-santos-2301529.html|title=Neymar delivers Copa Libertadores triumph to Santos - World Cup 2014 - Football|work=The Independent|date=23 qershor 2014|accessdate=14 qershor 2014|location=Londër|archive-date=20 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220044921/http://www.independent.co.uk/sport/football/international/neymar-delivers-copa-libertadores-triumph-to-santos-2301529.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/6695349/neymar-helps-brazil-santos-wins-copa-libertadores|title=Neymar helps Brazil's Santos wins Copa Libertadores|work=Espn.go.com|date=23 qershor 2011|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> Në shtator 2011, presidenti i Santosit, Luis Ribeiro kërcenoi se do të raportonte te [[FIFA]] skuadrën e [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] pasi kishte tentuar të nënshkuaj një para-kontrate të fshehtë me Neymar.<ref>{{cite news|title=Santos president warns Real Madrid over Neymar deal|url=http://www.mirrorfootball.co.uk/transfer-news/Santos-president-Luis-Ribeiro-warns-Real-Madrid-over-Neymar-deal-article799457.html|work=Mirror Football|date=15 shtator 2011|accessdate=8 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918010134/http://www.mirrorfootball.co.uk/transfer-news/Santos-president-Luis-Ribeiro-warns-Real-Madrid-over-Neymar-deal-article799457.html|archive-date=18 shtator 2011|url-status=dead}}</ref> Në nëntor 2011, Neymar dhe Santos ranë dakord për zgjatjen e kontratës që do ta lejonte lojtari të qëndronte te Santos deri në [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2014]] që do të zhvillohej në [[Brazili|Brazil]] dhe më pas do të vendoste vetë nqs do të qëndronte ose do të largoheshe.<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/981959/neymar-signs-new-contract-with-santos?cc=5901|title=Neymar signs new contract with Santos – ESPN Soccernet|work=Soccernet.espn.go.com|date=9 nëntor 2011|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=12 janar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112093828/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/981959/neymar-signs-new-contract-with-santos?cc=5901|url-status=dead}}</ref> Pas kësaj marrëveshje paga e Neymar u rrit me 50%. Më 14 dhjetor 2011, Neymar shënoi golin e parë për Santos në fitoren 3–1 kundër [[Kashiwa Reysol]] në gjysmë–finalen e [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|2011 Kupës së Botës për Klube]] në [[Stadiumi Toyota|stadiumin Toyota]] në [[Japonia|Japoni]], megjithatë, ai dështoi të shënonte në finalen kundër [[FC Barcelona|Barcelonës]] më 18 dhjetor ku Santos humbi 4–0, duke e përfunduar kompedicionin si finalist.<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=334214&cc=5901|title=Report: Kashiwa Reysol v Santos FC – FIFA Club World Cup – ESPN Soccernet|work=Soccernet.espn.go.com|date=14 dhjetor 2011|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Ai fitoi [[2011 FIFA Çmimi Puskás]] për supergolin e tij në humbjen 5–4 kundër [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengos]] në [[Campeonato Brasileiro Série A|Brasileirão Série A]]. Më 13 dhjetor 2011, ai fitoi çmimin [[2011 Lojtari Amerikano-Jugor i Vitit]] për herë të parë, me një diferencë rekord, duke ndjekur hapat e legjendave [[Diego Maradona]], [[Romário]], [[Pelé]] dhe [[Zico]].<ref>{{cite news|url=http://www.espnfc.com/blog/_/name/fiveaside/id/1099?cc=5739|title="Neymar is Barca's latest Brazilian star"|work=ESPN|date=31 dhjetor 2011|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> ====Sezoni 2012==== Më 5 shkurt 2012, kur ai mbushi 20 vjec, shënoi golin e tij të 100të si lojtar profesionist kundër [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeiras]] në [[2012 Campeonato Paulista|Campeonato Paulista]].<ref>{{cite news|title=Neymar scores 100 career goals, gets abused with cake ingredients|url=http://sports.yahoo.com/blogs/soccer-dirty-tackle/neymar-scores-100-career-goals-gets-abused-cake-192326497.html|accessdate=3 mars 2012|work=Yahoo! Sports|archive-date=13 shkurt 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120213120203/http://sports.yahoo.com/blogs/soccer-dirty-tackle/neymar-scores-100-career-goals-gets-abused-cake-192326497.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Neymar scores 100th career goal in Brazil|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20120205/neymar-brazil/|accessdate=5 shkurt 2012|work=Sports Illustrated|archive-date=20 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120420234538/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20120205/neymar-brazil/|url-status=dead}}</ref> Më 25 shkurt 2012, Neymar shënoi dy gola, një nga 25 metra distancë nga porta dhe asistoi dy gola të tjerë në fitoren 6–1 të Santos kundër [[Associação Atlética Ponte Preta|Ponte Preta]].<ref>{{cite news|title=Santos FC 6 – 1 AA Ponte Preta|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=336661&cc=3888|accessdate=25 shkurt 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 7 Mars 2012, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 3–1 kundër rivalëve të [[Sport Club Internacional|Internacional]] duke i eleminuar nga [[2012 Copa Libertadores]] që në fazën e grupeve.<ref>{{cite news|title=Neymar treble lifts Santos to victory|url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1596364.html|accessdate=8 mars 2012|work=FIFA.com|archive-date=14 maj 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514051426/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1596364.html|url-status=dead}}</ref> Ndeshja përfundoi me rezultatin 3–1. Më 29 Mars 2012, Neymar shënoi dy gola kundër [[Guaratinguetá Futebol|Guaratinguetá]] në fitoren 5–0.<ref>{{cite news|title=Santos FC 5 – 0 Guaratinguetá|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=336720&cc=3888|accessdate=29 mars 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Në ndeshjen tjetër kundër [[São Paulo FC|São Paulo]] më 29 prill 2012, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 3-1.<ref>{{cite news|title=São Paulo 1 – 3 Santos FC|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=341105&cc=3888|accessdate=29 prill 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më pas në ndeshjet me eleminim, Neymar shënoi nga dy gola në dy fazat e para të kampionatit ''Paulista''.<ref>{{cite news|title=Guarani 0 – 3 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/336762/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=5 maj 2012|work=ESPN}}</ref> Në finalen e kampionatit, Santos fitoi me rezultatin e përgjithshem 7-2. Neymar shënoi nga dy gola në të dyja ndeshjet. Neymar e përfundoi kampionatin me 20 gola dhe mori cmimet ''Lojtari më i mirë'' dhe ''Sulmuesi me i mirë''. Gjithashtu ai ishte golashenuesi më i mirë i [[Copa Libertadores]] me 8 gola, por skuadra e tij Santos nuk arriti dot të fitoje turnamentin sepse u eleminua nga Corinthians në gjysmë-finale. Më 25 gusht 2012, Neymar shënoi një dygolësh kundër Palmeiras, në fitoren 2-1 të Santos jashtë fushe.<ref>{{cite news|title=Palmeiras 1 – 2 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341402/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=25 gusht 2012|work=ESPN}}</ref> Më 3 nëntor, në Kampionatin Série A kundër Cruzeiro, Neymar shënoi një tregolësh dhe dhuroi një assist në golin e Felipe Anderson për të ndihmuar Santos që të fitoj 4–0 jashtë fushe.<ref>{{cite news|title=Cruzeiro 0 – 4 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341555/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=3 nëntor 2011|work=ESPN}}</ref> Neymar e përfundoi vitin 2012 me stil, si fillim duke assistuar golin e barazimit të [[Victor Andrade]]s, dhe më pas duke shënuar dy gola në fitoren 3–1 kundër [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeirasit]].<ref>{{cite news|title=Santos FC 3 – 1 Palmeiras|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341592/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=1 dhjetor 2012|work=ESPN}}</ref>. Neymar u votua si lojtari më i mirë i [[2012 Recopa Sudamericana]], duke shënuar një gol në finalen e dytë dhe duke i dhënë Santosit titullin. Neymar e përfundoi Kampionatin Série A me 14 gola dhe u votua si sulmuesi më i mirë. Neymar e përfundoi vitin 2012 duke fituar çmimet [[Bola de Ouro|Topi i Artë]], Arthur Friedenreich Award dhe Armando Nogueira Trophy. Neymar ishte një nga tre finalistet për çmimin FIFA Puskás për golin më të bukur të vitit, por përfundoi i dyti mbrapa sllovakut [[Miroslav Stoch]]. Ai fitoi trofeun [[2012 Futbollisti Amerikano Jugor i Vitit]]. Në vitin 2012 u raportua se Santos kishte pranunar oferten e [[FC Barcelona|Barcelonës]] për të transferuar Neymarut në [[Katalonia|Katalonjë]], por në një interviste Neymar deklaroi se: "Nuk ka asnjë marrëveshje me [[FC Barcelona|Barçën]].<ref>{{cite news|title=Neymar dismisses pre-existing Barcelona deal|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2261744/Neymar-boost-Chelsea-City-Brazilian-dismisses-pre-existing-Barcelona-deal.html#ixzz2Hwuy8ORI|accessdate=13 janar 2013|work=Daily Mail}}</ref> ====Sezoni 2013==== Neymar e filloi [[2013 Campeonato Paulista]] duke shënuar dy gola në ndeshjen e parë që përfundoi me fitoren e Santos 3-1 kundër [[São Bernardo Futebol Clube|São Bernardo]] më 19 janar 2013.<ref>{{cite news|title=Sao Bernardo 1–3 Santos FC|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360577&cc=3888|accessdate=19 janar 2013|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Katër dite më vonë, më 23 janar 2013, Neymar shënoi sërisht në fitoren 3–0 kundër Botafogos.<ref>{{cite news|title=Santos FC 3–0 Botafogo (RP)|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360588&cc=3888|accessdate=23 janar 2013|newspaper=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 3 shkurt 2013, në Kampionatin Paulista, në ndeshjen kundër [[São Paulo FC|São Paulo]], ku Santos fitoi fitoi 3–1, me Neymarin që shënoi një gol dhe dhuroi dy assista.<ref>{{cite news|title=Santos FC 3–1 São Paulo|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360619&cc=3888|accessdate=3 shkurt 2013|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 18 Mars 2013, Neymar tregoi se ai kishte një "Ëndërr për të luajtur në [[Evropa|Europë]]" për klube të medha si: [[FC Barcelona|Barcelona]], [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] dhe [[Chelsea F.C.|Çelsi]], por ai më pas shtoi duke thënë: Nuk ka asnjë spekullim, une do të largohem nga Santos vetëm atëherë kur dua të largohem unë.<ref>{{cite news|title=Neymar open to Chelsea move|url=http://www.espn.co.uk/football/sport/story/198275.html|accessdate=18 mars 2013|work=ESPN|archive-date=2 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202203744/http://www.espn.co.uk/football/sport/story/198275.html|url-status=dead}}</ref> Më 13 prill 2013, Neymar i impresioni të gjithë duke shënuar katër gola në fitoren 4-0 të Santos kundër União Barbarense në Kampionatin Paulista.<ref>{{cite news|title=Neymar scores 4 goals against União Barbarense|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/04/neymar-scores-4-goals-santos-uniao-barbarense.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 25 prill 2013, Neymar dhe babai i tij lajmëruan se Neymar do të largoheshe për në Evropë përpara [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2014]].<ref>{{cite news|title=Neymar 'off to Europe after World Cup'|url=http://espnfc.com/news/story/_/id/1424891/neymar-europe-world-cup?cc=3436|work=ESPN FC|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e tij të fundit me Santos në një barazimin pa gola kundër Flamengos më 26 maj 2013. Gjatë ekzekutimit të himnit kombëtar brazilian, Neymar luftoi për të kontrolluar emocionet e tij, por nuk arriti dot dhe shpërtheu në lot.<ref>{{cite news|title=Neymar sheds tears in emotional last match with Santos|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/05/neymar-sheds-tears-in-emotional-last-match-with-santos.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> ===Barcelona=== [[Skeda:Neymar FCBarcelona.JPG|225px|thumb|djathtas|Neymar gjatë prezantimit të tij me [[FC Barcelona|Barcelonën]] në qershor 2013.]] Më 24 maj 2013, Santos lajmëroi se kishte marrë dy oferta për Neymarin.<ref>{{cite news|title=Santos FC recebe duas propostas por Neymar Jr. e Comitê de Gestão decide negociar o atleta|url=http://www.santosfc.com.br/noticias/conteudo.asp?id=28620#.UaAgg6KG2Sp|work=Santos Futebol Clube|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928213933/http://www.santosfc.com.br/noticias/conteudo.asp?id=28620#.UaAgg6KG2Sp|archive-date=28 shtator 2013|url-status=dead}}</ref> Ditën tjetër, Neymar lajmëroi se ai do të firmoste me [[FC Barcelona|Barcelonën]], dhe më 27 maj lajmëroi se ai do të bashkoheshe me skuadrën pasi të përfundonte Kupa e Konfederatave 2013. As Neymar dhe as klubi nuk treguan detajet e kontratës ose kushtet personale, por thuheshe se Neymar kishte firmosur një kontratë pesë vjecare.<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/sports/dcunited/brazilian-forward-neymar-says-he-is-joining-barcelona-will-sign-the-contract-on-monday/2013/05/25/61576496-c5a7-11e2-9642-a56177f1cdf7_story.html|title=Brazilian forward Neymar says he is joining Barcelona, will sign the contract on Monday|date=25 maj 2013|work=Associated Press|accessdate=26 maj 2013}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Më 3 qershor, Neymar kaloi testet mjekësore dhe firmosi kontratën që do e mbante në [[Camp Nou]] deri në qershor 2018.<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/transfer-news/barcelona-transfer-news-neymar-unveiled-1929711|title=Brazilian Neymar unveiled by Barcelona as striker completes transfer in five-year deal|accessdate=3 qershor 2013|work=Mirror Online}}</ref> Neymar u prezantua në Camp Nou në prani të 56,500 tifozëve, një rekord për një lojtar brazilian.<ref>{{cite news|author=FootballEspana&nbsp;&ndash;&nbsp;Tue, 4 June 2013 09:10 BST|url=http://uk.eurosport.yahoo.com/news/liga-neymar-presentation-draws-56-500-fans-081003011.html|title=Liga - Neymar presentation draws 56,500 fans - Yahoo Eurosport UK|work=Uk.eurosport.yahoo.com|date=4 qershor 2013|accessdate=19 mars 2014}}</ref> Zëvëndes-presidenti i klubit tha se Neymar u transferua tek Barcelona për 57 miljon [[Euro|€]] duke u bërë transferimi i nëntë më e shtrenjtë në historinë e futbollit. Neymar kishte një klauzole lirimi 190 milion €.<ref>{{cite news|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1959194.html|accessdate=13 qershor 2014|work=UEFA.com|title=Neymar excited by Messi alliance}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/neymar-told-to-gain-weight.html|title=Neymar told to gain weight|work=inside World Soccer|date=20 qershor 2013|accessdate=22 qershor 2013}}</ref> ====Sezoni 2013–14==== Neymar bëri debutimin e tij jozyrtar me Barcelonën më 30 korrik në barazimin 2–2 kundër [[Lechia Gdańsk]] në një ndeshje miqësore parasezone, duke u aktivizuar si zëvëndësues. Debutimi i tij zyrtar erdhi më 18 gusht në javën hapëse të kampionatit, ku Barcelona fitoi me rezultatin tenistik 7–0 kundër [[UD Levante|Levantes]].<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/18/barcelona-levante-messi-goals_n_3776882.html|title=Barcelona Routs Levante 7-0: Messi Scores Two Goals, Neymar Debuts|trans-title=Barcelona shkatërron Levanten 7–0: Messi shënon dy gola, Neymar debuton|publisher=Huffington Post|language=en|date=18 gusht 2013|accessdate=6 mars 2014}}</ref> Tre ditë më pas, braziliani shënoi golin e parë për katalanasit në barazimin 1–1 ndaj [[Atlético Madrid]] në ndeshjen e parë të [[Supercopa de España 2013|superkupës]].<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/football/2013/aug/22/neymar-david-villa-barcelona-atletico-madrid|title=Neymar cancels out David Villa as Barcelona held by Atlético Madrid|trans-title=Neymar anullon David Villën, Barcelona ndalon Atlético Madridin|publisher=The Guardian|language=en|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 18 shtator, ai bëri debutimin e tij në [[UEFA Liga e Kampioneve|Ligën e Kampioneve]], duke assistuar golin e [[Gerard Piqué]] me Barçën që mposhti me rezultatin 4–0 [[AFC Ajax]] në shtëpi në ndeshjen hapëse të edicionit [[2013–14 UEFA Liga e Kampioneve|2013–14]].<ref>{{cite news|url=http://www.france24.com/en/20130918-messi-hat-trick-sees-barca-sweep-aside-ajax|title=Messi hat-trick sees Barca sweep aside Ajax|date=18 shtator 2013|accessdate=27 tetor 2013|work=France 24|archive-url=https://archive.today/20131027100443/http://www.france24.com/en/20130918-messi-hat-trick-sees-barca-sweep-aside-ajax|archive-date=27 tetor 2013|url-status=dead}}</ref> Më 24 shtator 2013, Neymar shënoi golin e parë në [[La Liga]] në fitoren 4–1 të [[FC Barcelona|Barcelonës]] kundër [[Real Sociedad]] në [[Camp Nou]].<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en/match/116212/fc-barcelona-vs-real-sociedad/report|title=Barcelona 4-1 Real Sociedad: Neymar strikes in La Real rout|date=24 shtator 2013|accessdate=6 mars 2014|work=Goal.com|archive-date=4 prill 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404085110/http://www.goal.com/en/match/116212/fc-barcelona-vs-real-sociedad/report|url-status=dead}}</ref> Më 26 tetor 2013, Neymar shënoi golin e parë në paraqitjen e tij të parë në [[El Clásico]] me Barçën që fitoi me rezultatin 2–1 kundër [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] në Camp Nou. Më vonë ai assistoi edhe golin e dytë të shënuar nga [[Alexis Sánchez]].<ref name="clasico">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24603052|title=Barcelona 2-1 Real Madrid|work=BBC|accessdate=12 prill 2014}}</ref> Më 11 dhjetor 2013, Neymar vendosi rekord duke shënuar [[Lista e tregolshëve në UEFA Ligën e Kampioneve|tre golat e parë në Ligën e kampioneve]] pasi ai shënoi tregolësh në fitoren 6–1 kundër [[Celtic F.C.|Celtic]] në ndeshjen e fundit të fazës së grupeve.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/25303700|title=Barcelona 6-1 Celtic|date=21 dhjetor 2013|accessdate=12 prill 2014|work=BBC}}</ref> ===Paris Saint-Germain=== Më 3 gusht 2017, Barcelona njoftoi se përfaqësuesit ligjor të Neymarit i kishin paguar klubit 222 milion €, duke barazuar klauzolën e lirimit, gjë që shënoi transferimin më të shtrenjtë në historinë e futbollit.<ref>{{Cite web|date=20 mars 2019|title=10 Most Valuable Football Transfer Contracts So Far|trans-title=10 transferimet e futbollit më të shtrenjta deri tani|url=https://sportycious.com/most-valuable-football-transfer-958846|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929115636/https://sportycious.com/most-valuable-football-transfer-958846|archive-date=29 shtator 2020|access-date=16 tetor 2019|website=Sportycious|language=en}}</ref> Klubi informoi [[UEFA]]n mbi detajet e transferimit, duke lënë organin qeverisës të merrte veprime të mundshme disiplinore.<ref name="FCB Neymar"/> Sipas [[BBC]], në Spanjë, klauzola e lirimit mund të aktivizohet nga lojtari vetë. Kjo ishte një situatë e pazakontë, pasi pagesa shkoi direkt në klub, kjo pasi [[La Liga]] e refuzoi. Zakonisht, shuma e një klauzole lirimi depozitohet te La Liga, e cila liron lojtarin nga kontrata dhe transferon paratë te klubi përkatës. Megjithatë, në këtë rast, La Liga refuzoi pagesën me arsyetimin se ishte shkelur rregulli i "Fair Play Financiar" nga Paris Saint-Germain, e cila financohet nga shteti i [[Katari]]t. Neymar firmosi një kontratë pesë-vjeçare me klubin francez. Pas mbërritjes në klub, ai mori fanellën me numrin 10, e cila ju dha nga [[Javier Pastore]] si një "dhuratë mirëseardhje".<ref>{{cite web|url=https://gazetainfokus.com/%E2%9A%BD%EF%B8%8F-ylli-psg-se-ia-dhuron-neymarit-numrin-e-tij-te-fanelles-foto/?page1=2|title=Ylli i PSG-së ia dhuron Neymarit numrin e tij të fanellës (Foto)|publisher=Gazeta Infokus|language=sq|date=3 gusht 2017|accessdate=22 gusht 2022}}</ref> ====Padia e Barcelonës mbi shkeljen e kontratës==== Më 27 gusht 2017, Barcelona ngriti një padi kundër Neymar, duke kërkuar që ai të kthente bonusin e rinovimit të kontratës që mori, si dhe 8.5 milion € dëmshpërblim dhe 10% shtesë për detyrimet e prapambetura. Ata pretenduan se u detyrohen paratë që Neymar mori si pjesë e një bonusi rinovimi kur ai nënshkroi një kontratë të re në vitin 2016. Klubi gjithashtu kërkoi nga Paris Saint-Germain që të merrte përgjegjësinë për pagesën e tarifave nëse lojtari nuk mund ta bëjë këtë vetë.<ref>{{cite web|url=https://www.balkanweb.com/barcelona-padit-neymar-kerkon-ti-ktheje-mbrapsht-8-5-mln-euro/|title=Barcelona padit Neymar, kërkon t’i kthejë mbrapsht 8.5 mln euro|website=balkanweb.com|language=sq|date=22 gusht 2017|accessdate=22 gusht 2022}}</ref> Avokatët e Neymar njoftuan se do ta kundërshtonin çështjen.<ref>{{Cite news|date=23 gusht 2017|title=PSG's Neymar to contest Barcelona lawsuit over world-record move|trans-title=Neymari i PSG-së do të kundërshtoj padinë e Barcelonës për transferimin rekord|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/41014149|url-status=live|access-date=23 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206194758/https://www.bbc.com/sport/football/41014149|archive-date=6 dhjetor 2020}}</ref> ====2017–18: Sezoni debutues dhe tripleta në Francë==== Në sezonin e tij debutues në Francë, Neymar krijoi një treshe të fuqishme sulmi me talentin francez [[Kylian Mbappé]] dhe bomberin uruguajian [[Edinson Cavani]]. Ai debutoi zyrtarisht më 13 gusht në fitoren 3–0 kundër [[En Avant de Guingamp|Guingamp]], duke shënuar një gol dhe asistuar një tjetër.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/40924357|title=Neymar feels 'more alive than ever' after scoring on PSG debut|trans-title=Neymar ndihet 'më i gjallë se kurr' pasi shënoi në debutimin me PSG-në|publisher=BBC Sport|language=en|date=14 gusht 2017|access-date=15 gusht 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816015714/http://www.bbc.com/sport/football/40924357|archive-date=16 gusht 2017}}</ref> Një javë më pas, në ndeshjen e rradhës në kampionat ndaj [[Toulouse FC|Toulouse]], Neymar regjistroi një dopietë.<ref>{{cite web|date=20 gusht 2017|title=Neymar at the double as PSG hit back to thump Toulouse|trans-title=Neymar shënon dopietë, PSG mposht Toulouse|publisher=[[Eurosport]]|language=en|url=http://www.eurosport.com/football/neymar-at-the-double-as-psg-hit-back-to-thump-toulouse_sto6295474/story.shtml|access-date=21 gusht 2017}}</ref> Neymar ishte protagonist edhe në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve, duke shënuar nga një gol në fitoren 3–0 kundër [[Celtic F.C.|Celtic]] dhe fitoren 5–0 kundër [[FC Bayern München|Bayern München]] në dy ndeshjet hapëse.<ref>{{cite news|date=12 shtator 2017|title=MBAPPE CREATES CHAMPIONS LEAGUE HISTORY WITH GOAL FOR PSG AGAINST CELTIC|trans-title=Mbappe bën historinë në Ligën e Kampioneve me golin për PSG-në kundër Celtic|publisher=Goal|language=en|url=http://www.goal.com/en/news/mbappe-creates-champions-league-history-with-goal-for-psg/1fq7caitbaofg1npeqftd4n1e7|url-status=live|access-date=29 shtator 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018235427/https://www.goal.com/en/news/mbappe-creates-champions-league-history-with-goal-for-psg/1fq7caitbaofg1npeqftd4n1e7|archive-date=18 tetor 2020}}</ref><ref>{{cite news|date=30 shtator 2017|title=PSG 3 Bayern Munich 0: Kylian Mbappe, Edinson Cavani and Neymar star in Champions League heavyweight battle|trans-title=PSG 3 Bayern Mynih 0: Kylian Mbappe, Edinson Cavani dhe Neymar shkëlqejnë në betejën e peshave të rënda në Ligën e Kampioneve|publisher=London Evening Standard|language=en|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/psg-3-bayern-munich-0-champions-league-kylian-mbappe-edinson-cavani-neymar-star-a3645456.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108151300/https://www.standard.co.uk/sport/football/psg-3-bayern-munich-0-champions-league-kylian-mbappe-edinson-cavani-neymar-star-a3645456.html|archive-date=8 janar 2021}}</ref> Gjatë fitores 3–0 në derbi ndaj [[Olympique de Marseille|Marseille]] më 25 shkurt 2018, Neymar pësoi një frakturë në kockën e pestë metatarsale të këmbës së djathtë. Kjo bëri që ai të udhëtonte në [[Belo Horizonte]] për tu operuar.<ref>{{cite web|date=4 mars 2018|title=Neymar leaves hospital after 'successful' surgery on injured foot|trans-title=Neymar largohet nga spitali pas operacionit 'të suksesshëm' në këmbën e dëmtuar|url=http://www.skysports.com/football/news/11820/11273967/neymar-has-successful-surgery-on-injured-foot|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180905211249/http://www.skysports.com/football/news/11820/11273967/neymar-has-successful-surgery-on-injured-foot|archive-date=5 shtator 2018|access-date=4 mars 2018|publisher=SkySports|language=en}}</ref> Ky dëmtim bëri që Neymar të mbyllte sezonin para kohe; ai regjistroi 28 gola në 30 ndeshje në sezonin e tij të parë në [[Paris]].<ref>{{Cite web|date=28 shkurt 2018|title=Neymar: Paris St-Germain's injured forward out for 'six to eight weeks'|trans-title=Neymar: Sulmuesi i dëmtuar i Paris St-Germain jashtë për 'gjashtë seri në javë'|url=https://www.bbc.com/sport/football/43205895|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109004500/https://www.bbc.com/sport/football/43205895|archive-date=9 nëntor 2020|access-date=14 janar 2021|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> ====2018–19: Dëmtime të tjera dhe titulli i Ligue 1==== Më 12 gusht 2018, Neymar shënoi në fitoren 3–0 në shtëpi të ekipit kundër [[Stade Malherbe Caen|Caen]] në ndeshjen hapëse të kampionatit.<ref>{{cite news|date=13 gusht 2018|title=Neymar: Paris St-Germain striker scores as his side open Ligue 1 season with 3–0 win over Caen|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Paris St-Germain shënon, ekipi i tij e hap sezonin e Ligue 1 me një fitore 3–0 ndaj Caen|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45163002|url-status=live|access-date=13 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020224533/https://www.bbc.com/sport/football/45163002|archive-date=20 tetor 2020}}</ref> Ai shënoi me penallti në ndeshjen e javës së dytë me Parisin që fitoi 3–1 ndaj Guingamp.<ref>{{cite web|date=18 gusht 2018|title=Mbappe scores twice in Lique 1 return to seal PSG fight-back|trans-title=Mbappe shënon dy herë në rikthimin në Ligue 1 për të vulosur përmbysjen e PSG-së|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45228476|url-status=live|access-date=19 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202235645/https://www.bbc.com/sport/football/45228476|archive-date=2 dhjetor 2019}}</ref> Në ndeshjen e javës së tretë, Neymar shënoi një tjetër gol si dhe asistoi golin e Cavanit, me PSG-në që regjistroi një sukses 3–1 ndaj [[Angers SCO|Angers]].<ref>{{cite news|date=25 gusht 2018|title=Cavani, Mbappe & Neymar all score as PSG maintain 100% start|trans-title=Cavani, Mbappe & Neymar shënojnë, PSG vazhdon startin 100%|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45310948|url-status=live|access-date=26 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211025811/https://www.bbc.com/sport/football/45310948|archive-date=11 dhjetor 2020}}</ref> Më 3 tetor, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 6–1 në shtëpi ndaj [[Ylli i Kuq i Beogradit|Yllit të Kuq të Beogradit]] në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve.<ref>{{cite news|date=3 tetor 2018|title=Neymar scores a hattrick as PSG beat Red Star Belgrade 6–1|trans-title=Neymar shënon tregolësh, PSG mposht Yllin e Kuq të Beogradit 6–1|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/45737151|url-status=live|access-date=30 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626184440/https://www.bbc.com/sport/football/45737151|archive-date=26 qershor 2019}}</ref> Në janar 2019, ai pësoi një dëmtim në këmbë dhe humbi të dy ndeshjet e raundit të 16-tave të Ligës së Kampioneve kundër [[Manchester United F.C.|Manchester United]].<ref>{{cite web|date=28 janar 2019|title=P.S.G.'s Neymar Joins Growing Champions League Injury List|trans-title=Neymar i PSG-së i bashkohet listës në rritje të të dëmtuarve në Ligën e Kampioneve|publisher=The New York Times|language=en|author=Victor Mather|url=https://www.nytimes.com/2019/01/28/sports/neymar-champions-league-psg.html|url-status=live|access-date=8 mars 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108010844/https://www.nytimes.com/2019/01/28/sports/neymar-champions-league-psg.html|archive-date=8 nëntor 2020}}</ref> Pasi Parisi pësoi një eliminim nga anglezët, Neymar u pa në Instagram duke ofenduar gjyqtarët e VAR-it për penalltinë që këta të fundit i dhanë United në kohën shtesë. Për këtë veprim, braziliani u pezullua me tre ndeshje nga UEFA.<ref>{{cite web|url=https://www.hashtag.al/index.php/2019/04/26/neymar-pezullohet-me-3-ndeshje-pasi-sulmoi-arbitrat-ne-instagram/|title=Neymar pezullohet me 3 ndeshje pasi sulmoi arbitrat në Instagram|website=hashtag.al|language=sq|date=26 prill 2019|accessdate=23 gusht 2022}}</ref> Më 27 prill, Neymar shënoi në finalen e kupës kundër Rennes, por kundërshtarët arritën të përmbysnin rezultatin dhe të fitonin ndeshjen. Pas përfundimit të ndeshjes, Neymar u filmua duke goditur me grusht në fytyrë një spektator.<ref>{{cite web|url=https://dosja.al/gjest-i-pahijshem-i-neymar-godet-tifozin-pas-humbjes-ne-finalen-e-kupes-se-frances|title=Gjest i pahijshëm i Neymar, godet tifozin pas humbjes në finalen e Kupës së Francës (Video)|website=dosja.al|language=sq|date=28 prill 2019|accessdate=23 gusht 2022}}</ref> Spektatori ishte filmuar duke ofenduar lojtarët e Parisit gjatë gjithë ndeshjes. PSG reagoi në një komunikatë duke thënë se ata e mbështesnin lojtarin e tyre "100%".<ref name="APgoad">{{cite web|title=Neymar appears to aim punch at fan goading him after defeat|trans-title=Neymar kapet duke goditur tifozin pas disfatës|url=https://www.apnews.com/f36fd5d49a0e4e6f83f3f5fb3ee3f7f5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219103441/https://apnews.com/f36fd5d49a0e4e6f83f3f5fb3ee3f7f5|archive-date=19 dhjetor 2020|access-date=4 maj 2019|website=[[Associated Press]]|language=en|author=Jerome Pugmire|date=28 prill 2019}}</ref> Neymar reagoi duke thënë se ai ishte gabim, por gjithashtu shtoi se as ai dhe as ndonjë tjetër nuk mund të kishte qëndruar indiferent. Trajneri i ekipit [[Thomas Tuchel]] deklaroi: "Nuk është e lehtë të ngjisësh shkallët pas një disfate. Nëse humbasim duhet të tregojmë respekt. Ne nuk mund të hyjmë në një konflikt me një spektator."<ref name="goalpunch">{{cite web|date=1 maj 2019|title=Will Neymar be banned for fan punch? PSG star's possible sanctions|trans-title=A do të pezullohet Neymari për grushtin ndaj tifozit? Dënimet e mundshme për yllin e PSG-së|url=https://www.goal.com/en/news/will-neymar-be-banned-for-fan-punch-psg-stars-possible/1etvzvcw0pp2f1b3nhc8z124zz|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504075248/https://www.goal.com/en/news/will-neymar-be-banned-for-fan-punch-psg-stars-possible/1etvzvcw0pp2f1b3nhc8z124zz|archive-date=4 maj 2019|access-date=4 maj 2019|website=Goal.com|language=en|author=Robin Bairner}}</ref> ====2019–20: Sezoni i pezulluar dhe finalja e Ligës së Kampioneve==== Në korrik 2019, Neymar mungoi në seancat stërvitore me ekipin, duke bërë që klubi të ndërmerrte masa disiplinore.<ref>{{cite news|date=8 korrik 2019|title=Neymar: Brazil forward fails to attend PSG pre-season training|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Brazilit mungon në stërvitjen parasezonale të PSG-së|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/48915199|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129025815/https://www.bbc.com/sport/football/48915199|archive-date=29 nëntor 2020|access-date=8 korrik 2019}}</ref> Në ditën e fundit të merkatos verore, Neymar pranoi të qëndronte me PSG-në pas negociatave të dështuara për një rikthim te Barcelona.<ref>{{cite news|date=1 shtator 2019|title=Neymar: Paris Saint-Germain forward agrees to stay after Barcelona talks break down|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Paris Saint-Germain pranon të qëndrojë pasi bisedimet me Barcelonën dështojnë|publisher=Sky Sports|language=en|url=https://www.skysports.com/football/news/11820/11799320/neymar-paris-saint-germain-forward-agrees-to-stay-after-barcelona-talks-break-down|url-status=live|access-date=6 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233653/https://www.skysports.com/football/news/11820/11799320/neymar-paris-saint-germain-forward-agrees-to-stay-after-barcelona-talks-break-down|archive-date=7 nëntor 2020}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e parë për sezonin 2019–20 më 14 shtator në fitoren minimale 1–0 ndaj [[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]] në Ligue 1; ai shënoi golin e vetëm të ndeshjes në minutat shtesë me një rrofeshatë.<ref>{{cite news|date=14 shtator 2019|title=Last-gasp win!|trans-title=Fitore në frymën e fundit!|publisher=Paris Saint-Germain F.C.|language=en|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/last-gasp-win|url-status=live|access-date=15 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710000245/https://en.psg.fr/teams/first-team/content/last-gasp-win|archive-date=10 korrik 2020}}</ref> Një javë më vonë, në një tjetër fitore 1–0, këtë herë ndaj [[Olympique Lyonnais|Lyon]] në [[Parc Olympique Lyonnais]], Neymar ishte sërisht protagonist me një tjetër gol në minutat shtesë.<ref>{{cite web|date=23 shtator 2019|title=Lyon 0–1 Paris St-Germain|url=https://www.bbc.com/sport/football/49783196|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814174359/https://www.bbc.com/sport/football/49783196|archive-date=14 gusht 2020|access-date=25 korrik 2020|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> Në tetor, Neymar pësoi një dëmtim në tendinë gjatë grumbullimit me kombëtaren;<ref>{{cite web|date=14 tetor 2019|title=Neymar out 4 Weeks with Hamstring Injury; Expected to Miss PSG's Next 6 Matches|trans-title=Neymar jashtë për 4 javë më dëmtim në tendinë; pritet të humbasë 6 ndeshjet e rradhës të PSG-së|url=https://bleacherreport.com/articles/2857855-neymar-out-4-weeks-with-hamstring-injury-expected-to-miss-psgs-next-6-matches|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725172027/https://bleacherreport.com/articles/2857855-neymar-out-4-weeks-with-hamstring-injury-expected-to-miss-psgs-next-6-matches|archive-date=25 korrik 2020|access-date=25 korrik 2020|publisher=Bleacher Report|language=en}}</ref> ai qëndroi një muaj jashtë fushave dhe u rikthye më 26 nëntor duke luajtur në barazimin 2–2 kundër Real Madridit në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve. Më 12 shkurt 2020, në ndeshjen e parë të raundit të 16-tave kundër [[Borussia Dortmund]]it, Neymar shënoi një gol shumë të rëndësishëm në transfertë, me Parisin që u mposht 2–1 në [[Signal Iduna Park]]. Në ndeshjen e kthimit në Paris, ekipi i Neymar bëri përmbyje duke fituar 2–0 dhe u kualifikua me rezultatin e përgjithshëm 3–2; Neymar shënoi golin e parë të sfidës me kokë pas një korneri të ekzekutuar nga [[Ángel Di María]] si dhe mori pjesë në aksionin që solli golin e dytë të shënuar nga [[Juan Bernat]].<ref>{{cite web|date=11 mars 2020|title=PSG 2–0 Borussia Dortmund|publisher=UEFA|language=en|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2027130--paris-vs-dortmund/?referrer=%2Fuefachampionsleague%2Fseason%3D2020%2Fmatches%2Fround%3D2001141%2Fmatch%3D2027130%2Findex|access-date=27 shtator 2020}}</ref> Neymar fitoi titullin e tij të tretë të Ligue 1 pasi federata vendosi të ndërpreste sezonin për shkak të [[Pandemia e COVID-19|Pandemisë aë COVID-19]]; në momentin kur u mor vendimi, PSG ishte në vendin e parë.<ref>{{cite news|date=30 prill 2020|title=Ligue 1: Paris St-Germain awarded French title as season finished early|trans-title=Ligue 1: Paris St-Germain i jepet titulli francez pasi sezoni përfundoi herët|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/52484926|url-status=live|access-date=30 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107084148/https://www.bbc.com/sport/football/52484926|archive-date=7 nëntor 2020}}</ref> Më 14 korrik, në ndeshjen e parê të ekip që pas rifillimit të aktivitetit, Neymar shënoi golin e vetëm të finales së kupës kundër [[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]; kjo ishte kupa e dytë e tij me PSG-në.<ref name="CDF 2020">{{cite news|date=24 korrik 2020|title=PSG edge ASSE for Coupe de France win!|trans-title=PSG mposht minimalisht ASSE për të fituar Kupën e Francës!|url=https://www.ligue1.com/Articles/OTHER-COMPETITIONS/2020/07/25/psg-edge-asse-for-coupe-de-france-win|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103014938/https://www.ligue1.com/Articles/OTHER-COMPETITIONS/2020/07/25/psg-edge-asse-for-coupe-de-france-win|archive-date=3 nëntor 2020|access-date=25 korrik 2020|website=ligue1.com|language=en}}</ref> Shtatë ditë më pas, Parisi fitoi edhe kupën e ligës, duke mposhtur Lyonin 6–5 me penallti pasi koha e rregullt dhe shtesa u mbyllën në barazim pa gola; Neymar shënoi një nga penalltitë për ekipin e tij.<ref name="BBC Sport">{{cite news|date=31 korrik 2020|title=Paris St-Germain beat Lyon in French League Cup final for another treble|trans-title=Paris St-Germain mposht Lyonin në finalen e Kupës së Ligës Franceze për një tjetër tripletë|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/53617357|url-status=live|access-date=31 korrik 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116164005/https://www.bbc.com/sport/football/53617357|archive-date=16 nëntor 2020}}</ref> Më 12 gusht, në ndeshjen çerek-finale të Ligës së Kampioneve kundër [[Atalanta B.C.|Atalantës]], ai asistoi golin e barazimit me Parisin që shënoi dy gola në kohën shtesë për të fituar ndeshjen 2–1.<ref>{{cite web|date=13 gusht 2020|title=Atalanta dealt cruelest of exits by PSG late show|trans-title=Atalanta pëson një nga eliminimet më mizore pas shfaqjes në fund nga PSG-ja|url=https://en.as.com/en/2020/08/12/football/1597255022_750607.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208204706/https://en.as.com/en/2020/08/12/football/1597255022_750607.html|archive-date=8 dhjetor 2020|access-date=24 gusht 2020|publisher=AS.com|language=en}}</ref> Ata u kualifikuan në gjysëm-finale ku u përballën me gjermanët e [[RB Leipzig]]; në ndeshjen e parë në transfertë, Neymar asistoi një nga golat e fitores 3–0 që kualifikoi Parisin për në finalen e Ligës së Kampioneve për herë të parë në histori.<ref>{{cite web|date=18 gusht 2020|title=RB Leipzig 0-3 Paris St-Germain: PSG reach first Champions League final|trans-title=RB Leipzig 0-3 Paris St-Germain: PSG arrin finalen e parë të Ligës së Kampioneve|url=https://www.bbc.com/sport/football/53759778|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200904130058/https://www.bbc.com/sport/football/53759778|archive-date=4 shtator 2020|access-date=24 gusht 2020|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> Në finalen e madhe në [[Estádio da Luz]] të [[Lisbona|Lisbonës]], Parisi u mposht me rezultatin 1–0 nga Bayern München.<ref>{{cite web|date=23 gusht 2020|title=Bayern Munich beat Paris Saint-Germain to win Champions League|trans-title=Bayern Mynihu mposht Paris Saint-Germain për të fituar Ligën e Kampioneve|url=https://www.espn.com/soccer/report?gameId=573698|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107084610/https://www.espn.com/soccer/report?gameId=573698|archive-date=7 nëntor 2020|access-date=23 gusht 2020|publisher=ESPN FC|language=en}}</ref> ====2020–21: Rinovimi i kontratës==== Neymar humbi ndeshjen e parë të sezonit 2020–21 për shkak se kishte dalë pozitiv me COVID-19 një javë më parë;<ref>{{Cite web|date=8 shtator 2020|title=Lens 'not favourites' against depleted PSG|trans-title=Lens 'jofavorite' kundër PSG-së së palosur|url=https://www.ligue1.com/Articles/NEWS/2020/09/08/lens-not-favourites-psg-mbappe-neymar-covid|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910182803/https://www.ligue1.com/Articles/NEWS/2020/09/08/lens-not-favourites-psg-mbappe-neymar-covid|archive-date=10 shtator 2020|access-date=18 shtator 2020|publisher=Ligue 1|language=en}}</ref> në këtë ndeshje, PSG u mposht nga [[RC Lens|Lens]] me rezultatin minimal 1–0.<ref>{{Cite web|date=10 shtator 2020|title=Lens 1-0 Paris Saint-Germain: Champions League finalists beaten by Ligue 1 newcomers|trans-title=Lens 1-0 Paris Saint-Germain: Finalistët e Ligës së Kampioneve mposhten nga ekipi i sapongjitur i Ligue 1|url=https://www.skysports.com/football/rc-lens-vs-psg/report/431369|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912212757/https://www.skysports.com/football/rc-lens-vs-psg/report/431369|archive-date=12 shtator 2020|access-date=18 shtator 2020|publisher=Sky Sports|language=en}}</ref> Megjithatë, ai ju rikthye stërvitjes para ndeshjes derbi kundër Marseille më 13 shtator.<ref>{{Cite web|date=12 shtator 2020|title=PSG: Neymar back as Tuchel complains about Le Classique|trans-title=PSG: Neymar rikthehet, Tuchel ankohet për Le Classique|url=https://en.as.com/en/2020/09/12/football/1599939171_648394.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028214423/https://en.as.com/en/2020/09/12/football/1599939171_648394.html|archive-date=28 tetor 2020|access-date=18 shtator 2020|website=AS.com|language=en}}</ref> PSG humbi ''[[Le Classique]]'' për herë që nga viti 2011 pasi OM fitoi 1–0 në një ndeshje ku gjyqtari dha 14 kartonë të verdhë dhe 5 kartonë të kuqë, njëri prej të cilëve në drejtim të Neymar.<ref>{{Cite web|date=14 shtator 2020|title=Neymar Among 5 Sent Off in PSG-Marseille, Alleges Racial Abuse|trans-title=Neymar mes pesë lojtarëve të përjashtuar, akuzon pë rracizëm|url=https://www.si.com/soccer/2020/09/14/psg-marseille-fight-video-neymar-red-card-racist-abuse|access-date=18 shtator 2020|publisher=Sports Illustrated|language=en}}</ref> Neymar regjistroi dy golat e parë të sezonit 2020–21 në fitoren bindëse 6–1 ndaj [[Angers SCO|Angers]] më 2 tetor.<ref>{{Cite web|date=2 tetor 2020|title=NEYMAR GRABS TWO AS PSG ROUT ANGERS|trans-title=Neymar shënon dy, PSG shkatërron Angers|url=https://www.eurosport.com/football/ligue-1/2020-2021/psg-v-angers-ligue-1-live-updates_sto7919834/story.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026191438/https://www.eurosport.com/football/ligue-1/2020-2021/psg-v-angers-ligue-1-live-updates_sto7919834/story.shtml|archive-date=26 tetor 2020|access-date=3 tetor 2020|website=[[Eurosport]]|language=en|author=Michael da Silva}}</ref> Ai arriti kështu në shifrën e 72 golave për klubin kryeqytetas, duke hyrë në listën e dhjetë golashënuesve më të mirë të historisë së PSG-së, në nivel me bashkëkombasin e tij [[Raí]].<ref>{{Cite web|date=3 tetor 2020|title=Neymar rentre dans le top 10 des meilleurs buteurs de l'histoire du PSG|trans-title=Neymar hyn në 1p golashënuesit më të mirë në historinë e PSG-së|url=http://www.parisfans.fr/club/neymar-rentre-dans-le-top-10-des-meilleurs-buteurs-de-lhistoire-du-psg-491779.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024064151/http://www.parisfans.fr/club/neymar-rentre-dans-le-top-10-des-meilleurs-buteurs-de-lhistoire-du-psg-491779.html|archive-date=24 tetor 2020|access-date=3 tetor 2020|website=Paris Fans|language=fr}}</ref> Më 28 tetor, Neymar pësoi një dëmtim në muskulin e këmbës së djathtë në ndeshjen e fazës së grupeve të Ligës së Kampioneve kundër [[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]], duke u zëvëndësuar pas vetëm 26 minutash lojë.<ref>{{Cite web|date=28 tetor 2020|title=PSG's Neymar in 'discomfort' after adductor injury and will undergo further tests|trans-title=Neymar i PSG-së në 'siklet' pas dëmtimit në muskul, do t'i nënshtrohet të tjera testimeve|url=https://www.cbssports.com/soccer/news/psgs-neymar-in-discomfort-after-adductor-injury-and-will-undergo-further-tests/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101043118/https://www.cbssports.com/soccer/news/psgs-neymar-in-discomfort-after-adductor-injury-and-will-undergo-further-tests/|archive-date=1 nëntor 2020|access-date=29 tetor 2020|website=[[CBS Sports]]|language=en}}</ref> Ai u rikthye në aksion pas më shumë se tre javësh, duke u aktivizuar si zëvëndësues në humbjen 3–2 ndaj [[AS Monaco FC|Monacos]] më 20 nëntor.<ref>{{Cite web|date=20 nëntor 2020|title=Monaco Beat PSG|trans-title=Monaco mposht PSG-në|url=https://bleacherreport.com/game/as-monaco-fc-vs-paris-saint-germain-fc-2020-11-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211190350/https://bleacherreport.com/game/as-monaco-fc-vs-paris-saint-germain-fc-2020-11-22|archive-date=11 dhjetor 2020|access-date=14 janar 2021|website=Bleacher Report|language=en}}</ref> Katër ditë më pas, ai shënoi golin e vetëm në takimin ndaj RB Leipzig në Ligën e Kampioneve, duke regjistruar golin e parë pas rikthimit nga dëmtimi.<ref>{{Cite web|date=24 nëntor 2020|title=PSG 1-0 RB LEIPZIG: NEYMAR FIRES PSG TO CRUCIAL WIN AGAINST RB LEIPZIG|trans-title=PSG 1-0 RB Leipzig: Neymar dërgon PSG-në drejt fitores vendimtare kundër RB Leipzig|url=https://www.eurosport.com/football/champions-league/2020-2021/psg-v-rb-leipzig-live-champions-league-updates_sto8005067/story.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203143030/https://www.eurosport.com/football/champions-league/2020-2021/psg-v-rb-leipzig-live-champions-league-updates_sto8005067/story.shtml|archive-date=3 dhjetor 2020|access-date=14 janar 2021|website=Eurosport|language=en}}</ref> Më 28 nëntor, Neymar shënoi golin e tij të 50të në Ligue 1 në barazimin 2–2 ndaj [[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]; ai u bë lojtari më i shpejtë që e arrin këtë shifër në historinë e klubit, duke e bërë vetëm në ndeshjen e tij të 58të.<ref>{{cite web|date=28 nëntor 2020|title=Neymar reaches 50 Ligue 1 goals in record time in 21st century|trans-title=Neymar arrin 50 gola në Ligue 1 në kohë rekors në shekullin e 21të|url=https://www.beinsports.com/en/football/news/neymar-reaches-50-ligue-1-goals-in-record-t-1/1591744|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128220753/http://www.beinsports.com/en/football/news/neymar-reaches-50-ligue-1-goals-in-record-t-1/1591744|archive-date=28 nëntor 2020|access-date=28 nëntor 2020|website=[[beIN Sports]]|language=en}}</ref> Katër ditë më vonë, braziliani shënoi një dopietë kundër [[Manchester United F.C.|Manchester United]], duke udhëhequr Parisin drejt një fitoreje 3–1 në [[Old Trafford]].<ref>{{Cite news|date=2 dhjetor 2020|title=Man Utd beaten at home by PSG|trans-title=Man Utd mposhtet në shtëpi nga PSG-ja|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/55135808|url-status=live|access-date=2 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206081114/https://www.bbc.com/sport/football/55135808|archive-date=6 dhjetor 2020}}</ref> Në ndeshjen e fundit të fazës së grupeve të Ligës së Kampioneve, Neymar shënoi një tregolësh në një fitore bindëse 5–1 kundër İstanbul Başakşehir; ky tregolësh, i treti në karrierën e tij në këtë kompeticion, ndihmoi ekipin të fitonte grupin.<ref>{{Cite web|date=9 dhjetor 2020|title=Hat-trick: Neymar Jr's gala performance on the Champions League|trans-title=Tregolësh: Performanca gala e Neymarit në Ligën e Kampioneve|url=https://www.neymarjr.com/en/football/hat-trick-neymar-jr-gala-performance-on-the-champions-league|access-date=10 dhjetor 2020|website=neymarjr.com|language=en|archive-date=14 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114150953/https://www.neymarjr.com/en/football/hat-trick-neymar-jr-gala-performance-on-the-champions-league|url-status=dead}}</ref> Neymar u bë gjithashtu lojtari i parë në historinë e Ligës së Kampioneve që shënon 20 ose më shumë gola për dy klube të ndryshme: 21 gola në 40 ndeshje për Barcelonën dhe 20 gola në 25 ndeshje për Parisin.<ref>{{Cite web|date=10 dhjetor 2020|title=Neymar is the First Player Ever to Score 20 Champions League Goals for Two Different Teams|trans-title=Neymar është lojtari i parë që shënon 20 gola në Ligën e Kampioneve për dy ekipe të ndryshme|url=https://psgtalk.com/2020/12/neymar-is-the-first-player-ever-to-score-20-champions-league-goals-for-two-different-teams/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210101132/https://psgtalk.com/2020/12/neymar-is-the-first-player-ever-to-score-20-champions-league-goals-for-two-different-teams/|archive-date=10 dhjetor 2020|access-date=10 dhjetor 2020|website=PSG Talk|author=Steve Zavala|language=en}}</ref> Në humbjen 1–0 kundër Lyonit më 13 dhjetor, Neymar pësoi një dëmtim në kyçin e këmbës pas një ndërhyrje nga mbrojtësi kundërshtar [[Thiago Mendes]], duke bërë që të nxirrej nga fusha e lojës me barrelë.<ref>{{Cite web|date=14 dhjetor 2020|title=Neymar raises injury alarm bells after being stretchered off against Lyon|trans-title=Neymar ngren këmbanat e alarmit pasi nxirret jashtë me barrelë kundër Lyonit|url=https://www.goal.com/en/news/neymar-raises-injury-alarm-bells-after-being-stretchered-off/1bniqo4br68i01hvp8sunwz5x1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201220111429/https://www.goal.com/en/news/neymar-raises-injury-alarm-bells-after-being-stretchered-off/1bniqo4br68i01hvp8sunwz5x1|archive-date=20 dhjetor 2020|access-date=14 dhjetor 2020|website=Goal.com|language=en}}</ref> Ai mundi të shmangte frakturën por u njoftua se do të qëndronte në jashtë fushave për tre javë me një ndrydhje në kyç.<ref>{{Cite web|date=15 dhjetor 2020|title=Neymar's fracture is ruled out, which points to three weeks KO|trans-title=Neymar ska frakturë, por është tre javë jashtë|url=https://sportsfinding.com/neymars-fracture-is-ruled-out-which-points-to-three-weeks-ko/73944/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114151234/https://sportsfinding.com/neymars-fracture-is-ruled-out-which-points-to-three-weeks-ko/73944/|archive-date=14 janar 2021|access-date=15 dhjetor 2020|website=Sports Finding|author=Gabby Barker|language=en}}</ref> Ai u rikthye fiks pas një muaji më 13 janar 2021 në fitoren 2–1 kundër Marseille në [[Trophée des Champions]]; braziliani shënoi golin e fitores me penallti duke i dhënë një tjetër trofe klubit kryeqytetas.<ref>{{Cite web|date=13 janar 2021|title=Neymar mocks Alvaro Gonzalez in celebration after terrible tackle during PSG vs Marseille|trans-title=Neymar tallet me Alvaro Gonzalez gjatë festimit të golit pas ndërhyrjes së tmerrshme të mbrojtësit gjatë PSG vs Marseille|url=https://www.givemesport.com/1638008-neymar-mocks-alvaro-gonzalez-in-celebration-after-terrible-tackle-during-psg-vs-marseille|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115135649/https://www.givemesport.com/1638008-neymar-mocks-alvaro-gonzalez-in-celebration-after-terrible-tackle-during-psg-vs-marseille|archive-date=15 janar 2021|access-date=14 janar 2021|website=givemesport.com|language=en|author=Rob Hoskin}}</ref> Më 10 shkurt, Neymar pësoi një tjetër dëmtim, këtë herë në muskulin e këmbës së majtë, në një ndeshje ndaj Caen, që e mbajti jashtë fushave për rreth një muaj.<ref>{{cite web|url=https://dknation.draftkings.com/2021/2/15/22278279/neymar-injury-update-uefa-champions-league-paris-vs-barcelona-round-of-16-match-status-backup|title=Neymar to miss Champions League Round of 16 first leg match vs. Barcelona|trans-title=Neymar do të humbas ndeshjen e parë të raundit të 16-tave të Ligës së Kampioneve kundër Barcelonës|publisher=Draft Kings|language=en|date=15 shkurt 2021|accessdate=21 shkurt 2021}}</ref> Rikthimi i tij ndodhi më 21 mars në suksesin 4–2 kundër Lyonit në kampionat.<ref>{{Cite web|title=Football: Neymar makes PSG return from injury against Lyon|trans-title=Futboll: Neymar bën rikthimin nga dëmtimi kundër Lyonit|url=https://www.channelnewsasia.com/news/sport/football-neymar-makes-psg-return-from-injury-against-lyon-14453924|access-date=30 mars 2021|website=CNA|language=en|archive-date=20 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320171003/https://www.channelnewsasia.com/news/sport/football-neymar-makes-psg-return-from-injury-against-lyon-14453924|url-status=dead}}</ref> Në fazën me eliminim direkt të Ligës së Kampioneve, PSG u eliminua në gjysëm-finale nga klubi anglez [[Manchester City F.C.|Manchester City]]. Neymar humbi të dy ndeshjet e raundit të 16-tave kundër Barcelonës, ku Parisi fitoi me rezultatin e përgjithshëm 5–2, por ishte i disponueshëm në dy ndeshjet çerek-finale kundër Bayern München dhe dy ndeshjet gjysëm-finale kundër Manchester City. Më 8 maj, Paris Saint-Germain njoftoi se Neymar kishte firmosur një kontratë të re deri në vitin 2025.<ref>{{Cite web|date=8 maj 2021|title=PSG's Neymar signs contract extension|trans-title=Neymar i PSG-së firmos rinovimin e kontratës|url=https://www.espn.com/soccer/soccer-transfers/story/4379755/psgs-neymar-signs-contract-extension-to-2025|access-date=8 maj 2021|website=ESPN FC|language=en}}</ref> ====2021–22: Goli i 400të në karrierë==== Më 10 gusht, Parisi firmosi me argjentinasin [[Lionel Messi]], i cili u ribashkua me Neymar pas 4 vitesh.<ref>{{Cite web|title=Lionel Messi reunited with Neymar at PSG after Barcelona exit|trans-title=Lionel Messi ribashkohet me Neymar te PSG pas largimit nga Barcelona|url=https://olympics.com/en/news/football-lionel-messi-rejoins-neymar-at-psg-after-barcelona-exit|access-date=15 shtator 2021|website=Olympics.com|language=en}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e parë të sezonit të ri më 29 gusht në fitoren 2–0 kundër [[Stade de Reims|Reims]], duke luajtur si titullar për 66 minuta para se të zëvëndësohej nga Messi, i cili debtuoi zyrtarisht për klubin francez.<ref>{{Cite web|date=29 gusht 2021|title=Lionel Messi makes PSG debut as sub for Neymar in Ligue 1 game against Reims|trans-title=Lionel Messi bën debutimin për PSG si zëvëndësues i Neymar në ndeshjen e Ligue 1 kundër Reims|url=https://theathletic.com/news/lionel-messi-makes-psg-debut-as-sub-for-neymar-in-ligue-1-game-against-reims/JjuptraSwJAU|access-date=15 shtator 2021|website=The Athletic|language=en|author=Charlotte Harpur|archive-date=15 shtator 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210915025353/https://theathletic.com/news/lionel-messi-makes-psg-debut-as-sub-for-neymar-in-ligue-1-game-against-reims/JjuptraSwJAU|url-status=dead}}</ref> Ai regjistroi golin e parë të sezonit 2021–21 më 19 shtator në fitoren 2–1 kundër Lyonit, duke shënuar me penallti.<ref>{{Cite web|title=Player Ratings {{!}} PSG 2-1 Lyon, Neymar's brilliance and a questionable penalty decision give PSG a barely deserved win|trans-title=Notat e lojtarëve {{!}} PSG 2–1 Lyon, gjenialiteti i Neymar dhe një penallti e diskutueshme i japin PSG nje fitore pothuajse të merituar|url=https://www.getfootballnewsfrance.com/2021/player-ratings-psg-2-1-lyon-neymars-brilliance-and-a-questionable-penalty-decision-give-psg-a-barely-deserved-win/|access-date=20 shtator 2021|website=Get French Football News|language=en}}</ref> ===Rikthimi te Santos=== Më 30 janar 2025, Neymar njoftoi në rrjetet sociale se do të rikthehej te klubi i tij i parë Santos.<ref>{{Cite web|date=28 janar 2025|title=Neymar returns to Brazilian club Santos after termination of contract in Saudi Arabia|url=https://apnews.com/article/saudi-al-hilal-neymar-terminate-contract-0c6470e475b427b6a240f0ec18e0bb48|access-date=30 janar 2025|website=AP News|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ge.globo.com/sp/santos-e-regiao/futebol/times/santos/noticia/2025/01/30/neymar-anuncia-retorno-ao-santos.ghtml|title=Neymar anuncia retorno ao Brasil: "Só o Santos pode me proporcionar o carinho que eu preciso"|publisher=[[Grupo Globo|ge]]|language=pt-BR|date=30 janar 2025|accessdate=30 janar 2025}}</ref> Rikthimi i tij u konfirmua një ditë më pas nga Santos.<ref>{{cite web|url=https://ge.globo.com/sp/santos-e-regiao/futebol/times/santos/noticia/2025/01/31/santos-anuncia-a-contratacao-de-neymar.ghtml|title=Santos anuncia a contratação de Neymar: "Vai ser uma honra vestir esse manto sagrado"|publisher=[[Grupo Globo|ge]]|language=pt-BR|date=31 janar 2025|accessdate=31 janar 2025}}</ref> Ai mori fanellën me numrin 10 për sezonin e rradhës dhe kishte objektiv të rifitonte formën sportive për Kupën e Botës 2026. ==Karriera ndërkombëtare== [[Skeda:Neymar.jpg|thumb|majtas|Neymar në një konference me [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilin]].]] [[Skeda:Neymar 2011.jpg|thumb|djathtas|Neymar duke luajtur kundër [[Kombëtarja skoceze e futbollit|Skocisë]].]] Neymar bëri performanca fantastike me [[Kombëtarja braziliane U–17 e futbollit|Brazilin U–17]] në Kupën e Botës U–17 në vitin 2009, ku ai shënoi golin në ndeshjen e parë hapese kundër [[Kombëtarja japoneze U–17 e futbollit|Japonisë]]. Ish-lojtarët Brazilian [[Pelé]] dhe [[Romário]] i thanë urgjentisht trajnerit [[Dunga]] që të merrte atë në [[2010 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2010]]. Edhe pse mendimi i përhapur se Neymar meritonte një vend në skuadrën e Dungës shkuan aq larg saqë trajnerit të kombëtares i erdhi një peticion me 14.000 nënshkrime dhe pavarësisht nga presioni i madh që i ishte bërë, ai e la atë pas dore duke mos e grumbulluar në listën e 23 lojtareve brazilian që do të udhëtonin në [[Republika Jugafrikane|Afrikën e Jugut]] për të luajtur në Kupën e Botës.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2010/may/04/world-cup-watch-37-days-to-go|title=World Cup watch ... 37 days to go|accessdate=13 qershor 2014|work=The Guardian|location=MB}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2010/8669086.stm|title=Brazil coach Dunga faces World Cup selection challenge|accessdate=13 qershor 2014|work=BBC Sport}}</ref> Më 27 mars 2011, Neymar shënoi dy gola në fitoren 2–0 kundër [[Kombëtarja skoceze e futbollit|Skocisë]] në stadiumin Emirates.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/scotland/9431234.stm|title=Scotland 0–2 Brazil|date=27 mars 2011|work=BBC Sport|accessdate=29 mars 2011}}</ref> Gjatë momentit të penalltisë të shënuar nga Neymar, një banane u hodh në drejtim të tij, gjë që e detyroi atë të ankohet për rracizëm.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/mar/27/neymar-racism-brazil-scotland|location=Londër|work=The Guardian|first=Ewan|last=Murray|title=Brazil's Neymar answers back after banana is thrown in Scotland match|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Neymar refuzoi faljen e tifozëve dhe nuk kërkoi falje për fjalët që tha në drejtim të tifozëve të Skocisë.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/mar/31/scottish-fa-apology-brazil-racism-neymar|location=Londër|work=The Guardian|first=Ewan|last=Murray|title=Scottish FA demands apology from Brazil over claims of racism|accessdate=13 qershor 2014|ref=none}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/apr/01/brazil-neymar-scotland-racism-claims|location=Londër|work=The Guardian|title=Brazil's Neymar refuses to apologise to Scotland for racism claims|accessdate=13 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1371178/Scotland-want-apology-German-admits-Neymar-banana.html|location=Londër|work=Daily Mail|first=Mark|last=Wilson|title=Tartan Army demand apology from Neymar after German fan admits to throwing banana|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> ===Copa América 2011=== Neyamr ishte pjesë e 23 lojtarëve të përzgjedhur nga trajneri [[Mano Menezes]]. Neymar shënoi dy gola në ndeshjen e tretë të Grupit B kundër [[Kombëtarja ekuadoriane e futbollit|Ekuadorit]] në ndeshjen e fituar nga [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] me rezultain 4–2. Dy golat e tjere i shënoi [[Alexandre Pato]]. Neymar u përzgjodh si Lojtari i ndeshjes në barazimin 1–1 kundër [[Kombëtarja venezueliane e futbollit|Venezuelës]]. Brazili u eleminua në çerek-finale nga [[Kombëtarja paraguajiane e futbollit|Paraguaji]] në pikat e penalltive ku Neymar hyri si zëvëndësim në minutën e 80të. ===Lojërat Olimpike 2012=== Neymar ishte pjesë e 23 lojtarëve të [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilit]] thirrur nga trajneri [[Mario Menezes]] për të luajtur në [[2012 Lojërat olimpike verore|lojërat olimpike verore]] që zhvilloheshin në [[Londra|Londër]].<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2143101/London-2012-Olympics-Neymar-Sandro-Hulk-carry-Brazils-hopes-football-gold.html|location=Londër|work=Daily Mail|title=Neymar, Sandro and Hulk carry Brazil's hopes for Olympic gold but Ronaldinho left out|accessdate=13 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www1.skysports.com/olympics/football/ones-to-watch/21746/7060689/|location=Londër|work=Sky Sports|title=Neymar Profile for 2012 Olympics|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=23 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623115348/http://www1.skysports.com/olympics/football/ones-to-watch/21746/7060689/|url-status=dead}}</ref> Përpara se të fillonte turnamenti Neymar shënoi gol dhe dhuroi edhe një asist për golin e [[Sandro Raniere|Sandros]] në fitoren 2–0 kundër [[Kombëtarja britanike U–23 e futbollit|Britanisë së Madhe]].<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/18929315|location=Londër|work=BBC Sport|title=Team GB were outclassed by Neymar|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 26 korrik 2012, Neymar shënoi golin e tretë në minutën e 30të në fitoren 3–2 kundër [[Kombëtarja egjiptiane e futbollit|Egjiptit]] në Grupin C.<ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400c02/doc=results.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–2 Egypt|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=31 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120731223405/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400c02/doc%3Dresults.html|url-status=dead}}</ref> Më pas tre ditë më vonë në ndeshjen tjetër kundër [[Kombëtarja bjelloruse U–23 e futbollit|Bjellorusisë]], Neymar shënoi një tjetër gol fantastik me një goditje dënimi nga 25 metra që përfundoi në trekëndësh, duke dhuruar edhe dy assista për golat e [[Alexandre Pato|Patos]] dhe [[Oscar dos Santos|Oscarit]]. Pas ndeshjes Neymar tha: "Une shënova një gol dhe dhurova dy assista dhe për mua kjo është një gjë perfekte".<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1128175/men's-olympics:-neymar-lifts-brazil,-uruguay-stunned?cc=3888|work=ESPN|title=Neymar lifts Brazil|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400c03/index.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–1 Belarus|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=30 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120730083726/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400c03/index.html|url-status=dead}}</ref>. Më 5 gusht 2012, Neymar shënoi një gol me penallti dhe dhuroi një assist për golin e [[Leandro Damião]]s në çerek-finalen e turnamentit kundër [[Kombëtarja hondurene U–23 e futbollit|Hondurasit]] për të ndihmuar skuadrën e tij të fitoj 3–2 në stadiumin St James' Park duke dërguar Brazilin në gjysmë-finale. Më golin kundër Hondurasit, Neymar arriti shifrën e tre golave në këtë turnament.<ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400302/index.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–2 Honduras|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=5 gusht 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805013453/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400302/index.html|url-status=dead}}</ref> Neymar shënoi tregolshin e parë me kombëtaren më 10 shtator 2012 në fitoren shkatërrimtare 8–0 kundër [[Kombëtarja kineze e futbollit|Kinës]] në [[Estádio José do Rego Maciel]] në [[Recife]].<ref>{{cite news|last1=Edwards|first1=Daniel|title=Brazil 8-0 China: Neymar nets hat trick in crushing victory|url=http://www.goal.com/en-us/match/brazil-vs-china-pr/1377193/report?ICID=MP_MS_5|accessdate=12 qershor 2014|work=[[Goal.com]]|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> ===Kupa e Konfederatave 2013=== [[Skeda:Pique&neymar.jpg|thumb|djathtas|200px|Neymar në finalen e Kupës së Konfederatave kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]]] Neymar ishte pjesë e skuadrës së zgjedhur nga trajneri [[Luiz Felipe Scolari]] për të luajtur me [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilin]] në [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|Kupën e Konfederatave]] që u zhvillua në vendlindjen e tij. Në këtë turnament, Neymar mori fanellën me numrin ikonik 10, duke lënë fanellën e tij të fundit me numrin 11.<ref>{{Cite news|url=http://sports.inquirer.net/105255/football-neymar-renews-brazils-number-10-love-affair|title=Neymar renews Brazil’s number 10 love affair|date=16 qershor 2013|accessdate=18 qershor 2013|work=Inquirer}}</ref> Më 15 qershor 2013, Neymar shënoi golin e parë të turnamentit në minutën e tretë në fitoren 3–0 kundër [[Kombëtarja japoneze e futbollit|Japonisë]] në stadiumin Nacional Mané Garrincha.<ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/goal-neymar-brazil-japan-golazo.html|title=Neymar opens Confederations Cup scoring with stunning goal|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 19 qershor 2013, Neymar shënoi në minuten e 9të një gol spektakolar dhe gjithashtu në minutën e 93të dha një assist spektakolar për golin e [[Jô]], për t'i dhënë Brazilit fitoren 2–0 kundër [[Meksika|Meksikës]].<ref>{{cite news|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20130619/brazil-mexico-neymar-confederations-cup.ap/|title=Neymar, Brazil beat Mexico in Confederations Cup|work=Sports Illustrated|date=19 qershor 2013|accessdate=23 qershor 2013|archive-date=3 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004135/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20130619/brazil-mexico-neymar-confederations-cup.ap/|url-status=dead}}</ref> Neymar vazhdoi rekordin e shënimit të golave duke shënuar në ndeshjen e fundit të Gurpit A një goditje fantastike dënimi kundër [[Kombëtarja italiane e futbollit|Italisë]] në minutën e 66të. Në këtë ndeshje Brazili fitoi me rezultatin 4–2.<ref>{{Cite news|title=Goal of the day: Neymar (Brazil) vs Italy|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/free-kick-goal-neymar-brazil-italy-golazo.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 30 qershor, Neymar shënoi golin e dytë të Brazilit në fitoren 3–0 kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]. Ai u shpall lojtari më i mirë i turnamentit duke fituar Topin e Artë dhe Këpucën e Bronztë pasi u shpall golashënuesi i tretë më i mirë me katër gola.<ref>{{cite news|url=http://prosoccertalk.nbcsports.com/2013/06/30/confederations-cup-awards-neymar-fernando-torres-brazil-spain-golden-ball-shoe-boot/|title=Neymar wins best player, and yes, Torres picks up another award|accessdate=13 qershor 2014|work=NBC}}</ref><ref>{{cite news|title=Users pick Top 11|url=http://www.fifa.com/confederationscup/dreamteam/index.html|work=FIFA.com|accessdate=4 korrik 2013|archive-date=19 korrik 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150719044317/http://www.fifa.com/confederationscup/dreamteam/index.html|url-status=dead}}</ref> ===2014 FIFA Kupa e Botës=== [[Skeda:Brazil and Croatia match at the FIFA World Cup 2014-06-12 (02).jpg|thumb|majtas|Neymar duke u përgatitur për të marrë një goditje dënimi në ndeshjen hapëse të [[2014 FIFA Kupa e Botës|2014 FIFA Kupës së Botës]] kundër Kroacisë.]] Më 5 Mars 2014, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 5–0 kundër [[Kombëtarja afrikano jugore e futbollit|Afrikës së Jugut]] në një ndeshje miqësore në [[Johannesburg]]. Ai bëri një veprim mjaft të mirë kur pas mbarimit të ndeshjes mori një tifoz të vogël afrikan në fushë dhe bëri foto me të. Forcat e sigurisë filluan ta shoqërorin djalin jashtë fushe, por Neymar ndërhyri duke e futur djalin mes lojtarëve brazilian gjatë festës së tyrë për fitoren.<ref>{{cite news|title="Watch the heartwarming moment Neymar and Brazil embraced a jubilant young South African fan"|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/watch-heartwarming-moment-neymar-brazil-3211567|work=The Mirror|accessdate=15 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|title="An adorable kid ran on to the field during the Brazil-South Africa game"|url=http://ftw.usatoday.com/2014/03/neymar-brazil-south-africa-little-adorable-kid|work=USA Today|accessdate=15 qershor 2014}}</ref> Më 3 qershor 2014, një javë para fillimit të Kupës së Botës, Neymar shënoi një gol dhe dhuroi dy assista në fitoren 4–0 kundër [[Kombëtarja panamanase e futbollit|Panamasë]] në një ndeshje miqësore.<ref>{{cite news|title="Neymar leads Brazil to 4-0 win over Panama"|url=http://abcnews.go.com/Sports/wireStory/neymar-leads-brazil-win-panama-23980985|work=ABC News|accessdate=15 qershor 2014}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e tij të 50të me kombëtaren në ndeshjen hapëse të Kupës së Botës kundër [[Kombëtarja kroate e futbollit|Kroacisë]] në [[São Paulo]]. Pasi Brazili ishte në disavantazh 1–0, ai barazoi rezultatin para fundit të pjesës së parë me një gjuajtje jashtë fushe dhe shënoi golin e dytë me penallti në fitoren 3–1.<ref>{{cite news|title=Brazili “vjedh” një penallti, Nejmari është për… Oskar|url=http://www.panorama-sport.com/lajmi-kryesor/220088/|work=Panorama Sport|accessdate=15 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018123020/http://www.panorama-sport.com/lajmi-kryesor/220088/|archive-date=18 tetor 2014|url-status=dead}}</ref> ==Stili i lojës== [[Skeda:Messi with Neymar Junior the Future of Brazil.jpg|thumb|djathtas|240px|Neymar dhe [[Lionel Messi]].]] Neymar mund të luaj në shumë pozicione në fushën e lojës. Neymar mund të luaj si sulmues kryesor, sulmues i dytë madje edhe si mesfushor sulmues. Neymar është cilësuar nga shumë analist dhe legjenda futbolli si ''Fenomen''. Neymar i përshtatet shumë mirë formacionit 4-3-3 dhe mund të luaj si organizator i skuadres. Neymar ka aftesi të jashtëzakonëshme për të tribluar dhe për të shënuar gola nga goditjet e dënimit. Neymar ka aftësi teknike fantastike, dhe di të pasoj shumë mirë. Ka një kontroll fantastik topi dhe ka gjithashtu një gjuajtje të fuqishme. Neymar ka thënë se dëshiron të bëhet si sulmuesi i [[Real Madrid CF|Real Madrid]], [[Cristiano Ronaldo]], lojtari i [[Manchester United F.C.|Manchester United]], [[Wayne Rooney]] dhe si mesfushoret e [[FC Barcelona|Barcelonës]], [[Xavi]] dhe [[Andrés Iniesta]]. Neymar ka thënë: Mua më pelqen shumë të shikoj futboll dhe sigurisht të shikoj lojtar të mirë. Mua më pelqen: Cristiano Ronaldo, Andrés Iniesta, Xavi dhe Wayne Rooney. Shumë legjenda të [[Brazili]]t si: [[Ronaldinho]], [[Romario]], [[Rivaldo]] kanë thurur elozhe për Neymar duke e krahasuar me [[Pelé]]n ose me Ronaldon dhe e kanë cilësuar si heroi i [[Brazili]]t në të ardhmen. Shumë media të ndryshme e kanë krahasuar me [[Pelé]]n, [[Ronaldinho]]n për tekinë, por Neymar nuk i ka pëlqyer këto krahasime duke thënë: "Mua nuk më pëlqen të më krahasojnë me [[Pelé]]n, unë jam Neymar". Neymar ka thënë qe idhulli i tij është [[Lionel Messi]] dhe se kishte dëshire të luaj përkrah tij. Këtë gjë Neymar e ka zbuluar pas tregolëshit të tij në Kupen e Libertadores, ku në të njëjtën kohë dhe Messi kishte shënuar pesë gola në [[UEFA Liga e Kampioneve|Ligën e Kampioneve]], Neymar tha: "Unë jam tifoz i Messit. Une e mbeshtes atë kur shënon gola të bukur dhe kur triblon bukur, kështu që une mund ta kopjoj dhe ta imitoj bukur atë".<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1032521/copa-libertadores:-hat-trick-hero-neymar-inspired-by-lionel-messi?cc=3888|work=Fifa.com|title=Hat-trick hero Neymar inspired by Messi|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=10 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310214609/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1032521/copa-libertadores%3A-hat-trick-hero-neymar-inspired-by-lionel-messi?cc=3888|url-status=dead}}</ref> ==Jashtë futbollit== ===Jeta personale=== [[Skeda:Neymar, Lucas Moura, Dilma Rousseff, Ganso.jpg|thumb|Neymar (majtas) me [[Lucas Moura]] (i dyti majtas), [[Paulo Henrique Ganso|Ganso]] (djathtas) dhe presidentja [[Dilma Rousseff]] pas kanditimit për [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2014]].]] Neymar u bë baba për herë të parë në gusht 2011 ku ishte vetëm 19 vjeç, kur gruaja e tij lindi një djal i cili u quajt Davi Lucca. Davi Lucca ka lindur në São Paulo.<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en-india/news/3745/soccer-lounge/2011/12/14/2800941/the-good-life-santos-and-brazil-striker-neymar|title=The Good Life: Santos And Brazil Striker Neymar|trans-title=Jeta e mirë: Sulmuesi i Santos dhe Brazilit Neymar|website=Goal.com|language=en|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=17 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517234641/http://www.goal.com/en-india/news/3745/soccer-lounge/2011/12/14/2800941/the-good-life-santos-and-brazil-striker-neymar|url-status=dead}}</ref> Emri i nënës nuk bëhet i ditur sepse Neymar është ndarë me të. Ai është cituar të ketë thënë: ''Kam qarë kur kam mësuar që unë do të jem babai i tij.<ref>{{cite news|url=http://www.kickette.com/pitter-patter-neymar-davi-lucca/|title=Neymar and Davi|trans-title=Neymar dhe Davi|website=kickette.com|language=en|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425212226/http://www.kickette.com/pitter-patter-neymar-davi-lucca/|archive-date=25 prill 2012|url-status=dead}}</ref> Në fillim unë ndjeva frikë.<ref>{{cite news|url=http://www.nikinews.info/neymar-new-baby-–-who-is-neymar-girlfriend/417/|title=New Baby: Davi|work=nikinews|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://archive.today/20120904185525/http://www.nikinews.info/neymar-new-baby-%E2%80%93-who-is-neymar-girlfriend/417/|archive-date=4 shtator 2012|url-status=dead}}</ref> Pastaj gëzim. Kjo është një përgjegjësi e re për mua dhe unë jam duke e shijuar atë''. Më pas Neymar përshkroi lindjen e djalit të tij, duke thënë se ai lindi 2.8 kilogram duke qeshur, dhe gjithashtu tha se mamaja dhe foshnja janë në gjëndje të mirë menjëherë pas lindjes.<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1386343/Chelsea-target-Neymar-casts-doubt-Europe-revealing-hes-set-father.html|title=Neymar set to become a father|work=daily mail|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Që nga viti 2013, Neymar është në një lidhje me aktoren [[brazili]]ane Bruna Marquezine.<ref>{{cite news|url=http://veja.abril.com.br/blog/gps/carnaval/neymar-e-bruna-marquezine-namoro-confirmado-na-sapucai/|title=Neymar e Bruna: namoro confirmado na Sapucaí|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012204032/http://veja.abril.com.br/blog/gps/carnaval/neymar-e-bruna-marquezine-namoro-confirmado-na-sapucai/|archive-date=12 tetor 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://caras.uol.com.br/especial/caras-copa/post/neymar-conta-como-sera-o-namoro-com-bruna-marquezine-em-barcelona|title=Neymar fala do relacionamento com Bruna Marquezine|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=12 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012013524/http://caras.uol.com.br/especial/caras-copa/post/neymar-conta-como-sera-o-namoro-com-bruna-marquezine-em-barcelona|url-status=dead}}</ref> ===Pasuria=== Në vitin 2013, gazeta sportive ''France Football'' e renditi Neymar si lojtarin e shtatë më të pasur në planet, mbrapa Lionel Messit që ishte në vendin e parë dhe [[Cristiano Ronaldo]]s që ishte në vendin e tretë, me një kombinim nga paga (11 milion €), të ardhurat dhe shpërblimet (13.800.000 €).<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2012/03/19/2978603/messi-tops-football-rich-list-ahead-of-beckham-and-cristiano|title=Messi tops football rich list ahead of Beckham and Cristiano Ronaldo|date=19 mars 2012|accessdate=19 mars 2012|work=goal.com}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.china.org.cn/top10/2012-04/16/content_25155637_8.htm|title=7.Neymar – Top 20 highest-paid football players 2012|date=16 prill 2012|accessdate=16 prill 2012|work=china.org.cn}}</ref> ===Sponsorët=== [[Skeda:Neymar visiting Red Bull Arena (cropped).jpg|thumb|djathtas|Neymar në [[Red Bull Arena (New Jersey)|Red Bull Arena]] në [[Harrison, New Jersey]] gjatë ndeshjes ndërmjet [[New York Red Bulls]] dhe [[Los Angeles Galaxy]].]] Neymar ka nënshkruar me shumë sponsorë, dhe reputacioni i tij eshtë rritur shumë pas moshës 17 vjeçare. Në mars 2011, Neymar nënshkroi një kontratë 11 vjeçare me kompaninë amerikane sportive [[NIKE]].<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/news/neymar_nets_long-term_deal_with_nike/|title=Neymar nets long-term deal with Nike|work=Sports Pro Media|date=24 mars 2011|accessdate=24 mars 2011}}</ref> Në të njëtin muaj, kompania [[Panasonic]] pagoi 2.4 milion $ për të siguruar shërbimet e Neymar për dy vite. Neymar ka nënshkruar me sponsorë të ndryshëm si: [[Volkswagen]], [[Red Bull]], Tenys Pé Baruel, Lupo, [[Ambev]], [[Claro Americas|Claro]], [[Unilever]] dhe [[Santander Group|Santander]].<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/notes_and_insights/the_worlds_17th_most_marketable_athlete_-_neymar/|title=The world’s 17th most marketable athlete – Neymar|work=Sports Pro Media|date=25 maj 2011|accessdate=25 maj 2011|archive-date=19 nëntor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119123021/http://www.sportspromedia.com/notes_and_insights/the_worlds_17th_most_marketable_athlete_-_neymar/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://brazilianbubble.com/living-large-football-star-neymar-and-his-new-yacht/|title=Living Large: Football star Neymar and his new yacht|work=Brazilian Bubble|date=8 prill 2012|accessdate=8 prill 2012|archive-date=10 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120410191425/http://brazilianbubble.com/living-large-football-star-neymar-and-his-new-yacht/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://setantabetblog.com/vettel-asks-fans-to-vote-for-neymar/|title=Vettel asks fans to vote for Neymar|accessdate=15 qershor 2015|work=Setanta Blog|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.lancenet.com.br/santos/Claro-Neymar-fecha-contrato-publicitario_0_601739889.html|title=Com Claro, Neymar fecha nono contrato publicitário|work=Lance Net|date=2 dhjetor 2011|accessdate=2 dhjetor 2011|archive-date=5 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111205034418/http://www.lancenet.com.br/santos/Claro-Neymar-fecha-contrato-publicitario_0_601739889.html|url-status=dead}}</ref> Nga nënshkrimet me keto sponsorë, Neymar fiton 20 milion [[Euro|€]] çdo vit. Më 8 maj 2013, Neymar u vlerësua nga revista SportsPro si atleti më i shitshëm në botë, përpara Lionel Messit (2) dhe Cristiano Ronaldos (8).<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar/|title=50 Most Marketable 2013 – Neymar|work=[[SportsPro]]|accessdate=8 maj 2013|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.footballboots.co.uk/8033-njr-the-new-brand-for-neymar.html|title=NJR – New Brand Logo for Neymar|work=FootballBoots.co.uk|date=28 dhjetor 2012|accessdate=29 dhjetor 2012|archive-date=9 shkurt 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209190426/http://www.footballboots.co.uk/8033-njr-the-new-brand-for-neymar.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/05/neymar-signs-image-rights-deal-doyen-global-group.html|title=Neymar signs image rights deal with David Beckham's publicist|work=inside World Soccer|accessdate=31 maj 2013}}</ref> ===Media=== Neymar ka qënë në kopertinën e [[Pro Evolution Soccer 2012]] dhe [[Pro Evolution Soccer 2013]] në versionin e Amerikës Veriore, kjo gjë ndodhi pasi Konami Digital Entertainment lajmëroi se Neymar do të ishte pjesë e lojtarëve të lojës.<ref>{{cite news|url=http://www.newgamenetwork.com/news/3284/pes-2012-cover-adds-neymar-in-north-america/|title=PES 2012 cover adds Neymar in North America|work=new game network|date=9 shtator 2011|accessdate=9 shtator 2011}}</ref> Neymar ishte në kopertinë sëbashku me [[Cristiano Ronaldo]]n.<ref>{{cite news|url=http://www.onlyproevolutions.com/2011/09/neymar-joins-ronaldo-on-pes-2012-cover.html|title=Neymar Joins Ronaldo On PES 2012 US Cover|work=only pro evolutions|date=8 shtator 2011|accessdate=8 shtator 2011|last=Harvey|first=Mike|archive-date=7 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207211724/http://www.onlyproevolutions.com/2011/09/neymar-joins-ronaldo-on-pes-2012-cover.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.givemefootball.com/premier-league/pro-evolution-soccer-release-new-demo|title=Pro Evolution Soccer release new demo|work=GMF|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=31 gusht 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831064002/http://www.givemefootball.com/premier-league/pro-evolution-soccer-release-new-demo|url-status=dead}}</ref> Në shkurt 2013, Neymar u bë sportisti i parë brazilian që u vendos në kopertinën e revistës TIME.<ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/02/neymar-on-time-magazine-cover-picture.html|title=Pic of the day: Neymar graces TIME magazine cover|work=inside World Soccer|accessdate=22 shkurt 2013}}</ref> Revista TIME kishte përgatitur një artikull për Neymar që ishte shkruar nga Bobby Ghosn, ky artikull e kishte titullin: ''"Peleja i ardhshëm"'', dhe me nëntitull: Si e shpjegon tatenti brazilian i futbollit Neymar ekonominë e vendit të tij. Në prill 2013, karikaturisti brazilian Mauricio de Sousa publikoi librin ''"Monica's Gang"'', duke shfaqur Neymarin në versionin e ri (Neymar Jr.) si personazhin kryesor.<ref>{{cite news|url=http://www.3news.co.nz/VIDEO-Brazlils-Neymar-becomes-comic-book-character/tabid/415/articleID/294882/Default.aspx|work=3 News NZ|title=Neymar now a comic book character|accessdate=19 prill 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206142058/http://www.3news.co.nz/VIDEO-Brazlils-Neymar-becomes-comic-book-character/tabid/415/articleID/294882/Default.aspx|archive-date=6 dhjetor 2013|url-status=dead}}</ref> Në maj 2013, revista SportsPro e konsideroi Neymarin si sportistin më të shitshëm në planet për herë të dytë rradhazi. Neymar kryesonte listën, duke lënë mbrapa [[Lionel Messi]]n, Rory McIlroyuin, [[Usain Bolt]]im, Cristiano Ronaldon. Lista llogaristë sportistët nga mosha, aftësia dhe potencialin e tyre në tre vitet e ardhshëme.<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|title=Neymar tops list of most marketable athletes in the world|work=SportsPro Media|accessdate=8 maj 2013|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref> ===Muzika=== Neymar ka treguar që është një fans i muzikës pop braziliane, veçanërisht muzika sertaneja. Neymar është filmuar në dhomat e zhveshjes së Santosit, duke kërcyer me shokët e skuadrës këngën e [[Michel Teló]]s ''"Ai se eu te pego!"'' Gjithashtu këtë kënge, Neymar e ka kërcyer edhe ku ka shënuar Gola në ndeshje me Santosin, gjithashtu Neymar ka kërcyer edhe kënge të tjera braziliane me shokët e skuadrës kombëtare Braziliane. Një nga këngët që ka kërcyer Neymar është: ''"Eu Quero Tchu, Eu Quero Tcha"'' që është krijuar nga João Lucas & Marcelo. Neymar është fans i këngëtarit brazilian [[Gusttavo Lima]], madje, Neymar ka kënduar me Liman në një koncert LIVE këngën e Limas që quhet ''"Balada"''. Në 2013, Neymar u paraqit në një video muzike rapi "Pais do Futebol" nga [[MC Guimê]].<ref>{{cite news|url=http://www.foxsports.com.br/noticias/139820-parca-de-neymar-mc-guime-explica-sucesso-de-pais-do-futebol|title=‘Parça’ de Neymar, MC Guimê explica sucesso de ‘País do Futebol’|work=Fox Sport|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=24 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924015338/http://www.foxsports.com.br/noticias/139820-parca-de-neymar-mc-guime-explica-sucesso-de-pais-do-futebol|url-status=dead}}</ref> ==Statistikat e karrierës== ===Klube=== {{Updated|21 gusht 2022}}<ref>{{cite web|url=http://int.soccerway.com/players/neymar-da-silva-santos-junior/102697/|title=Neymar Jr.|publisher=Soccerway|language=en|accessdate=14 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar?cc=3888|title=Neymar ESPN Stats|publisher=ESPN FC|language=en|accessdate=25 maj 2013}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !rowspan="2"|Klubi !rowspan="2"|Sezoni !colspan="3"|Liga !colspan="2"|Kupa<ref group="lower-alpha">Përfshirë [[Copa do Brasil]], [[Copa del Rey]] dhe [[Coupe de France]]</ref> !colspan="2"|Liga e Shtetit<ref group="lower-alpha">Përfshirë [[Campeonato Paulista]]</ref> !colspan="2"|Kontinenti !colspan="2"|Tjetër !colspan="2"|Gjithsej |- !Divizioni!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola |- |rowspan="6"|[[Santos FC|Santos]] |[[2009 Santos FC season|2009]] |[[Campeonato Brasileiro Série A|Série A]] |33||10||3||1||12||3||colspan="2"|—||colspan="2"|—||48||14 |- |[[2010 Santos FC season|2010]] |Série A |31||17||8||11||19||14||2<ref group="lower-alpha" name="CS">Të gjitha ndeshjet në [[Copa Sudamericana]]</ref>||0||colspan="2"|—||60||42 |- |[[2011 Santos FC season|2011]] |Série A |21||13||colspan="2"|—||11||4||13<ref group="lower-alpha" name="CL">Të gjitha ndeshjet në [[Copa Libertadores]]</ref>||6||2<ref group="lower-alpha" name="CWC">Të gjitha ndeshjet në [[FIFA Kupa e Botës për Klube|FIFA Kupën e Botës për Klube]]</ref>||1||47||24 |- |[[2012 Santos FC season|2012]] |Série A |17||14||colspan="2"|—||16||20||12<ref group="lower-alpha" name="CL"/>||8||2<ref group="lower-alpha" name="RES">Të gjitha ndeshjet në [[Recopa Sudamericana]]</ref>||1||47||43 |- |[[2013 Santos FC season|2013]] |Série A |1||0||4||1||18||12||colspan="2"|—||colspan="2"|—||23||13 |- !colspan="2"|Gjithsej !102!!54!!15!!13!!75!!53!!27!!14!!4!!2!!225!!136 |- |rowspan="5"|[[FC Barcelona|Barcelona]] |[[2013–14 FC Barcelona season|2013–14]] |[[La Liga]] |26||9||3||1||colspan="2"|—||10<ref group="lower-alpha" name="UCL">Të gjitha ndeshjet në [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]]</ref>||4||2<ref group="lower-alpha">Të gjitha ndeshjet në [[Supercopa de España]]</ref>||1||41||15 |- |[[2014–15 FC Barcelona season|2014–15]] |La Liga |33||22||6||7||colspan="2"|—||12<ref group="lower-alpha" name="UCL" />||10||colspan="2"|—||51||39 |- |[[2015–16 FC Barcelona season|2015–16]] |La Liga |34||24||5||4||colspan="2"|—||9<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||3||1<ref group="lower-alpha" name="CWC"></ref>||0||49||31 |- |[[2016–17 FC Barcelona season|2016–17]] |La Liga |30||13||6||3||colspan="2"|—||9<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||4||0||0||45||20 |- !colspan="2"|Gjithsej !123!!68!!20!!15!!colspan="2"|—!!40!!21!!3!!1!!186!!105 |- |rowspan="7"|[[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] |[[2017–18 Paris Saint-Germain F.C. season|2017–18]] |[[Ligue 1]] |20||19||1||2||colspan="2"|—||7<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||6||2<ref name="CDLL" group="lower-alpha">Të gjitha ndeshjet në [[Coupe de la Ligue]]</ref> |1||30||28 |- |[[2018–19 Paris Saint-Germain F.C. season|2018–19]] |Ligue 1 |17||15||3||2||colspan="2"|—||6<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||5||2<ref group="lower-alpha">Një ndeshje dhe një gol në [[Coupe de la Ligue]], një ndeshje në [[Trophée des Champions]]</ref>||1||28||23 |- |[[2019–20 Paris Saint-Germain F.C. season|2019–20]] |Ligue 1 |15||13||2||2||colspan="2"|—||7<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||3||3<ref name="CDLL" group="lower-alpha" />||1||27||19 |- |[[2020–21 Paris Saint-Germain F.C. season|2020–21]] |Ligue 1 |18||9||3||1||colspan="2"|—||9<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||6||1<ref group="lower-alpha" name="TDC">Ndeshje në Trophée des Champions</ref>||1||31||17 |- |[[2021–22 Paris Saint-Germain F.C. season|2021–22]] |Ligue 1 |22||13||0||0||colspan="2"|—||6<ref name="UCL" group="lower-alpha" />||0||0||0||28||13 |- |[[2022–23 Paris Saint-Germain F.C. season|2022–23]] |Ligue 1 |3||5||0||0||colspan="2"|—||0||0||1<ref group="lower-alpha" name="TDC"/>||2||4||7 |- !colspan="2"|Gjithsej !95!!74!!9!!7!!colspan="2"|—!!35!!20!!9!!6!!148!!107 |- !colspan="3"|Gjithsej karriera !320!!196!!44!!35!!75!!53!!102!!56!!16!!9!!557!!349 |} {{Reflist|group=lower-alpha}} ===Kombëtarja=== [[Skeda:ConfedCup2013Champions14.jpg|parapamje|djathtas|250px|Neymar gjatë aksionit të golit të dytë nga [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] në finalen e Kupës së Konfederatave]] {{Updated|6 qershor 2022}}<ref>{{cite web|url=http://www.national-football-teams.com/player/39625/Neymar.html|title=Neymar|publisher=National Football Teams|language=en|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Ekipi kombëtar!!Viti!!Ndeshje!!Gola |- |rowspan="13"|[[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] |2010||2||1 |- |2011||13||7 |- |2012||12||9 |- |2013||19||10 |- |2014||14||15 |- |2015||9||4 |- |2016||6||4 |- |2017||8||3 |- |2018||13||7 |- |2019||5||1 |- |2020||2||3 |- |2021||13||6 |- |2022||3||4 |- ! colspan=2|Gjithsej!!119!!74 |} == Trofe == ===Skuadra=== ;Santos<ref name="achievements">[http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/neymar-jr "Neymar Jr. Achievements"]. FC Barcelona.com. Marrë më 28 qershor 2014</ref> *[[Campeonato Paulista]]: [[2010 Campeonato Paulista|2010]], [[2011 Campeonato Paulista|2011]], [[2012 Campeonato Paulista|2012]] *[[Copa do Brasil]]: [[2010 Copa do Brasil|2010]] *[[Copa Libertadores]]: [[2011 Copa Libertadores|2011]] *[[Recopa Sudamericana]]: [[2012 Recopa Sudamericana|2012]] ;Barcelona<ref name="achievements"/> *[[La Liga]]: [[2014–15 La Liga|2014–15]] *[[Copa del Rey]]: [[2014–15 Copa del Rey|2014–15]] *[[Supercopa de España]]: [[2013 Supercopa de España|2013]] *[[UEFA Liga e Kampioneve]]: [[2014–15 UEFA Liga e Kampioneve|2014–15]] ===Kombëtarja=== '''Brazili''' *[[Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve]] (1): [[2011 Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve|2011]] *[[Superclásico de las Américas]] (2): [[2011 Superclásico de las Américas|2011]], [[2012 Superclásico de las Américas|2012]] *[[Lojërat olimpike verore|Medalje e Argjendë]] (1): [[Futbolli në 2012 lojërat olimpike – Turnamenti i meshkujve|2012]] *[[FIFA Kupa e Konfederatave]] (1): [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013]] ===Personale=== *Lojtari më i mirë i ri i [[Campeonato Paulista]] (1): 2009 *Sulmuesi më i mirë i [[Campeonato Paulista]] (4): 2010, 2011, 2012, 2013 *Sulmuesi më i mirë i [[Campeonato Brasileiro Série A]] (3): 2010, 2011, 2012 *Lojtari më i mirë i [[Campeonato Paulista]] (4): 2010, 2011, 2012, 2013 *Lojtari më i mirë i [[South American Youth Championship]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Copa Libertadores]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Campeonato Brasileiro Série A]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Recopa Sudamericana]] (1): 2012 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave Topi i Artë]] (1): [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013]] *[[World Soccer (revistë)|Lojtari i ri më i mirë i vitit]] (1): 2011 *[[Prêmio Craque do Brasileirão|Campeonato Brasileiro Série A Championship Squad]] (3): 2010, 2011, 2012 *[[Copa Libertadores|Copa Libertadores Championship Squad]] (1): 2012 *Trofeu [[Arthur Friedenreich]] (2): 2010, 2012 *Trofeu [[Armando Nogueira]] (2): 2011, 2012 *[[Bola de Ouro|Topi i Artë]] (1): 2011 – Lojtari më i mirë [[Campeonato Brasileiro Série A|Brazilian League]] nga revista [[Placar]] *[[Bola de Ouro|Topi i Argjendë]] (2): 2010, 2011 – Sulmuesi më i mirë [[Campeonato Brasileiro Série A|Brazilian League]] nga revista [[Placar]] *[[Bola de Ouro|Topi i Argjendë ''hors concours'']] (1): 2012 *[[Bola de Ouro|Këpuca e Artë]] (2): 2010, 2011, 2012 – Më shumë Gola në të gjithë kompedicionet në [[Brazili|Brazil]] *Golashënuesi më i mirë në [[Copa do Brasil]] (1): [[2010 Copa do Brasil|2010]] *Golashënuesi më i mirë në [[Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve|Kampionatin Amerikano-Jugor të të Rinjëve]] (1): 2011 *[[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|Botërori i Klubeve Topi i Bronztë]] (1): [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve#Çmimet|2011]] *[[Futbollisti i Vitit Amerikano-Jugor]] (2): 2011, 2012 *[[FIFA Çmimi Puskás]] (1): 2011 *Golashënuesi më i mirë në [[Campeonato Paulista]] (1): 2012 *Golashënuesi më i mirë në [[Copa Libertadores]] (1): 2012 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave: Këpuca e Bronztë]] (1): 2013 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave: Skuadra e ëndrrave]] (1): 2013 == Referime == {{Reflist|3}} == Lidhje të jashtëme == {{commons category|Neymar}} *[https://www.neymarjr.com/en Uebfaqja zyrtare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220203084012/https://www.neymarjr.com/en |date=3 shkurt 2022 }} *[https://web.archive.org/web/20120326072234/http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2 Profili te Santos FC] *[http://www.transfermarkt.co.uk/en/neymar/profil/spieler_68290.html Profili te Transfermarkt] *[http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888 Profili] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130102231203/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888 |date=2 janar 2013 }} te ESPN {{Skuadra Paris Saint-Germain F.C.}} {{Skuadra Brazil 2014 FIFA Kupa e Botës}} {{2014 FIFA Kupa e Botës Skuadra e Turnamentit}} {{2013 FIFA Kupa e Konfederatave Skuadra e Turnamentit}} {{Futbollisti i Vitit në Ligue 1}} [[Kategoria:Lindje 1992]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë brazilianë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren braziliane]] [[Kategoria:Futbollistë në Santos FC]] [[Kategoria:Futbollistë në FC Barcelona]] [[Kategoria:Futbollistë në Paris Saint-Germain F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në Campeonato Brasileiro Série A]] [[Kategoria:Futbollistë në La Liga]] [[Kategoria:Futbollistë në Ligue 1]] [[Kategoria:Futbollistë në 2014 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në 2018 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të FIFA Kupës së Konfederatave]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të UEFA Ligës së Kampioneve]] 3ozrhkjqqs2tvi4zoo8c3nx3lr5sfgo 3058931 3058930 2026-10-23T03:01:46Z Sadsadas 51943 /* Klube */ 3058931 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Neymar | image = Neymar Junior Brazil V Morocco 13 June 2026-40.jpg | image_size = | caption = Neymar në Kupën e Botës 2026 | fullname = Neymar da Silva Santos Júnior<ref name="Neymar">{{cite news|url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888|title=Neymar|publisher=ESPN FC|language=en|accessdate=6 mars 2014}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|5|02|1992|df=y}}<ref name="Neymar" /> | birth_place = [[Mogi das Cruzes]], [[Brazili|Brazil]]<ref name="Neymar" /> | height = 1.75 m<ref name="Neymar" /> | position = [[Sulmuesi (futboll)|Sulmues]] / [[Mesfushori|Anësor]] | currentclub = [[Santos FC|Santos]] | clubnumber = 10 | youthyears1 = 1999–2003 | youthclubs1 = [[Associação Atlética Portuguesa (Santos)|Portuguesa Santista]] | youthyears2 = 2003–2009 | youthclubs2 = [[Santos FC|Santos]] | years1 = 2009–2013 | clubs1 = [[Santos FC|Santos]] | caps1 = 103 | goals1 = 54 | years2 = 2013–2017 | clubs2 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps2 = 123 | goals2 = 68 | years3 = 2017–2023 | clubs3 = [[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] |caps3 = 112 | goals3 = 82 | years4 = 2023–2025 | clubs4 = [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]] | caps4 = 3 | goals4 = 0 | years5 = 2025– | clubs5 = [[Santos FC|Santos]] | caps5 = 43 | goals5 = 19 | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = [[Kombëtarja braziliane nën-17 e futbollit|Brazili U17]] | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2011 | nationalteam2 = [[Kombëtarja braziliane nën-20 e futbollit|Brazili U20]] | nationalcaps2 = 7 | nationalgoals2 = 9 | nationalyears3 = 2012–2016 | nationalteam3 = [[Kombëtarja braziliane nën-23 e futbollit|Brazili U23]] | nationalcaps3 = 14 | nationalgoals3 = 8 | nationalyears4 = 2010–2026 | nationalteam4 = [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] | nationalcaps4 = 130 | nationalgoals4 = 80 | club-update = 18 tetor 2026 | nationalteam-update = }} '''Neymar da Silva Santos Junior''', (lindur më [[5 shkurt]] [[1992]] në [[Mogi das Cruzes]]), i njohur më mirë si '''Neymar''', është një [[Futbolli|futbollist]] profesionist [[Brazili|brazilian]] i cili luan si [[Sulmuesi (futboll)|sulmues]] ose [[Sulmuesi (futboll)|anësor]] për klubin brazilian [[Santos FC|Santos]]. Që në moshën 19 vjeçare, Neymar fitoi trofeun e vitit 2011 South American Footballer of the Year, pasi në vitin 2010 doli i treti.<ref name="goal.com">{{cite news|date=31 dhjetor 2011|url=http://www.goal.com/en/news/584/brazil/2011/12/31/2825160/santos-neymar-named-south-american-player-of-the-year|title=Santos' Neymar named South American Player of the Year|work=Goal.com|accessdate=31 dhjetor 2011}}</ref> Më pas Neymar e fitoi sërisht këtë trofe në vitin 2012. Në vitin 2011, Neymar u nominua për të fituar [[Topi i artë|'''Topin e artë''']], por doli në vendin e dhjetë, por fitoi çmimin FIFA Puskás për golin më të bukur.<ref>{{cite news|url=http://www.fifa.com/ballondor/puskasaward/index.html|title=Neymar beat Rooney|work=FIFA|access-date=28 korrik 2013|archive-date=10 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310192610/http://www.fifa.com/ballondor/puskasaward/index.html|url-status=dead}}</ref> Neymar njihet për driblimet e tij, aftësinë në pasime, kombinimet dhe saktësinë e tij për të shënuar gol. Shumë veta e kanë krahasuar Neymarin me sulmuesin argjentinas kurse [[Pelé]] e ka quajtur Neymarin ''"Një lojtar perfekt"''.<ref>{{cite news|date=3 gusht 2011|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/aug/03/pele-neymar-premier-league-santos|title=Neymar should reject Premier League and stay at Santos, says Pelé|work=The Times|accessdate=3 gusht 2011|archive-date=22 mars 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130322223931/http://www.guardian.co.uk/football/2011/aug/03/pele-neymar-premier-league-santos|url-status=dead}}</ref> Neymar u bashkua me Santosin në vitin 2003, ai kaloi me sukses kategroinë e skaudrave të moshave dhe më pas u bashkua me skuadrën e parë. Ai bëri debutimin e tij me Santosin në vitin 2009, dhe u votua si lojtari më i mirë i ri i vitit [[2009 Campeonato Paulista|'''2009 Campeonato''' Paulista]]. Pas këtij trofeu, Neymar u votua edhe si lojtari më i mirë i Santosit në fitimin e [[2010 Campeonato Paulista]], gjithashtu ishte edhe golashënuesi më i mirë në vitin [[2010 Copa do Brasil]] me 11 gola. Ai e përfundoi sezonin 2010 me 42 gola në 60 ndeshje. Neymar u votua si lojtari më i mirë i vitit 2011, ku edhe Santosi fitoi [[2011 Kupa Libertadores|ne vitin 2011 Kupën Libertadores]], Neymar shënoi 6 gola në 13 ndeshje. Ai ishte një lojtar kyç në fitimin e [[Dopieta (futboll)|dopietës Kontinentale]] për skuadrën e tij, e para që nga viti 1963. Ai mori topin e bronzë në vitin [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|2011 Kupën e Botës për Klube]], ku Santos arriti deri në finale, ku u mundën nga [[FC Barcelona|'''Barcelona''']] me rezultatin 4–0.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=334217&cc=5739|title=Magic Messi helps Barca conquer the world|date=18 dhjetor 2011|work=ESPN Soccernet|accessdate=21 dhjetor 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/8964048/Barcelona-4-Santos-0-match-report.html|title=Barcelona 4 Santos 0|date=18 dhjetor 2011|work=Daily Telegraph|accessdate=21 dhjetor 2011|archive-date=5 nëntor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105161841/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/8964048/Barcelona-4-Santos-0-match-report.html|url-status=dead}}</ref> Neymar ka përfaqesuar Brazilin në nivelet U–17, U–20 dhe me kombëtaren e parë. Më 10 gusht 2010, në moshën 18 vjeçare, Neymar debutoi për [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Seleçãon]] kundër [[Kombëtarja amerikane e futbollit|Shteteve të Bashkuara]]; ai shenoi një gol me kokë në minutën e 28 dhe kontriboi në fitimin e ndeshjes 2–0. Ai ishte golashënuesi më i mirë me 9 gola në [[2011 Kampionati i të rinjëve të Amerikës së Jugut|2011 Kampionatin e të rinjëve të Amerikës së Jugut]], përfshirë edhe 2 gola të shënuar në finalen e fituar 6–0 kundër [[Kombëtarja uruguajiane U–20 e futbollit|Uruguajit]], duke ndihmuar kombëtaren e tij që ta fitonte këtë trofe për herë të 11 në historinë e saj. Neymar ishte pjesë e skuadrën e zgjedhur nga [[Luiz Felipe Scolari]] për të luajtur në vitin [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013 Kupën e Kofederatave]] që u mbajt në vendlindjen e tij. Për këtë turnament, ai mbajti numrin ikonik 10 më 30 qershor 2013, Neymar shënoi golin e dytë të Brazilit në fitoren 3–0 në [[2013 Finalja e 2013 FIFA Kupa e Konfederatave|finalen]] kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]. Performancat e Neymar bënë që ai të vlerësohej me çmimin "Topi i Artë" si lojtari më i mirë i turnamentit.<ref name="prosoccertalk.nbcsports.com">{{cite news|url=http://prosoccertalk.nbcsports.com/2013/06/30/confederations-cup-awards-neymar-fernando-torres-brazil-spain-golden-ball-shoe-boot/|title=Neymar wins best player, and yes, Torres picks up another award|date=30 qershor 2013|accessdate=30 qershor 2013|work=NBC}}</ref> Në vitin 2012 dhe 2013, ''SportsPro'' e ka emëruar atë si atletin më të shtrenjtë në botë.<ref name="SportsPro">{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|title=Neymar tops list of most marketable athletes in the world|work=SportsPro Media|date=8 maj 2013|accessdate=6 mars 2014|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref> Në dhjetor 2013, [[The Guardian]] e renditi Neymar si lojtarin e gjashtë më të mirë të botës.<ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2013/dec/100-greatest-footballers-2013|title=The 100 best footballers in the world 2013 – interactive|work=The Guardian|date=20 dhjetor 2013|accessdate=1 janar 2014}}</ref> == Jeta e hershme == Neymar da Silva Santos Junior ka lindur në Mogi das Cruzes, São Paulo nga prindërit Neymar da Silva, Sr. dhe Nadine Santos. Ai mori emrin e babait të tij i cili gjithashtu ka qënë një futbollist. Neymar komentoi rolin e babit të tij: "Babai im ka qenë nga anët më të rëndësishme të mijat që kur kam qenë i vogël.<ref>{{cite news|url=http://www.theage.com.au/sport/soccer/soccer-prodigy-neymar-is-at-home-in-brazil-20120710-21t7j.html|title=Soccer prodigy Neymar is at home in Brazil|work=The Age|accessdate=10 korrik 2012}}</ref> Në vitin [[1992]], familja e Neymar u transferua në São Vicente, ku Neymar filloi të luante futboll për skuadrën e të rinjëve Portuguesa Santista.<ref>{{cite news|url=http://m.globoesporte.globo.com/sp/santos-e-regiao/noticia/2012/11/atuacao-brilhante-pelo-sub-12-da-briosa-quase-fez-neymar-ir-para-rival.html|title=Performance by the under-12 Briosa almost did Neymar hit with São Paulo|date=7 janar 2013|accessdate=15 qershor 2015|archive-date=28 shtator 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928144251/http://m.globoesporte.globo.com/sp/santos-e-regiao/noticia/2012/11/atuacao-brilhante-pelo-sub-12-da-briosa-quase-fez-neymar-ir-para-rival.html|url-status=dead}}</ref> Në vitin [[2003]] familja e Neymar u transferua tek [[Santos]] dhe Neymar shkoi në akademinë e moshave të Santos.<ref>{{cite news|url=http://soccertalk.us/soccer-news/the-trajectory-of-a-soccer-star-neymar/|title=The Trajectory of a Soccer Star – Neymar|date=7 janar 2013|accessdate=15 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130613084109/http://soccertalk.us/soccer-news/the-trajectory-of-a-soccer-star-neymar|archive-date=13 qershor 2013|url-status=dead}}</ref> Falë sukseve të tija të arritura me Santos, familja e tij bleu pronën e parë të tyre, një shtëpi në Vila Belmiro. Cilësia e jetës së familjes së Neymar u përmiresua sepse Neymar që në moshën 15 vjecare fitonte 10,000 reais në muaj, kurse në moshën 16 vjecare fitonte 25,000 reais në muaj. Në moshen 17 vjecare, Neymar firmosi kontratën e tij të parë profesionale dhe hyri në skuadrën e parë.<ref name="Merca Foot">{{cite news|url=http://mercafoot.com/page/neymar-el-barcelona-piensa-en-su-fichaje-pero-podria-ser-sin-pep-guardiola-en-el-banquillo.html|title=Neymar: without Pep Guardiola on the Barce bench|accessdate=15 qershor 2015|work=Merca Foot|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|archive-date=11 qershor 2015|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2006, Neymar nënshkroi një kontratë me [[Real Madrid C.F.|'''Real Madridin''']]. Transferimi u kompletua, por në fund, ai u largua nga '''[[Madridi]]''' së bashku me babain e tij. Ai u largua sepse klubi ndryshoi mendje, dhe nuk pagoi 60.000 € për talentin 14 vjeçar. ==Karriera me klube== ===Santos=== ====Karriera në rini==== Neymar filloi të luante futboll që në moshë të vogël. [[Santos FC|'''Santos FC''']] e pa talentin e tij dhe në vitin 2003 i ofroi një kontratë dhe Neymar hyri në Akademine e Santosit. Santos FC njihej për talentët e prodhuar nga akademia si: [[Bruno Coutinho Martins]], [[Clodoaldo]], [[Diego Ribas da Cunha|Diego]], [[Elano]] dhe [[Alex Rodrigo Dias da Costa|Alex]].<ref name="Santos Player Profile">{{cite news|url=http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2|title=Atacantes – Neymar|work=Santos Futebol Clube|accessdate=6 mars 2014|archive-url=https://archive.today/20121204183020/http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2|archive-date=4 dhjetor 2012|url-status=dead}}</ref> Në akademinë e të rinjëve, Neymar takoi [[Paulo Henrique Ganso]]n me të cilin do të krijonte një miqësi të ngushtë. Në moshën 14 vjecare, Neymar udhëtoi në [[Spanja|'''Spanjë''']] në mënyrë që të bashkohej me [[Real Madrid C.F.|Real Madridin]], në kohën kur Reali kishte yje si: [[Zinedine Zidane]], [[Luis Nazário de Lima|Ronaldo]] dhe [[Robinho]]. Klubi spanjoll pagoi një milion reals për ta marrë Neymar në akademine e saj por Santos refuzoi për ta mbajtur në klub. Neymar kaloi testin dhe hyri në skuadrën e parë në vitin 2009. ====Sezoni 2009==== Neymar beri debutimin e tij te pare si profesionist me [[7 mars]] [[2009]]. Ai ishte vetem 17 vjeç dhe luajti ne 30 minutat e fundit kunder Oeste ne fitoren 2–1 te Santos. Javen tjetër Neymar shenoi golin e tij te pare për fanellen e Santos kunder Mogi Mirim. Një muaj me vone me 11 prill, Neymar shenoi golin vendimtar në fitoren 2–1 te Santosit kunder Palmeiras ne gjysme-finalen e Kampionatit Paulista te vitit [[2009]].<ref>{{cite web|url=http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0,,OI3697654-EI12403,00-Neymar+da+vantagem+ao+Santos+no+duelo+com+Palmeiras.html|title=Neymar dá vantagem ao Santos no duelo com Palmeiras|accessdate=13 qershor 2014|publisher=Terra|archive-date=31 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120331074815/http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0%2C%2COI3697654-EI12403%2C00-Neymar%20da%20vantagem%20ao%20Santos%20no%20duelo%20com%20Palmeiras.html|url-status=dead}}</ref> Ne finale Santos humbi me rezultatin e përgjithshëm 4–2 kunder [[Corinthians São Paulo|Corinthians]].<ref>{{cite web|url=http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0,,OI3741998-EI12403,00-Invicto+Corinthians+segura+Santos+e+e+campeao+paulista.html|title=Invicto, Corinthians segura Santos e é campeão paulista|accessdate=13 qershor 2014|publisher=Terra|archive-date=8 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008005558/http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0%2C%2COI3741998-EI12403%2C00-Invicto%20Corinthians%20segura%20Santos%20e%20e%20campeao%20paulista.html|url-status=dead}}</ref> Ne sezonin e tij te pare si profesionist me Santosin, Neymar luajti 48 ndeshje dhe shenoi 14 gola. ====Sezoni 2010==== Neymar vazhdoi pushtetin e tij, dhe më 15 prill 2010, ai shënoi pesë gola për Santos në fitoren 8–1 kundër [[Guarani Futebol Clube|Guaranit]] në fazat kualifikuese të Kupës Braziliane.<ref>{{cite news|url=http://www.wsn.com/2010/04/15/football/match-summaries/brazil/brazilian-cup/santos-sp_vs_guarani-sp/|title=Santos SP vs Guarani SP|date=15 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=wsn.com|archive-date=4 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204103031/http://www.wsn.com/2010/04/15/football/match-summaries/brazil/brazilian-cup/santos-sp_vs_guarani-sp/|url-status=dead}}</ref> Pas 2010 Campeonato Paulista ku Neymar shënoi 14 gola në 19 ndeshje, klubi u kurorëzua kampion pas fitores me rezultatin e përgjithshëm 5–5 në finalet kundër [[Esporte Clube Santo André|Santo André]].<ref>{{cite news|url=http://pitacodogringo.wordpress.com/2010/05/03/santos-take-the-paulista-–-but-only-just|title=Santos take the Paulista – but only just.|date=3 maj 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Pitaco do Gringo}}</ref> Neymar ju dhurua çmimi i lojtarit më të mirë të kompedicionit.<ref>{{cite news|url=http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html|title=Meninos da Vila comandam a festa de encerramento do Paulistão 2010|date=4 maj 2010|accessdate=6 mars 2014|work=GloboEsporte.com}}</ref> Performancat e tij bërë që ai të krahasohej [[Robinho]]n me legjendën braziliane [[Pelé]].<ref name="Neymar Scouting">{{cite news|url=http://www.skysports.com/football/transfers/scout/0,24035,15198_6067212,00.html|title=Sky Sports Scout – Neymar|date=8 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Sky Sports|archive-date=12 prill 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412080328/http://www.skysports.com/football/transfers/scout/0%2C24035%2C15198_6067212%2C00.html|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2010, Santos refuzoi një ofertë prej 12 milion [[Paund sterlina|£]] të ofruar nga [[West Ham United F.C.|West Ham United]] i [[Premier League|Premier Ligës]],<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1291031/West-Ham-12m-bid-Brazilian-wonderkid-Neymar-snubbed-Santos.html|title=West Ham have £12m bid for Brazilian wonderkid Neymar snubbed by Santos|date=1 korrik 2010|accessdate=29 mars 2011|work=Daily Mail|location=Londër|first=Ashley|last=Gray}}</ref> dhe një javë më vonë një tjetër ofertë nga një tjetër klub anglez me emrin [[Chelsea F.C.|Çelsi]], raportuar të ishte 20 milion [[Paund sterlina|£]].<ref>{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11668_6313845,00.html|title=Chelsea continue Neymar chase|date=15 gusht 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Sky Sports}}</ref> Pavarësisht se Santos nuk kishte dëshirë për ta shitur brazilianin, vetë Neymar insistoi duke thënë: "Unë jam i përqendruar vetëm tek Santos",<ref name="Brazilians want Neymar">{{cite news|url=http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228480&lang=eng_news&cate_img=145.jpg&cate_rss=news_Sports|title=Brazilians want young striker Neymar in World Cup|date=15 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Taiwan News|archive-date=25 gusht 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825192428/http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228480&lang=eng_news&cate_img=145.jpg&cate_rss=news_Sports|url-status=dead}}</ref> me agjentin e tij Wagner Ribeiro, tregoi se karriera e Neymar është e përqëndruar diku tjetër dukë thënë: "Ai dëshiron të bëhet lojtari më i mirë në botë. Shanset e tij për të bërë më i mirë gjatë kohës që luan në Brazil janë zero". Edhe pse një vit më vonë Neymar pranoi, në një intervistë me [[Daily Telegraph]], se ai kishte qenë i kënaqur me interesin e Çelsit në të sikur ishte një "ëndërr" e tij "për të luajtur në Europë", ndërsa gjithashtu duke deklaruar se në atë kohë kur oferta u refuzua, kishte qenë vendimi më i drejtë për të qëndruar në Brazil.<ref>{{cite news|url=http://www.caughtoffside.com/2011/05/19/brazilian-starlet-neymar-makes-it-clear-he-wants-chelsea-move/|title=Brazilian Starlet Neymar Makes It Clear He Wants Chelsea Move|accessdate=6 mars 2014|work=caughtoffside.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830151005/http://www.caughtoffside.com/2011/05/19/brazilian-starlet-neymar-makes-it-clear-he-wants-chelsea-move/|archive-date=30 gusht 2011|url-status=dead}}</ref> Pavarësisht se në dy sezonet e para ai ishte shumë i suksesshëm, e ai e mbylli sezonin 2010 me një shifër impresionuese me 42 gola në 60 ndeshje. Megjithatë, problemet u identifikuan, pavarësisht simulimeve të dukshme të Neymar gjatë ndërhyrjeve kundër tij, në vend të përpjekjeve për të vazhduar me lojën dhe qëndrimin e tij. E fundit erdhi në një ndeshke kundër [[Atlético Clube Goianiense|Goianiense]] më 15 shtator, kur trajneri i Santos [[Dorival Júnior]], caktoi një tjetër lojtar për të gjuajtur penalltinë e fituar nga një ndërhyrje kundër Neymar. Vendimi i tij u bazua në faktin që Neymar kishte humbur një penallti vendimtare në finalen e [[2010 Copa do Brasil|Copa do Brasil]], edhe pse Santos fitoi. Duke reaguar ndaj kësaj, Neymar i ktheu shpinën trajnerit të tij, duke u qetësuar nga një gjyqtar anësor dhe nga kapiteni e tij, [[Edu Dracena]]. Pasojat nga kjo ngjarje ishte se Dorival Junior dëshironte që Neymar të pezullohej për dy javë, por bordi ishte në anën e lojtarit dhe menjëherë shkarkoi trajnerin. Pavarësisht nga keqardhjet Neymar mbi incidentin, ende ngelën dyshime në lidhje me qëndrimin e tij te klubi. Më 30 dhjetor 2010 u shpall futbollisti më i mirë pas [[Andrés D'Alessandro]] dhe [[Juan Sebastián Verón]] për çmimin [[2010 Futbollisti i Vitit Amerikano Jugor]].<ref>{{cite news|url=https://uk.eurosport.yahoo.com/30122010/2/d-alessandro-named-latin-america-player-year.html|title=D'Alessandro named Latin America player of the year|accessdate=14 qershor 2014|work=Eurosport}}</ref> ====Sezoni 2011==== [[Skeda:Neymar Junior the Future of Brazil 2.jpg|djathtas|thumb|Neymar duke luajtur për Santos kundër [[FC Barcelona]] në finalen e [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|Botërorit të Klubeve]].]] Neymar shënoi gjashtë gola me Santos gjatë [[2011 Copa Libertadores]], duke u bërë golashënuesi i tretë më i mirë i turnamentit,<ref>{{cite news|author=EndPlay|url=http://msn.foxsports.com/fse/libertadores/stats|title=Estadísticas Copa Santander Libertadores – Información de equipos al instante – Fox Deportes|work=Msn.foxsports.com|accessdate=23 mars 2013|archive-date=9 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309165341/http://msn.foxsports.com/fse/libertadores/stats|url-status=dead}}</ref> përfshirë edhe një golat vendimtarë në fitoren e Santosit me rezultatin e përgjithshëm 4–3 kundër [[Cerro Porteño]]. Në finalen me dy ndeshje, Santos u ndesh me skuadrën uruguajiane [[C.A. Peñarol|Peñarol]] duke barazuar në ndeshjen e parë 0–0 që u luajt në [[Montevideo]]. Në ndeshjen e dytë në shtëpi, Neymar shënoi golin e parë për skuadrën e tij në minutën e 46të duke ndihmuar Santos të fitonte ndeshjen 2–1 me Neymar që u shpall lojtar i ndeshjes.<ref>{{cite news|author=EndPlay|url=http://www.goal.com/en-gb/match/60013/santos-futebol-clube-vs-pe%C3%B1arol/report|title="Santos take home Copa Libertadores crown"|work=Goal.com|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=15 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015121802/http://www.goal.com/en-gb/match/60013/santos-futebol-clube-vs-pe%C3%B1arol/report|url-status=dead|ref=none}}</ref> Santos e fitoi për herë të parë trofeun e [[Copa Libertadores]] që nga 1963, ku legjenda braziliane [[Pelé]] luante për klubin.<ref>{{cite news|last=Sturtridge|first=Tim|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/international/neymar-delivers-copa-libertadores-triumph-to-santos-2301529.html|title=Neymar delivers Copa Libertadores triumph to Santos - World Cup 2014 - Football|work=The Independent|date=23 qershor 2014|accessdate=14 qershor 2014|location=Londër|archive-date=20 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220044921/http://www.independent.co.uk/sport/football/international/neymar-delivers-copa-libertadores-triumph-to-santos-2301529.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/6695349/neymar-helps-brazil-santos-wins-copa-libertadores|title=Neymar helps Brazil's Santos wins Copa Libertadores|work=Espn.go.com|date=23 qershor 2011|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> Në shtator 2011, presidenti i Santosit, Luis Ribeiro kërcenoi se do të raportonte te [[FIFA]] skuadrën e [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] pasi kishte tentuar të nënshkuaj një para-kontrate të fshehtë me Neymar.<ref>{{cite news|title=Santos president warns Real Madrid over Neymar deal|url=http://www.mirrorfootball.co.uk/transfer-news/Santos-president-Luis-Ribeiro-warns-Real-Madrid-over-Neymar-deal-article799457.html|work=Mirror Football|date=15 shtator 2011|accessdate=8 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918010134/http://www.mirrorfootball.co.uk/transfer-news/Santos-president-Luis-Ribeiro-warns-Real-Madrid-over-Neymar-deal-article799457.html|archive-date=18 shtator 2011|url-status=dead}}</ref> Në nëntor 2011, Neymar dhe Santos ranë dakord për zgjatjen e kontratës që do ta lejonte lojtari të qëndronte te Santos deri në [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2014]] që do të zhvillohej në [[Brazili|Brazil]] dhe më pas do të vendoste vetë nqs do të qëndronte ose do të largoheshe.<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/981959/neymar-signs-new-contract-with-santos?cc=5901|title=Neymar signs new contract with Santos – ESPN Soccernet|work=Soccernet.espn.go.com|date=9 nëntor 2011|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=12 janar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112093828/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/981959/neymar-signs-new-contract-with-santos?cc=5901|url-status=dead}}</ref> Pas kësaj marrëveshje paga e Neymar u rrit me 50%. Më 14 dhjetor 2011, Neymar shënoi golin e parë për Santos në fitoren 3–1 kundër [[Kashiwa Reysol]] në gjysmë–finalen e [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|2011 Kupës së Botës për Klube]] në [[Stadiumi Toyota|stadiumin Toyota]] në [[Japonia|Japoni]], megjithatë, ai dështoi të shënonte në finalen kundër [[FC Barcelona|Barcelonës]] më 18 dhjetor ku Santos humbi 4–0, duke e përfunduar kompedicionin si finalist.<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=334214&cc=5901|title=Report: Kashiwa Reysol v Santos FC – FIFA Club World Cup – ESPN Soccernet|work=Soccernet.espn.go.com|date=14 dhjetor 2011|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Ai fitoi [[2011 FIFA Çmimi Puskás]] për supergolin e tij në humbjen 5–4 kundër [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengos]] në [[Campeonato Brasileiro Série A|Brasileirão Série A]]. Më 13 dhjetor 2011, ai fitoi çmimin [[2011 Lojtari Amerikano-Jugor i Vitit]] për herë të parë, me një diferencë rekord, duke ndjekur hapat e legjendave [[Diego Maradona]], [[Romário]], [[Pelé]] dhe [[Zico]].<ref>{{cite news|url=http://www.espnfc.com/blog/_/name/fiveaside/id/1099?cc=5739|title="Neymar is Barca's latest Brazilian star"|work=ESPN|date=31 dhjetor 2011|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> ====Sezoni 2012==== Më 5 shkurt 2012, kur ai mbushi 20 vjec, shënoi golin e tij të 100të si lojtar profesionist kundër [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeiras]] në [[2012 Campeonato Paulista|Campeonato Paulista]].<ref>{{cite news|title=Neymar scores 100 career goals, gets abused with cake ingredients|url=http://sports.yahoo.com/blogs/soccer-dirty-tackle/neymar-scores-100-career-goals-gets-abused-cake-192326497.html|accessdate=3 mars 2012|work=Yahoo! Sports|archive-date=13 shkurt 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120213120203/http://sports.yahoo.com/blogs/soccer-dirty-tackle/neymar-scores-100-career-goals-gets-abused-cake-192326497.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Neymar scores 100th career goal in Brazil|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20120205/neymar-brazil/|accessdate=5 shkurt 2012|work=Sports Illustrated|archive-date=20 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120420234538/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20120205/neymar-brazil/|url-status=dead}}</ref> Më 25 shkurt 2012, Neymar shënoi dy gola, një nga 25 metra distancë nga porta dhe asistoi dy gola të tjerë në fitoren 6–1 të Santos kundër [[Associação Atlética Ponte Preta|Ponte Preta]].<ref>{{cite news|title=Santos FC 6 – 1 AA Ponte Preta|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=336661&cc=3888|accessdate=25 shkurt 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 7 Mars 2012, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 3–1 kundër rivalëve të [[Sport Club Internacional|Internacional]] duke i eleminuar nga [[2012 Copa Libertadores]] që në fazën e grupeve.<ref>{{cite news|title=Neymar treble lifts Santos to victory|url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1596364.html|accessdate=8 mars 2012|work=FIFA.com|archive-date=14 maj 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514051426/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1596364.html|url-status=dead}}</ref> Ndeshja përfundoi me rezultatin 3–1. Më 29 Mars 2012, Neymar shënoi dy gola kundër [[Guaratinguetá Futebol|Guaratinguetá]] në fitoren 5–0.<ref>{{cite news|title=Santos FC 5 – 0 Guaratinguetá|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=336720&cc=3888|accessdate=29 mars 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Në ndeshjen tjetër kundër [[São Paulo FC|São Paulo]] më 29 prill 2012, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 3-1.<ref>{{cite news|title=São Paulo 1 – 3 Santos FC|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=341105&cc=3888|accessdate=29 prill 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më pas në ndeshjet me eleminim, Neymar shënoi nga dy gola në dy fazat e para të kampionatit ''Paulista''.<ref>{{cite news|title=Guarani 0 – 3 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/336762/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=5 maj 2012|work=ESPN}}</ref> Në finalen e kampionatit, Santos fitoi me rezultatin e përgjithshem 7-2. Neymar shënoi nga dy gola në të dyja ndeshjet. Neymar e përfundoi kampionatin me 20 gola dhe mori cmimet ''Lojtari më i mirë'' dhe ''Sulmuesi me i mirë''. Gjithashtu ai ishte golashenuesi më i mirë i [[Copa Libertadores]] me 8 gola, por skuadra e tij Santos nuk arriti dot të fitoje turnamentin sepse u eleminua nga Corinthians në gjysmë-finale. Më 25 gusht 2012, Neymar shënoi një dygolësh kundër Palmeiras, në fitoren 2-1 të Santos jashtë fushe.<ref>{{cite news|title=Palmeiras 1 – 2 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341402/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=25 gusht 2012|work=ESPN}}</ref> Më 3 nëntor, në Kampionatin Série A kundër Cruzeiro, Neymar shënoi një tregolësh dhe dhuroi një assist në golin e Felipe Anderson për të ndihmuar Santos që të fitoj 4–0 jashtë fushe.<ref>{{cite news|title=Cruzeiro 0 – 4 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341555/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=3 nëntor 2011|work=ESPN}}</ref> Neymar e përfundoi vitin 2012 me stil, si fillim duke assistuar golin e barazimit të [[Victor Andrade]]s, dhe më pas duke shënuar dy gola në fitoren 3–1 kundër [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeirasit]].<ref>{{cite news|title=Santos FC 3 – 1 Palmeiras|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341592/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=1 dhjetor 2012|work=ESPN}}</ref>. Neymar u votua si lojtari më i mirë i [[2012 Recopa Sudamericana]], duke shënuar një gol në finalen e dytë dhe duke i dhënë Santosit titullin. Neymar e përfundoi Kampionatin Série A me 14 gola dhe u votua si sulmuesi më i mirë. Neymar e përfundoi vitin 2012 duke fituar çmimet [[Bola de Ouro|Topi i Artë]], Arthur Friedenreich Award dhe Armando Nogueira Trophy. Neymar ishte një nga tre finalistet për çmimin FIFA Puskás për golin më të bukur të vitit, por përfundoi i dyti mbrapa sllovakut [[Miroslav Stoch]]. Ai fitoi trofeun [[2012 Futbollisti Amerikano Jugor i Vitit]]. Në vitin 2012 u raportua se Santos kishte pranunar oferten e [[FC Barcelona|Barcelonës]] për të transferuar Neymarut në [[Katalonia|Katalonjë]], por në një interviste Neymar deklaroi se: "Nuk ka asnjë marrëveshje me [[FC Barcelona|Barçën]].<ref>{{cite news|title=Neymar dismisses pre-existing Barcelona deal|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2261744/Neymar-boost-Chelsea-City-Brazilian-dismisses-pre-existing-Barcelona-deal.html#ixzz2Hwuy8ORI|accessdate=13 janar 2013|work=Daily Mail}}</ref> ====Sezoni 2013==== Neymar e filloi [[2013 Campeonato Paulista]] duke shënuar dy gola në ndeshjen e parë që përfundoi me fitoren e Santos 3-1 kundër [[São Bernardo Futebol Clube|São Bernardo]] më 19 janar 2013.<ref>{{cite news|title=Sao Bernardo 1–3 Santos FC|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360577&cc=3888|accessdate=19 janar 2013|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Katër dite më vonë, më 23 janar 2013, Neymar shënoi sërisht në fitoren 3–0 kundër Botafogos.<ref>{{cite news|title=Santos FC 3–0 Botafogo (RP)|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360588&cc=3888|accessdate=23 janar 2013|newspaper=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 3 shkurt 2013, në Kampionatin Paulista, në ndeshjen kundër [[São Paulo FC|São Paulo]], ku Santos fitoi fitoi 3–1, me Neymarin që shënoi një gol dhe dhuroi dy assista.<ref>{{cite news|title=Santos FC 3–1 São Paulo|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360619&cc=3888|accessdate=3 shkurt 2013|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 18 Mars 2013, Neymar tregoi se ai kishte një "Ëndërr për të luajtur në [[Evropa|Europë]]" për klube të medha si: [[FC Barcelona|Barcelona]], [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] dhe [[Chelsea F.C.|Çelsi]], por ai më pas shtoi duke thënë: Nuk ka asnjë spekullim, une do të largohem nga Santos vetëm atëherë kur dua të largohem unë.<ref>{{cite news|title=Neymar open to Chelsea move|url=http://www.espn.co.uk/football/sport/story/198275.html|accessdate=18 mars 2013|work=ESPN|archive-date=2 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202203744/http://www.espn.co.uk/football/sport/story/198275.html|url-status=dead}}</ref> Më 13 prill 2013, Neymar i impresioni të gjithë duke shënuar katër gola në fitoren 4-0 të Santos kundër União Barbarense në Kampionatin Paulista.<ref>{{cite news|title=Neymar scores 4 goals against União Barbarense|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/04/neymar-scores-4-goals-santos-uniao-barbarense.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 25 prill 2013, Neymar dhe babai i tij lajmëruan se Neymar do të largoheshe për në Evropë përpara [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2014]].<ref>{{cite news|title=Neymar 'off to Europe after World Cup'|url=http://espnfc.com/news/story/_/id/1424891/neymar-europe-world-cup?cc=3436|work=ESPN FC|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e tij të fundit me Santos në një barazimin pa gola kundër Flamengos më 26 maj 2013. Gjatë ekzekutimit të himnit kombëtar brazilian, Neymar luftoi për të kontrolluar emocionet e tij, por nuk arriti dot dhe shpërtheu në lot.<ref>{{cite news|title=Neymar sheds tears in emotional last match with Santos|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/05/neymar-sheds-tears-in-emotional-last-match-with-santos.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> ===Barcelona=== [[Skeda:Neymar FCBarcelona.JPG|225px|thumb|djathtas|Neymar gjatë prezantimit të tij me [[FC Barcelona|Barcelonën]] në qershor 2013.]] Më 24 maj 2013, Santos lajmëroi se kishte marrë dy oferta për Neymarin.<ref>{{cite news|title=Santos FC recebe duas propostas por Neymar Jr. e Comitê de Gestão decide negociar o atleta|url=http://www.santosfc.com.br/noticias/conteudo.asp?id=28620#.UaAgg6KG2Sp|work=Santos Futebol Clube|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928213933/http://www.santosfc.com.br/noticias/conteudo.asp?id=28620#.UaAgg6KG2Sp|archive-date=28 shtator 2013|url-status=dead}}</ref> Ditën tjetër, Neymar lajmëroi se ai do të firmoste me [[FC Barcelona|Barcelonën]], dhe më 27 maj lajmëroi se ai do të bashkoheshe me skuadrën pasi të përfundonte Kupa e Konfederatave 2013. As Neymar dhe as klubi nuk treguan detajet e kontratës ose kushtet personale, por thuheshe se Neymar kishte firmosur një kontratë pesë vjecare.<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/sports/dcunited/brazilian-forward-neymar-says-he-is-joining-barcelona-will-sign-the-contract-on-monday/2013/05/25/61576496-c5a7-11e2-9642-a56177f1cdf7_story.html|title=Brazilian forward Neymar says he is joining Barcelona, will sign the contract on Monday|date=25 maj 2013|work=Associated Press|accessdate=26 maj 2013}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Më 3 qershor, Neymar kaloi testet mjekësore dhe firmosi kontratën që do e mbante në [[Camp Nou]] deri në qershor 2018.<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/transfer-news/barcelona-transfer-news-neymar-unveiled-1929711|title=Brazilian Neymar unveiled by Barcelona as striker completes transfer in five-year deal|accessdate=3 qershor 2013|work=Mirror Online}}</ref> Neymar u prezantua në Camp Nou në prani të 56,500 tifozëve, një rekord për një lojtar brazilian.<ref>{{cite news|author=FootballEspana&nbsp;&ndash;&nbsp;Tue, 4 June 2013 09:10 BST|url=http://uk.eurosport.yahoo.com/news/liga-neymar-presentation-draws-56-500-fans-081003011.html|title=Liga - Neymar presentation draws 56,500 fans - Yahoo Eurosport UK|work=Uk.eurosport.yahoo.com|date=4 qershor 2013|accessdate=19 mars 2014}}</ref> Zëvëndes-presidenti i klubit tha se Neymar u transferua tek Barcelona për 57 miljon [[Euro|€]] duke u bërë transferimi i nëntë më e shtrenjtë në historinë e futbollit. Neymar kishte një klauzole lirimi 190 milion €.<ref>{{cite news|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1959194.html|accessdate=13 qershor 2014|work=UEFA.com|title=Neymar excited by Messi alliance}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/neymar-told-to-gain-weight.html|title=Neymar told to gain weight|work=inside World Soccer|date=20 qershor 2013|accessdate=22 qershor 2013}}</ref> ====Sezoni 2013–14==== Neymar bëri debutimin e tij jozyrtar me Barcelonën më 30 korrik në barazimin 2–2 kundër [[Lechia Gdańsk]] në një ndeshje miqësore parasezone, duke u aktivizuar si zëvëndësues. Debutimi i tij zyrtar erdhi më 18 gusht në javën hapëse të kampionatit, ku Barcelona fitoi me rezultatin tenistik 7–0 kundër [[UD Levante|Levantes]].<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/18/barcelona-levante-messi-goals_n_3776882.html|title=Barcelona Routs Levante 7-0: Messi Scores Two Goals, Neymar Debuts|trans-title=Barcelona shkatërron Levanten 7–0: Messi shënon dy gola, Neymar debuton|publisher=Huffington Post|language=en|date=18 gusht 2013|accessdate=6 mars 2014}}</ref> Tre ditë më pas, braziliani shënoi golin e parë për katalanasit në barazimin 1–1 ndaj [[Atlético Madrid]] në ndeshjen e parë të [[Supercopa de España 2013|superkupës]].<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/football/2013/aug/22/neymar-david-villa-barcelona-atletico-madrid|title=Neymar cancels out David Villa as Barcelona held by Atlético Madrid|trans-title=Neymar anullon David Villën, Barcelona ndalon Atlético Madridin|publisher=The Guardian|language=en|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 18 shtator, ai bëri debutimin e tij në [[UEFA Liga e Kampioneve|Ligën e Kampioneve]], duke assistuar golin e [[Gerard Piqué]] me Barçën që mposhti me rezultatin 4–0 [[AFC Ajax]] në shtëpi në ndeshjen hapëse të edicionit [[2013–14 UEFA Liga e Kampioneve|2013–14]].<ref>{{cite news|url=http://www.france24.com/en/20130918-messi-hat-trick-sees-barca-sweep-aside-ajax|title=Messi hat-trick sees Barca sweep aside Ajax|date=18 shtator 2013|accessdate=27 tetor 2013|work=France 24|archive-url=https://archive.today/20131027100443/http://www.france24.com/en/20130918-messi-hat-trick-sees-barca-sweep-aside-ajax|archive-date=27 tetor 2013|url-status=dead}}</ref> Më 24 shtator 2013, Neymar shënoi golin e parë në [[La Liga]] në fitoren 4–1 të [[FC Barcelona|Barcelonës]] kundër [[Real Sociedad]] në [[Camp Nou]].<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en/match/116212/fc-barcelona-vs-real-sociedad/report|title=Barcelona 4-1 Real Sociedad: Neymar strikes in La Real rout|date=24 shtator 2013|accessdate=6 mars 2014|work=Goal.com|archive-date=4 prill 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404085110/http://www.goal.com/en/match/116212/fc-barcelona-vs-real-sociedad/report|url-status=dead}}</ref> Më 26 tetor 2013, Neymar shënoi golin e parë në paraqitjen e tij të parë në [[El Clásico]] me Barçën që fitoi me rezultatin 2–1 kundër [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] në Camp Nou. Më vonë ai assistoi edhe golin e dytë të shënuar nga [[Alexis Sánchez]].<ref name="clasico">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24603052|title=Barcelona 2-1 Real Madrid|work=BBC|accessdate=12 prill 2014}}</ref> Më 11 dhjetor 2013, Neymar vendosi rekord duke shënuar [[Lista e tregolshëve në UEFA Ligën e Kampioneve|tre golat e parë në Ligën e kampioneve]] pasi ai shënoi tregolësh në fitoren 6–1 kundër [[Celtic F.C.|Celtic]] në ndeshjen e fundit të fazës së grupeve.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/25303700|title=Barcelona 6-1 Celtic|date=21 dhjetor 2013|accessdate=12 prill 2014|work=BBC}}</ref> ===Paris Saint-Germain=== Më 3 gusht 2017, Barcelona njoftoi se përfaqësuesit ligjor të Neymarit i kishin paguar klubit 222 milion €, duke barazuar klauzolën e lirimit, gjë që shënoi transferimin më të shtrenjtë në historinë e futbollit.<ref>{{Cite web|date=20 mars 2019|title=10 Most Valuable Football Transfer Contracts So Far|trans-title=10 transferimet e futbollit më të shtrenjta deri tani|url=https://sportycious.com/most-valuable-football-transfer-958846|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929115636/https://sportycious.com/most-valuable-football-transfer-958846|archive-date=29 shtator 2020|access-date=16 tetor 2019|website=Sportycious|language=en}}</ref> Klubi informoi [[UEFA]]n mbi detajet e transferimit, duke lënë organin qeverisës të merrte veprime të mundshme disiplinore.<ref name="FCB Neymar"/> Sipas [[BBC]], në Spanjë, klauzola e lirimit mund të aktivizohet nga lojtari vetë. Kjo ishte një situatë e pazakontë, pasi pagesa shkoi direkt në klub, kjo pasi [[La Liga]] e refuzoi. Zakonisht, shuma e një klauzole lirimi depozitohet te La Liga, e cila liron lojtarin nga kontrata dhe transferon paratë te klubi përkatës. Megjithatë, në këtë rast, La Liga refuzoi pagesën me arsyetimin se ishte shkelur rregulli i "Fair Play Financiar" nga Paris Saint-Germain, e cila financohet nga shteti i [[Katari]]t. Neymar firmosi një kontratë pesë-vjeçare me klubin francez. Pas mbërritjes në klub, ai mori fanellën me numrin 10, e cila ju dha nga [[Javier Pastore]] si një "dhuratë mirëseardhje".<ref>{{cite web|url=https://gazetainfokus.com/%E2%9A%BD%EF%B8%8F-ylli-psg-se-ia-dhuron-neymarit-numrin-e-tij-te-fanelles-foto/?page1=2|title=Ylli i PSG-së ia dhuron Neymarit numrin e tij të fanellës (Foto)|publisher=Gazeta Infokus|language=sq|date=3 gusht 2017|accessdate=22 gusht 2022}}</ref> ====Padia e Barcelonës mbi shkeljen e kontratës==== Më 27 gusht 2017, Barcelona ngriti një padi kundër Neymar, duke kërkuar që ai të kthente bonusin e rinovimit të kontratës që mori, si dhe 8.5 milion € dëmshpërblim dhe 10% shtesë për detyrimet e prapambetura. Ata pretenduan se u detyrohen paratë që Neymar mori si pjesë e një bonusi rinovimi kur ai nënshkroi një kontratë të re në vitin 2016. Klubi gjithashtu kërkoi nga Paris Saint-Germain që të merrte përgjegjësinë për pagesën e tarifave nëse lojtari nuk mund ta bëjë këtë vetë.<ref>{{cite web|url=https://www.balkanweb.com/barcelona-padit-neymar-kerkon-ti-ktheje-mbrapsht-8-5-mln-euro/|title=Barcelona padit Neymar, kërkon t’i kthejë mbrapsht 8.5 mln euro|website=balkanweb.com|language=sq|date=22 gusht 2017|accessdate=22 gusht 2022}}</ref> Avokatët e Neymar njoftuan se do ta kundërshtonin çështjen.<ref>{{Cite news|date=23 gusht 2017|title=PSG's Neymar to contest Barcelona lawsuit over world-record move|trans-title=Neymari i PSG-së do të kundërshtoj padinë e Barcelonës për transferimin rekord|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/41014149|url-status=live|access-date=23 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206194758/https://www.bbc.com/sport/football/41014149|archive-date=6 dhjetor 2020}}</ref> ====2017–18: Sezoni debutues dhe tripleta në Francë==== Në sezonin e tij debutues në Francë, Neymar krijoi një treshe të fuqishme sulmi me talentin francez [[Kylian Mbappé]] dhe bomberin uruguajian [[Edinson Cavani]]. Ai debutoi zyrtarisht më 13 gusht në fitoren 3–0 kundër [[En Avant de Guingamp|Guingamp]], duke shënuar një gol dhe asistuar një tjetër.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/40924357|title=Neymar feels 'more alive than ever' after scoring on PSG debut|trans-title=Neymar ndihet 'më i gjallë se kurr' pasi shënoi në debutimin me PSG-në|publisher=BBC Sport|language=en|date=14 gusht 2017|access-date=15 gusht 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816015714/http://www.bbc.com/sport/football/40924357|archive-date=16 gusht 2017}}</ref> Një javë më pas, në ndeshjen e rradhës në kampionat ndaj [[Toulouse FC|Toulouse]], Neymar regjistroi një dopietë.<ref>{{cite web|date=20 gusht 2017|title=Neymar at the double as PSG hit back to thump Toulouse|trans-title=Neymar shënon dopietë, PSG mposht Toulouse|publisher=[[Eurosport]]|language=en|url=http://www.eurosport.com/football/neymar-at-the-double-as-psg-hit-back-to-thump-toulouse_sto6295474/story.shtml|access-date=21 gusht 2017}}</ref> Neymar ishte protagonist edhe në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve, duke shënuar nga një gol në fitoren 3–0 kundër [[Celtic F.C.|Celtic]] dhe fitoren 5–0 kundër [[FC Bayern München|Bayern München]] në dy ndeshjet hapëse.<ref>{{cite news|date=12 shtator 2017|title=MBAPPE CREATES CHAMPIONS LEAGUE HISTORY WITH GOAL FOR PSG AGAINST CELTIC|trans-title=Mbappe bën historinë në Ligën e Kampioneve me golin për PSG-në kundër Celtic|publisher=Goal|language=en|url=http://www.goal.com/en/news/mbappe-creates-champions-league-history-with-goal-for-psg/1fq7caitbaofg1npeqftd4n1e7|url-status=live|access-date=29 shtator 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018235427/https://www.goal.com/en/news/mbappe-creates-champions-league-history-with-goal-for-psg/1fq7caitbaofg1npeqftd4n1e7|archive-date=18 tetor 2020}}</ref><ref>{{cite news|date=30 shtator 2017|title=PSG 3 Bayern Munich 0: Kylian Mbappe, Edinson Cavani and Neymar star in Champions League heavyweight battle|trans-title=PSG 3 Bayern Mynih 0: Kylian Mbappe, Edinson Cavani dhe Neymar shkëlqejnë në betejën e peshave të rënda në Ligën e Kampioneve|publisher=London Evening Standard|language=en|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/psg-3-bayern-munich-0-champions-league-kylian-mbappe-edinson-cavani-neymar-star-a3645456.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108151300/https://www.standard.co.uk/sport/football/psg-3-bayern-munich-0-champions-league-kylian-mbappe-edinson-cavani-neymar-star-a3645456.html|archive-date=8 janar 2021}}</ref> Gjatë fitores 3–0 në derbi ndaj [[Olympique de Marseille|Marseille]] më 25 shkurt 2018, Neymar pësoi një frakturë në kockën e pestë metatarsale të këmbës së djathtë. Kjo bëri që ai të udhëtonte në [[Belo Horizonte]] për tu operuar.<ref>{{cite web|date=4 mars 2018|title=Neymar leaves hospital after 'successful' surgery on injured foot|trans-title=Neymar largohet nga spitali pas operacionit 'të suksesshëm' në këmbën e dëmtuar|url=http://www.skysports.com/football/news/11820/11273967/neymar-has-successful-surgery-on-injured-foot|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180905211249/http://www.skysports.com/football/news/11820/11273967/neymar-has-successful-surgery-on-injured-foot|archive-date=5 shtator 2018|access-date=4 mars 2018|publisher=SkySports|language=en}}</ref> Ky dëmtim bëri që Neymar të mbyllte sezonin para kohe; ai regjistroi 28 gola në 30 ndeshje në sezonin e tij të parë në [[Paris]].<ref>{{Cite web|date=28 shkurt 2018|title=Neymar: Paris St-Germain's injured forward out for 'six to eight weeks'|trans-title=Neymar: Sulmuesi i dëmtuar i Paris St-Germain jashtë për 'gjashtë seri në javë'|url=https://www.bbc.com/sport/football/43205895|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109004500/https://www.bbc.com/sport/football/43205895|archive-date=9 nëntor 2020|access-date=14 janar 2021|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> ====2018–19: Dëmtime të tjera dhe titulli i Ligue 1==== Më 12 gusht 2018, Neymar shënoi në fitoren 3–0 në shtëpi të ekipit kundër [[Stade Malherbe Caen|Caen]] në ndeshjen hapëse të kampionatit.<ref>{{cite news|date=13 gusht 2018|title=Neymar: Paris St-Germain striker scores as his side open Ligue 1 season with 3–0 win over Caen|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Paris St-Germain shënon, ekipi i tij e hap sezonin e Ligue 1 me një fitore 3–0 ndaj Caen|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45163002|url-status=live|access-date=13 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020224533/https://www.bbc.com/sport/football/45163002|archive-date=20 tetor 2020}}</ref> Ai shënoi me penallti në ndeshjen e javës së dytë me Parisin që fitoi 3–1 ndaj Guingamp.<ref>{{cite web|date=18 gusht 2018|title=Mbappe scores twice in Lique 1 return to seal PSG fight-back|trans-title=Mbappe shënon dy herë në rikthimin në Ligue 1 për të vulosur përmbysjen e PSG-së|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45228476|url-status=live|access-date=19 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202235645/https://www.bbc.com/sport/football/45228476|archive-date=2 dhjetor 2019}}</ref> Në ndeshjen e javës së tretë, Neymar shënoi një tjetër gol si dhe asistoi golin e Cavanit, me PSG-në që regjistroi një sukses 3–1 ndaj [[Angers SCO|Angers]].<ref>{{cite news|date=25 gusht 2018|title=Cavani, Mbappe & Neymar all score as PSG maintain 100% start|trans-title=Cavani, Mbappe & Neymar shënojnë, PSG vazhdon startin 100%|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45310948|url-status=live|access-date=26 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211025811/https://www.bbc.com/sport/football/45310948|archive-date=11 dhjetor 2020}}</ref> Më 3 tetor, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 6–1 në shtëpi ndaj [[Ylli i Kuq i Beogradit|Yllit të Kuq të Beogradit]] në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve.<ref>{{cite news|date=3 tetor 2018|title=Neymar scores a hattrick as PSG beat Red Star Belgrade 6–1|trans-title=Neymar shënon tregolësh, PSG mposht Yllin e Kuq të Beogradit 6–1|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/45737151|url-status=live|access-date=30 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626184440/https://www.bbc.com/sport/football/45737151|archive-date=26 qershor 2019}}</ref> Në janar 2019, ai pësoi një dëmtim në këmbë dhe humbi të dy ndeshjet e raundit të 16-tave të Ligës së Kampioneve kundër [[Manchester United F.C.|Manchester United]].<ref>{{cite web|date=28 janar 2019|title=P.S.G.'s Neymar Joins Growing Champions League Injury List|trans-title=Neymar i PSG-së i bashkohet listës në rritje të të dëmtuarve në Ligën e Kampioneve|publisher=The New York Times|language=en|author=Victor Mather|url=https://www.nytimes.com/2019/01/28/sports/neymar-champions-league-psg.html|url-status=live|access-date=8 mars 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108010844/https://www.nytimes.com/2019/01/28/sports/neymar-champions-league-psg.html|archive-date=8 nëntor 2020}}</ref> Pasi Parisi pësoi një eliminim nga anglezët, Neymar u pa në Instagram duke ofenduar gjyqtarët e VAR-it për penalltinë që këta të fundit i dhanë United në kohën shtesë. Për këtë veprim, braziliani u pezullua me tre ndeshje nga UEFA.<ref>{{cite web|url=https://www.hashtag.al/index.php/2019/04/26/neymar-pezullohet-me-3-ndeshje-pasi-sulmoi-arbitrat-ne-instagram/|title=Neymar pezullohet me 3 ndeshje pasi sulmoi arbitrat në Instagram|website=hashtag.al|language=sq|date=26 prill 2019|accessdate=23 gusht 2022}}</ref> Më 27 prill, Neymar shënoi në finalen e kupës kundër Rennes, por kundërshtarët arritën të përmbysnin rezultatin dhe të fitonin ndeshjen. Pas përfundimit të ndeshjes, Neymar u filmua duke goditur me grusht në fytyrë një spektator.<ref>{{cite web|url=https://dosja.al/gjest-i-pahijshem-i-neymar-godet-tifozin-pas-humbjes-ne-finalen-e-kupes-se-frances|title=Gjest i pahijshëm i Neymar, godet tifozin pas humbjes në finalen e Kupës së Francës (Video)|website=dosja.al|language=sq|date=28 prill 2019|accessdate=23 gusht 2022}}</ref> Spektatori ishte filmuar duke ofenduar lojtarët e Parisit gjatë gjithë ndeshjes. PSG reagoi në një komunikatë duke thënë se ata e mbështesnin lojtarin e tyre "100%".<ref name="APgoad">{{cite web|title=Neymar appears to aim punch at fan goading him after defeat|trans-title=Neymar kapet duke goditur tifozin pas disfatës|url=https://www.apnews.com/f36fd5d49a0e4e6f83f3f5fb3ee3f7f5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219103441/https://apnews.com/f36fd5d49a0e4e6f83f3f5fb3ee3f7f5|archive-date=19 dhjetor 2020|access-date=4 maj 2019|website=[[Associated Press]]|language=en|author=Jerome Pugmire|date=28 prill 2019}}</ref> Neymar reagoi duke thënë se ai ishte gabim, por gjithashtu shtoi se as ai dhe as ndonjë tjetër nuk mund të kishte qëndruar indiferent. Trajneri i ekipit [[Thomas Tuchel]] deklaroi: "Nuk është e lehtë të ngjisësh shkallët pas një disfate. Nëse humbasim duhet të tregojmë respekt. Ne nuk mund të hyjmë në një konflikt me një spektator."<ref name="goalpunch">{{cite web|date=1 maj 2019|title=Will Neymar be banned for fan punch? PSG star's possible sanctions|trans-title=A do të pezullohet Neymari për grushtin ndaj tifozit? Dënimet e mundshme për yllin e PSG-së|url=https://www.goal.com/en/news/will-neymar-be-banned-for-fan-punch-psg-stars-possible/1etvzvcw0pp2f1b3nhc8z124zz|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504075248/https://www.goal.com/en/news/will-neymar-be-banned-for-fan-punch-psg-stars-possible/1etvzvcw0pp2f1b3nhc8z124zz|archive-date=4 maj 2019|access-date=4 maj 2019|website=Goal.com|language=en|author=Robin Bairner}}</ref> ====2019–20: Sezoni i pezulluar dhe finalja e Ligës së Kampioneve==== Në korrik 2019, Neymar mungoi në seancat stërvitore me ekipin, duke bërë që klubi të ndërmerrte masa disiplinore.<ref>{{cite news|date=8 korrik 2019|title=Neymar: Brazil forward fails to attend PSG pre-season training|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Brazilit mungon në stërvitjen parasezonale të PSG-së|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/48915199|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129025815/https://www.bbc.com/sport/football/48915199|archive-date=29 nëntor 2020|access-date=8 korrik 2019}}</ref> Në ditën e fundit të merkatos verore, Neymar pranoi të qëndronte me PSG-në pas negociatave të dështuara për një rikthim te Barcelona.<ref>{{cite news|date=1 shtator 2019|title=Neymar: Paris Saint-Germain forward agrees to stay after Barcelona talks break down|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Paris Saint-Germain pranon të qëndrojë pasi bisedimet me Barcelonën dështojnë|publisher=Sky Sports|language=en|url=https://www.skysports.com/football/news/11820/11799320/neymar-paris-saint-germain-forward-agrees-to-stay-after-barcelona-talks-break-down|url-status=live|access-date=6 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233653/https://www.skysports.com/football/news/11820/11799320/neymar-paris-saint-germain-forward-agrees-to-stay-after-barcelona-talks-break-down|archive-date=7 nëntor 2020}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e parë për sezonin 2019–20 më 14 shtator në fitoren minimale 1–0 ndaj [[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]] në Ligue 1; ai shënoi golin e vetëm të ndeshjes në minutat shtesë me një rrofeshatë.<ref>{{cite news|date=14 shtator 2019|title=Last-gasp win!|trans-title=Fitore në frymën e fundit!|publisher=Paris Saint-Germain F.C.|language=en|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/last-gasp-win|url-status=live|access-date=15 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710000245/https://en.psg.fr/teams/first-team/content/last-gasp-win|archive-date=10 korrik 2020}}</ref> Një javë më vonë, në një tjetër fitore 1–0, këtë herë ndaj [[Olympique Lyonnais|Lyon]] në [[Parc Olympique Lyonnais]], Neymar ishte sërisht protagonist me një tjetër gol në minutat shtesë.<ref>{{cite web|date=23 shtator 2019|title=Lyon 0–1 Paris St-Germain|url=https://www.bbc.com/sport/football/49783196|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814174359/https://www.bbc.com/sport/football/49783196|archive-date=14 gusht 2020|access-date=25 korrik 2020|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> Në tetor, Neymar pësoi një dëmtim në tendinë gjatë grumbullimit me kombëtaren;<ref>{{cite web|date=14 tetor 2019|title=Neymar out 4 Weeks with Hamstring Injury; Expected to Miss PSG's Next 6 Matches|trans-title=Neymar jashtë për 4 javë më dëmtim në tendinë; pritet të humbasë 6 ndeshjet e rradhës të PSG-së|url=https://bleacherreport.com/articles/2857855-neymar-out-4-weeks-with-hamstring-injury-expected-to-miss-psgs-next-6-matches|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725172027/https://bleacherreport.com/articles/2857855-neymar-out-4-weeks-with-hamstring-injury-expected-to-miss-psgs-next-6-matches|archive-date=25 korrik 2020|access-date=25 korrik 2020|publisher=Bleacher Report|language=en}}</ref> ai qëndroi një muaj jashtë fushave dhe u rikthye më 26 nëntor duke luajtur në barazimin 2–2 kundër Real Madridit në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve. Më 12 shkurt 2020, në ndeshjen e parë të raundit të 16-tave kundër [[Borussia Dortmund]]it, Neymar shënoi një gol shumë të rëndësishëm në transfertë, me Parisin që u mposht 2–1 në [[Signal Iduna Park]]. Në ndeshjen e kthimit në Paris, ekipi i Neymar bëri përmbyje duke fituar 2–0 dhe u kualifikua me rezultatin e përgjithshëm 3–2; Neymar shënoi golin e parë të sfidës me kokë pas një korneri të ekzekutuar nga [[Ángel Di María]] si dhe mori pjesë në aksionin që solli golin e dytë të shënuar nga [[Juan Bernat]].<ref>{{cite web|date=11 mars 2020|title=PSG 2–0 Borussia Dortmund|publisher=UEFA|language=en|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2027130--paris-vs-dortmund/?referrer=%2Fuefachampionsleague%2Fseason%3D2020%2Fmatches%2Fround%3D2001141%2Fmatch%3D2027130%2Findex|access-date=27 shtator 2020}}</ref> Neymar fitoi titullin e tij të tretë të Ligue 1 pasi federata vendosi të ndërpreste sezonin për shkak të [[Pandemia e COVID-19|Pandemisë aë COVID-19]]; në momentin kur u mor vendimi, PSG ishte në vendin e parë.<ref>{{cite news|date=30 prill 2020|title=Ligue 1: Paris St-Germain awarded French title as season finished early|trans-title=Ligue 1: Paris St-Germain i jepet titulli francez pasi sezoni përfundoi herët|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/52484926|url-status=live|access-date=30 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107084148/https://www.bbc.com/sport/football/52484926|archive-date=7 nëntor 2020}}</ref> Më 14 korrik, në ndeshjen e parê të ekip që pas rifillimit të aktivitetit, Neymar shënoi golin e vetëm të finales së kupës kundër [[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]; kjo ishte kupa e dytë e tij me PSG-në.<ref name="CDF 2020">{{cite news|date=24 korrik 2020|title=PSG edge ASSE for Coupe de France win!|trans-title=PSG mposht minimalisht ASSE për të fituar Kupën e Francës!|url=https://www.ligue1.com/Articles/OTHER-COMPETITIONS/2020/07/25/psg-edge-asse-for-coupe-de-france-win|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103014938/https://www.ligue1.com/Articles/OTHER-COMPETITIONS/2020/07/25/psg-edge-asse-for-coupe-de-france-win|archive-date=3 nëntor 2020|access-date=25 korrik 2020|website=ligue1.com|language=en}}</ref> Shtatë ditë më pas, Parisi fitoi edhe kupën e ligës, duke mposhtur Lyonin 6–5 me penallti pasi koha e rregullt dhe shtesa u mbyllën në barazim pa gola; Neymar shënoi një nga penalltitë për ekipin e tij.<ref name="BBC Sport">{{cite news|date=31 korrik 2020|title=Paris St-Germain beat Lyon in French League Cup final for another treble|trans-title=Paris St-Germain mposht Lyonin në finalen e Kupës së Ligës Franceze për një tjetër tripletë|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/53617357|url-status=live|access-date=31 korrik 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116164005/https://www.bbc.com/sport/football/53617357|archive-date=16 nëntor 2020}}</ref> Më 12 gusht, në ndeshjen çerek-finale të Ligës së Kampioneve kundër [[Atalanta B.C.|Atalantës]], ai asistoi golin e barazimit me Parisin që shënoi dy gola në kohën shtesë për të fituar ndeshjen 2–1.<ref>{{cite web|date=13 gusht 2020|title=Atalanta dealt cruelest of exits by PSG late show|trans-title=Atalanta pëson një nga eliminimet më mizore pas shfaqjes në fund nga PSG-ja|url=https://en.as.com/en/2020/08/12/football/1597255022_750607.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208204706/https://en.as.com/en/2020/08/12/football/1597255022_750607.html|archive-date=8 dhjetor 2020|access-date=24 gusht 2020|publisher=AS.com|language=en}}</ref> Ata u kualifikuan në gjysëm-finale ku u përballën me gjermanët e [[RB Leipzig]]; në ndeshjen e parë në transfertë, Neymar asistoi një nga golat e fitores 3–0 që kualifikoi Parisin për në finalen e Ligës së Kampioneve për herë të parë në histori.<ref>{{cite web|date=18 gusht 2020|title=RB Leipzig 0-3 Paris St-Germain: PSG reach first Champions League final|trans-title=RB Leipzig 0-3 Paris St-Germain: PSG arrin finalen e parë të Ligës së Kampioneve|url=https://www.bbc.com/sport/football/53759778|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200904130058/https://www.bbc.com/sport/football/53759778|archive-date=4 shtator 2020|access-date=24 gusht 2020|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> Në finalen e madhe në [[Estádio da Luz]] të [[Lisbona|Lisbonës]], Parisi u mposht me rezultatin 1–0 nga Bayern München.<ref>{{cite web|date=23 gusht 2020|title=Bayern Munich beat Paris Saint-Germain to win Champions League|trans-title=Bayern Mynihu mposht Paris Saint-Germain për të fituar Ligën e Kampioneve|url=https://www.espn.com/soccer/report?gameId=573698|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107084610/https://www.espn.com/soccer/report?gameId=573698|archive-date=7 nëntor 2020|access-date=23 gusht 2020|publisher=ESPN FC|language=en}}</ref> ====2020–21: Rinovimi i kontratës==== Neymar humbi ndeshjen e parë të sezonit 2020–21 për shkak se kishte dalë pozitiv me COVID-19 një javë më parë;<ref>{{Cite web|date=8 shtator 2020|title=Lens 'not favourites' against depleted PSG|trans-title=Lens 'jofavorite' kundër PSG-së së palosur|url=https://www.ligue1.com/Articles/NEWS/2020/09/08/lens-not-favourites-psg-mbappe-neymar-covid|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910182803/https://www.ligue1.com/Articles/NEWS/2020/09/08/lens-not-favourites-psg-mbappe-neymar-covid|archive-date=10 shtator 2020|access-date=18 shtator 2020|publisher=Ligue 1|language=en}}</ref> në këtë ndeshje, PSG u mposht nga [[RC Lens|Lens]] me rezultatin minimal 1–0.<ref>{{Cite web|date=10 shtator 2020|title=Lens 1-0 Paris Saint-Germain: Champions League finalists beaten by Ligue 1 newcomers|trans-title=Lens 1-0 Paris Saint-Germain: Finalistët e Ligës së Kampioneve mposhten nga ekipi i sapongjitur i Ligue 1|url=https://www.skysports.com/football/rc-lens-vs-psg/report/431369|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912212757/https://www.skysports.com/football/rc-lens-vs-psg/report/431369|archive-date=12 shtator 2020|access-date=18 shtator 2020|publisher=Sky Sports|language=en}}</ref> Megjithatë, ai ju rikthye stërvitjes para ndeshjes derbi kundër Marseille më 13 shtator.<ref>{{Cite web|date=12 shtator 2020|title=PSG: Neymar back as Tuchel complains about Le Classique|trans-title=PSG: Neymar rikthehet, Tuchel ankohet për Le Classique|url=https://en.as.com/en/2020/09/12/football/1599939171_648394.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028214423/https://en.as.com/en/2020/09/12/football/1599939171_648394.html|archive-date=28 tetor 2020|access-date=18 shtator 2020|website=AS.com|language=en}}</ref> PSG humbi ''[[Le Classique]]'' për herë që nga viti 2011 pasi OM fitoi 1–0 në një ndeshje ku gjyqtari dha 14 kartonë të verdhë dhe 5 kartonë të kuqë, njëri prej të cilëve në drejtim të Neymar.<ref>{{Cite web|date=14 shtator 2020|title=Neymar Among 5 Sent Off in PSG-Marseille, Alleges Racial Abuse|trans-title=Neymar mes pesë lojtarëve të përjashtuar, akuzon pë rracizëm|url=https://www.si.com/soccer/2020/09/14/psg-marseille-fight-video-neymar-red-card-racist-abuse|access-date=18 shtator 2020|publisher=Sports Illustrated|language=en}}</ref> Neymar regjistroi dy golat e parë të sezonit 2020–21 në fitoren bindëse 6–1 ndaj [[Angers SCO|Angers]] më 2 tetor.<ref>{{Cite web|date=2 tetor 2020|title=NEYMAR GRABS TWO AS PSG ROUT ANGERS|trans-title=Neymar shënon dy, PSG shkatërron Angers|url=https://www.eurosport.com/football/ligue-1/2020-2021/psg-v-angers-ligue-1-live-updates_sto7919834/story.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026191438/https://www.eurosport.com/football/ligue-1/2020-2021/psg-v-angers-ligue-1-live-updates_sto7919834/story.shtml|archive-date=26 tetor 2020|access-date=3 tetor 2020|website=[[Eurosport]]|language=en|author=Michael da Silva}}</ref> Ai arriti kështu në shifrën e 72 golave për klubin kryeqytetas, duke hyrë në listën e dhjetë golashënuesve më të mirë të historisë së PSG-së, në nivel me bashkëkombasin e tij [[Raí]].<ref>{{Cite web|date=3 tetor 2020|title=Neymar rentre dans le top 10 des meilleurs buteurs de l'histoire du PSG|trans-title=Neymar hyn në 1p golashënuesit më të mirë në historinë e PSG-së|url=http://www.parisfans.fr/club/neymar-rentre-dans-le-top-10-des-meilleurs-buteurs-de-lhistoire-du-psg-491779.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024064151/http://www.parisfans.fr/club/neymar-rentre-dans-le-top-10-des-meilleurs-buteurs-de-lhistoire-du-psg-491779.html|archive-date=24 tetor 2020|access-date=3 tetor 2020|website=Paris Fans|language=fr}}</ref> Më 28 tetor, Neymar pësoi një dëmtim në muskulin e këmbës së djathtë në ndeshjen e fazës së grupeve të Ligës së Kampioneve kundër [[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]], duke u zëvëndësuar pas vetëm 26 minutash lojë.<ref>{{Cite web|date=28 tetor 2020|title=PSG's Neymar in 'discomfort' after adductor injury and will undergo further tests|trans-title=Neymar i PSG-së në 'siklet' pas dëmtimit në muskul, do t'i nënshtrohet të tjera testimeve|url=https://www.cbssports.com/soccer/news/psgs-neymar-in-discomfort-after-adductor-injury-and-will-undergo-further-tests/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101043118/https://www.cbssports.com/soccer/news/psgs-neymar-in-discomfort-after-adductor-injury-and-will-undergo-further-tests/|archive-date=1 nëntor 2020|access-date=29 tetor 2020|website=[[CBS Sports]]|language=en}}</ref> Ai u rikthye në aksion pas më shumë se tre javësh, duke u aktivizuar si zëvëndësues në humbjen 3–2 ndaj [[AS Monaco FC|Monacos]] më 20 nëntor.<ref>{{Cite web|date=20 nëntor 2020|title=Monaco Beat PSG|trans-title=Monaco mposht PSG-në|url=https://bleacherreport.com/game/as-monaco-fc-vs-paris-saint-germain-fc-2020-11-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211190350/https://bleacherreport.com/game/as-monaco-fc-vs-paris-saint-germain-fc-2020-11-22|archive-date=11 dhjetor 2020|access-date=14 janar 2021|website=Bleacher Report|language=en}}</ref> Katër ditë më pas, ai shënoi golin e vetëm në takimin ndaj RB Leipzig në Ligën e Kampioneve, duke regjistruar golin e parë pas rikthimit nga dëmtimi.<ref>{{Cite web|date=24 nëntor 2020|title=PSG 1-0 RB LEIPZIG: NEYMAR FIRES PSG TO CRUCIAL WIN AGAINST RB LEIPZIG|trans-title=PSG 1-0 RB Leipzig: Neymar dërgon PSG-në drejt fitores vendimtare kundër RB Leipzig|url=https://www.eurosport.com/football/champions-league/2020-2021/psg-v-rb-leipzig-live-champions-league-updates_sto8005067/story.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203143030/https://www.eurosport.com/football/champions-league/2020-2021/psg-v-rb-leipzig-live-champions-league-updates_sto8005067/story.shtml|archive-date=3 dhjetor 2020|access-date=14 janar 2021|website=Eurosport|language=en}}</ref> Më 28 nëntor, Neymar shënoi golin e tij të 50të në Ligue 1 në barazimin 2–2 ndaj [[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]; ai u bë lojtari më i shpejtë që e arrin këtë shifër në historinë e klubit, duke e bërë vetëm në ndeshjen e tij të 58të.<ref>{{cite web|date=28 nëntor 2020|title=Neymar reaches 50 Ligue 1 goals in record time in 21st century|trans-title=Neymar arrin 50 gola në Ligue 1 në kohë rekors në shekullin e 21të|url=https://www.beinsports.com/en/football/news/neymar-reaches-50-ligue-1-goals-in-record-t-1/1591744|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128220753/http://www.beinsports.com/en/football/news/neymar-reaches-50-ligue-1-goals-in-record-t-1/1591744|archive-date=28 nëntor 2020|access-date=28 nëntor 2020|website=[[beIN Sports]]|language=en}}</ref> Katër ditë më vonë, braziliani shënoi një dopietë kundër [[Manchester United F.C.|Manchester United]], duke udhëhequr Parisin drejt një fitoreje 3–1 në [[Old Trafford]].<ref>{{Cite news|date=2 dhjetor 2020|title=Man Utd beaten at home by PSG|trans-title=Man Utd mposhtet në shtëpi nga PSG-ja|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/55135808|url-status=live|access-date=2 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206081114/https://www.bbc.com/sport/football/55135808|archive-date=6 dhjetor 2020}}</ref> Në ndeshjen e fundit të fazës së grupeve të Ligës së Kampioneve, Neymar shënoi një tregolësh në një fitore bindëse 5–1 kundër İstanbul Başakşehir; ky tregolësh, i treti në karrierën e tij në këtë kompeticion, ndihmoi ekipin të fitonte grupin.<ref>{{Cite web|date=9 dhjetor 2020|title=Hat-trick: Neymar Jr's gala performance on the Champions League|trans-title=Tregolësh: Performanca gala e Neymarit në Ligën e Kampioneve|url=https://www.neymarjr.com/en/football/hat-trick-neymar-jr-gala-performance-on-the-champions-league|access-date=10 dhjetor 2020|website=neymarjr.com|language=en|archive-date=14 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114150953/https://www.neymarjr.com/en/football/hat-trick-neymar-jr-gala-performance-on-the-champions-league|url-status=dead}}</ref> Neymar u bë gjithashtu lojtari i parë në historinë e Ligës së Kampioneve që shënon 20 ose më shumë gola për dy klube të ndryshme: 21 gola në 40 ndeshje për Barcelonën dhe 20 gola në 25 ndeshje për Parisin.<ref>{{Cite web|date=10 dhjetor 2020|title=Neymar is the First Player Ever to Score 20 Champions League Goals for Two Different Teams|trans-title=Neymar është lojtari i parë që shënon 20 gola në Ligën e Kampioneve për dy ekipe të ndryshme|url=https://psgtalk.com/2020/12/neymar-is-the-first-player-ever-to-score-20-champions-league-goals-for-two-different-teams/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210101132/https://psgtalk.com/2020/12/neymar-is-the-first-player-ever-to-score-20-champions-league-goals-for-two-different-teams/|archive-date=10 dhjetor 2020|access-date=10 dhjetor 2020|website=PSG Talk|author=Steve Zavala|language=en}}</ref> Në humbjen 1–0 kundër Lyonit më 13 dhjetor, Neymar pësoi një dëmtim në kyçin e këmbës pas një ndërhyrje nga mbrojtësi kundërshtar [[Thiago Mendes]], duke bërë që të nxirrej nga fusha e lojës me barrelë.<ref>{{Cite web|date=14 dhjetor 2020|title=Neymar raises injury alarm bells after being stretchered off against Lyon|trans-title=Neymar ngren këmbanat e alarmit pasi nxirret jashtë me barrelë kundër Lyonit|url=https://www.goal.com/en/news/neymar-raises-injury-alarm-bells-after-being-stretchered-off/1bniqo4br68i01hvp8sunwz5x1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201220111429/https://www.goal.com/en/news/neymar-raises-injury-alarm-bells-after-being-stretchered-off/1bniqo4br68i01hvp8sunwz5x1|archive-date=20 dhjetor 2020|access-date=14 dhjetor 2020|website=Goal.com|language=en}}</ref> Ai mundi të shmangte frakturën por u njoftua se do të qëndronte në jashtë fushave për tre javë me një ndrydhje në kyç.<ref>{{Cite web|date=15 dhjetor 2020|title=Neymar's fracture is ruled out, which points to three weeks KO|trans-title=Neymar ska frakturë, por është tre javë jashtë|url=https://sportsfinding.com/neymars-fracture-is-ruled-out-which-points-to-three-weeks-ko/73944/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114151234/https://sportsfinding.com/neymars-fracture-is-ruled-out-which-points-to-three-weeks-ko/73944/|archive-date=14 janar 2021|access-date=15 dhjetor 2020|website=Sports Finding|author=Gabby Barker|language=en}}</ref> Ai u rikthye fiks pas një muaji më 13 janar 2021 në fitoren 2–1 kundër Marseille në [[Trophée des Champions]]; braziliani shënoi golin e fitores me penallti duke i dhënë një tjetër trofe klubit kryeqytetas.<ref>{{Cite web|date=13 janar 2021|title=Neymar mocks Alvaro Gonzalez in celebration after terrible tackle during PSG vs Marseille|trans-title=Neymar tallet me Alvaro Gonzalez gjatë festimit të golit pas ndërhyrjes së tmerrshme të mbrojtësit gjatë PSG vs Marseille|url=https://www.givemesport.com/1638008-neymar-mocks-alvaro-gonzalez-in-celebration-after-terrible-tackle-during-psg-vs-marseille|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115135649/https://www.givemesport.com/1638008-neymar-mocks-alvaro-gonzalez-in-celebration-after-terrible-tackle-during-psg-vs-marseille|archive-date=15 janar 2021|access-date=14 janar 2021|website=givemesport.com|language=en|author=Rob Hoskin}}</ref> Më 10 shkurt, Neymar pësoi një tjetër dëmtim, këtë herë në muskulin e këmbës së majtë, në një ndeshje ndaj Caen, që e mbajti jashtë fushave për rreth një muaj.<ref>{{cite web|url=https://dknation.draftkings.com/2021/2/15/22278279/neymar-injury-update-uefa-champions-league-paris-vs-barcelona-round-of-16-match-status-backup|title=Neymar to miss Champions League Round of 16 first leg match vs. Barcelona|trans-title=Neymar do të humbas ndeshjen e parë të raundit të 16-tave të Ligës së Kampioneve kundër Barcelonës|publisher=Draft Kings|language=en|date=15 shkurt 2021|accessdate=21 shkurt 2021}}</ref> Rikthimi i tij ndodhi më 21 mars në suksesin 4–2 kundër Lyonit në kampionat.<ref>{{Cite web|title=Football: Neymar makes PSG return from injury against Lyon|trans-title=Futboll: Neymar bën rikthimin nga dëmtimi kundër Lyonit|url=https://www.channelnewsasia.com/news/sport/football-neymar-makes-psg-return-from-injury-against-lyon-14453924|access-date=30 mars 2021|website=CNA|language=en|archive-date=20 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320171003/https://www.channelnewsasia.com/news/sport/football-neymar-makes-psg-return-from-injury-against-lyon-14453924|url-status=dead}}</ref> Në fazën me eliminim direkt të Ligës së Kampioneve, PSG u eliminua në gjysëm-finale nga klubi anglez [[Manchester City F.C.|Manchester City]]. Neymar humbi të dy ndeshjet e raundit të 16-tave kundër Barcelonës, ku Parisi fitoi me rezultatin e përgjithshëm 5–2, por ishte i disponueshëm në dy ndeshjet çerek-finale kundër Bayern München dhe dy ndeshjet gjysëm-finale kundër Manchester City. Më 8 maj, Paris Saint-Germain njoftoi se Neymar kishte firmosur një kontratë të re deri në vitin 2025.<ref>{{Cite web|date=8 maj 2021|title=PSG's Neymar signs contract extension|trans-title=Neymar i PSG-së firmos rinovimin e kontratës|url=https://www.espn.com/soccer/soccer-transfers/story/4379755/psgs-neymar-signs-contract-extension-to-2025|access-date=8 maj 2021|website=ESPN FC|language=en}}</ref> ====2021–22: Goli i 400të në karrierë==== Më 10 gusht, Parisi firmosi me argjentinasin [[Lionel Messi]], i cili u ribashkua me Neymar pas 4 vitesh.<ref>{{Cite web|title=Lionel Messi reunited with Neymar at PSG after Barcelona exit|trans-title=Lionel Messi ribashkohet me Neymar te PSG pas largimit nga Barcelona|url=https://olympics.com/en/news/football-lionel-messi-rejoins-neymar-at-psg-after-barcelona-exit|access-date=15 shtator 2021|website=Olympics.com|language=en}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e parë të sezonit të ri më 29 gusht në fitoren 2–0 kundër [[Stade de Reims|Reims]], duke luajtur si titullar për 66 minuta para se të zëvëndësohej nga Messi, i cili debtuoi zyrtarisht për klubin francez.<ref>{{Cite web|date=29 gusht 2021|title=Lionel Messi makes PSG debut as sub for Neymar in Ligue 1 game against Reims|trans-title=Lionel Messi bën debutimin për PSG si zëvëndësues i Neymar në ndeshjen e Ligue 1 kundër Reims|url=https://theathletic.com/news/lionel-messi-makes-psg-debut-as-sub-for-neymar-in-ligue-1-game-against-reims/JjuptraSwJAU|access-date=15 shtator 2021|website=The Athletic|language=en|author=Charlotte Harpur|archive-date=15 shtator 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210915025353/https://theathletic.com/news/lionel-messi-makes-psg-debut-as-sub-for-neymar-in-ligue-1-game-against-reims/JjuptraSwJAU|url-status=dead}}</ref> Ai regjistroi golin e parë të sezonit 2021–21 më 19 shtator në fitoren 2–1 kundër Lyonit, duke shënuar me penallti.<ref>{{Cite web|title=Player Ratings {{!}} PSG 2-1 Lyon, Neymar's brilliance and a questionable penalty decision give PSG a barely deserved win|trans-title=Notat e lojtarëve {{!}} PSG 2–1 Lyon, gjenialiteti i Neymar dhe një penallti e diskutueshme i japin PSG nje fitore pothuajse të merituar|url=https://www.getfootballnewsfrance.com/2021/player-ratings-psg-2-1-lyon-neymars-brilliance-and-a-questionable-penalty-decision-give-psg-a-barely-deserved-win/|access-date=20 shtator 2021|website=Get French Football News|language=en}}</ref> ===Rikthimi te Santos=== Më 30 janar 2025, Neymar njoftoi në rrjetet sociale se do të rikthehej te klubi i tij i parë Santos.<ref>{{Cite web|date=28 janar 2025|title=Neymar returns to Brazilian club Santos after termination of contract in Saudi Arabia|url=https://apnews.com/article/saudi-al-hilal-neymar-terminate-contract-0c6470e475b427b6a240f0ec18e0bb48|access-date=30 janar 2025|website=AP News|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ge.globo.com/sp/santos-e-regiao/futebol/times/santos/noticia/2025/01/30/neymar-anuncia-retorno-ao-santos.ghtml|title=Neymar anuncia retorno ao Brasil: "Só o Santos pode me proporcionar o carinho que eu preciso"|publisher=[[Grupo Globo|ge]]|language=pt-BR|date=30 janar 2025|accessdate=30 janar 2025}}</ref> Rikthimi i tij u konfirmua një ditë më pas nga Santos.<ref>{{cite web|url=https://ge.globo.com/sp/santos-e-regiao/futebol/times/santos/noticia/2025/01/31/santos-anuncia-a-contratacao-de-neymar.ghtml|title=Santos anuncia a contratação de Neymar: "Vai ser uma honra vestir esse manto sagrado"|publisher=[[Grupo Globo|ge]]|language=pt-BR|date=31 janar 2025|accessdate=31 janar 2025}}</ref> Ai mori fanellën me numrin 10 për sezonin e rradhës dhe kishte objektiv të rifitonte formën sportive për Kupën e Botës 2026. ==Karriera ndërkombëtare== [[Skeda:Neymar.jpg|thumb|majtas|Neymar në një konference me [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilin]].]] [[Skeda:Neymar 2011.jpg|thumb|djathtas|Neymar duke luajtur kundër [[Kombëtarja skoceze e futbollit|Skocisë]].]] Neymar bëri performanca fantastike me [[Kombëtarja braziliane U–17 e futbollit|Brazilin U–17]] në Kupën e Botës U–17 në vitin 2009, ku ai shënoi golin në ndeshjen e parë hapese kundër [[Kombëtarja japoneze U–17 e futbollit|Japonisë]]. Ish-lojtarët Brazilian [[Pelé]] dhe [[Romário]] i thanë urgjentisht trajnerit [[Dunga]] që të merrte atë në [[2010 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2010]]. Edhe pse mendimi i përhapur se Neymar meritonte një vend në skuadrën e Dungës shkuan aq larg saqë trajnerit të kombëtares i erdhi një peticion me 14.000 nënshkrime dhe pavarësisht nga presioni i madh që i ishte bërë, ai e la atë pas dore duke mos e grumbulluar në listën e 23 lojtareve brazilian që do të udhëtonin në [[Republika Jugafrikane|Afrikën e Jugut]] për të luajtur në Kupën e Botës.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2010/may/04/world-cup-watch-37-days-to-go|title=World Cup watch ... 37 days to go|accessdate=13 qershor 2014|work=The Guardian|location=MB}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2010/8669086.stm|title=Brazil coach Dunga faces World Cup selection challenge|accessdate=13 qershor 2014|work=BBC Sport}}</ref> Më 27 mars 2011, Neymar shënoi dy gola në fitoren 2–0 kundër [[Kombëtarja skoceze e futbollit|Skocisë]] në stadiumin Emirates.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/scotland/9431234.stm|title=Scotland 0–2 Brazil|date=27 mars 2011|work=BBC Sport|accessdate=29 mars 2011}}</ref> Gjatë momentit të penalltisë të shënuar nga Neymar, një banane u hodh në drejtim të tij, gjë që e detyroi atë të ankohet për rracizëm.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/mar/27/neymar-racism-brazil-scotland|location=Londër|work=The Guardian|first=Ewan|last=Murray|title=Brazil's Neymar answers back after banana is thrown in Scotland match|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Neymar refuzoi faljen e tifozëve dhe nuk kërkoi falje për fjalët që tha në drejtim të tifozëve të Skocisë.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/mar/31/scottish-fa-apology-brazil-racism-neymar|location=Londër|work=The Guardian|first=Ewan|last=Murray|title=Scottish FA demands apology from Brazil over claims of racism|accessdate=13 qershor 2014|ref=none}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/apr/01/brazil-neymar-scotland-racism-claims|location=Londër|work=The Guardian|title=Brazil's Neymar refuses to apologise to Scotland for racism claims|accessdate=13 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1371178/Scotland-want-apology-German-admits-Neymar-banana.html|location=Londër|work=Daily Mail|first=Mark|last=Wilson|title=Tartan Army demand apology from Neymar after German fan admits to throwing banana|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> ===Copa América 2011=== Neyamr ishte pjesë e 23 lojtarëve të përzgjedhur nga trajneri [[Mano Menezes]]. Neymar shënoi dy gola në ndeshjen e tretë të Grupit B kundër [[Kombëtarja ekuadoriane e futbollit|Ekuadorit]] në ndeshjen e fituar nga [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] me rezultain 4–2. Dy golat e tjere i shënoi [[Alexandre Pato]]. Neymar u përzgjodh si Lojtari i ndeshjes në barazimin 1–1 kundër [[Kombëtarja venezueliane e futbollit|Venezuelës]]. Brazili u eleminua në çerek-finale nga [[Kombëtarja paraguajiane e futbollit|Paraguaji]] në pikat e penalltive ku Neymar hyri si zëvëndësim në minutën e 80të. ===Lojërat Olimpike 2012=== Neymar ishte pjesë e 23 lojtarëve të [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilit]] thirrur nga trajneri [[Mario Menezes]] për të luajtur në [[2012 Lojërat olimpike verore|lojërat olimpike verore]] që zhvilloheshin në [[Londra|Londër]].<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2143101/London-2012-Olympics-Neymar-Sandro-Hulk-carry-Brazils-hopes-football-gold.html|location=Londër|work=Daily Mail|title=Neymar, Sandro and Hulk carry Brazil's hopes for Olympic gold but Ronaldinho left out|accessdate=13 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www1.skysports.com/olympics/football/ones-to-watch/21746/7060689/|location=Londër|work=Sky Sports|title=Neymar Profile for 2012 Olympics|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=23 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623115348/http://www1.skysports.com/olympics/football/ones-to-watch/21746/7060689/|url-status=dead}}</ref> Përpara se të fillonte turnamenti Neymar shënoi gol dhe dhuroi edhe një asist për golin e [[Sandro Raniere|Sandros]] në fitoren 2–0 kundër [[Kombëtarja britanike U–23 e futbollit|Britanisë së Madhe]].<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/18929315|location=Londër|work=BBC Sport|title=Team GB were outclassed by Neymar|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 26 korrik 2012, Neymar shënoi golin e tretë në minutën e 30të në fitoren 3–2 kundër [[Kombëtarja egjiptiane e futbollit|Egjiptit]] në Grupin C.<ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400c02/doc=results.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–2 Egypt|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=31 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120731223405/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400c02/doc%3Dresults.html|url-status=dead}}</ref> Më pas tre ditë më vonë në ndeshjen tjetër kundër [[Kombëtarja bjelloruse U–23 e futbollit|Bjellorusisë]], Neymar shënoi një tjetër gol fantastik me një goditje dënimi nga 25 metra që përfundoi në trekëndësh, duke dhuruar edhe dy assista për golat e [[Alexandre Pato|Patos]] dhe [[Oscar dos Santos|Oscarit]]. Pas ndeshjes Neymar tha: "Une shënova një gol dhe dhurova dy assista dhe për mua kjo është një gjë perfekte".<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1128175/men's-olympics:-neymar-lifts-brazil,-uruguay-stunned?cc=3888|work=ESPN|title=Neymar lifts Brazil|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400c03/index.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–1 Belarus|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=30 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120730083726/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400c03/index.html|url-status=dead}}</ref>. Më 5 gusht 2012, Neymar shënoi një gol me penallti dhe dhuroi një assist për golin e [[Leandro Damião]]s në çerek-finalen e turnamentit kundër [[Kombëtarja hondurene U–23 e futbollit|Hondurasit]] për të ndihmuar skuadrën e tij të fitoj 3–2 në stadiumin St James' Park duke dërguar Brazilin në gjysmë-finale. Më golin kundër Hondurasit, Neymar arriti shifrën e tre golave në këtë turnament.<ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400302/index.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–2 Honduras|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=5 gusht 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805013453/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400302/index.html|url-status=dead}}</ref> Neymar shënoi tregolshin e parë me kombëtaren më 10 shtator 2012 në fitoren shkatërrimtare 8–0 kundër [[Kombëtarja kineze e futbollit|Kinës]] në [[Estádio José do Rego Maciel]] në [[Recife]].<ref>{{cite news|last1=Edwards|first1=Daniel|title=Brazil 8-0 China: Neymar nets hat trick in crushing victory|url=http://www.goal.com/en-us/match/brazil-vs-china-pr/1377193/report?ICID=MP_MS_5|accessdate=12 qershor 2014|work=[[Goal.com]]|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> ===Kupa e Konfederatave 2013=== [[Skeda:Pique&neymar.jpg|thumb|djathtas|200px|Neymar në finalen e Kupës së Konfederatave kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]]] Neymar ishte pjesë e skuadrës së zgjedhur nga trajneri [[Luiz Felipe Scolari]] për të luajtur me [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilin]] në [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|Kupën e Konfederatave]] që u zhvillua në vendlindjen e tij. Në këtë turnament, Neymar mori fanellën me numrin ikonik 10, duke lënë fanellën e tij të fundit me numrin 11.<ref>{{Cite news|url=http://sports.inquirer.net/105255/football-neymar-renews-brazils-number-10-love-affair|title=Neymar renews Brazil’s number 10 love affair|date=16 qershor 2013|accessdate=18 qershor 2013|work=Inquirer}}</ref> Më 15 qershor 2013, Neymar shënoi golin e parë të turnamentit në minutën e tretë në fitoren 3–0 kundër [[Kombëtarja japoneze e futbollit|Japonisë]] në stadiumin Nacional Mané Garrincha.<ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/goal-neymar-brazil-japan-golazo.html|title=Neymar opens Confederations Cup scoring with stunning goal|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 19 qershor 2013, Neymar shënoi në minuten e 9të një gol spektakolar dhe gjithashtu në minutën e 93të dha një assist spektakolar për golin e [[Jô]], për t'i dhënë Brazilit fitoren 2–0 kundër [[Meksika|Meksikës]].<ref>{{cite news|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20130619/brazil-mexico-neymar-confederations-cup.ap/|title=Neymar, Brazil beat Mexico in Confederations Cup|work=Sports Illustrated|date=19 qershor 2013|accessdate=23 qershor 2013|archive-date=3 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004135/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20130619/brazil-mexico-neymar-confederations-cup.ap/|url-status=dead}}</ref> Neymar vazhdoi rekordin e shënimit të golave duke shënuar në ndeshjen e fundit të Gurpit A një goditje fantastike dënimi kundër [[Kombëtarja italiane e futbollit|Italisë]] në minutën e 66të. Në këtë ndeshje Brazili fitoi me rezultatin 4–2.<ref>{{Cite news|title=Goal of the day: Neymar (Brazil) vs Italy|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/free-kick-goal-neymar-brazil-italy-golazo.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 30 qershor, Neymar shënoi golin e dytë të Brazilit në fitoren 3–0 kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]. Ai u shpall lojtari më i mirë i turnamentit duke fituar Topin e Artë dhe Këpucën e Bronztë pasi u shpall golashënuesi i tretë më i mirë me katër gola.<ref>{{cite news|url=http://prosoccertalk.nbcsports.com/2013/06/30/confederations-cup-awards-neymar-fernando-torres-brazil-spain-golden-ball-shoe-boot/|title=Neymar wins best player, and yes, Torres picks up another award|accessdate=13 qershor 2014|work=NBC}}</ref><ref>{{cite news|title=Users pick Top 11|url=http://www.fifa.com/confederationscup/dreamteam/index.html|work=FIFA.com|accessdate=4 korrik 2013|archive-date=19 korrik 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150719044317/http://www.fifa.com/confederationscup/dreamteam/index.html|url-status=dead}}</ref> ===2014 FIFA Kupa e Botës=== [[Skeda:Brazil and Croatia match at the FIFA World Cup 2014-06-12 (02).jpg|thumb|majtas|Neymar duke u përgatitur për të marrë një goditje dënimi në ndeshjen hapëse të [[2014 FIFA Kupa e Botës|2014 FIFA Kupës së Botës]] kundër Kroacisë.]] Më 5 Mars 2014, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 5–0 kundër [[Kombëtarja afrikano jugore e futbollit|Afrikës së Jugut]] në një ndeshje miqësore në [[Johannesburg]]. Ai bëri një veprim mjaft të mirë kur pas mbarimit të ndeshjes mori një tifoz të vogël afrikan në fushë dhe bëri foto me të. Forcat e sigurisë filluan ta shoqërorin djalin jashtë fushe, por Neymar ndërhyri duke e futur djalin mes lojtarëve brazilian gjatë festës së tyrë për fitoren.<ref>{{cite news|title="Watch the heartwarming moment Neymar and Brazil embraced a jubilant young South African fan"|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/watch-heartwarming-moment-neymar-brazil-3211567|work=The Mirror|accessdate=15 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|title="An adorable kid ran on to the field during the Brazil-South Africa game"|url=http://ftw.usatoday.com/2014/03/neymar-brazil-south-africa-little-adorable-kid|work=USA Today|accessdate=15 qershor 2014}}</ref> Më 3 qershor 2014, një javë para fillimit të Kupës së Botës, Neymar shënoi një gol dhe dhuroi dy assista në fitoren 4–0 kundër [[Kombëtarja panamanase e futbollit|Panamasë]] në një ndeshje miqësore.<ref>{{cite news|title="Neymar leads Brazil to 4-0 win over Panama"|url=http://abcnews.go.com/Sports/wireStory/neymar-leads-brazil-win-panama-23980985|work=ABC News|accessdate=15 qershor 2014}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e tij të 50të me kombëtaren në ndeshjen hapëse të Kupës së Botës kundër [[Kombëtarja kroate e futbollit|Kroacisë]] në [[São Paulo]]. Pasi Brazili ishte në disavantazh 1–0, ai barazoi rezultatin para fundit të pjesës së parë me një gjuajtje jashtë fushe dhe shënoi golin e dytë me penallti në fitoren 3–1.<ref>{{cite news|title=Brazili “vjedh” një penallti, Nejmari është për… Oskar|url=http://www.panorama-sport.com/lajmi-kryesor/220088/|work=Panorama Sport|accessdate=15 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018123020/http://www.panorama-sport.com/lajmi-kryesor/220088/|archive-date=18 tetor 2014|url-status=dead}}</ref> ==Stili i lojës== [[Skeda:Messi with Neymar Junior the Future of Brazil.jpg|thumb|djathtas|240px|Neymar dhe [[Lionel Messi]].]] Neymar mund të luaj në shumë pozicione në fushën e lojës. Neymar mund të luaj si sulmues kryesor, sulmues i dytë madje edhe si mesfushor sulmues. Neymar është cilësuar nga shumë analist dhe legjenda futbolli si ''Fenomen''. Neymar i përshtatet shumë mirë formacionit 4-3-3 dhe mund të luaj si organizator i skuadres. Neymar ka aftesi të jashtëzakonëshme për të tribluar dhe për të shënuar gola nga goditjet e dënimit. Neymar ka aftësi teknike fantastike, dhe di të pasoj shumë mirë. Ka një kontroll fantastik topi dhe ka gjithashtu një gjuajtje të fuqishme. Neymar ka thënë se dëshiron të bëhet si sulmuesi i [[Real Madrid CF|Real Madrid]], [[Cristiano Ronaldo]], lojtari i [[Manchester United F.C.|Manchester United]], [[Wayne Rooney]] dhe si mesfushoret e [[FC Barcelona|Barcelonës]], [[Xavi]] dhe [[Andrés Iniesta]]. Neymar ka thënë: Mua më pelqen shumë të shikoj futboll dhe sigurisht të shikoj lojtar të mirë. Mua më pelqen: Cristiano Ronaldo, Andrés Iniesta, Xavi dhe Wayne Rooney. Shumë legjenda të [[Brazili]]t si: [[Ronaldinho]], [[Romario]], [[Rivaldo]] kanë thurur elozhe për Neymar duke e krahasuar me [[Pelé]]n ose me Ronaldon dhe e kanë cilësuar si heroi i [[Brazili]]t në të ardhmen. Shumë media të ndryshme e kanë krahasuar me [[Pelé]]n, [[Ronaldinho]]n për tekinë, por Neymar nuk i ka pëlqyer këto krahasime duke thënë: "Mua nuk më pëlqen të më krahasojnë me [[Pelé]]n, unë jam Neymar". Neymar ka thënë qe idhulli i tij është [[Lionel Messi]] dhe se kishte dëshire të luaj përkrah tij. Këtë gjë Neymar e ka zbuluar pas tregolëshit të tij në Kupen e Libertadores, ku në të njëjtën kohë dhe Messi kishte shënuar pesë gola në [[UEFA Liga e Kampioneve|Ligën e Kampioneve]], Neymar tha: "Unë jam tifoz i Messit. Une e mbeshtes atë kur shënon gola të bukur dhe kur triblon bukur, kështu që une mund ta kopjoj dhe ta imitoj bukur atë".<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1032521/copa-libertadores:-hat-trick-hero-neymar-inspired-by-lionel-messi?cc=3888|work=Fifa.com|title=Hat-trick hero Neymar inspired by Messi|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=10 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310214609/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1032521/copa-libertadores%3A-hat-trick-hero-neymar-inspired-by-lionel-messi?cc=3888|url-status=dead}}</ref> ==Jashtë futbollit== ===Jeta personale=== [[Skeda:Neymar, Lucas Moura, Dilma Rousseff, Ganso.jpg|thumb|Neymar (majtas) me [[Lucas Moura]] (i dyti majtas), [[Paulo Henrique Ganso|Ganso]] (djathtas) dhe presidentja [[Dilma Rousseff]] pas kanditimit për [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2014]].]] Neymar u bë baba për herë të parë në gusht 2011 ku ishte vetëm 19 vjeç, kur gruaja e tij lindi një djal i cili u quajt Davi Lucca. Davi Lucca ka lindur në São Paulo.<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en-india/news/3745/soccer-lounge/2011/12/14/2800941/the-good-life-santos-and-brazil-striker-neymar|title=The Good Life: Santos And Brazil Striker Neymar|trans-title=Jeta e mirë: Sulmuesi i Santos dhe Brazilit Neymar|website=Goal.com|language=en|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=17 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517234641/http://www.goal.com/en-india/news/3745/soccer-lounge/2011/12/14/2800941/the-good-life-santos-and-brazil-striker-neymar|url-status=dead}}</ref> Emri i nënës nuk bëhet i ditur sepse Neymar është ndarë me të. Ai është cituar të ketë thënë: ''Kam qarë kur kam mësuar që unë do të jem babai i tij.<ref>{{cite news|url=http://www.kickette.com/pitter-patter-neymar-davi-lucca/|title=Neymar and Davi|trans-title=Neymar dhe Davi|website=kickette.com|language=en|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425212226/http://www.kickette.com/pitter-patter-neymar-davi-lucca/|archive-date=25 prill 2012|url-status=dead}}</ref> Në fillim unë ndjeva frikë.<ref>{{cite news|url=http://www.nikinews.info/neymar-new-baby-–-who-is-neymar-girlfriend/417/|title=New Baby: Davi|work=nikinews|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://archive.today/20120904185525/http://www.nikinews.info/neymar-new-baby-%E2%80%93-who-is-neymar-girlfriend/417/|archive-date=4 shtator 2012|url-status=dead}}</ref> Pastaj gëzim. Kjo është një përgjegjësi e re për mua dhe unë jam duke e shijuar atë''. Më pas Neymar përshkroi lindjen e djalit të tij, duke thënë se ai lindi 2.8 kilogram duke qeshur, dhe gjithashtu tha se mamaja dhe foshnja janë në gjëndje të mirë menjëherë pas lindjes.<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1386343/Chelsea-target-Neymar-casts-doubt-Europe-revealing-hes-set-father.html|title=Neymar set to become a father|work=daily mail|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Që nga viti 2013, Neymar është në një lidhje me aktoren [[brazili]]ane Bruna Marquezine.<ref>{{cite news|url=http://veja.abril.com.br/blog/gps/carnaval/neymar-e-bruna-marquezine-namoro-confirmado-na-sapucai/|title=Neymar e Bruna: namoro confirmado na Sapucaí|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012204032/http://veja.abril.com.br/blog/gps/carnaval/neymar-e-bruna-marquezine-namoro-confirmado-na-sapucai/|archive-date=12 tetor 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://caras.uol.com.br/especial/caras-copa/post/neymar-conta-como-sera-o-namoro-com-bruna-marquezine-em-barcelona|title=Neymar fala do relacionamento com Bruna Marquezine|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=12 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012013524/http://caras.uol.com.br/especial/caras-copa/post/neymar-conta-como-sera-o-namoro-com-bruna-marquezine-em-barcelona|url-status=dead}}</ref> ===Pasuria=== Në vitin 2013, gazeta sportive ''France Football'' e renditi Neymar si lojtarin e shtatë më të pasur në planet, mbrapa Lionel Messit që ishte në vendin e parë dhe [[Cristiano Ronaldo]]s që ishte në vendin e tretë, me një kombinim nga paga (11 milion €), të ardhurat dhe shpërblimet (13.800.000 €).<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2012/03/19/2978603/messi-tops-football-rich-list-ahead-of-beckham-and-cristiano|title=Messi tops football rich list ahead of Beckham and Cristiano Ronaldo|date=19 mars 2012|accessdate=19 mars 2012|work=goal.com}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.china.org.cn/top10/2012-04/16/content_25155637_8.htm|title=7.Neymar – Top 20 highest-paid football players 2012|date=16 prill 2012|accessdate=16 prill 2012|work=china.org.cn}}</ref> ===Sponsorët=== [[Skeda:Neymar visiting Red Bull Arena (cropped).jpg|thumb|djathtas|Neymar në [[Red Bull Arena (New Jersey)|Red Bull Arena]] në [[Harrison, New Jersey]] gjatë ndeshjes ndërmjet [[New York Red Bulls]] dhe [[Los Angeles Galaxy]].]] Neymar ka nënshkruar me shumë sponsorë, dhe reputacioni i tij eshtë rritur shumë pas moshës 17 vjeçare. Në mars 2011, Neymar nënshkroi një kontratë 11 vjeçare me kompaninë amerikane sportive [[NIKE]].<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/news/neymar_nets_long-term_deal_with_nike/|title=Neymar nets long-term deal with Nike|work=Sports Pro Media|date=24 mars 2011|accessdate=24 mars 2011}}</ref> Në të njëtin muaj, kompania [[Panasonic]] pagoi 2.4 milion $ për të siguruar shërbimet e Neymar për dy vite. Neymar ka nënshkruar me sponsorë të ndryshëm si: [[Volkswagen]], [[Red Bull]], Tenys Pé Baruel, Lupo, [[Ambev]], [[Claro Americas|Claro]], [[Unilever]] dhe [[Santander Group|Santander]].<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/notes_and_insights/the_worlds_17th_most_marketable_athlete_-_neymar/|title=The world’s 17th most marketable athlete – Neymar|work=Sports Pro Media|date=25 maj 2011|accessdate=25 maj 2011|archive-date=19 nëntor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119123021/http://www.sportspromedia.com/notes_and_insights/the_worlds_17th_most_marketable_athlete_-_neymar/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://brazilianbubble.com/living-large-football-star-neymar-and-his-new-yacht/|title=Living Large: Football star Neymar and his new yacht|work=Brazilian Bubble|date=8 prill 2012|accessdate=8 prill 2012|archive-date=10 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120410191425/http://brazilianbubble.com/living-large-football-star-neymar-and-his-new-yacht/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://setantabetblog.com/vettel-asks-fans-to-vote-for-neymar/|title=Vettel asks fans to vote for Neymar|accessdate=15 qershor 2015|work=Setanta Blog|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.lancenet.com.br/santos/Claro-Neymar-fecha-contrato-publicitario_0_601739889.html|title=Com Claro, Neymar fecha nono contrato publicitário|work=Lance Net|date=2 dhjetor 2011|accessdate=2 dhjetor 2011|archive-date=5 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111205034418/http://www.lancenet.com.br/santos/Claro-Neymar-fecha-contrato-publicitario_0_601739889.html|url-status=dead}}</ref> Nga nënshkrimet me keto sponsorë, Neymar fiton 20 milion [[Euro|€]] çdo vit. Më 8 maj 2013, Neymar u vlerësua nga revista SportsPro si atleti më i shitshëm në botë, përpara Lionel Messit (2) dhe Cristiano Ronaldos (8).<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar/|title=50 Most Marketable 2013 – Neymar|work=[[SportsPro]]|accessdate=8 maj 2013|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.footballboots.co.uk/8033-njr-the-new-brand-for-neymar.html|title=NJR – New Brand Logo for Neymar|work=FootballBoots.co.uk|date=28 dhjetor 2012|accessdate=29 dhjetor 2012|archive-date=9 shkurt 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209190426/http://www.footballboots.co.uk/8033-njr-the-new-brand-for-neymar.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/05/neymar-signs-image-rights-deal-doyen-global-group.html|title=Neymar signs image rights deal with David Beckham's publicist|work=inside World Soccer|accessdate=31 maj 2013}}</ref> ===Media=== Neymar ka qënë në kopertinën e [[Pro Evolution Soccer 2012]] dhe [[Pro Evolution Soccer 2013]] në versionin e Amerikës Veriore, kjo gjë ndodhi pasi Konami Digital Entertainment lajmëroi se Neymar do të ishte pjesë e lojtarëve të lojës.<ref>{{cite news|url=http://www.newgamenetwork.com/news/3284/pes-2012-cover-adds-neymar-in-north-america/|title=PES 2012 cover adds Neymar in North America|work=new game network|date=9 shtator 2011|accessdate=9 shtator 2011}}</ref> Neymar ishte në kopertinë sëbashku me [[Cristiano Ronaldo]]n.<ref>{{cite news|url=http://www.onlyproevolutions.com/2011/09/neymar-joins-ronaldo-on-pes-2012-cover.html|title=Neymar Joins Ronaldo On PES 2012 US Cover|work=only pro evolutions|date=8 shtator 2011|accessdate=8 shtator 2011|last=Harvey|first=Mike|archive-date=7 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207211724/http://www.onlyproevolutions.com/2011/09/neymar-joins-ronaldo-on-pes-2012-cover.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.givemefootball.com/premier-league/pro-evolution-soccer-release-new-demo|title=Pro Evolution Soccer release new demo|work=GMF|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=31 gusht 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831064002/http://www.givemefootball.com/premier-league/pro-evolution-soccer-release-new-demo|url-status=dead}}</ref> Në shkurt 2013, Neymar u bë sportisti i parë brazilian që u vendos në kopertinën e revistës TIME.<ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/02/neymar-on-time-magazine-cover-picture.html|title=Pic of the day: Neymar graces TIME magazine cover|work=inside World Soccer|accessdate=22 shkurt 2013}}</ref> Revista TIME kishte përgatitur një artikull për Neymar që ishte shkruar nga Bobby Ghosn, ky artikull e kishte titullin: ''"Peleja i ardhshëm"'', dhe me nëntitull: Si e shpjegon tatenti brazilian i futbollit Neymar ekonominë e vendit të tij. Në prill 2013, karikaturisti brazilian Mauricio de Sousa publikoi librin ''"Monica's Gang"'', duke shfaqur Neymarin në versionin e ri (Neymar Jr.) si personazhin kryesor.<ref>{{cite news|url=http://www.3news.co.nz/VIDEO-Brazlils-Neymar-becomes-comic-book-character/tabid/415/articleID/294882/Default.aspx|work=3 News NZ|title=Neymar now a comic book character|accessdate=19 prill 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206142058/http://www.3news.co.nz/VIDEO-Brazlils-Neymar-becomes-comic-book-character/tabid/415/articleID/294882/Default.aspx|archive-date=6 dhjetor 2013|url-status=dead}}</ref> Në maj 2013, revista SportsPro e konsideroi Neymarin si sportistin më të shitshëm në planet për herë të dytë rradhazi. Neymar kryesonte listën, duke lënë mbrapa [[Lionel Messi]]n, Rory McIlroyuin, [[Usain Bolt]]im, Cristiano Ronaldon. Lista llogaristë sportistët nga mosha, aftësia dhe potencialin e tyre në tre vitet e ardhshëme.<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|title=Neymar tops list of most marketable athletes in the world|work=SportsPro Media|accessdate=8 maj 2013|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref> ===Muzika=== Neymar ka treguar që është një fans i muzikës pop braziliane, veçanërisht muzika sertaneja. Neymar është filmuar në dhomat e zhveshjes së Santosit, duke kërcyer me shokët e skuadrës këngën e [[Michel Teló]]s ''"Ai se eu te pego!"'' Gjithashtu këtë kënge, Neymar e ka kërcyer edhe ku ka shënuar Gola në ndeshje me Santosin, gjithashtu Neymar ka kërcyer edhe kënge të tjera braziliane me shokët e skuadrës kombëtare Braziliane. Një nga këngët që ka kërcyer Neymar është: ''"Eu Quero Tchu, Eu Quero Tcha"'' që është krijuar nga João Lucas & Marcelo. Neymar është fans i këngëtarit brazilian [[Gusttavo Lima]], madje, Neymar ka kënduar me Liman në një koncert LIVE këngën e Limas që quhet ''"Balada"''. Në 2013, Neymar u paraqit në një video muzike rapi "Pais do Futebol" nga [[MC Guimê]].<ref>{{cite news|url=http://www.foxsports.com.br/noticias/139820-parca-de-neymar-mc-guime-explica-sucesso-de-pais-do-futebol|title=‘Parça’ de Neymar, MC Guimê explica sucesso de ‘País do Futebol’|work=Fox Sport|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=24 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924015338/http://www.foxsports.com.br/noticias/139820-parca-de-neymar-mc-guime-explica-sucesso-de-pais-do-futebol|url-status=dead}}</ref> ==Statistikat e karrierës== ===Klube=== {{Updated|18 tetor 2026}}<ref>{{cite web|url=http://int.soccerway.com/players/neymar-da-silva-santos-junior/102697/|title=Neymar Jr.|publisher=Soccerway|language=en|accessdate=14 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar?cc=3888|title=Neymar ESPN Stats|publisher=ESPN FC|language=en|accessdate=25 maj 2013}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !rowspan="2"|Klubi !rowspan="2"|Sezoni !colspan="3"|Liga !colspan="2"|Liga e Shtetit !colspan="2"|Kupa Kombëtare !colspan="2"|Kupa e Ligës !colspan="2"|Kontinenti !colspan="2"|Tjetër !colspan="2"|Gjithsej |- !Divizioni!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola |- |rowspan="6"|[[Santos FC|Santos]] |[[2009 Santos FC season|2009]] |[[Campeonato Brasileiro Série A|Série A]] |33||10||12||3||3||1||colspan="2"|—||colspan="2"|—||colspan="2"|—||48||14 |- |[[2010 Santos FC season|2010]] |Série A |31||17||19||14||8||11||colspan="2"|—||2{{efn|name=COS|Të gjitha ndeshjet në [[Copa Sudamericana|Kupën Sudamericana]]}}||0||colspan="2"|—||60||42 |- |[[2011 Santos FC season|2011]] |Série A |21||13||11||4||colspan="2"|—||colspan="2"|—||13{{efn|name=COL|Të gjitha ndeshjet në [[Copa Libertadores|Kupën Libertadores]]}}||6||2{{efn|name=FCWC|Të gjitha ndeshjet në [[FIFA Kupa e Botës për Klube|FIFA Kupën e Botës për Klube]]}}||1||47||24 |- |[[2012 Santos FC season|2012]] |Série A |17||14||16||20||colspan="2"|—||colspan="2"|—||12{{efn|name=COL}}||8||2{{efn|Të gjitha ndeshjet në [[Recopa Sudamericana]]}}||1||47||43 |- |[[2013 Santos FC season|2013]] |Série A |1||0||18||12||4||1||colspan="2"|—||colspan="2"|—||colspan="2"|—||23||13 |- !colspan="2"|Gjithsej !103!!54!!76!!53!!15!!13!!colspan="2"|—!!27!!14!!4!!2!!225!!136 |- |rowspan="5"|[[FC Barcelona|Barcelona]] |[[2013–14 FC Barcelona season|2013–14]] |[[La Liga]] |26||9||colspan="2"|—||3||1||colspan="2"|—||10{{efn|name=UCL|Të gjitha ndeshjet në [[UEFA Liga e Kampionëve|UEFA Ligën e Kampionëve]]}}||4||2{{efn|Të gjitha ndeshjet në [[Supercopa de España|Superkupën e Spanjës]]}}||1||41||15 |- |[[2014–15 FC Barcelona season|2014–15]] |La Liga |33||22||colspan="2"|—||6||7||colspan="2"|—||12{{efn|name=UCL}}||10||colspan="2"|—||51||39 |- |[[2015–16 FC Barcelona season|2015–16]] |La Liga |34||24||colspan="2"|—||5||4||colspan="2"|—||9{{efn|name=UCL}}||3||1{{efn|name=FCWC}}||0||49||31 |- |[[2016–17 FC Barcelona season|2016–17]] |La Liga |30||13||colspan="2"|—||6||3||colspan="2"|—||9{{efn|name=UCL}}||4||0||0||45||20 |- !colspan="2"|Gjithsej !123!!68!!colspan="2"|—!!20!!15!!colspan="2"|—!!40!!21!!3!!1!!186!!105 |- |rowspan="7"|[[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] |[[2017–18 Paris Saint-Germain F.C. season|2017–18]] |[[Ligue 1]] |20||19||colspan="2"|—||1||2||2||1||7{{efn|name=UCL}}||6||colspan="2"|—||30||28 |- |[[2018–19 Paris Saint-Germain F.C. season|2018–19]] |Ligue 1 |17||15||colspan="2"|—||3||2||1||1||6{{efn|name=UCL}}||5||1{{efn|name=TDC|Ndeshje në [[Trophée des Champions|Superkupën e Francës]]}}||0||28||23 |- |[[2019–20 Paris Saint-Germain F.C. season|2019–20]] |Ligue 1 |15||13||colspan="2"|—||2||2||3||1||7{{efn|name=UCL}}||3||0||0||27||19 |- |[[2020–21 Paris Saint-Germain F.C. season|2020–21]] |Ligue 1 |18||9||colspan="2"|—||3||1||colspan="2"|—||9{{efn|name=UCL}}||6||1{{efn|name=TDC}}||1||31||17 |- |[[2021–22 Paris Saint-Germain F.C. season|2021–22]] |Ligue 1 |22||13||colspan="2"|—||0||0||colspan="2"|—||6{{efn|name=UCL}}||0||0||0||28||13 |- |[[2022–23 Paris Saint-Germain F.C. season|2022–23]] |Ligue 1 |20||13||colspan="2"|—||2||1||colspan="2"|—||6{{efn|name=UCL}}||2||1{{efn|name=TDC}}||2||29||18 |- !colspan="2"|Gjithsej !112!!82!!colspan="2"|—!!11!!8!!6!!3!!41!!22!!3!!3!!173!!118 |- |rowspan="3"|[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]] |[[2023–24 Al Hilal SFC season|2023–24]] |[[Liga Profesionale Saudite]] |3||0||colspan="2"|—||0||0||colspan="2"|—||2{{efn|name=ACL|Të gjitha ndeshjet e [[AFC Liga Elite e Kampionëve|AFC Ligën Elite e Kampionëve]]}}||1||0||0||5||1 |- |[[2024–25 Al Hilal SFC season|2024–25]] |Liga Profesionale Saudite |0||0||colspan="2"|—||0||0||colspan="2"|—||2{{efn|name=ACL}}||0||0||0||2||0 |- !colspan="2"|Gjithsej !3!!0!!colspan="2"|—!!0!!0!!colspan="2"|—!!4!!1!!0!!0!!7!!1 |- |rowspan="3"|Santos |[[2025 Santos FC season|2025]] |Série A |20||8||7||3||1||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||colspan="2"|—||28||11 |- |[[2026 Santos FC season|2026]] |Série A |14||8||2||0||5||0||colspan="2"|—||5{{efn|name=COS}}||2||colspan="2"|—||26||10 |- !colspan="2"|Gjithsej !34!!16!!9!!3!!6!!0!!colspan="2"|—!!5!!2!!colspan="2"|—!!54!!21 |- !colspan="3"|Gjithsej karriera !375!!220!!85!!57!!52!!36!!6!!3!!117!!60!!10!!6!!645!!381 |} {{notelist}} ===Kombëtarja=== [[Skeda:ConfedCup2013Champions14.jpg|parapamje|djathtas|250px|Neymar gjatë aksionit të golit të dytë nga [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] në finalen e Kupës së Konfederatave]] {{Updated|6 qershor 2022}}<ref>{{cite web|url=http://www.national-football-teams.com/player/39625/Neymar.html|title=Neymar|publisher=National Football Teams|language=en|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Ekipi kombëtar!!Viti!!Ndeshje!!Gola |- |rowspan="13"|[[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] |2010||2||1 |- |2011||13||7 |- |2012||12||9 |- |2013||19||10 |- |2014||14||15 |- |2015||9||4 |- |2016||6||4 |- |2017||8||3 |- |2018||13||7 |- |2019||5||1 |- |2020||2||3 |- |2021||13||6 |- |2022||3||4 |- ! colspan=2|Gjithsej!!119!!74 |} == Trofe == ===Skuadra=== ;Santos<ref name="achievements">[http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/neymar-jr "Neymar Jr. Achievements"]. FC Barcelona.com. Marrë më 28 qershor 2014</ref> *[[Campeonato Paulista]]: [[2010 Campeonato Paulista|2010]], [[2011 Campeonato Paulista|2011]], [[2012 Campeonato Paulista|2012]] *[[Copa do Brasil]]: [[2010 Copa do Brasil|2010]] *[[Copa Libertadores]]: [[2011 Copa Libertadores|2011]] *[[Recopa Sudamericana]]: [[2012 Recopa Sudamericana|2012]] ;Barcelona<ref name="achievements"/> *[[La Liga]]: [[2014–15 La Liga|2014–15]] *[[Copa del Rey]]: [[2014–15 Copa del Rey|2014–15]] *[[Supercopa de España]]: [[2013 Supercopa de España|2013]] *[[UEFA Liga e Kampioneve]]: [[2014–15 UEFA Liga e Kampioneve|2014–15]] ===Kombëtarja=== '''Brazili''' *[[Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve]] (1): [[2011 Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve|2011]] *[[Superclásico de las Américas]] (2): [[2011 Superclásico de las Américas|2011]], [[2012 Superclásico de las Américas|2012]] *[[Lojërat olimpike verore|Medalje e Argjendë]] (1): [[Futbolli në 2012 lojërat olimpike – Turnamenti i meshkujve|2012]] *[[FIFA Kupa e Konfederatave]] (1): [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013]] ===Personale=== *Lojtari më i mirë i ri i [[Campeonato Paulista]] (1): 2009 *Sulmuesi më i mirë i [[Campeonato Paulista]] (4): 2010, 2011, 2012, 2013 *Sulmuesi më i mirë i [[Campeonato Brasileiro Série A]] (3): 2010, 2011, 2012 *Lojtari më i mirë i [[Campeonato Paulista]] (4): 2010, 2011, 2012, 2013 *Lojtari më i mirë i [[South American Youth Championship]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Copa Libertadores]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Campeonato Brasileiro Série A]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Recopa Sudamericana]] (1): 2012 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave Topi i Artë]] (1): [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013]] *[[World Soccer (revistë)|Lojtari i ri më i mirë i vitit]] (1): 2011 *[[Prêmio Craque do Brasileirão|Campeonato Brasileiro Série A Championship Squad]] (3): 2010, 2011, 2012 *[[Copa Libertadores|Copa Libertadores Championship Squad]] (1): 2012 *Trofeu [[Arthur Friedenreich]] (2): 2010, 2012 *Trofeu [[Armando Nogueira]] (2): 2011, 2012 *[[Bola de Ouro|Topi i Artë]] (1): 2011 – Lojtari më i mirë [[Campeonato Brasileiro Série A|Brazilian League]] nga revista [[Placar]] *[[Bola de Ouro|Topi i Argjendë]] (2): 2010, 2011 – Sulmuesi më i mirë [[Campeonato Brasileiro Série A|Brazilian League]] nga revista [[Placar]] *[[Bola de Ouro|Topi i Argjendë ''hors concours'']] (1): 2012 *[[Bola de Ouro|Këpuca e Artë]] (2): 2010, 2011, 2012 – Më shumë Gola në të gjithë kompedicionet në [[Brazili|Brazil]] *Golashënuesi më i mirë në [[Copa do Brasil]] (1): [[2010 Copa do Brasil|2010]] *Golashënuesi më i mirë në [[Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve|Kampionatin Amerikano-Jugor të të Rinjëve]] (1): 2011 *[[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|Botërori i Klubeve Topi i Bronztë]] (1): [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve#Çmimet|2011]] *[[Futbollisti i Vitit Amerikano-Jugor]] (2): 2011, 2012 *[[FIFA Çmimi Puskás]] (1): 2011 *Golashënuesi më i mirë në [[Campeonato Paulista]] (1): 2012 *Golashënuesi më i mirë në [[Copa Libertadores]] (1): 2012 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave: Këpuca e Bronztë]] (1): 2013 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave: Skuadra e ëndrrave]] (1): 2013 == Referime == {{Reflist|3}} == Lidhje të jashtëme == {{commons category|Neymar}} *[https://www.neymarjr.com/en Uebfaqja zyrtare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220203084012/https://www.neymarjr.com/en |date=3 shkurt 2022 }} *[https://web.archive.org/web/20120326072234/http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2 Profili te Santos FC] *[http://www.transfermarkt.co.uk/en/neymar/profil/spieler_68290.html Profili te Transfermarkt] *[http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888 Profili] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130102231203/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888 |date=2 janar 2013 }} te ESPN {{Skuadra Paris Saint-Germain F.C.}} {{Skuadra Brazil 2014 FIFA Kupa e Botës}} {{2014 FIFA Kupa e Botës Skuadra e Turnamentit}} {{2013 FIFA Kupa e Konfederatave Skuadra e Turnamentit}} {{Futbollisti i Vitit në Ligue 1}} [[Kategoria:Lindje 1992]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë brazilianë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren braziliane]] [[Kategoria:Futbollistë në Santos FC]] [[Kategoria:Futbollistë në FC Barcelona]] [[Kategoria:Futbollistë në Paris Saint-Germain F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në Campeonato Brasileiro Série A]] [[Kategoria:Futbollistë në La Liga]] [[Kategoria:Futbollistë në Ligue 1]] [[Kategoria:Futbollistë në 2014 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në 2018 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të FIFA Kupës së Konfederatave]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të UEFA Ligës së Kampioneve]] bl16hdlktco230pyvpn9n0tivkssjpb 12 131824 3058921 3012023 2026-10-23T00:26:48Z Fallbackintoreality 102113 3058921 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|?:FT}} {{Përdoruesi:Euriditi/Ndihmë}} Kjo faqe shpjegon se si me anë të sintaksës [[wiki]] gjenerohen dhe formatohen titujt e seksionit (mbishkrimet), tekstet e artikullit, listat, paragrafet etj. Duke përdorur titujt e seksionit softueri [[meta:MediaWiki|MediaWiki]] gjeneron në krye të artikullit indeksin e përmbajtjes. Pasi të keni lexuar të gjithë artikullin ju do të njiheni më së miri me disa rregulla të redaktimit. Ju do të mësoni jo vetëm se si shkruhen titujt, paragrafet e seksionet, por edhe se si shkruhet p.sh.m. një tekst i pjerrët, një tekst me shkronja të trasha, një tekst me shkronja të mëdha apo të vogla e shumë gjëra të tjera ndihmëse për redaktimin e teksteve në Wikipedia. Në mënyrë që tekstet nëpër artikuj të jenë sa më të ngjashëm me njëri-tjetrin për nga paraqitja, janë vendosur disa rregulla redaktimi të cilat duhen respektuar. Kur shkruhen tekste artikujsh duhet patur shume kujdes sepse nuk lejohet p.sh.m. tekst me shkronja vetëm të vogla apo vetëm me të mëdha. Duhen patur parasysh rregullat e redaktimit sidomos kur duhet të krijohet një kryerreshti i ri me <nowiki><br></nowiki>, kur duhet të krijohen paragrafë pas dy ose më shumë rreshtave bosh, kur duhen bërë formatime të ngjashme si p.sh.m. tekste me ngjyrë etj. Por ka dhe përjashtime p.sh.m. kur sintaksat e palejueshme në shkrimin e teksteve të artikujve përdoren në disa tabela apo në tekste ndihmëse në formë [[Ndihmë:Stampa|shablloni]]. Përveç kësaj formatimi me kodet [[HTML]] pranohet pjesërisht nga softueri MediaWiki, por ai nuk është i këshillueshëm të përdoret. Për tekstet kursive ose të trasha nuk duhet përdorur kodi HTML. Për më shumë informacione lexoni dhe artikullin ndihmës [[Ndihmë:Listat|listat]]. == Formatime që lejohen dhe rekomandohen == {| class="wikitable" style="margin-top:1em; text-align:center; background-color:#f8f9fa; position:relative;;color:#000" |- ! colspan="2" | <big>Formatime që lejohen dhe <span style="color:red;">rekomandohen</span> për përpunimin e tekstit të artikujve</big> |- class="sfondi8" ! width="50%" | Ky është teksti që ju keni shkruajtur ! width="50%" | Kjo është paraqitja e bërë nga softueri |- |<code>Teksti normal shfaqet ashtu siç ju e shkruani. Po të lini një rresht bosh<br /><br />keni filluar një paragraf të ri.</code> | Teksti normal shfaqet ashtu siç ju e shkruani. Po të lini një rresht bosh keni filluar një paragraf të ri. |- |id="br"| <code><nowiki>fillon një rresht <br /> dhe detyron tekstin të shkruhet në një rresht të ri (përdore kur nuk ke mundësi tjetër)</nowiki></code> |fillon një rresht<br />dhe detyron tekstin të shkruhet në një rresht të ri (përdore kur nuk ke mundësi tjetër) |- | <code><nowiki>''i pjerrët''</nowiki></code> | ''i pjerrët'' |- | <code><nowiki>'''i trashë'''</nowiki></code> | '''i trashë''' |- | <code><nowiki>'''i pjerrët dhe i trashë'''</nowiki></code> | '''i pjerrët dhe i trashë''' |- | <span style="font-family: monospace, monospace;">&lt;[[Ndihmë:TeX|math]]&gt;c = \sqrt{a^2 + b^2}&lt;/math&gt;</span> | <math>c = \sqrt{a^2 + b^2}</math> |- |id="sup"| Teksti <code><nowiki>^{indeks i sipërm}</nowiki></code> | Teksti ^{indeks i sipërm} |- |id="sub"| Teksti <code><nowiki>_{indeks i poshtëm}</nowiki></code> | Teksti _{indeks i poshtëm} |- |colspan="2"| {{Anchor|Tituj}} Për më shumë detaje shih: [[Ndihmë:Titulli]] |- | style="border-style:none solid;" | <code><nowiki>== Titulli (shkalla 2) ==</nowiki></code> | style="border-style:none solid;" | <div style="margin:0 0 0 1em;"> <div class="Stampa_Simulim_titujsh_2" style="margin:0; margin-bottom:.6em; padding-top:.5em; padding-bottom:.17em; background:none; font-size:150%; color:black; font-weight:normal">Titulli (shkalla 2)</div></div> |- | style="border-style:none solid;" | <code><nowiki>=== Titulli (shkalla 3) ===</nowiki></code> | style="border-style:none solid;" | <div style="margin:0 0 0 1em;"><div class="Stampa_Simulim_titujsh_3" style="margin: 0; margin-bottom: .3em; padding-top: .5em; padding-bottom: .17em; background: none; font-size: 132%; color: #000; font-weight: bold">Titulli (shkalla 3)</div></div> |- | style="border-style:none solid;" | <code><nowiki>==== Titulli (shkalla 4) ====</nowiki></code> | style="border-style:none solid;" | <div style="margin:0 0 0 1em;"><div class="Stampa_Simulim_titujsh_4" style="margin:0; margin-bottom:.3em; padding-top:.5em; padding-bottom:.17em; background:none; font-size:116%; color:black; font-weight:bold">Titulli (shkalla 4)</div></div> |- | style="border-style:none solid;" | <code><nowiki>===== Titulli (shkalla 5) =====</nowiki></code> | style="border-style:none solid;" | <div style="margin:0 0 0 1em;"><div class="Stampa_Simulim_titujsh_5" style="margin:0; margin-bottom:.3em; padding-top:.5em; padding-bottom:.17em; background:none; font-size:100%; color:black; font-weight:bold">Titulli (shkalla 5)</div></div> |- | style="border-style:none solid;" | <span style="white-space:nowrap;"><code><nowiki>====== Titulli (shkalla 6) ======</nowiki></code></span> | style="border-style:none solid;" | <div style="margin:0 1em 0 1em;"><div class="Stampa_Simulim_titujsh_6" style="margin:0; padding-top:.5em; padding-bottom:.17em; background:none; font-size:80%; color:black; font-weight:bold">Titulli (shkalla 6)</div></div> |- | style="vertical-align:top;" |<code><nowiki> * një</nowiki><br /><nowiki> * dy</nowiki><br /><nowiki> ** dy-një</nowiki><br /><nowiki> ** dy-dy</nowiki><br /><nowiki> * tre</nowiki></code> | * një * dy ** dy-një ** dy-dy * tre |- |<code><nowiki> # një</nowiki><br /><nowiki> # dy</nowiki><br /><nowiki> ## dy-një</nowiki><br /><nowiki> ## dy-dy</nowiki><br /><nowiki> # tre: E rëndësishme është të vini re se</nowiki><br /><nowiki> </nowiki><br /><nowiki> ## si zhvendoseni duke lënë një rrjesht bosh. Kjo në varësi të semantikës së listave të mëparshme.</nowiki></code> | # një # dy ## dy-një ## dy-dy # tre: E rëndësishme është të vini re se ## si zhvendoseni duke lënë një rrjesht bosh. Kjo në varësi të semantikës së listave të mëparshme. |- | style="vertical-align:top;" | <code><nowiki> ; Listë e përkufizuar</nowiki><br /><nowiki> : Përkufizimi i parë</nowiki><br /><nowiki> : Një përkufizim tjetër</nowiki><br /><nowiki> ; Termi</nowiki><br /><nowiki> : Përkufizimi i termit </nowiki></code> | ; Listë e përkufizuar : Përkufizimi i parë : Një përkufizim tjetër ; Termi: Përkufizimi i termit <div style="border:1px solid gray; margin:5px 3px 0px 3px; padding:0 5px 2px 5px; background-color:#EEEEEE;color:#000">Listat e përkufizimit mund të përdoren për të dalluar termat e ndryshëm. Kurrë '''mos e përdor''' listën e përkufizuar me qëllimin për të gjeneruar tekst të trashë.</div> |- | <code>&nbsp;tesktin e nisa me një hapësirë bosh<br /> &nbsp;&nbsp;këtu u bënë dy. Shiko kuadratin blu përreth!<br /> &nbsp;# këtu që doja të përdorja një listë.</code> |  tesktin e nisa me një hapësirë bosh    këtu u bënë dy. Shiko kuadratin blu përreth!  # këtu që doja të përdorja një listë. |- | <code>Për poezi dhe tekste të tjera:<br /> &lt;[[Ndihmë:Poem|poem]]><br /> Vështroni si shket siper valash<br /> E tundet anija me nge? –<br /> …Me krisme-e me prush prej sterkalash<br /> Mi të shkrepëtiu nje rrufe!...<br /> &lt;/poem></code> | <poem> Vështroni si shket siper valash E tundet anija me nge? – …Me krisme-e me prush prej sterkalash Mi të shkrepëtiu nje rrufe!... </poem> |- |id="code"| <code><nowiki><code>Ky teksti cilësohet si kod burimor</code></nowiki></code> | style="background-color: #e0e0e0;;color:#000"|<code>Ky teksti cilësohet si kod burimor</code> |- |<code>{{Anchor|Kommentar}}<nowiki> Këtu ka një rresht me teskt. </nowiki></code> | Këtu ka një rresht me teskt. |- | {{Stampa|Citat|Teksti i cituar shfaqet në një bllok të vetëm i shkëputur nga teksti tjetër i artikullit.|Wikipedia}} | {{Citat|Teksti i cituar shfaqet në një bllok të vetëm i shkëputur nga teksti tjetër i artikullit.|Wikipedia}} |- | ose {{Stampa|"|një tekst i shkurtër}}, i cituar në mes të fjalisë. | ose {{"|një tekst i shkurtër}}, i cituar në mes të fjalisë. |} == Formatime që nuk lejohen ose nuk rekomandohen == {{Anchor|Jo në artikuj normalë të Wikipedias}} {| class="wikitable" style="margin-top:1em; text-align:center; background-color:#f8f9fa; position:relative;;color:#000" |- ! colspan="2" | <big>Formatime që nuk lejohen ose <span style="color:red;">nuk rekomandohen</span> për përpunimin e tekstit të artikujve</big> |- class="sfondi8" ! width="50%" | Ky është teksti që ju keni shkruajtur ! width="50%" | Kjo është paraqitja e bërë nga softueri |- | <code><nowiki>= Titulli (Shkalla 1) =</nowiki></code> | <div class="Stampa_Simulim_titujsh_1" style="margin:0; margin-bottom:.6em; padding-top:.5em; padding-bottom:.17em; border-bottom:solid 1px #AAAAAA; background:none; font-size:188%; color:black; font-weight:normal">Titulli (Shkalla 1)</div> |- | <code><nowiki>Teksti <i>i pjerrët</i></nowiki></code> | <div style="float:right">&nbsp;(shiko <code><nowiki>''i pjerrët''</nowiki></code> më lart)</div>Teksti <i>i pjerrët</i> |- | <code><nowiki>Teksti <b>i trashë</b></nowiki></code> | <div style="float:right">&nbsp;(shiko <code><nowiki>'''i trashë'''</nowiki></code> më lart)</div>Teksti <b>i trashë</b> |- | <code><nowiki>Tekst <span style="color:red;">i kuq</span></nowiki></code> | Tekst <span style="color:red;">i kuq</span> |- | <code><nowiki>apo <span style="font-family:serif;">lloje të tjera shkrimi</span></nowiki></code> | apo <span style="font-family:serif;">lloje të tjera shkrimi</span> |- |id="center"| <code><nowiki><center>tekst në qendër</center></nowiki></code><br/> <code><nowiki><div align="center">tekst në qendër</div></nowiki></code><br/> oder <code><nowiki><div style="text-align:center;">tekst në qendër</div></nowiki></code> | <div align="center">tekst në qendër</div> |- | <code><nowiki><div align="right">tekst në të djathtë</div></nowiki></code> | <div align="right">tekst në të djathtë</div> |- | <code><nowiki><div style="text-align:justify;">Rresht i plotë</div></nowiki></code> | <div style="text-align:justify;">Në artikuj nuk prefereohet teksti që fillon dhe mbaron në fond të rreshtit njëlloj si ky teksti që po lexon.</div> |- |id="big"| <code><nowiki><big>i madh</big></nowiki></code> | Tekst <big>i madh</big> |- |id="small"| <code><nowiki><small>i vogël</small></nowiki></code> | Tekst <small>i vogël</small> |- |id="strike"| <code><nowiki><s>me vijë në mes</s></nowiki></code> ose <code><nowiki><s>me vijë në mes</s></nowiki></code> | Tekst <s>me vijë në mes</s> |- |id="u"| <code><nowiki><u>i nënvijëzuar</u></nowiki></code> | Tekst <u>i nënvijëzuar</u> |- | <code><nowiki><nowiki>pa ''Sintaksë-[[Wiki]]''</nowiki></nowiki></code> | <nowiki>pa ''Sintaksë-[[Wiki]]''</nowiki> |- | <code><nowiki>Përdorimi i kryerradhës (me dy pika :)</nowiki><br /><nowiki> : duhet</nowiki><br /><nowiki> :: të shmanget,</nowiki><br /><nowiki> ose të përdoret vetëm në listat e numëruara.</nowiki><br /><nowiki> # E njëjta gjë vlen për pikëpresjen</nowiki><br /><nowiki> # dhe për pikësimet e tjera</nowiki><br /><nowiki> #: brenda listave të numëruara,</nowiki><br /><nowiki> # por megjthatë jashtë hapësirës së artikujve</nowiki><br /><nowiki> # ato mund të jenë shumë të dobishme. </nowiki><br /></code> | Përdorimi i kryerradhës (me dy pika :) : duhet :: të shmanget, ose të përdoret vetëm në listat e numëruara.<br /> # E njëjta gjë vlen për pikëpresjen # dhe për pikësimet e tjera #: brenda listave të numëruara, # por megjthatë jashtë hapësirës së artikujve # ato mund të jenë shumë të dobishme. |- | <code>Një<br /><nowiki>----</nowiki><br />vijë horizontale</code> | Një ---- vijë horizontale |} == Sintaksa wiki nga shiriti i mjeteve të redaktimit == Me ndihmën e '''shiritit të mjeteve të redaktimit''' një sintaksë wiki mund të futet me lehtësi brenda një teksti. [[Kategoria:Ndihmë:Formatime]] qda0vm3bqaj0iqvjmetr55bccj4606r 0 146939 3058851 2856378 2026-10-22T12:18:22Z ~2026-56499-72 194757 3058851 wikitext text/x-wiki '''Shaqir Veseli''' është piktor, skenograf, kineast dhe autor i filmave të Animuar i lindur në [[1957]] nga [[Fushë-Kruja]] [[Krujë]].Me një karrierë që përfshin më shumë se katër dekada, ai ka krijuar një reputacion të qëndrueshëm dhe të respektuar në artet pamore dhe animacionin shqiptar. Ai njihet për aftësinë e tij unike për të ndërthurur zotërimin teknik me ndjeshmërinë estetike dhe një thellësi të theksuar narrative, duke i dhënë çdo projekti një identitet të veçantë dhe një ndikim të fuqishëm emocional. Që në fillimet e karrierës së tij, ai ka shfaqur pasion dhe përkushtim të jashtëzakonshëm ndaj formës, ngjyrës, kompozicionit dhe simbolikës pamore, duke e pasuruar punën e tij me thellësi kulturore dhe artistike. Pasi përfundoi Liceun Artistik “Jordan Misja” në vitin 1982 dhe Akademinë e Arteve në vitin 1986, ai ka dhënë kontributin e tij si krijues, por edhe si Mentor , duke ndihmuar në formësimin e brezave të rinj të artistëve dhe animatorëve shqiptarë. Shaqir Veseli është thellësisht i përkushtuar ndaj edukimit artistik, duke përcjellë njohuri të avancuara mbi procesin krijues, zhvillimin e vizionit artistik dhe rëndësinë e përkushtimit ndaj detajit.<ref>{{Cite web |title=Shaqir Veseli |url=https://filmfreeway.com/ShaqirVeseli |access-date=2026-10-22 |website=FilmFreeway |language=en}}</ref> Aktualisht, ai është pedagog në “Albanian University” dhe ka mbajtur gjithashtu leksione si profesor i jashtëm në Universitetin e Arteve në Tiranë. Ai vazhdon të jetë një figurë frymëzuese për studentët e tij, duke ruajtur një vizion të qartë krijues dhe një përkushtim të palëkundur ndaj estetikës dhe inovacionit.<ref>{{Cite web |title=Fakulteti i Shkencave të Aplikuara dhe Ekonomike – ALBANIAN UNIVERSITY |url=https://albanianuniversity.edu.al/sq/fakulteti-i-shkencave-te-aplikuara-dhe-ekonomike-staf/ |access-date=2026-10-22 |language=sq-AL}}</ref> == Formimi artistik == * Veseli ka kryer Liceun Artistik të Tiranës [[1982]] dhe Akademinë e Arteve të Bukura në vitin [[1986]].Më pas ai ka kontribuar me dije për studentët në [[Universiteti i Arteve]] si pedagog i jashtëm në degën Skenografi. == Shih edhe == ====== [[Lista e piktorëve]] ====== Filmography “ Merimanga dhe brumbulli” – 1986 “ Mbreti I bretkosave” – 1990 “ Biba” – 1995 “ Sipas kapeles koken” – 1996 “ Kafene” – 2000 “ Cunami” – 2007 “Guernika” – 2009 “ Gjyqi” – 2011 “ Kaini” – 2017 "Gilgameshi" -2023 <nowiki>''</nowiki> Karroca e Jetes <nowiki>''</nowiki> -2026 == Karriera profesionale == * Shaqir Veseli është autor i disa filmave vizatimor ku ndër më të njohurit vlerësohet '''Kafeneja''' dhe '''Guernika''' prezantuar tek TIFF - Tirana International Film Festival dhe Anifest Rozafa - Festivali Ndërkombtar i Filmit Vizatimor. Si krijues i Animacionit në bashkpunim me kolegun dhe regjisorin [[Artan Maku]] ka qënë prezent në Festivalet e përvitshme kombtare në [[Tiranë]] dhe [[Kosovë]] si dhe në metropolet Europiane të Filmit. *Si piktor filmi është vlerësuar me trofe në filmat *[[Kolonel Bunker]] nga regjisori [[Kujtim Çashku]] *dhe tek filmi [[Slogans|Parrullat]] nga regjisori [[Gjergj Xhuvani]] me skenarin e [[Ylljet Aliçka]] nga libri [[Parrullat me gurë]]. * Në vitin [[2003]] hap ekspozitën e parë së bashku me skulptorin Fatos Kola tek [[Qendra Ndërkombëtare e Kulturës]] ose Piramida në Tiranë. Vepra e tij si artist pamor është e pranishme dhe në koleksionin e artit modern tek [[Galeria Kombëtare e Arteve]]. * Filmat e animuar te regjisorit numerojne rreth 50 cmime dhe seleksionime ne te gjithe boten == Referime == [http://www.bksh.al/adlib/scripts/wwwopac.exe?&DATABASE=catalo&OPAC_URL=/adlib/beginner/index_al.html&LANGUAGE=1&lp=Veseli,+Shaqir&LIMIT=50 bksh.al] {{reflist}} == Lidhje të jashtme == *[http://www.imdb.com/name/nm0895195 Imdb] *[http://www.forumishqiptar.com/threads/150762-SHPIRTRA-QE-NDEHEN-NE-PIRAMIDE-DRITE-nga-Valdete-Antoni Ekspozita tek QNK] *[http://www.youtube.com/watch?v=hayM8QBlK60 Channel One prezantim] ====== <ref>{{Cite web |title=Shaqir Veseli |url=https://filmfreeway.com/ShaqirVeseli |access-date=2026-10-22 |website=FilmFreeway |language=en}}</ref> ====== [[Kategoria:Biografi shqiptare]] [[Kategoria:Artistë shqiptarë]] [[Kategoria:Piktorë shqiptarë]] [[Kategoria:Skenografë|Shqiptarë]] [[Kategoria:Lindje 1957]] [[Kategoria:Film]] [[Kategoria:Animatorë| ]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] 8ht1s531445e8l19jq1ob674k3ijiys 0 155819 3058991 2849786 2026-10-23T07:34:26Z ~2026-56677-91 194799 3058991 wikitext text/x-wiki [[File:Andrea Miaoulis by Peter von Hess.jpg|thumb|Andrea Miauli]] '''Andrea Miauli''' admirali i njohur (1769-1835) ishte bir i Dhimitër Bokut ose Voku me prejardhje nga Eubeja. Një stërgjysh i Andreas e ndërroi mbiemrin nga Boku në Miauli. Duke marrë për mbiemër emrin e anijes “Miauli”, ku ai punonte me vite të tëra. Andrea Miauli lindi në ishullin e [[Nidhra (Ishull)|Nidhrës]] dhe që në rini ishte pirat. Një herë një anije pirate malteze i mbytën anijen, babai i tij në vend të fjalëve ngushëlluese, e vuri përpara duke i thënë: “Mbaru që këndej, kjo është kasandi jot! Tjetër herë të më dëgjosh!”. Natyrisht që flisnin në gjuhën amtare arvanitika (shqipen) si shumë heronj të Revolucionit të 1821-shit. Ishte tmerrësisht sedërli, “kokë shqiptari” klasike, dhe përveç bëmave në beteja detare, i kushtoheshin një numër i madh historish me interes. Në vitin 1822 Andrea u zgjodh komandant i flotës detare të ishullit Hidra. Revolucionit të 1821-shit Andrea Miauli i fali 250 000 franga floriri dhe tri anije luftarake. Miauli ishte një njeri i thjeshtë dhe trim. Dinte të fliste gjuhën e mëmës arbërishten dhe anglishten. Gjuhën greke nuk e dinte dhe mësoi të shkruante greqisht vetëm emrin e tij kur u bë admiral. Ai nuk pranoi shumë dekorata dhe privilegje. Kështu nuk pranoi dekoratën “Kryqi i Legjionit të Nderit” të dhënë nga mbreti i Francës Karli i 10. Kryetari i parë i Greqisë Kapodistria dhe disa drejtues politikanë më 1827-n do t’ua hiqnin Miaulit komandën e flotës detare dhe do t’ia jepnin aventurierit anglez Kohran, gjë që Miauli e pranoi dhe është ruajtur një letër e nënshkruar prej tij. (Por ka dyshime që atë letër të mos ta ketë nënshkruar kurrë Miauli.) Admirali i madh Miauli mbas dorëheqjes u kthye në kapiten i thjeshtë i anijes së tij. Miauli ndërroi jetë më 21.7.1835, dhe u varros në Pire. Zemra e tij është ruajtur në një kuti argjendi në Ministrinë Detare Greke [[Kategoria:Biografi]] [[Kategoria:Arbëreshë në Greqi]] [[Kategoria:Lindje 1769]] [[Kategoria:Vdekje 1835]] 985vr5hjxsbj3803e4qzn4jbzoay6z9 2 171802 3059020 3044868 2026-10-23T08:48:22Z Albinfo 10060 /* Wikicon 2026 */ 3059020 wikitext text/x-wiki __TOC__ == Wikipedia Weekend Tirana 2015 == * [[Përdoruesi:Andisrado]] * [[Përdoruesi:Arianit]] * [[Përdoruesi:ElioQoshi]] * [[:mk:Корисник:Kiril Simeonovski]] * [[Përdoruesi:Koci Klea]] * [[Përdoruesi:Leeturtle]] * [[Përdoruesi:Liridon]] * [[Përdoruesja:Margott]] * [[Përdoruesi:Planeti]] * [[Përdoruesi:Andisrado]] → [[:Kategoria:Anëtarë të grupit të projektit Wikipedia Weekend 2015]] <gallery> Wikipedia Weekend in Tirana 2015 06.JPG|[[Përdoruesi:Liridon]] Wikipedia Weekend in Tirana 2015 07.JPG|[[Përdoruesi:Arianit]] Wikipedia Weekend in Tirana 2015 15.JPG|during presentation Lars Wikipediaweekens.jpg|presentation Wikipedia Weekend in Tirana 2015 26.JPG|presentation Wikipedia Weekend in Tirana 2015 28.JPG|answering questions Wikipedia Weekend in Tirana 2015 31.JPG|end of presentation Wikipedia Weekend in Tirana 2015 42.JPG|Humanitarian [[OpenStreetMap]] Team presentation Wikipedia Weekend in Tirana 2015 69.JPG|Editathon with [[Përdoruesi:Koci Klea]] Wikipedia Weekend in Tirana 2015 73.JPG|Editathon Wikipedia Weekend in Tirana 2015 85.JPG|final discussions </gallery> {| |- | valign="top" | {{wide image|Wikipedia Weekend in Tirana 2015 58.jpg|500px|Group photo with Erion}} | {{wide image|Wikipedia Weekend in Tirana 2015 88.jpg|500px|Group photo}} |- |} ==OSCAL2016== * [[:cs:Wikipedista:Aktron]] * [[Përdoruesi:Olsi]] * [[Përdoruesi:Edvini]] * [[Përdoruesi:AnxhelaHyseni]] * [[Përdoruesi:Ajkuna1]] <gallery> File:OSCAL_2016_info_booths_moments_102.jpg File:OSCAL_2016_info_booths_moments_103.jpg File:OSCAL_2016_info_booths_moments_104.jpg File:OSCAL_2016_info_booths_moments_105.jpg File:OSCAL_2016_info_booths_moments_83.jpg File:OSCAL_2016_info_booths_moments_82.jpg OSCAL 2016 - presentations and workshops 37.jpg OSCAL 2016 - second day conference moments 109.jpg OSCAL 2016 - presentations and workshops 57.jpg OSCAL 2016 - presentations and workshops 54.jpg </gallery> {{wide image|OSCAL 2016 - conference moments 92.jpg|500px|Group photo}} == Wikimania Esino == <gallery> Albinfo-IMG 4234.jpg|me </gallery> ==FOSSCamp== * [[Përdoruesi:Tiberius.dot]] <gallery> FOSSCamp Group.jpg </gallery> == WikiCon Kornwestheim == <gallery> MJK09797 Gruppenbild WikiCON 2016.jpg WikiCon 2016 - Kornwestheim (01).jpg WikiCon 2016 - Kornwestheim (02).jpg </gallery> == Wikipedia Weekend Tirana 2016 == <gallery> Wiki Weekend Tirana 2016 - group photo 01.jpg|Group picture Wiki Weekend Tirana 2016 - participants 09.jpg|Hot tea, please! Wiki Weekend Tirana 2016 - presentations 03.jpg|Where is my presentation? Lars Haefner and Punnet working.jpg|busy Wiki Weekend Tirana 2016 - Lars Haefner giving an interview.jpg|TV interview Wiki Weekend Tirana 2016 - media coverage 05.jpg|TV interview Wiki Weekend Tirana 2016 - Closeup of camera.jpg|camera Wiki Weekend Tirana 2016 - Lars presentation 01.jpg|talking Wiki Weekend Tirana 2016 - Lars presentation 02.jpg|presentation Wiki Weekend Tirana 2016 - Lars presentation 03.jpg|adding maps to WP Wiki Weekend Tirana 2016 - presentations.jpg|almost full house Wiki Weekend Tirana 2016 - media coverage 06.jpg|having fun Wiki Weekend Tirana 2016 - Talk.jpg|sneezing? Wiki Weekend Tirana 2016 - Editing process.jpg|editing Wiki Weekend Tirana 2016 - moments.jpg|still editing Wiki Weekend Tirana 2016 - Wikipedia.jpg|more editing Wiki Weekend Tirana 2016 - participants 05.jpg|listening Wiki Weekend Tirana 2016 - day 2 presentations 03.jpg|talking Wiki Weekend Tirana 2016 - day 2 presentations 04.jpg|Wikidata presentation Wiki Weekend Tirana 2016 - Lars presenting.jpg|flying … almost Wiki Weekend Tirana 2016 - Liridon and Lars.jpg|listening Wiki Weekend Tirana 2016 - group photo day 2.jpg|Group photo 2nd day Wiki Weekend Tirana 2016 - participants pics 06.jpg|making friends </gallery> * [[Përdoruesi:Flladimi]] *[[Përdoruesi:NestedLoops]] * [[Përdoruesi:AnXh3L0]] * [[:en:User:Punkish~enwiki]] == GLAM Monte Verità == <gallery> GLAM on Tour Monte Verità Gruppenfoto 1K4A3647.jpg </gallery> == Wikipedia Weekend Tirana 2017 == * [[Përdoruesi:Albinfo/Wikidata|WikiData and Wiki Loves Monuments / Nature]] * GLAM on Tour ** What is GLAM? → [[:meta:GLAM]] ** Impressions from GLAM on Tour: → [[:c:File:GLAM on Tour Kirchner 2016 en.webm]] ** GLAM on Tour projects since 2013 in Germany: [[:de:Wikipedia:GLAM/GLAM on Tour]] ** my first GLAM on Tour: [[:meta:GLAM-on-Tour/2017/Monte Verita]] <gallery> Wiki Weekend Tirana 2017 - first day 25.jpg Wiki Weekend Tirana 2017 - first day 06.jpg Wiki Weekend Tirana 2017 - first day 05.jpg Wiki Weekend Tirana 2017 - first day 22.jpg Wiki Weekend Tirana 2017 - first day 34.jpg Wiki Weekend Tirana 2017 - first day 16.jpg Wiki Weekend Tirana 2017 - first day 20.jpg Wiki Weekend Tirana 2017 - first day 33.jpg Wiki Weekend Tirana 2017 - first day 23.jpg </gallery> * [[Përdoruesi:Kurioziteti123]] * [[Përdoruesja:Kristina Millona]] * [[Përdoruesja:Nafie shehu]] * [[Përdoruesja:Bora shehu]] * [[Përdoruesi:Augesti]] * [[Përdoruesja:Silva.1994]] * [[Përdoruesja:Izabela.Bakollari]] * [[Përdoruesja:Kristina Millona]] * [[Përdoruesja:Sido uku]] * [[Përdoruesja:Brisilda Leti]] * [[Përdoruesi:Zmarlind5]] * [[Përdoruesi:Edvini]] == [[Wikipedia:Wiki Academy Kosovo 2018|Wiki Academy Kosovo 2018]] == * [[Përdoruesi:X butterfly]] * [[Përdoruesi:Edi.00]] * [[Përdoruesi:Gsite Gsite]] * [[Përdoruesi:Festina.K]] == WikiCon 2018 St. Gallen == <gallery> 2018-10-05 WikiCon 2018 St. Gallen (662) Schweizer Radio und Fernsehen (SRF).jpg 2018-10-05 WikiCon 2018 St. Gallen (645) Interview Schweizer Radio und Fernsehen (SRF).jpg WikiCon 2018 - Abschlussveranstaltung 01.jpg 2018er Wikicon St. Gallen 03.jpg WikiCon 2018 Eröffnung 08.jpg Wikicon2018-10-05 Eröffnung 05 MW.jpg Wikicon2018-10-05 Eröffnung 07 MW.jpg 2018er Wikicon St. Gallen 16.jpg WikiCon 2018 in St. Gallen (85).jpg WikiCon 2018 - Making of Gruppenbild (12).jpg MJK 29962 Gruppenbild WikiCon2018.jpg MJK 29964 Gruppenbild WikiCon2018.jpg MJK 29965 Gruppenbild WikiCon2018.jpg MJK 29970 Gruppenbild WikiCon2018.jpg WikiCon 2018 - Making of Gruppenbild (10).jpg WikiCon 2018 - Making of Gruppenbild (12).jpg </gallery> == OSCAL 2019 == <gallery> OSCAL 2019 - presentations 86.jpg OSCAL 2019 - presentations 87.jpg OSCAL 2019 moments 70.jpg OSCAL 2019 Group photo 1.jpg OSCAL2019 Moments 80.jpg OSCAL2019 Moments 81.jpg Moments from OSCAL 2019 453.jpg </gallery> * [[Përdoruesja:JoraK]] == 300 Jahre Liechtenstein WAF == <gallery> Wikiolo in Liechtenstein (16).jpg Wikiolo in Liechtenstein (61).jpg Wikiolo in Liechtenstein (136).jpg Wikiolo in Liechtenstein (146).jpg Wikiolo in Liechtenstein (179).jpg Wikiolo in Liechtenstein (235).jpg Wikiolo in Liechtenstein (296).jpg Wikiolo in Liechtenstein (297).jpg Wikiolo in Liechtenstein (308).jpg Wikiolo in Liechtenstein (309).jpg Wikiolo in Liechtenstein (310).jpg Wikiolo in Liechtenstein (378).jpg Wikiolo in Liechtenstein (391).jpg Wikiolo in Liechtenstein (394).jpg Wikiolo in Liechtenstein (422).jpg Gruppenfoto WikiAlpenforum 300 Jahre Fürstentum Liechtenstein quadratic.jpg WAF-Besuch in Bendern.jpg </gallery> == Wikimania Stockholm == <gallery> Wikimania 2019 Group Photo 2.jpg </gallery> == WikiCon 2019 Wuppertal == <gallery> WuppiCon by 1rhb.jpg Nordrhein-Westfalen, Wuppertal, Wikicon 2019 NIK 9900.jpg Nordrhein-Westfalen, Wuppertal, Wikicon 2019 NIK 9984.jpg Nordrhein-Westfalen, Wuppertal, Wikicon 2019 NIK 9875.jpg MJK 58677 Gruppenbild der WikiCon 2019 in Wuppertal.jpg Nordrhein-Westfalen, Wuppertal, Wikicon 2019 NIK 9956.jpg </gallery> == WikiCon 2021 Erfurt == <gallery> 2021-10-02 WikiCon 2021 in Erfurt 1DX 5995 by Stepro.jpg 2021-10-02 WikiCon 2021 in Erfurt 1DX 6000 by Stepro.jpg Dank an das Orga-Team der WikiCon 2021 01.jpg Dank an das Orga-Team der WikiCon 2021 02.jpg Dank an das Orga-Team der WikiCon 2021 04.jpg WikiCon 2021 Orga Team.jpg WikiCon 2021 Helfys.jpg WikiCon Orga-Team 2021.jpg </gallery> == Atelier Köniz 2022 == <gallery> Köniz, Atelier 2022.jpg </gallery> == OSCAL 2022 == <gallery> Skeda:Group photo from OSCAL 2022.jpg|alt= Skeda:Group photo OSCAL 2022.jpg|alt= Skeda:OSCAL 2022 group photo.jpg|alt= OSCAL 2022 moments 51.jpg| OSCAL 2022 presentations 73.jpg| OSCAL 2022 presentations 75.jpg| OSCAL 2022 presentations 76.jpg| OSCAL 2022 presentations 77.jpg| OSCAL 2022 presentations 78.jpg| OSCAL 2022 presentations 79.jpg| OSCAL 2022 workshops 38.jpg| OSCAL 2022 workshops 40.jpg| OSCAL 2022 workshops 36.jpg| </gallery> == WikiCon 2022 Stralsund == <gallery> 22 10 06 Stralsund Gruppenbild IMG 9200 1.jpg| 2022-10-09 Abschlussveranstaltung der WikiCon 2022 im Rathaus Stralsund.jpg| </gallery> == GLAM-on-tour Montreux == <gallery> GLAM-on-TourMJA 2022 1K4A2416.jpg|selected one GLAM-on-Tour 2022, Casino in Montreux 01.jpg| 2022-11 GLAM-on-Tour Montreux-ks 10.jpg| 2022-11 GLAM-on-Tour Montreux-ks 11.jpg| 2022-11 GLAM-on-Tour Montreux-ks 05.jpg| GLAM-on-Tour 2022, Casino in Montreux 01.jpg| Wikipedia-road-montreux-2022.jpg|Abbey Road </gallery> == OSCAL 2023 == <gallery> People of OSCAL50.jpg|Gruppenfoto People of OSCAL49.jpg|2 People of OSCAL36.jpg|Applaus Speakers of OSCAL 43.jpg|Presenting Speakers of OSCAL 25.jpg|AI … Speakers of OSCAL 23.jpg|Presenting Speakers of OSCAL 27.jpg|Always online People of OSCAL 32.jpg|Alway working </gallery> == WikiCon 2023 == <gallery> MKr342199 Gruppenbild (WikiCon 2023 Linz).jpg|Gruppenfoto MKr342208 Gruppenbild (WikiCon 2023 Linz).jpg|Gruppenfoto 2 </gallery> == Wikimedia-CH-Brunch 2024 == <gallery> Skeda:Wikimeetup in Zürich 2024-01-21 27.jpg|Mit den Ukrainern: [[:de:Benutzer:Nickispeaki]], [[:uk:User:Любов Суверньова]] und [[:uk:User:Григорій Ганзбург]] Skeda:Wikimeetup in Zürich 2024-01-21 23.jpg Skeda:Wikimeetup in Zürich 2024-01-21 28.jpg Skeda:Wikimeetup in Zürich 2024-01-21 19.jpg Skeda:Wikimeetup in Zürich 2024-01-21 18.jpg Skeda:Wikimeetup in Zürich 2024-01-21 29.jpg Skeda:Wikimeetup in Zürich 2024-01-21 32.jpg Skeda:Wikimeetup in Zürich 2024-01-21 20.jpg </gallery> == Wikimania 2024 == <gallery> Wikimania 2024 – some Ukrainian and Swiss Wikimedians.jpg|With Ukrainian frieds Skeda:Wikimania 2024 - Group photo - 360.jpg|links vom Fotografen Wikimania 2024 Katowice, Poland 04.jpg Albanian Wikimedians at Wikimania 2024 1.jpg|sqWP Albanian Wikimedians at Wikimania 2024 2.jpg|sqWP Albanian Wikimedians at Wikimania 2024 3.jpg|sqWP Albanian Wikimedians at Wikimania 2024 4.jpg|sqWP Albanian Wikimedians at Wikimania 2024 5.jpg|sqWP The future of grassroots organisations in Wikimedia - 02.jpg|busy Wikimania 2024 Ali Khaleel (cropped).jpg|in front of the venue </gallery> == WM 2024 == <gallery> Wikipedia-Fotograf Rad-WM 01.jpg Wikipedia-Fotograf Rad-WM 02.jpg </gallery> == WikiCon 2024 Wiesbaden == <gallery> Ausschnitt ODP-Editoren Gruppenbild WikiCon 2024.jpg|ODP-Editoren MKr364384 Gruppenbild WikiCon 2024.jpg|Gruppenbild MKr364395 Gruppenbild WikiCon 2024.jpg|Gruppenbild </gallery> == Winterthur == <gallery> Skeda:Atelier 20260131.jpg|Atelier </gallery> == GLAM-on-tour Disentis == <gallery> Skeda:Disentis GLAM 2026 Gruppenfoto 1K4A7151.jpg Skeda:Disentis GLAM 2026 Gruppenfoto 1K4A7140.jpg Skeda:Disentis GLAM 2026 Gruppenfoto 1K4A7145.jpg Skeda:Disentis GLAM 2026 Gruppenfoto 1K4A7149.jpg Skeda:Disentis GLAM 2026 Gruppenfoto La Pendenta 1K4A5934.jpg Skeda:Disentis GLAM 2026 Gruppenfoto La Pendenta 1K4A5935.jpg Wikifanten im Schnee-5.jpeg Wikifanten im Schnee-6.jpeg Sagenhafte Survelva 20260219 1931.jpg Sagenhafte Survelva 20260219 1932.jpg Sagenhafte Survelva 20260219 1926.jpg Sagenhafte Survelva 20260219 1936.jpg Abt Disentis Romanische Bibliothek Kloster.jpg Kloster-disentis-roman-bibliothek-1.jpg </gallery> == Wikimania 2026 == <gallery> Skeda:Baby Globe with wikifashion participants in Wikimania 2026.jpg|WikiFashion Show Skeda:Baby Globe with Wikifashion participants in Wikimania 2026.jpg|WikiFashion Show </gallery> == Wikicon 2026 == <gallery> Verleihung der WikiEule 2026 33.jpg Verleihung der WikiEule 2026 67.jpg Verleihung der WikiEule 2026 68.jpg Verleihung der WikiEule 2026 69.jpg WikiCon 2026, Regensburg (20260919-P1050469).jpg </gallery> th6p97vnl49fcspzhfb9ugib81m0o66 0 174444 3059026 2902051 2026-10-23T09:45:53Z Mitrovica02 128863 /* Lidhje të jashtme */ 3059026 wikitext text/x-wiki {{short description|Basketbollist shqiptar}} {{Infobox basketball biography | name = Ermal Kuqo | image = Ermal Kuqo Euroleague Awards (cropped).jpg | image_size = 200px | caption = | team = New York Knicks | position = Senior Director of Minor League Operations | league = [[National Basketball Association|NBA]] | height_ft = 6 | height_in = 9 | weight_lb = 260 | number = | birth_date = {{birth date and age|1980|02|12}} | birth_place = [[Korçë]], [[Shqipëri]] | nationality = Shqiptar | college = *[[Fort Scott Community College|Fort Scott CC]] (1999–2000) *[[Seminole State College (Oklahoma)|Seminole State CC]] (2000–2001) | draft_year = 2002 | career_start = 1993 | career_end = 2016 | career_number = 7, 23, 5, 12 | years1 = 1993–1995 | team1 = [[KB Tirana|Tirana]] | years2 = 1995–1999 | team2 = [[Fenerbahçe S.K. (basketboll)|Fenerbahçe]] | years3 = 2001–2002 | team3 = [[KK Split]] | years4 = 2002–2003 | team4 = [[KK Zlatorog Laško|Pivovarna Laško]] | years5 = 2003–2008 | team5 = [[Anadolu Efes S.K.|Efes Pilsen]] | years6 = 2008–2009 | team6 = [[Valencia BC|Pamesa Valencia]] | years7 = 2009–2010 | team7 = [[Anadolu Efes S.K.|Efes Pilsen]] | years8 = 2010–2011 | team8 = [[Galatasaray|Galatasaray]] | years9 = 2011–2013 | team9 = [[Anadolu Efes S.K.|Anadolu Efes]] | years10 = 2013–2014 | team10 = [[Banvit B.K.|Banvit]] | years11 = 2014–2015 | team11 = [[Darüşşafaka S.K.|Darüşşafaka]] | years12 = 2015–2016 | team12 = [[Türk Telekom B.K.|Türk Telekom]] }} '''Ermal Kuqo''' (Turqisht: Ermal Kurtoglu lindur më [[12 shkurt]] 1980) është një ish-lojtar basketbollist profesionist Shqiptar, i cili ka luajtur pjesën dërrmuese të karrierës së tij në Ligën Turke të Basketbollit per skuadren e ''Efes Pilsen'' (TBL). Kuqo ishte pjesë e ekipit kombëtar Turk nga viti 2004 deri në vitin 2010, por që atëherë luan për Kombëtaren e Basketbollit Shqiptare. <ref>[http://salsabasket.blogspot.com/2010/06/ermal-kuqo-artk-arnavutluk-milli.html Kuqo will play for Albania]</ref> Ai është basketbollisti më i sukseshëm Shqiptar i të gjitha kohërave. Aktualisht, Ermal Kuqo mban post drejtues në kupolën e ekipit NBA Los Angeles Clippers si Drejtor i Personelit Pro Ndërkombëtar. ==Karriera profesionale== Në moshën 15 vjeçare,Kuqo filloi karrierën e tij profesionale me klubin e [[Fenerbahçe]]. Ai ka luajtur basketboll në Fort Scott në Kolegjin e Komunitetit në Fort Scott, Kansas dhe Kolegjin Shtetëror Seminole në Seminole, Oklahoma, [[Shtetet e Bashkuara]]. Pas kolegjit, Kuqo ka nënshkruar një ''Letër Qëllimi'' me ''Texas Tech University'' në NCAA për të luajtur për legjendarin Bobby Knight, por për shkak të karrierës së tij të mëparshme pro Evropiane, ai u cilësua si i papërshtatshëm. Pas kësaj ai vendosi të kthehet në Evropë për të vazhduar karrierën e tij me ekipin e famshme dalmate ''KK Split (ish-Jugoplastika)''. Pas një sezoni frustruese me ''Žuti'' ai më në fund pati sezonin e tij të suksesshë me Klubin Slloven ''KK Pivovarna Laško'', mesatarisht pothuajse 13 PPG dhe 7 rpg në Ligën e Adriatikut. Në verën e vitit 2003 Ermali nënshkroi një kontratë dy-vjeçare me klubin Turk ''Efes Pilsen'', i drejtuar nga [[Oktay Mahmuti]], ku ai kishte një ndikim të menjëhershëm në Euroleague, si dhe në kampionatin e brendshëm Turk, duke e vendosur veten si një nga lojtarët kryesor të kampionëve Turk. Në qershor 2015, ai nënshkroi kontratë me [[Türk Telekom BH | Türk Telekom]]. <ref>[http://www.sportando.com/en/europe/turkey/163703/ermal-kuqo-joins-turk-telekom-ankara.html Ermal Kuqo joins Turk Telekom Ankara]</ref> ==Skuadra Kombëtare== Në vitin verën e vitit 2004, atij i duhet të zgjidhte mes ekipeve kombëtare, ai zgjodhi Turqinë, e cila i dha atij mundësinë për të konkurruar në garat e nivelit më të lartë, të tilla si Eurobasket dhe Kampionatin Botëror. Pasi ka luajtur për skuadrën Turke në dy kampionate evropiane dhe një Kampionat Botëror, në vitin 2010 ai vendosi të kërkojë FIBA t'i japë leje për të luajtur për vendin e tij të lindjes, Shqipërinë. Ai udhëhoqi Shqipërinë në rezultatin e verës së vitit 2010 në lojëra FIBA Divizioni B mesatarisht 19 PPG. Ai përfaqësoi ekipin kombëtar Shqiptar për 4 vjet. ==Jeta personale== Babai i Kuqos, Roberti, dhe xhaxhai Artani janë idhuj basketbollit në vendin e lindjes, Shqipëri. Kuqo vajti në Turqi kur ai ishte 15. Ai fitoi shtetësinë Turke në vitin 1997 dhe për shkak të ligjeve turke atij i duhej të ndryshonte mbiemrin e tij në Kurtoglu. Ai ende përdor mbiemrin e tij Kurtoglu kur ai luan në ligën turke, por në Euroleague dhe konkurse të tjera evropiane ai luan si "Kuqo". Ermal është i martuar dhe ai flet rrjedhshëm gjuhën shqipe, angleze, italiane, turke, kroate dhe spanjishten. ==Çmime dhe arritje== * Albanian Junior Championship Champion - '94 * Slovenian League All-Star Game -'03 * Turkish President Cup Winner - '05, '06,'09 * Turkish League Regular season Champion -'04, '05, '09 * Turkish League Champion - '04, '05 * Turkish League All-Stars Game - '05, '07, '08, '11*, '13; (*did not participate due to injury) * Turkish Cup Winner - '06, '07 * Eurobasket.com All-Turkish League Center of the Year - '11 * Eurobasket.com All-Turkish League 1st Team - '11 * Eurobasket.com Turkish League All-Domestic Players Team - '11 ==Referime== {{reflist}} ==Lidhje të jashtme== * [http://www.euroleague.net/competition/players/showplayer?clubcode=ist&pcode=BKM Ermal Kuqo] at euroleague.net * [https://www.tblstat.net/player/411 Ermal Kuqo] at tblstat.net * [http://basketball.eurobasket.com/player/Ermal_Kuqo/11632 Ermal Kuqo] at eurobasket.com {{DEFAULTSORT:Kuqo, Ermal}} [[Kategoria:Lindje 1980]] [[Kategoria:Basketbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Basketbollistë nga Korça]] [[Kategoria:Basketbollistë në KB Tirana]] [[Kategoria:Basketbollistë në KB Spliti]] [[Kategoria:Basketbollistë në Anadolu Efes S.K.]] [[Kategoria:Basketbollistë në Valencia Basket]] o9f0yvrth4h8d6lcopg5enj6epvspy3 0 180444 3059003 1714497 2026-10-23T08:35:29Z Vedac13 97976 3059003 wikitext text/x-wiki [[Skeda:J. Stuart Mill.tif|parapamje]] '''John Stuart Mill''' (20 maj [[1806]] – 8 maj [[1873]]) filozof, feminist, ekonomist liberal dhe shërbyes civil anglez. [[Kategoria:Lindje 1806]] [[Kategoria:Vdekje 1873]] [[Kategoria:Anglezë]] {{cung}} 6dtjfj71j1663rw8o6r5mzbq2163siy 4 196848 3058941 3058276 2026-10-23T04:18:28Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 3 ditë te faqja [[Wikipedia:Buletini Teknik/Arkivi 2]] 3058941 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Stampa:Community hubs/styles.css" /> <templatestyles src="Wikipedia:Buletini Teknik/styles.css" /> <div class="header"> <div class="main-grid"> <div>[[Skeda:Wiki-tech-logo.svg|100px|link=|alt=Stema e Buletinit Teknik]]</div> <div><div class="title">Buletini Teknik</div></div> <div>{{Hub archives|root=Wikipedia:Buletini Teknik|bot=MajavahBot|age=3}}</div> </div> <div class="hub-intro"> <div class="hub-lead">'''Buletini Teknik''' shfaq njoftimet për zhvillimet më të fundit teknike. Faqja përditësohet vetë nga [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] sa herë që ka njoftime të reja.</div> <div class="hub-cards"> <div class="hub-card"> <div class="hub-card-title">Njoftimet në faqen tuaj</div> Nëse doni t'i merrni këto njoftime edhe në faqen tuaj të diskutimit, abonohuni sipas udhëzimeve [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|këtu]]. </div> <div class="hub-card hub-card-note"> <div class="hub-card-title">Nëse faqja zhvendoset</div> Përveç lidhjes më lart, bëni ndryshimin e nevojshëm edhe te [[m:Distribution list/Technical Village Pumps distribution list|lista e shpërndarjes]] në Meta, që njoftimet të vijnë në adresën e re. </div> </div> </div> {{Shortcut|WP:BT}} </div> __TOC__ {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Wikipedia:Buletini Teknik/Arkivi %(counter)d |algo = old(3d) |counter = 2 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} <section begin="dritare" /> in96mq7e8bec9qaw0lswdidnausxt8u 0 203666 3059043 3058627 2026-10-23T10:41:15Z Leutrim.P 113691 Leutrim.P zhvendosi faqen [[Inxhinieria e Gjeomjedisit]] te [[Inxhinieri gjeomjedisore]] pa lënë një ridrejtim 3058627 wikitext text/x-wiki {{Pp}} {{Shkronja}} {{Mergeto|Inxhinieria mjedisore}} [[Skeda:06 2023 Thames Barrier IMG 7506.jpg|parapamje|Barriera në Lumin Temzë për mbrojtje nga vërshimet]] '''Inxhinieria e gjeomjedisit''' është ndërthurja e shumë disiplinave për zgjidhjen e problemeve që lidhen me [[Mbrojtja e mjedisit|mbrojtjen e mjedisit]] dhe menaxhimin e [[Burimet natyrore|burimeve natyrore]]. Problemet kryesore që adresohen nga inxhinierët e gjeomjedisit i përkasin mbrojtjes së zonave nënujore të pakontaminuara si dhe rehabilitimit ose pastrimit të zonave nënujore dhe sipërfaqësore që janë [[Ndotja e tokës|kontaminuar]] nga një ose më shumë faktorë (p.sh. derdhjet e industrisë kimike, rrjedhja nga objektet e izolimit të mbeturinave, depërtimi i pesticideve, rrjedhjet ne venddepozitimet e naftës dhe gazit, etj.). Meqënëse natyra e problemeve qe adresohen ne inxhinierinë e gjeomjedisit është e larmishme, zgjidhjet e problemeve mjedisore kërkojnë në mënyrë tipike ekspertizën e një numri të madh profesionistësh, të cilët zotërojnë një diversitet të ngjashëm në termat e kualifikimit arsimor dhe trajnues. Për shkak të këtij diversiteti, ndërveprimet teknike eficente dhe efektive midis këtyre profesionistëve mund të jenë problematike. Pavarësisht kësaj, profesionistët që zotërojnë njohuri të zgjeruara në një numër të madh disiplinash që lidhen me problemet gjeomjedisore mund të lehtësojnë ndërveprimin profesional që nevojitet për plotësimin me sukses të projekteve gjeomjedisore brenda një mjedisi multidisiplinar. Prandaj, programi i Inxhinierise së Gjeomjedisit në UPT është një program ndërdisiplinor që përfaqëson pikëtakimin midis Inxhinierisë Mjedisore, Inxhinierisë Gjeoteknike dhe Inxhinierisë Ujore. Studentët e Inxhinierisë së Gjeomjedisit marrin në mënyrë tipike arsimim të detajuar në njërën prej këtyre 3 nën-disiplinave të Inxhinierisë së Gjeomjedisit, si dhe arsimim formal në njërën ose dy prej nën-disiplinave dhe në disiplina të tjera që mbështeten në shkencë (p.sh. shkencat e tokës, shkencat e dherave). Studentët e diplomuar në Inxhinierinë e Gjeomjedisit marrin në shqyrtim kryesisht çështjet e listuara më poshtë: • Efektet e mbetjeve të lëngshme në karakteristikat e materialeve mbrojtës (pajtueshmeria) • Strategjitë për të mbajtur nën kontroll format e mbetjeve të rrezikshme (p.sh. nanombetjet, mbetjet farmaceutike, mbetjet shtazore) • Transporti i kontrolluar përmes barrierave të dherave me depertueshmeri të ulët • Zhvillimi dhe vlerësimi i kontrollit të materialeve mbrojtëse të reja • Zhvillimi dhe vlerësimi i teknologjive rehabilituese nënujore • Difuzioni përmes materialeve polimere të përdorura si komponente të sistemeve inxhinierike mbrojtëse • Vlerësimi i modeleve të transportit dhe rrjedhjes për të parashikuar performancen e sistemeve mbrojtëse dhe rehabilituese • Gjeosintetika për kontrollin dhe rehabilitimin e aplikimeve • Aspektet gjeoteknike të kontrollit të mbetjeve dhe sistemeve rehabilituese • Kullimi i kontaminuesve nga format e stabilizimit/ngurtesimit të mbetjeve • Kontrolli i mbetjeve minerare dhe rehabilitimi • Proceset fizike, kimike, dhe biologjike që udhëheqin teknologjitë rehabilituese ne vend-depozitime • Ndërveprimet fiziko – kimike midis dherave dhe lëngjeve kontaminuese (absorbimi, shkëmbimi i joneve) • Rrjedhja organike përmes mbulesave të dherave të përdorura për eleminimin e mbetjeve etj iahvqnxqvg5qaz6mskh1punjo9zlzym 3059044 3059043 2026-10-23T10:41:25Z Leutrim.P 113691 Leutrim.P zhvendosi faqen [[Inxhinieri gjeomjedisore]] te [[Inxhinieria gjeomjedisore]] 3058627 wikitext text/x-wiki {{Pp}} {{Shkronja}} {{Mergeto|Inxhinieria mjedisore}} [[Skeda:06 2023 Thames Barrier IMG 7506.jpg|parapamje|Barriera në Lumin Temzë për mbrojtje nga vërshimet]] '''Inxhinieria e gjeomjedisit''' është ndërthurja e shumë disiplinave për zgjidhjen e problemeve që lidhen me [[Mbrojtja e mjedisit|mbrojtjen e mjedisit]] dhe menaxhimin e [[Burimet natyrore|burimeve natyrore]]. Problemet kryesore që adresohen nga inxhinierët e gjeomjedisit i përkasin mbrojtjes së zonave nënujore të pakontaminuara si dhe rehabilitimit ose pastrimit të zonave nënujore dhe sipërfaqësore që janë [[Ndotja e tokës|kontaminuar]] nga një ose më shumë faktorë (p.sh. derdhjet e industrisë kimike, rrjedhja nga objektet e izolimit të mbeturinave, depërtimi i pesticideve, rrjedhjet ne venddepozitimet e naftës dhe gazit, etj.). Meqënëse natyra e problemeve qe adresohen ne inxhinierinë e gjeomjedisit është e larmishme, zgjidhjet e problemeve mjedisore kërkojnë në mënyrë tipike ekspertizën e një numri të madh profesionistësh, të cilët zotërojnë një diversitet të ngjashëm në termat e kualifikimit arsimor dhe trajnues. Për shkak të këtij diversiteti, ndërveprimet teknike eficente dhe efektive midis këtyre profesionistëve mund të jenë problematike. Pavarësisht kësaj, profesionistët që zotërojnë njohuri të zgjeruara në një numër të madh disiplinash që lidhen me problemet gjeomjedisore mund të lehtësojnë ndërveprimin profesional që nevojitet për plotësimin me sukses të projekteve gjeomjedisore brenda një mjedisi multidisiplinar. Prandaj, programi i Inxhinierise së Gjeomjedisit në UPT është një program ndërdisiplinor që përfaqëson pikëtakimin midis Inxhinierisë Mjedisore, Inxhinierisë Gjeoteknike dhe Inxhinierisë Ujore. Studentët e Inxhinierisë së Gjeomjedisit marrin në mënyrë tipike arsimim të detajuar në njërën prej këtyre 3 nën-disiplinave të Inxhinierisë së Gjeomjedisit, si dhe arsimim formal në njërën ose dy prej nën-disiplinave dhe në disiplina të tjera që mbështeten në shkencë (p.sh. shkencat e tokës, shkencat e dherave). Studentët e diplomuar në Inxhinierinë e Gjeomjedisit marrin në shqyrtim kryesisht çështjet e listuara më poshtë: • Efektet e mbetjeve të lëngshme në karakteristikat e materialeve mbrojtës (pajtueshmeria) • Strategjitë për të mbajtur nën kontroll format e mbetjeve të rrezikshme (p.sh. nanombetjet, mbetjet farmaceutike, mbetjet shtazore) • Transporti i kontrolluar përmes barrierave të dherave me depertueshmeri të ulët • Zhvillimi dhe vlerësimi i kontrollit të materialeve mbrojtëse të reja • Zhvillimi dhe vlerësimi i teknologjive rehabilituese nënujore • Difuzioni përmes materialeve polimere të përdorura si komponente të sistemeve inxhinierike mbrojtëse • Vlerësimi i modeleve të transportit dhe rrjedhjes për të parashikuar performancen e sistemeve mbrojtëse dhe rehabilituese • Gjeosintetika për kontrollin dhe rehabilitimin e aplikimeve • Aspektet gjeoteknike të kontrollit të mbetjeve dhe sistemeve rehabilituese • Kullimi i kontaminuesve nga format e stabilizimit/ngurtesimit të mbetjeve • Kontrolli i mbetjeve minerare dhe rehabilitimi • Proceset fizike, kimike, dhe biologjike që udhëheqin teknologjitë rehabilituese ne vend-depozitime • Ndërveprimet fiziko – kimike midis dherave dhe lëngjeve kontaminuese (absorbimi, shkëmbimi i joneve) • Rrjedhja organike përmes mbulesave të dherave të përdorura për eleminimin e mbetjeve etj iahvqnxqvg5qaz6mskh1punjo9zlzym 3059047 3059044 2026-10-23T10:42:08Z Leutrim.P 113691 added [[Category:Inxhinieri]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3059047 wikitext text/x-wiki {{Pp}} {{Shkronja}} {{Mergeto|Inxhinieria mjedisore}} [[Skeda:06 2023 Thames Barrier IMG 7506.jpg|parapamje|Barriera në Lumin Temzë për mbrojtje nga vërshimet]] '''Inxhinieria e gjeomjedisit''' është ndërthurja e shumë disiplinave për zgjidhjen e problemeve që lidhen me [[Mbrojtja e mjedisit|mbrojtjen e mjedisit]] dhe menaxhimin e [[Burimet natyrore|burimeve natyrore]]. Problemet kryesore që adresohen nga inxhinierët e gjeomjedisit i përkasin mbrojtjes së zonave nënujore të pakontaminuara si dhe rehabilitimit ose pastrimit të zonave nënujore dhe sipërfaqësore që janë [[Ndotja e tokës|kontaminuar]] nga një ose më shumë faktorë (p.sh. derdhjet e industrisë kimike, rrjedhja nga objektet e izolimit të mbeturinave, depërtimi i pesticideve, rrjedhjet ne venddepozitimet e naftës dhe gazit, etj.). Meqënëse natyra e problemeve qe adresohen ne inxhinierinë e gjeomjedisit është e larmishme, zgjidhjet e problemeve mjedisore kërkojnë në mënyrë tipike ekspertizën e një numri të madh profesionistësh, të cilët zotërojnë një diversitet të ngjashëm në termat e kualifikimit arsimor dhe trajnues. Për shkak të këtij diversiteti, ndërveprimet teknike eficente dhe efektive midis këtyre profesionistëve mund të jenë problematike. Pavarësisht kësaj, profesionistët që zotërojnë njohuri të zgjeruara në një numër të madh disiplinash që lidhen me problemet gjeomjedisore mund të lehtësojnë ndërveprimin profesional që nevojitet për plotësimin me sukses të projekteve gjeomjedisore brenda një mjedisi multidisiplinar. Prandaj, programi i Inxhinierise së Gjeomjedisit në UPT është një program ndërdisiplinor që përfaqëson pikëtakimin midis Inxhinierisë Mjedisore, Inxhinierisë Gjeoteknike dhe Inxhinierisë Ujore. Studentët e Inxhinierisë së Gjeomjedisit marrin në mënyrë tipike arsimim të detajuar në njërën prej këtyre 3 nën-disiplinave të Inxhinierisë së Gjeomjedisit, si dhe arsimim formal në njërën ose dy prej nën-disiplinave dhe në disiplina të tjera që mbështeten në shkencë (p.sh. shkencat e tokës, shkencat e dherave). Studentët e diplomuar në Inxhinierinë e Gjeomjedisit marrin në shqyrtim kryesisht çështjet e listuara më poshtë: • Efektet e mbetjeve të lëngshme në karakteristikat e materialeve mbrojtës (pajtueshmeria) • Strategjitë për të mbajtur nën kontroll format e mbetjeve të rrezikshme (p.sh. nanombetjet, mbetjet farmaceutike, mbetjet shtazore) • Transporti i kontrolluar përmes barrierave të dherave me depertueshmeri të ulët • Zhvillimi dhe vlerësimi i kontrollit të materialeve mbrojtëse të reja • Zhvillimi dhe vlerësimi i teknologjive rehabilituese nënujore • Difuzioni përmes materialeve polimere të përdorura si komponente të sistemeve inxhinierike mbrojtëse • Vlerësimi i modeleve të transportit dhe rrjedhjes për të parashikuar performancen e sistemeve mbrojtëse dhe rehabilituese • Gjeosintetika për kontrollin dhe rehabilitimin e aplikimeve • Aspektet gjeoteknike të kontrollit të mbetjeve dhe sistemeve rehabilituese • Kullimi i kontaminuesve nga format e stabilizimit/ngurtesimit të mbetjeve • Kontrolli i mbetjeve minerare dhe rehabilitimi • Proceset fizike, kimike, dhe biologjike që udhëheqin teknologjitë rehabilituese ne vend-depozitime • Ndërveprimet fiziko – kimike midis dherave dhe lëngjeve kontaminuese (absorbimi, shkëmbimi i joneve) • Rrjedhja organike përmes mbulesave të dherave të përdorura për eleminimin e mbetjeve etj [[Kategoria:Inxhinieri]] prgcrwk7tcs8bblw6rj042d01kv3lsk 0 215374 3058902 3043592 2026-10-22T21:07:51Z Cattt9171 185198 /* */ 3058902 wikitext text/x-wiki '''Luan Haradinaj''' ([[17 Nëntor]] [[1973]] – [[6 Maj]] [[1997]]) ishte një ushtar dhe luftëtar i shquar i [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës|Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK-së)]]. Lindi më [[17 nëntor]] [[1973]] në fshatin [[Gllogjani|Gllogjan]] të [[Deçani|Komunës së Deçanit]] dhe ra dëshmorë më [[6 maj]] [[1997]] gjatë luftimeve të ashpra me forcat serbe në vendin e quajtur [[Qafa e Prushit]], në kufirin e asaj kohe të Jugosllavisë dhe Shqipërisë. Pas përfundimit të luftës, ai u shpall [[Hero i Kosovës]]. {{Infobox military person | name = Luan Haradinaj | image = [[Skeda:Luan Haradinaj statue, Deçan.jpg|340px]] | caption = Shtatorja e Heroit Luan Haradinaj në Deçan | birth_date = 17 Nëntor 1973 | birth_place = [[Gllogjan]], [[Komuna e Deçanit]], [[Kosovë]] | death_date = 6 Maj 1997 | death_place = [[Qafa e Prushit]], kufiri [[Kosovë]]–[[Shqipëri]] | nickname = | birthname = | allegiance = *[[Skeda:UCK KLA.svg|30px]] [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës]] *[[File:Flag of Albania.svg|30px]] [[Shqipëria]] | branch = | serviceyears = 1993 – 1997 | rank = Shefi i Logjistikës<br>[[Gjeneral|Gjeneral Brigade]] | servicenumber = | unit = | commands = Zona Operative e Dukagjinit, [[Kosovë]] | battles = [[Kryengritja në Kosovë (1995–1998)]] *[[Beteja e Qafë Prushit]]{{KIA}} | battles_label = | awards = [[Urdhëri Hero i Kosovës]] (pas vdekjes) | relations = | laterwork = }} [[Kategoria:Biografi shqiptare]] [[Kategoria:Ushtarakë shqiptarë]] [[Kategoria:Ushtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] [[Kategoria:Dëshmorë shqiptarë]] ==Jeta e hershme== Familja Haradinaj e Gllogjanit është ndër familjet më të njohura të historisë sonë kombëtare, sidomos prej Lidhjes Shqiptare të Prizrenit e deri në epopenë e lavdishme të luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Rezistenca e Haradinajve kundër pushtuesve të ndryshëm të trojeve të Shqipërisë është e mirënjohur. Në fillim të viteve ’81, të frymëzuar nga mësuesi, patrioti e kushëriri i Luanit, Ismail Haradinaj, kontributi i vëllezërve Haradinaj në luftën tonë çlirimtare kundër barbarisë serbe, shënon njërën ndër faqet më të ndritura të historisë sonë më të re, jo vetëm në Dukagjin. Luan Haradinaj ka qenë djali i tretë me radhë nga shtatë bijtë e tri vajzat e babë Hilmiut dhe nënës Rukie. Ai lindi në fshatin Gllogjan të komunës së Deçanit më 17 nëntor të vitit 1973. Luani mësimet fillestare i mori në Rrezarë, (ish-Isniq). Ishte nxënës i zellshëm, i zgjuar dhe tejet i vëmendshëm. Natyra e kishte pajisur me tipare fizike shumë të harmonishme. Ishte kurdoherë i buzëqeshur, i çiltër dhe i dashur. Në vitin shkollor 1988-1989, regjistrohet në gjimnazin “Vëllezërit Frashëri” të Deçanit, të cilin pas katër vjetësh e kryen me sukses të shkëlqyeshëm. Në vitin shkollor 1992-1993, Luan Haradinaj regjistrohet në Fakultetin e Kulturës Fizike, në Universitetin e Tiranës. Asokohe i kishte filluar studimet në Shqipëri, por interesimi i tij parësor ishte angazhimi për t’i dhënë impulse të reja lëvizjes së rezistencës në Kosovë. Luani ka qenë në kontakt me grupet ilegale guerile, të cilat qysh nga viti 1991 kishin shkuar në Shqipëri me qëllim të stërvitjeve dhe aftësimit ushtarak. Ai i takon brezit të parë të rinisë dukagjinase, që mori përsipër furnizimin me armë të ideatorëve të luftës çlirimtare, të shokëve të tij më të ngushtë me të cilët sa e sa herë ilegalisht e kishte kaluar kufirin, duke sjellë armë për grupet e para të çlirimtarëve, jo vetëm në Gllogjan e në Dukagjin. ==Karriera Ushtarake== Luani me vëllanë e tij Shkëlzenin dhe me bashkëmendimtarë të tjerë ishin ndër pjesëtarët e bërthamave të para të rezistencës së armatosur në Dukagjin qysh nga nëntori i vitit 1993. Prej asaj kohe, Luan Haradinaj me vëllezër, veçmas me Ramushin, Shkëlzenin, Dautin dhe me shokët e idealit, si: Lahi Brahimaj, Agim Zeneli, Adrian Krasniqi, me tërë forcën e tij djaloshare iu kishte rrekur punës në organizimin e grupeve të armatosura. Duke qenë se kishte treguar zell të veçantë, por edhe shkathtësi të jashtëzakonshme organizative, Shtabi i Përgjithshëm i UÇK-së, qysh në vitin 1994, i cakton detyrën e shefit të logjistikës. Luan Haradinaj me vëllezër e shokë të idealit, përveç punës në furnizimin me armatim të luftëtarëve të ardhshëm të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, ka marrë pjesë edhe në organizimin dhe kryerjen e një mori aksionesh luftarake kundër policisë serbe, sidomos nëpër pika strategjike dhe mbi stacione policore, si në Baballoq, në Isniq, në Deçan, në Junik, Hylaj e në vendqëndrime të tjera të forcave armike. Luani shquhej në mesin e shokëve për çiltëri, afëri, solidarësi e mbi të gjitha për kujdesin që tregonte për ta, me rastin e kalimit ilegal të kufirit. Pasi që hapërimi i tij çlirimtar nuk ishte ndalur vite të tëra, ai kishte mësuar përmendësh shtigjet nga ku duhej kaluar, andej ishte kurdoherë në çetat e para të çlirimtarëve. Gjatë qëndrimit të tij në Shqipëri, Luani ishte njoftuar me një rreth të gjerë të bashkëluftëtarëve, nga të gjitha trojet e robëruara të Shqipërisë, veçmas të Kosovës. Luani ka mbajtur kontakte edhe me komandantin legjendar të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, Adem Jashari, pastaj me Hashim Thaçin nga Buroja e Drenicës, me Sahit dhe Musë Jasharin nga Prekazi, me Rexhep Selimin dhe Sylejman Selimin nga Açareva, me Abedin Rexhën, me Fehmi Lladrovcin e Ramiz Lladrovcin e me shumë trima të tjerë të Drenicës. Ka mbajtur kontakte me Zahir Pjazitin e Ilir Konushevcin nga Llapi, me Mujë Krasniqin e Ali Krasniqin nga Çabiqi dhe me luftëtarë të tjerë të Dukagjinit si: Adrian Krasniqi, Edmond Hoxha, Sadri Zneli, Lahi Brahimaj e të tjerë. Kontributi i vëllezërve Haradinaj në zgjerimin dhe konsolidimin e radhëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës është gjithsesi një kapitull shumë i rëndësishëm i luftës sonë për liri, ndërsa vrulli, temperamenti, zgjuarsia e vendosmëria e Luan Haradinajt, kanë mbetur të pashlyeshme në kujtesë të të gjithë bashkëluftëtarëve të tij dhe të të gjithë atyre që e kanë njohur. Në përballje me forcat okupatore në pranverë të vitit 1997, grupe të shumta çlirimtarësh venin e vinin nga Kosova në Shqipëri dhe nga Shqipëria në Kosovë, edhe pse forcat okupatore serbe kishin bërë përforcime në të gjitha vendkalimet, shtegtarët dhe shpëtimtarët e parë të lirisë kishin depërtuar shtigjeve, të cilat nuk i kontrollonin dot ushtria e policia okupatore. Kufiri më i ruajtur dhe më i përforcuar në botë, kufiri që asokohe i ndante në mes për mes trojet e Shqipërisë Etnike, megjithatë kishte filluar të bëhej i kalueshëm për çlirimtarët, në çdo stinë të vitit, në çdo kohë të ditës apo natës. ==Vdekja== Më 6 maj të vitit 1997, Luan Haradinaj së bashku me të vëllanë, Ramushin, dhe me Fehmi Lladrovcin dhe Xhevë Krasniqin-Lladrovcin, Ilaz Kodrën, Abedin Rexhën, Selim Krasniqin, Rafet Ramën, Ramiz Lladrovcin, Emrush Xhemajlin, Ali Ahmetin, Gani Ramën e të tjerë, ishin nisur në rrugë për të kaluar kufirin afër fshatit Vlahne të Hasit, në drejtim të Kuzhinit. Atë ditë, forcat okupatore kishin zënë pusi, ndërsa Luani, i cili u printe bashkëluftëtarëve, bie i pari në pritë të forcave ushtarake e policore jugosllave. Me këtë rast plagoset rëndë Rafet Rama, ndërsa lehtë plagoset Ramush Haradinaj dhe Fehmi Lladrovci. Në ato momente kishte filluar përleshja e armatosur. Forcat okupatore kishin goditur me armë të rënda të artilerisë, me qëllim të t’i asgjësonin të gjithë luftëtarët shqiptarë. Pas përpjekjeve të shumta dhe kundërsulmit të furishëm të çlirimtarëve, Ramush Haradinaj arrin t’i afrohet trupit të vëllait. Pasi e sheh të shtrirë dhe me plagë në kokë e fytyrë, konstaton se Luani kishte rënë. Nën breshërinë e pandalshme të granatave dhe të plumbave të armikut, Ramush Haradinaj arrin ta tërheq trupin e pajetë të vëllait. Pas katër orë rrugëtimi, me rastin e tërheqjes, Ramushi me bashkëluftëtarë e bartin mbi supe trupin e Luan Haradinajt dhe shkojnë ne fshatin Vlahne. Atje, me dhembje të thellë në shpirt, me nderime varroset trupi i dëshmorit të kombit, Luan Haradinaj. Vëllezërit, shokët dhe bashkëluftëtarët e tij, vazhdojnë rrugën çlirimtare deri më 21 qershor 1999, kur nga Kosova dëbohen përgjithmonë gjakësorët serbë. ==Trashëgimi== Më 24 gusht të vitit 1999, trupin e dëshmorit Luan Haradinaj, vëllezërit dhe bashkëluftëtarët e nxjerrin nga vendvarrimi në Vlahne dhe e rivarrosin në fshatin e tij të lindjes, në Qëndresën (ish-Gllogjan) heroike, që gjatë luftës çlirimtare kishte shkruar sa e sa faqe heroizmi e lavdie. Në nderim dhe përkujtim të veprës së tij shkëlqimtare, Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, luftëtarin dhe strategun Luan Haradinaj, pas rënies, e ka graduar në Gjeneralmajor. Emri i dëshmorit të merituar të kombit, Luan Haradinaj, është përjetësuar në monumente lavdie, në pllaka e shtatore, që për jetë do të përhapin rreze lirie e atdhedashurie. ==Referencat== {{DEFAULTSORT:Haradinaj, Luan}} [[Kategoria:Lindje 1973]] [[Kategoria:Vdekje 1997]] [[Kategoria:Njerëz nga Deçani]] rsz6rcigqbkcegfubyq1k1vlqxpih7a 0 225654 3058897 3058612 2026-10-22T20:32:38Z Ardita991991 194782 /* */ Ganimete Abazi ka lindur më 25 dhjetor në Prishtinê 3058897 wikitext text/x-wiki {{Pa referenca}} {{Pp}}Ganimete Abazi e njohur me nofkën (Ganja) ka lindur më 25 dhjetor në Prishtinë. Ne vitin 2012 Nuk fshihet gëzimi i fansave të Ganimete Abazit për kthimin e saj serish në skenën tonë muzikore. Zatën kërkesa tyre e vazhdueshme bëri që ajo t’i rikthehet këngës, muzikës.Ndonëse ajo i mungoi skenës më se gjashtë vjet, por për kaq kohë të shkurtër, arriti t’jetë po ajo Ganja, veç çka edhe më e fuqishme dhe më e pëlqyer e më e dashur edhe për fansat e rinj, të cilët po adhurojnë këngën zërin e stilin e saj.Ganja është një nga zërat më të mirë në muzikën shqiptare. Andaj [[Gjynahu|gjynah]] ishte t’mos jetë ajo në skenën muzikore, të cilës i mungoi shumë. Për këtë kemi shkruar disa herë edhe në revistën Kosovarja. Vlen të përmendim, se sa ishte larg muzikës, ajo përjetoi edhe spekulime e thashetheme, të cilat veç çka ia vështirësonin jetën.Kjo dhe bëri që Ganja të rikthehet, e që rikthimi i saj po shënon arritje të sukseseve të njëpasnjëshme. Secila këngë e saj po bëhet hit. Edhe sot këngët e saja hite, sikur edhe të hershmet, që edhe sot po janë e po dëgjohen kudo, si “xhamadani vija vija”, “çka m’ka syri”, ”magdalena”, “kallma cigaren” e shumë të tjera. Por, a harrohet kënga “Mirupafshim”, e cila bëri bum të madh kur u lansua në treg dhe këndohej gjithandej kah kishte shqiptarë në kohën e luftës.Për ata që nuk kanë informacion: Ganimete Abazi- Ganja, nuk erdhi në skenën muzikore e pa ditur, e pa shkollë dhe veç me dashjen që t’bëhet këngëtare. Ganja ka dalur qysh në moshën 5-vjeçare para publikut. Ka të kryer shkollë e mesme të muzikës, në instrumentin e pianos. Poashtu edhe fakultetin e arteve të bukura. Karrierën muzikore e filloi me grupin “Ilirët”. Si sot m’kujtohet, shumë të rinj erdhën në redaksinë e Kosovares, Ganja me Shemin me kërkesën që të shkruajmë për ta, e që ne e realizuam me kënaqësi, nga se ne veç ishim shumë të interesuar për intervistën me ta, se ishte kjo dhe kërkesë e shumë lexuesve tanë, por që nuk kishim adresë të tyre.Albumi i saj i parë “Gane Gane po çka na bane” bëri aq bum sa brenda një kohe të shkurtër u shit dhe kërkohej ribotimi i saj. Ganja ka edhe tjera albume, që për momentin nuk po më kujtohen, por pa mëdyshje jo ndër dhjetë. Dhjetë albume, shumë këngë - të paharruara, të dëgjuara me shumë kënaqësi edhe sot.Sot Ganja dhe vet po edhe në bashkëpunim me Shemin, Golden Ag, plasoi këngën “Fjalët e qiririt”, e cila arriti të jetë në top listë si dhe balada e fundit, që po e japim në portal tonin.Kush është Ganimete Abazi, pse deshi të bëhet këngëtare, çka investoi për këngën, çka e bëri që të ndahet një kohë prej skenës, e shumëçka tejet interesante për jetën e karrierën e saj Ajo prej se ka qenë e re është marr me muzikë, por famën më të madhe e ka arrit viteve të 90-ta. Ne 31 Maj 2003 "Shko n'dreq t'mallkuar" Ne 26 Nentor 2004 "U knaqem tu knaq" Ne 13 Shkurt 2005 "U mashtrove" Ne 2 Mars 2006 "Fluturoj Ne 14 Dhjetor 2006 "Dyshoj" E më pas edhe vitet e 2000-ta i ka vazhduar suksesi, derisa ajo bëri një shkëputje për tu rikthyer sërish në skenë.Të gjithë keni menduar gjatë kohës kur Ganja pauzoi me këngë e klipe të reja se mos ndoshta ajo u martua e më nuk do të këndoj, por jo. Ganja atë kohë preferonte që të pauzonte pa ndonjë arsye, por që vet kishte vendos që të bënte një shkëputje nga skena muzikore. E më pas u kthye me këngë të reja, dhe u mirëprit nga fansat e saj. Ganja edhe sot e kësaj dite vazhdon ta mbaj statusin e saj “single”, ajo akoma është beqare dhe nuk është martuar. Arsyeja është se sigurisht akoma nuk i ka trokitur fati në derë këngëtares bukuroshe është pëlqyer gjithmonë nga publiku shqiptar për këngët e saj, në zhanrin të cilin ajo e këndon. Një ndër hitet më të mëdha në karrierën e saj kujtohet kënga “Mirupafshim”, të cilën këngëtarja e kishte realizuar menjëherë në vitet e pas luftës, këngë kjo e cila i bënte për vete shqiptarët me refrenin ku citohej “Mirupafshim në Kosovën e lirë…”, duke iu referuar kështu tashmë Kosovës të pavarur si shtet. Ndonëse i ka munguar skenës për një kohë, këngëtarja e njohur Ganimete Abazi u rikthye më fuqishëm se kurrë, duke e mbushur me këngë e projekte të reja [[boshllëku]]n që për një kohë e la në skenën tonë. E meqenëse premton se tash e pas do të jetë aktive dhe nuk do ta lë më muzikën, Ganja bën me dije për Tribuna se tashmë ajo veçse i është përveshur punës për këngë të re. [[Kategoria:Këngëtare shqiptare]] quag6wiha8jlmw1lhi43ntlsk7lrlze 3058898 3058897 2026-10-22T20:33:13Z Ardita991991 194782 /* */ 25 Dhjetor 1976 jo 1975 as 1977 3058898 wikitext text/x-wiki {{Pa referenca}} {{Pp}}Ganimete Abazi e njohur me nofkën (Ganja) ka lindur më 25 dhjetor 1976 në Prishtinë. Ne vitin 2012 Nuk fshihet gëzimi i fansave të Ganimete Abazit për kthimin e saj serish në skenën tonë muzikore. Zatën kërkesa tyre e vazhdueshme bëri që ajo t’i rikthehet këngës, muzikës.Ndonëse ajo i mungoi skenës më se gjashtë vjet, por për kaq kohë të shkurtër, arriti t’jetë po ajo Ganja, veç çka edhe më e fuqishme dhe më e pëlqyer e më e dashur edhe për fansat e rinj, të cilët po adhurojnë këngën zërin e stilin e saj.Ganja është një nga zërat më të mirë në muzikën shqiptare. Andaj [[Gjynahu|gjynah]] ishte t’mos jetë ajo në skenën muzikore, të cilës i mungoi shumë. Për këtë kemi shkruar disa herë edhe në revistën Kosovarja. Vlen të përmendim, se sa ishte larg muzikës, ajo përjetoi edhe spekulime e thashetheme, të cilat veç çka ia vështirësonin jetën.Kjo dhe bëri që Ganja të rikthehet, e që rikthimi i saj po shënon arritje të sukseseve të njëpasnjëshme. Secila këngë e saj po bëhet hit. Edhe sot këngët e saja hite, sikur edhe të hershmet, që edhe sot po janë e po dëgjohen kudo, si “xhamadani vija vija”, “çka m’ka syri”, ”magdalena”, “kallma cigaren” e shumë të tjera. Por, a harrohet kënga “Mirupafshim”, e cila bëri bum të madh kur u lansua në treg dhe këndohej gjithandej kah kishte shqiptarë në kohën e luftës.Për ata që nuk kanë informacion: Ganimete Abazi- Ganja, nuk erdhi në skenën muzikore e pa ditur, e pa shkollë dhe veç me dashjen që t’bëhet këngëtare. Ganja ka dalur qysh në moshën 5-vjeçare para publikut. Ka të kryer shkollë e mesme të muzikës, në instrumentin e pianos. Poashtu edhe fakultetin e arteve të bukura. Karrierën muzikore e filloi me grupin “Ilirët”. Si sot m’kujtohet, shumë të rinj erdhën në redaksinë e Kosovares, Ganja me Shemin me kërkesën që të shkruajmë për ta, e që ne e realizuam me kënaqësi, nga se ne veç ishim shumë të interesuar për intervistën me ta, se ishte kjo dhe kërkesë e shumë lexuesve tanë, por që nuk kishim adresë të tyre.Albumi i saj i parë “Gane Gane po çka na bane” bëri aq bum sa brenda një kohe të shkurtër u shit dhe kërkohej ribotimi i saj. Ganja ka edhe tjera albume, që për momentin nuk po më kujtohen, por pa mëdyshje jo ndër dhjetë. Dhjetë albume, shumë këngë - të paharruara, të dëgjuara me shumë kënaqësi edhe sot.Sot Ganja dhe vet po edhe në bashkëpunim me Shemin, Golden Ag, plasoi këngën “Fjalët e qiririt”, e cila arriti të jetë në top listë si dhe balada e fundit, që po e japim në portal tonin.Kush është Ganimete Abazi, pse deshi të bëhet këngëtare, çka investoi për këngën, çka e bëri që të ndahet një kohë prej skenës, e shumëçka tejet interesante për jetën e karrierën e saj Ajo prej se ka qenë e re është marr me muzikë, por famën më të madhe e ka arrit viteve të 90-ta. Ne 31 Maj 2003 "Shko n'dreq t'mallkuar" Ne 26 Nentor 2004 "U knaqem tu knaq" Ne 13 Shkurt 2005 "U mashtrove" Ne 2 Mars 2006 "Fluturoj Ne 14 Dhjetor 2006 "Dyshoj" E më pas edhe vitet e 2000-ta i ka vazhduar suksesi, derisa ajo bëri një shkëputje për tu rikthyer sërish në skenë.Të gjithë keni menduar gjatë kohës kur Ganja pauzoi me këngë e klipe të reja se mos ndoshta ajo u martua e më nuk do të këndoj, por jo. Ganja atë kohë preferonte që të pauzonte pa ndonjë arsye, por që vet kishte vendos që të bënte një shkëputje nga skena muzikore. E më pas u kthye me këngë të reja, dhe u mirëprit nga fansat e saj. Ganja edhe sot e kësaj dite vazhdon ta mbaj statusin e saj “single”, ajo akoma është beqare dhe nuk është martuar. Arsyeja është se sigurisht akoma nuk i ka trokitur fati në derë këngëtares bukuroshe është pëlqyer gjithmonë nga publiku shqiptar për këngët e saj, në zhanrin të cilin ajo e këndon. Një ndër hitet më të mëdha në karrierën e saj kujtohet kënga “Mirupafshim”, të cilën këngëtarja e kishte realizuar menjëherë në vitet e pas luftës, këngë kjo e cila i bënte për vete shqiptarët me refrenin ku citohej “Mirupafshim në Kosovën e lirë…”, duke iu referuar kështu tashmë Kosovës të pavarur si shtet. Ndonëse i ka munguar skenës për një kohë, këngëtarja e njohur Ganimete Abazi u rikthye më fuqishëm se kurrë, duke e mbushur me këngë e projekte të reja [[boshllëku]]n që për një kohë e la në skenën tonë. E meqenëse premton se tash e pas do të jetë aktive dhe nuk do ta lë më muzikën, Ganja bën me dije për Tribuna se tashmë ajo veçse i është përveshur punës për këngë të re. [[Kategoria:Këngëtare shqiptare]] gwqfrp6ezvili2boaj7loax3v8z2zp9 3058901 3058898 2026-10-22T20:39:16Z Ardita91882 194783 /* */ kengetarja Ganimete Abazi ka lindur më 25 dhjetor 1977 https://gazetainfokus.com/nuk-do-ta-besoni-sa-vjet-mbushi-sot-ganja/ ja ktu eshte linku dhe burimet e sigurta 3058901 wikitext text/x-wiki {{Pa referenca}} {{Pp}}Ganimete Abazi e njohur me nofkën (Ganja) ka lindur më 25 dhjetor 1977 në Prishtinë. Ne vitin 2012 Nuk fshihet gëzimi i fansave të Ganimete Abazit për kthimin e saj serish në skenën tonë muzikore. Zatën kërkesa tyre e vazhdueshme bëri që ajo t’i rikthehet këngës, muzikës.Ndonëse ajo i mungoi skenës më se gjashtë vjet, por për kaq kohë të shkurtër, arriti t’jetë po ajo Ganja, veç çka edhe më e fuqishme dhe më e pëlqyer e më e dashur edhe për fansat e rinj, të cilët po adhurojnë këngën zërin e stilin e saj.Ganja është një nga zërat më të mirë në muzikën shqiptare. Andaj [[Gjynahu|gjynah]] ishte t’mos jetë ajo në skenën muzikore, të cilës i mungoi shumë. Për këtë kemi shkruar disa herë edhe në revistën Kosovarja. Vlen të përmendim, se sa ishte larg muzikës, ajo përjetoi edhe spekulime e thashetheme, të cilat veç çka ia vështirësonin jetën.Kjo dhe bëri që Ganja të rikthehet, e që rikthimi i saj po shënon arritje të sukseseve të njëpasnjëshme. Secila këngë e saj po bëhet hit. Edhe sot këngët e saja hite, sikur edhe të hershmet, që edhe sot po janë e po dëgjohen kudo, si “xhamadani vija vija”, “çka m’ka syri”, ”magdalena”, “kallma cigaren” e shumë të tjera. Por, a harrohet kënga “Mirupafshim”, e cila bëri bum të madh kur u lansua në treg dhe këndohej gjithandej kah kishte shqiptarë në kohën e luftës.Për ata që nuk kanë informacion: Ganimete Abazi- Ganja, nuk erdhi në skenën muzikore e pa ditur, e pa shkollë dhe veç me dashjen që t’bëhet këngëtare. Ganja ka dalur qysh në moshën 5-vjeçare para publikut. Ka të kryer shkollë e mesme të muzikës, në instrumentin e pianos. Poashtu edhe fakultetin e arteve të bukura. Karrierën muzikore e filloi me grupin “Ilirët”. Si sot m’kujtohet, shumë të rinj erdhën në redaksinë e Kosovares, Ganja me Shemin me kërkesën që të shkruajmë për ta, e që ne e realizuam me kënaqësi, nga se ne veç ishim shumë të interesuar për intervistën me ta, se ishte kjo dhe kërkesë e shumë lexuesve tanë, por që nuk kishim adresë të tyre.Albumi i saj i parë “Gane Gane po çka na bane” bëri aq bum sa brenda një kohe të shkurtër u shit dhe kërkohej ribotimi i saj. Ganja ka edhe tjera albume, që për momentin nuk po më kujtohen, por pa mëdyshje jo ndër dhjetë. Dhjetë albume, shumë këngë - të paharruara, të dëgjuara me shumë kënaqësi edhe sot.Sot Ganja dhe vet po edhe në bashkëpunim me Shemin, Golden Ag, plasoi këngën “Fjalët e qiririt”, e cila arriti të jetë në top listë si dhe balada e fundit, që po e japim në portal tonin.Kush është Ganimete Abazi, pse deshi të bëhet këngëtare, çka investoi për këngën, çka e bëri që të ndahet një kohë prej skenës, e shumëçka tejet interesante për jetën e karrierën e saj Ajo prej se ka qenë e re është marr me muzikë, por famën më të madhe e ka arrit viteve të 90-ta. Ne 31 Maj 2003 "Shko n'dreq t'mallkuar" Ne 26 Nentor 2004 "U knaqem tu knaq" Ne 13 Shkurt 2005 "U mashtrove" Ne 2 Mars 2006 "Fluturoj Ne 14 Dhjetor 2006 "Dyshoj" E më pas edhe vitet e 2000-ta i ka vazhduar suksesi, derisa ajo bëri një shkëputje për tu rikthyer sërish në skenë.Të gjithë keni menduar gjatë kohës kur Ganja pauzoi me këngë e klipe të reja se mos ndoshta ajo u martua e më nuk do të këndoj, por jo. Ganja atë kohë preferonte që të pauzonte pa ndonjë arsye, por që vet kishte vendos që të bënte një shkëputje nga skena muzikore. E më pas u kthye me këngë të reja, dhe u mirëprit nga fansat e saj. Ganja edhe sot e kësaj dite vazhdon ta mbaj statusin e saj “single”, ajo akoma është beqare dhe nuk është martuar. Arsyeja është se sigurisht akoma nuk i ka trokitur fati në derë këngëtares bukuroshe është pëlqyer gjithmonë nga publiku shqiptar për këngët e saj, në zhanrin të cilin ajo e këndon. Një ndër hitet më të mëdha në karrierën e saj kujtohet kënga “Mirupafshim”, të cilën këngëtarja e kishte realizuar menjëherë në vitet e pas luftës, këngë kjo e cila i bënte për vete shqiptarët me refrenin ku citohej “Mirupafshim në Kosovën e lirë…”, duke iu referuar kështu tashmë Kosovës të pavarur si shtet. Ndonëse i ka munguar skenës për një kohë, këngëtarja e njohur Ganimete Abazi u rikthye më fuqishëm se kurrë, duke e mbushur me këngë e projekte të reja [[boshllëku]]n që për një kohë e la në skenën tonë. E meqenëse premton se tash e pas do të jetë aktive dhe nuk do ta lë më muzikën, Ganja bën me dije për Tribuna se tashmë ajo veçse i është përveshur punës për këngë të re. [[Kategoria:Këngëtare shqiptare]] hp6tt2kp3tzlgubav0sg0o2130uwugl 0 250094 3058857 2801098 2026-10-22T13:55:19Z Ziv 165425 → File has been renamed on Commons ([[:c:GR]]) 3058857 wikitext text/x-wiki [[File:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|thumb|200px|right|Christiaan Huygens]] '''Christiaan Huygens''' ([[Haga]], 14 prill 1629 - [[Haga]], 8 korrik 1695) ka qenë një matematikan, astronom dhe fizikan holandez, i famshëm për të pasur kuptuar natyrën e unazave të planetit [[Saturni|Saturn]] dhe pasur zbuluar satelitin Titan. == Veprat == * 1649 - ''De iis quae liquido supernatant'' * 1651 - ''Cyclometriae'' * 1651 - ''Theoremata de quadratura hyperboles, ellipsis et circuli'' * 1654 - ''De circuli magnitudine inventa'' * 1656 - ''De Saturni Luna observatio nova'' * 1656 - ''De motu corporum ex percussione'' (botuar në vitin 1703) * 1657 - ''De ratiociniis in ludo aleae'' * 1659 - ''Systema saturnium'' * 1673 - ''Horologium oscillatorium sive de motu pendularium'' * 1673 - ''De vi centrifuga'' * 1684 - ''Astroscopia Compendiaria tubi optici molimine liberata'' * 1685 - ''Memoriën aengaende het slijpen van glasen tot verrekijckers'' * 1686 - ''Kort onderwijs aengaende het gebruijck der horologiën tot het vinden der lenghten van Oost en West'' (vepra e dedikuar për përdorimin e orëve për të përcaktuar gjatësinë) * 1690 - ''Traité de la lumière'' * 1690 - ''Discours de la cause de la pesanteur'' * 1691 - ''Lettre touchant le cycle harmonique'' * 1698 - ''Cosmotheoros'' * 1703 - ''Opuscula posthuma'', që përmban: ** ''De motu corporum ex percussione'' ** ''Descriptio automati planetarii'' [[Kategoria:Matematikanë holandezë]] [[Kategoria:Astronomë holandezë]] [[Kategoria:Fizikanë holandezë]] ro0ufy69h6s23xv9076fnx3esihnb4o 1 252633 3058943 3058762 2026-10-23T04:18:55Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Paqja/Arkivi 1]] 3058943 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Paqja/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} tvvted21v06cgacto2po368q0vafk7y 0 256332 3058992 3055288 2026-10-23T07:39:22Z Stephan1000000 114987 109 3058992 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Detektivi Konan | image = Detective Conan logo.svg | caption = | ja_kanji = 名探偵コナン | ja_romaji = Meitantei Konan | genre = {{ubl|[[Mystery fiction|Mister]]<ref name="VizOfficial"/>|[[Thriller (zhanër)|Thriller]]<ref name="VizOfficial">{{cite web|url=https://www.viz.com/case-closed|title=Official Website for Case Closed|publisher=[[Viz Media]]|language=en|access-date=27 tetor 2017|archive-date=2 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702040707/http://www.viz.com/case-closed|url-status=live}}</ref>}}<!-- Genres should be based on what reliable sources list them as and not on personal interpretations. Limit of the three most relevant genres in accordance with [[MOS:A&M]]. --> }} {{Infobox animanga/Print |type = manga |author = [[Gosho Aoyama]] |publisher = [[Shogakukan]] |demographic = ''[[Shōnen manga|Shōnen]]'' |imprint = Shōnen Sunday Comics |magazine = [[Weekly Shōnen Sunday]] |first = 5 janar 1994 |last = |volumes = 109 |volume_list = Lista e vëllimeve të Detektivi Konan }} {{Infobox animanga/Video |type = tv series |director = {{ubl|[[Kenji Kodama]] (1–118)|[[Yasuichiro Yamamoto]] (119–161, 163–218, 220–332, 667–677, 680–present)|Masato Satō (162, 219, 333–504)|Kōjin Ochi (505–666, 678–679)|Nobuharu Kamanaka (975–present)}} |producer = {{ubl|'''Yomiuri TV''':|Michihiko Suwa (1–332)|Shuichi Kitada (453–666)|Isato Yonekura (667–1008)|Takeshi Shioguchi (1009–present)|'''TMS''':|Kazuhiko Yagiuchi (1–33)|Masahito Yoshioka (1–332)|Hiroaki Kobayashi (333–529)|Tetsu Kojima (505–520)|Takeshi Yamakawa (602–695)|Kiyoaki Terashima (750–1032)|Masataka Todo (1033–present)}} |writer = Jun'ichi Ii'oka (story editor) |music = [[Katsuo Ōno]] |studio = [[TMS Entertainment]] |licensee = TMS Entertainment Co., Ltd. (të drejtat e shpërndarjes në mbarë botën) |network = [[Nippon Television Network System|NNS]] ([[Yomiuri Telecasting Corporation|ytv]]) |first = 8 janar 1996 |last = |episodes = 1,216<!-- This parameter should only be incremented when new episodes air or when a [[Wikipedia:Identifying reliable sources|reliable source]] can confirm a specific number of episodes. --> |episode_list = Lista e epizodave të Detektivi Konan (sezonet 31–tani) }} {{Infobox animanga/Other |title = Related media |content = * [[Lista e filmave të Detektivi Konan|Lista e filmave të ''Detektivi Konan'']] * [[Lista e OVA-ve të Detektivi Konan|Lista e OVA-ve të ''Detektivi Konan'']] * [[Diskografia e Detektivi Konan|Diskografia e ''Detektivi Konan'']] * [[Lista e episodeve të dramës live action të Detektivi Konan|Drama live action ''Detektivi Konan'']] * [[Lista e video lojërave të Detektivi Konan|Lista e video lojërave të ''Detektivi Konan'']] }} {{Infobox animanga/Other |title = Spin-off manga |content = * ''[[Detective Conan: The Culprit Hanzawa|The Culprit Hanzawa]]'' * ''[[Detective Conan: Zero's Tea Time|Zero's Tea Time]]'' * ''[[Detective Conan: Police Academy Arc|Police Academy Arc]]'' }} {{Infobox animanga/Footer}} {{Nihongo|'''''Detektivi Konan'''''|名探偵コナン|Meitantei Konan}} është një seri [[manga]] japoneze detektivësh e shkruar dhe ilustruar nga [[Gosho Aoyama]]. Kjo është botuar në [[Weekly Shōnen Sunday]] të [[Shogakukan]] më 19 janar 1994, dhe është përmbledhur në 95 vëllime ''[[Tankōbon|tankōbon]]'' që nga 18 tetor 2018. Për shkak të arsyeve ligjore lidhur me emrin ''Detektivi Konan'', publikimet në anglisht nga Funimation dhe Viz u riemëruan në ''Case Closed'' ("Çështja e Mbyllur").<ref name="FAQ">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040327142351/http://caseclosed.com/|archivedate=27 mars 2004|url=http://www.caseclosed.com/|accessdate=3 tetor 2010|publisher=[[Funimation]]|language=en|title=''Case Closed'' FAQ}}</ref> Historia bëhet fjalë për një dedektiv amator i cili u shndërrua në një fëmijë duke hetuar një organizatë misterioze, dhe zgjidh një numër të madh çështjes duke impersonuar babain e mikut të tij, së bashku dhe karakterë të tjerë. Manga u adaptua në formë [[anime]] nga [[Yomiuri Telecasting Corporation]] dhe [[TMS Entertainment]]. Animeja rezultoi në [[Lista e filmave të Detektivi Konan|filma të animuar]], [[Lista e OVA-ve të Detektivi Konan|video origjinale të animuara]], [[Lista e video lojërave të Detektivi Konan|video lojra]], [[Diskografia e Detektivi Konan|publikime audio disqesh]] dhe epizodave live action. [[Funimation]] liçensoi serinë anime për transmetime në Amerikën e Veriut në vitin 2003, nën emrin ''Case Closed'' me personazhe me emra [[Amerikanizimi|amerikanë]]. Animeja, u shfaq në [[Adult Swim]] por u ndërpre për shkak të shikueshmërisë të ulët. Në mars të vitit 2013, Funimation filloi të trasnmetonte episodet e tyre të liçensuara të serialit; [[Crunchyroll]] i transmetoi në vitin 2014. Funimation gjithashtu lokalizoi gjashtë filmat e parë, ndërsa [[Discotek Media]] lokalizoi kryqëzimin me [[Lupin|Lupin III]] dhe të [[Lupin III vs Detektivi Konan: Filmi|filmit në vazhdim]]. Ndërkohë, manga u lokalizua nga [[Viz Media]], të cilat përdoren titullin dhe emrat e personazheve të Funimation. [[Shogakukan Asia]] bëri versionin e tyre të lokalizuar në gjuhën angleze të mangës duke përdorur titullin orighinal dhe emrat japonez. Vëllimet ''[[Tankōbon|tankōbon]]'' të mangës kanë shitur mbi 200 milionë kopje në mbarë botën, duke e bërë atë [[Lista e mangave më të shitura|të katërtën seri manga më të shitur]]. Në vitin 2001, manga fitoi çmimin e 46-të të [[Shogakukan Manga Award]] në kategorinë shōnen. Përshtatja në anime ka qenë e pritur mirë nga publiku dhe u rendit në top njëzet të sondazheve të ''[[Animage]]'' gjatë viteve 1996 dhe 2001. Në renditjet e televizionit anime japonez, episodet e ''Detektivit Conan'' renditeshin në top gjashtë çdo javë. Të dyja manga dhe anime kanë pasur përgjigje pozitive nga kritikët për komplotet dhe çështjet. == Komploti == [[Shinichi Kudo]] është një dedekiv në gjimnaz që ndonjëherë punon me policinë për të zgjidhur çështje. Gjatë një hetimi, ai sulmohet nga pjesëtarët e një sindikate krimi njohur si [[Organizata e Zezë]]. Ata e detyrojnë atë që të gëlltisë një helm eksperimental, por në vend që ta vrasi, helmi e shndërron atë në një fëmijë.<ref name="Ch 1 P44">{{harvnb|Aoyama|2004|p=44}}</ref> Duke adoptuar emrin Konan Edogawa dhe mbajtur identitetin e tij të vërtetë, Kudo fillon të jetojë me shoqen e tij të fëmijërise [[Ran Mouri]] dhe babain e saj [[Kogoro Mouri]], i cili është një dedektiv privat. Në të gjithë serinë, ai qëndron me Kogoron gjatë çështjeve të tij, por kur ai është në gjendje për të zgjidhur një, ai përdor një gjilperë me ilaç gjumi për të vënë Kogoron në gjumë, dhe impersonon zërin e tij duke ndryshuar zërin.<ref name="Ch 1 P56">{{harvnb|Aoyama|2004|pp=56–57}}</ref> Ai gjithasht fillon të shkojë në shkollë fillore, ku ai bën miq me një grup të shokëve të klasës të cilët formojnë klubin e tyre të dedektivëve të rinj (Djemtë dedetktiv). Ndërkohë që Kudo vazhdon të bëjë më shumë kërkime për organizatën e zezë, ai, në mënyrë të vazhdueshme, bashkëvepron me një shumëllojshmëri personazhesh, duke përfshirë edhe mikun e tij, [[Hiroshi Agasa|profesor Agasa]], shoqen e Ran [[Sonoko Suzuki|Sonoko]], një dedektiv adoleshent [[Heiji Hattori]], policë të ndryshëm nga zona të ndryshme, dhe [[Kaito Kuroba|Kaito Kid]]. Kudo më vonë ndeshet me [[Ai Haibara]], një studente e re, e cila i tregon që ishte ajo që e krijoi helmin që e zvogëloi atë. Edhe ajo gjithashtu e kishte pirë helmin, por ajo nuk është më pjesë Organizatës të Zezë.<ref name="Ch 178">{{cite book|last=Aoyama|first=Gosho|date=17 janar 1998|publisher=[[Shogakukan]]|isbn=4-09-125048-3|volume=18|language=ja|chapter=File 8. コードネーム・シェリー|title=名探偵 コナン|trans-title=''Detective Conan''|trans-chapter=File 8. Code Name Sherry}}</ref> Ajo bëhet pjesë e dedektivëve të rinj. Gjatë takimit me Organizatën e Zezë, Konan ndihmon FBI-në të fusë në organizatën e zezë agjenten e CIA-s, [[Hidemi Hondo|Kir]], si një spiune.<ref name="Ch 604">{{cite book|last=Aoyama|first=Gosho|date=18 korrik 2007|publisher=[[Shogakukan]]|isbn=978-4-09-121155-2|volume=58|language=ja|chapter=File 7. 姉弟|title=名探偵 コナン|trans-title=''Detective Conan''|trans-chapter=File 7. Older Sister and Younger Brother}}</ref> == Publikimi == ''Detektivi Konan'' është krijuar në vitin 1994, gjatë rritjes së zhanerit mister nëpër [[manga]] si rrjedhojë e botimit të serisë ''[[The Kindaichi Case Files]]''; kapitulli i parë u shfaq në [[Weekly Shōnen Sunday| të dielën javore Shonen]] të [[Shogakukan]] më 19 janar.<ref name="Casebook">{{cite book|title=The Case Closed Casebook: An Essential Guide|url=https://archive.org/details/caseclosedcasebo0000furu|last1=Furukawa|first1=Takuya|last2=Gene|first2=Tim|date=25 mars 2008|publisher=DH Publishing|language=en|isbn=1-932897-30-5}}</ref><ref name="DC premier">{{cite journal|title=1st issue of Case Closed|publisher=[[Shogakukan]]|volume=1994|magazine=[[Weekly Shōnen Sunday]]|language=en|number=5}}</ref><ref>{{cite web|url=http://websunday.net/conan/|title=''Detective Conan'' Official manga website|publisher=[[Shogakukan]]|accessdate=11 qershor 2009|language=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/5z8FP2jMX?url=http://websunday.net/conan/#|archive-date=2 qershor 2011|df=mdy-all}}</ref> Aoyama citon historitë e [[Arsène Lupin]], [[Sherlock Holmes]] dhe filmat samurai nga [[Akira Kurosawa]] si ndikim në punën e tij.<ref>{{cite web|archiveurl=https://www.webcitation.org/5hUjrZvgS?url=http://www.viz.com/products/products.php?&series_id=49&section=profiles|archivedate=13 qershor 2009|url=http://www.viz.com/products/products.php?&series_id=49&section=profiles|title=''Case Closed''- Profiles|publisher=[[Viz Media]]|accessdate=12 qershor 2009|language=en}}</ref> Kur shkruan skriptin e çdo kapitulli, ai siguron që dialogu të jetë i thjeshtë dhe e shpenzon mesatarisht katër orë për çdo çështje të re dhe dymbëdhjetë për ato më të komplikuara.<ref name="Interview">{{cite web|url=http://sankei.jp.msn.com/entertainments/game/071002/gam0710021516000-n1.htm|title=｢名探偵コナン、最終回の構想できている｣|date=2 tetor 2010|publisher=[[Sankei Shimbun]]|language=ja|trans-title=''Detective Conan''{{'}}s ending made|access-date=28 dhjetor 2018|archive-date=12 shkurt 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212092405/http://sankei.jp.msn.com/entertainments/game/071002/gam0710021516000-n1.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2007-10-02/case-closed-interview-post|title=Sankei Shimbun interview translated|date=2 tetor 2010|work=[[Anime News Network]]|accessdate=3 dhjetor 2010|language=en}}</ref> Çdo çështje përfshin disa kapituj (përveç disa çështjeve më të thjeshta që kanë vetëm një), dhe në fund zgjidhet nëpërmjet karakterëve që shpjegojnë detajet e zgjidhjeve të tyre në terma të thjeshtë;<ref name="MangaDesign">{{cite book|title=Manga Design|last1=Amano|first1=Masanao|last2=Wiedemann|first2=Julius|date=shtator 2004|publisher=[[Taschen]]|language=en|isbn=978-3-8228-2591-4|volume=1}}</ref> një bazë të dhënash e përbërë prej të gjitha çështjeve nga manga u publikua në vitin 2007.<ref>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410044010/http://www.animenewsnetwork.com/news/2007-05-29/database-opens-for-every-detective-conan%27s-case-closed|archivedate=10 prill 2009|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2007-05-29/database-opens-for-every-detective-conan%27s-case-closed|title=Database Opens for Every ''Detective Conan''{{'}}s Case Closed|date=29 maj 2007|work=[[Anime News Network]]|accessdate=5 maj 2009|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://websunday.net/conandb/top.html|title=''Detective Conan'' database|publisher=[[Shogakukan]]|language=ja|accessdate=28 nëntor 2010}}</ref> ''Detektivi Konan'' u bë [[Lista e serive manga sipas numrit të vëllimit|seria e 24-të më e gjatë]] duke pasur mbi 1000 kapituj të publikuar në Japoni. Kapitujt individual janë grupuar në vëllime [[Tankōbon|tankōbon]] nga Shogakukan; vëllimi i parë u publikua më 18 qershor, 1994.<ref name="Vol 1">{{cite web|archiveurl=https://www.webcitation.org/5vS3xHqfa?url=http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_tid?tid=1572|archivedate=3 janar 2011|url=http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_tid?tid=1572|title=''Detective Conan'' Vol. 1|publisher=[[Shogakukan]]|accessdate=11 qershor 2009|language=ja}}</ref> Ndihmësit e Gosho Aoyama kanë shkruar edhe një seri [[Antologjia|antologji]] të Detektivi Konan të cilat janë lëshuar jo të organizuara.<ref name="Short 1">{{cite web|archiveurl=https://www.webcitation.org/5vS3xHqfp?url=http://www.shogakukan.co.jp/comics/detail/_isbn_4091425313|archivedate=3 janar 2011|url=http://www.shogakukan.co.jp/comics/detail/_isbn_4091425313|title=''Detective Conan'' Special Edition 1|publisher=[[Shogakukan]]|language=ja|accessdate=4 qershor 2010}}</ref><ref name="Short 38">{{cite web|url=http://www.shogakukan.co.jp/comics/detail/_isbn_9784091414601|title=''Detective Conan'' Special Edition 38|publisher=[[Shogakukan]]|language=ja|accessdate=20 gusht 2010}}</ref> [[Viz Media]] shpalli blerjen e serisë për Amerikën e Veriut në 1 qershor, 2004.<ref name="Viz announce">{{Cito web|url=http://www.animenewsnetwork.com/press-release/2004-06-02/viz-announces-new-manga-for-q3|title=Viz announces new manga for Q3|date=2 qershor 2004|accessdate=28 nëntor 2010|website=[[Anime News Network]]|language=en}}</ref> Duke vijuar lokalizimin e Funimation, Viz publikoi serinë ''Detektivi Konan'' dhe mori emrat e karakterëve të tyre për të mbajtur konsistencën mes dy mediumeve.<ref name="Viz rename">{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2004-06-28/case-closed-manga-names-to-change|title=Case Closed Manga Names to Change|date=28 qershor 2004|accessdate=28 nëntor 2010|website=[[Anime News Network]]|language=en}}</ref> Viz Media publikoi vëllimin e parë në shtator të vitit 2004 dhe filloi publikimin e botimeve digjitale në vitin 2013.<ref name="Viz 1">{{Cite web|url=http://www.viz.com/manga/print/case-closed-volume-1/2210|title=''Case Closed'' Vol. 1|date=2 qershor 2004|accessdate=1 nëntor 2013|website=[[Anime News Network]]|publisher=[[Viz Media]]|language=en}}</ref><ref name="Digital Viz 1">{{Cite web|url=http://www.viz.com/manga/digital/case-closed-volume-1/1660|title=Digital ''Case Closed'' Vol. 1|date=28 qershor 2004|accessdate=1 nëntor 2013|website=[[Anime News Network]]|publisher=[[Viz Media]]|language=en}}</ref> [[Victor Gollancz Ltd|Gollancz]] liçensoi dhe shpërndau 15 vëllime të Viz Media në Mbretërinë e Bashkuar përpara ndërprerjes së publikimit të manga. (Viz Media i ka ripublikuar).<ref>[https://www.amazon.co.uk/Case-Closed-15-v-MANGA/dp/0575080809/ Case Closed Volume 15 (MANGA)]</ref> Në vitin 2014 [[Shogakukan Asia]] filloi vetë lokalizimin në anglisht të serisë për Singapor dhe për të tjera shtete të Azisë Juglindore si ''Detektivi Konan''.<ref name="Singapore manga">{{Cite web|url=http://shogakukan.asia/category/books/manga-comics/page/4/|title=Shogakukan Asia Manga releases|accessdate=3 qershor 2015|publisher=[[Shogakukan Asia]]|language=en|archive-date=15 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005733/http://shogakukan.asia/category/books/manga-comics/page/4/|url-status=dead}}</ref> Manga gjithashtu u lokalizua në rajone të tjera si Kinë, Francë, Gjermani dhe Indonezi.<ref>{{Cite web|url=http://www.cccbs.net/show.aspx?id=6c2e339f-1a74-4caf-8834-317fd25f1336|title=Shogakukan Asia Manga releases|accessdate=10 dhjetor 2010|publisher=Changchun Publishing House|language=zh|trans-title=''Detective Conan'' Vol 1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723040120/http://www.cccbs.net/show.aspx?id=6c2e339f-1a74-4caf-8834-317fd25f1336|archivedate=23 korrik 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.manganet.de/index.php/cat/c339_detektiv_conan.html?view=reihenintro|title=''Detective Conan''|accessdate=28 nëntor 2010|publisher=[[Egmont Manga & Anime]]|language=de|trans-title=''Detective Conan'' Vol 1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322050016/http://www.manganet.de/index.php/cat/c339_detektiv_conan.html?view=reihenintro|archivedate=22 mars 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.elexmedia.co.id/buku/detail/9789792776010|title=''Detektif Conan'' 57|accessdate=9 dhjetor 2010|publisher=[[Elex Media Komputindo]]|language=id|archiveurl=https://www.webcitation.org/5vS3xHqh0?url=http://www.elexmedia.co.id/buku/detail/9789792776010|archivedate=3 janar 2011}}</ref> (Lokalizimit në Skandinavi u ndërprenë një nga një, me Finlandën duke e qenë e fundit në vitin 2013, kur botuesi mbylli gjithë sektorin e mangave).<ref>[https://oiva.vaarakirjastot.fi/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=465449] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805062428/https://oiva.vaarakirjastot.fi/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=465449|date=5 gusht 2017}} Vaara-kirjastot(hyrja në katalogun e bibliotekës për vëllimin e fundit finlandez)</ref><ref>[https://biblioteket.stockholm.se/titel/648148] "Fatkeqësisht, shitjet për Detektivi Konan në Suedi kanë qenë të ulta vitet e fundit, duke e bërë Conan Vol 63 vëllimin e fundit që do të botohet në suedisht."</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20060807062801/http://www.hvidovrebib.dk/Default.aspx?ID=399] Wayback machine capture from Hovedbiblioteket, archived 2006</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110105224428/http://www.univers.no/tegneserier/manga/mesterdetektiv-conan] Wayback machine capture from Egmont Univers, archived 2011</ref> Një seri manga spin-off ilustruar nga Takahiro Arai, me mbikëqyrjen e Aoyama, e quajtur [[Detective Conan: Zero's Tea Time|''Detective Conan: Zero's Tea Time'']] (名探偵コナン ゼロの日常 ''Meitantei Konan Zero No Nichijō''), ka filluar në çështjen e #24 të Weekly Shōnen Sunday më 9 maj 2018. Historia bëhet fjalë rreth agjentit Toru Amuro.<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2018-04-10/detective-conan-gets-spinoff-manga-centering-on-toru-amuro/.130125|last=Baker|first=Bayleigh|title=Detective Conan Gets Spinoff Manga Centering on Tōru Amuro|date=10 prill 2018|accessdate=18 nëntor 2018|website=[[Anime News Network]]|language=en}}</ref> == Referime == {{Reflist|30em}} == Bibliografia == * {{Cite book|title=Case Closed|last=Aoyama|first=Gosho|date=7 shtator 2004|publisher=[[Viz Media]]|language=en|isbn=1-59116-327-7|volume=1|chapter=File 2}} [[Kategoria:Manga]] [[Kategoria:Anime]] jntph05b6wpvo0lnqybvw0qa503yoev 3058993 3058992 2026-10-23T07:39:36Z Stephan1000000 114987 1217 3058993 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Detektivi Konan | image = Detective Conan logo.svg | caption = | ja_kanji = 名探偵コナン | ja_romaji = Meitantei Konan | genre = {{ubl|[[Mystery fiction|Mister]]<ref name="VizOfficial"/>|[[Thriller (zhanër)|Thriller]]<ref name="VizOfficial">{{cite web|url=https://www.viz.com/case-closed|title=Official Website for Case Closed|publisher=[[Viz Media]]|language=en|access-date=27 tetor 2017|archive-date=2 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702040707/http://www.viz.com/case-closed|url-status=live}}</ref>}}<!-- Genres should be based on what reliable sources list them as and not on personal interpretations. Limit of the three most relevant genres in accordance with [[MOS:A&M]]. --> }} {{Infobox animanga/Print |type = manga |author = [[Gosho Aoyama]] |publisher = [[Shogakukan]] |demographic = ''[[Shōnen manga|Shōnen]]'' |imprint = Shōnen Sunday Comics |magazine = [[Weekly Shōnen Sunday]] |first = 5 janar 1994 |last = |volumes = 109 |volume_list = Lista e vëllimeve të Detektivi Konan }} {{Infobox animanga/Video |type = tv series |director = {{ubl|[[Kenji Kodama]] (1–118)|[[Yasuichiro Yamamoto]] (119–161, 163–218, 220–332, 667–677, 680–present)|Masato Satō (162, 219, 333–504)|Kōjin Ochi (505–666, 678–679)|Nobuharu Kamanaka (975–present)}} |producer = {{ubl|'''Yomiuri TV''':|Michihiko Suwa (1–332)|Shuichi Kitada (453–666)|Isato Yonekura (667–1008)|Takeshi Shioguchi (1009–present)|'''TMS''':|Kazuhiko Yagiuchi (1–33)|Masahito Yoshioka (1–332)|Hiroaki Kobayashi (333–529)|Tetsu Kojima (505–520)|Takeshi Yamakawa (602–695)|Kiyoaki Terashima (750–1032)|Masataka Todo (1033–present)}} |writer = Jun'ichi Ii'oka (story editor) |music = [[Katsuo Ōno]] |studio = [[TMS Entertainment]] |licensee = TMS Entertainment Co., Ltd. (të drejtat e shpërndarjes në mbarë botën) |network = [[Nippon Television Network System|NNS]] ([[Yomiuri Telecasting Corporation|ytv]]) |first = 8 janar 1996 |last = |episodes = 1,217<!-- This parameter should only be incremented when new episodes air or when a [[Wikipedia:Identifying reliable sources|reliable source]] can confirm a specific number of episodes. --> |episode_list = Lista e epizodave të Detektivi Konan (sezonet 31–tani) }} {{Infobox animanga/Other |title = Related media |content = * [[Lista e filmave të Detektivi Konan|Lista e filmave të ''Detektivi Konan'']] * [[Lista e OVA-ve të Detektivi Konan|Lista e OVA-ve të ''Detektivi Konan'']] * [[Diskografia e Detektivi Konan|Diskografia e ''Detektivi Konan'']] * [[Lista e episodeve të dramës live action të Detektivi Konan|Drama live action ''Detektivi Konan'']] * [[Lista e video lojërave të Detektivi Konan|Lista e video lojërave të ''Detektivi Konan'']] }} {{Infobox animanga/Other |title = Spin-off manga |content = * ''[[Detective Conan: The Culprit Hanzawa|The Culprit Hanzawa]]'' * ''[[Detective Conan: Zero's Tea Time|Zero's Tea Time]]'' * ''[[Detective Conan: Police Academy Arc|Police Academy Arc]]'' }} {{Infobox animanga/Footer}} {{Nihongo|'''''Detektivi Konan'''''|名探偵コナン|Meitantei Konan}} është një seri [[manga]] japoneze detektivësh e shkruar dhe ilustruar nga [[Gosho Aoyama]]. Kjo është botuar në [[Weekly Shōnen Sunday]] të [[Shogakukan]] më 19 janar 1994, dhe është përmbledhur në 95 vëllime ''[[Tankōbon|tankōbon]]'' që nga 18 tetor 2018. Për shkak të arsyeve ligjore lidhur me emrin ''Detektivi Konan'', publikimet në anglisht nga Funimation dhe Viz u riemëruan në ''Case Closed'' ("Çështja e Mbyllur").<ref name="FAQ">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040327142351/http://caseclosed.com/|archivedate=27 mars 2004|url=http://www.caseclosed.com/|accessdate=3 tetor 2010|publisher=[[Funimation]]|language=en|title=''Case Closed'' FAQ}}</ref> Historia bëhet fjalë për një dedektiv amator i cili u shndërrua në një fëmijë duke hetuar një organizatë misterioze, dhe zgjidh një numër të madh çështjes duke impersonuar babain e mikut të tij, së bashku dhe karakterë të tjerë. Manga u adaptua në formë [[anime]] nga [[Yomiuri Telecasting Corporation]] dhe [[TMS Entertainment]]. Animeja rezultoi në [[Lista e filmave të Detektivi Konan|filma të animuar]], [[Lista e OVA-ve të Detektivi Konan|video origjinale të animuara]], [[Lista e video lojërave të Detektivi Konan|video lojra]], [[Diskografia e Detektivi Konan|publikime audio disqesh]] dhe epizodave live action. [[Funimation]] liçensoi serinë anime për transmetime në Amerikën e Veriut në vitin 2003, nën emrin ''Case Closed'' me personazhe me emra [[Amerikanizimi|amerikanë]]. Animeja, u shfaq në [[Adult Swim]] por u ndërpre për shkak të shikueshmërisë të ulët. Në mars të vitit 2013, Funimation filloi të trasnmetonte episodet e tyre të liçensuara të serialit; [[Crunchyroll]] i transmetoi në vitin 2014. Funimation gjithashtu lokalizoi gjashtë filmat e parë, ndërsa [[Discotek Media]] lokalizoi kryqëzimin me [[Lupin|Lupin III]] dhe të [[Lupin III vs Detektivi Konan: Filmi|filmit në vazhdim]]. Ndërkohë, manga u lokalizua nga [[Viz Media]], të cilat përdoren titullin dhe emrat e personazheve të Funimation. [[Shogakukan Asia]] bëri versionin e tyre të lokalizuar në gjuhën angleze të mangës duke përdorur titullin orighinal dhe emrat japonez. Vëllimet ''[[Tankōbon|tankōbon]]'' të mangës kanë shitur mbi 200 milionë kopje në mbarë botën, duke e bërë atë [[Lista e mangave më të shitura|të katërtën seri manga më të shitur]]. Në vitin 2001, manga fitoi çmimin e 46-të të [[Shogakukan Manga Award]] në kategorinë shōnen. Përshtatja në anime ka qenë e pritur mirë nga publiku dhe u rendit në top njëzet të sondazheve të ''[[Animage]]'' gjatë viteve 1996 dhe 2001. Në renditjet e televizionit anime japonez, episodet e ''Detektivit Conan'' renditeshin në top gjashtë çdo javë. Të dyja manga dhe anime kanë pasur përgjigje pozitive nga kritikët për komplotet dhe çështjet. == Komploti == [[Shinichi Kudo]] është një dedekiv në gjimnaz që ndonjëherë punon me policinë për të zgjidhur çështje. Gjatë një hetimi, ai sulmohet nga pjesëtarët e një sindikate krimi njohur si [[Organizata e Zezë]]. Ata e detyrojnë atë që të gëlltisë një helm eksperimental, por në vend që ta vrasi, helmi e shndërron atë në një fëmijë.<ref name="Ch 1 P44">{{harvnb|Aoyama|2004|p=44}}</ref> Duke adoptuar emrin Konan Edogawa dhe mbajtur identitetin e tij të vërtetë, Kudo fillon të jetojë me shoqen e tij të fëmijërise [[Ran Mouri]] dhe babain e saj [[Kogoro Mouri]], i cili është një dedektiv privat. Në të gjithë serinë, ai qëndron me Kogoron gjatë çështjeve të tij, por kur ai është në gjendje për të zgjidhur një, ai përdor një gjilperë me ilaç gjumi për të vënë Kogoron në gjumë, dhe impersonon zërin e tij duke ndryshuar zërin.<ref name="Ch 1 P56">{{harvnb|Aoyama|2004|pp=56–57}}</ref> Ai gjithasht fillon të shkojë në shkollë fillore, ku ai bën miq me një grup të shokëve të klasës të cilët formojnë klubin e tyre të dedektivëve të rinj (Djemtë dedetktiv). Ndërkohë që Kudo vazhdon të bëjë më shumë kërkime për organizatën e zezë, ai, në mënyrë të vazhdueshme, bashkëvepron me një shumëllojshmëri personazhesh, duke përfshirë edhe mikun e tij, [[Hiroshi Agasa|profesor Agasa]], shoqen e Ran [[Sonoko Suzuki|Sonoko]], një dedektiv adoleshent [[Heiji Hattori]], policë të ndryshëm nga zona të ndryshme, dhe [[Kaito Kuroba|Kaito Kid]]. Kudo më vonë ndeshet me [[Ai Haibara]], një studente e re, e cila i tregon që ishte ajo që e krijoi helmin që e zvogëloi atë. Edhe ajo gjithashtu e kishte pirë helmin, por ajo nuk është më pjesë Organizatës të Zezë.<ref name="Ch 178">{{cite book|last=Aoyama|first=Gosho|date=17 janar 1998|publisher=[[Shogakukan]]|isbn=4-09-125048-3|volume=18|language=ja|chapter=File 8. コードネーム・シェリー|title=名探偵 コナン|trans-title=''Detective Conan''|trans-chapter=File 8. Code Name Sherry}}</ref> Ajo bëhet pjesë e dedektivëve të rinj. Gjatë takimit me Organizatën e Zezë, Konan ndihmon FBI-në të fusë në organizatën e zezë agjenten e CIA-s, [[Hidemi Hondo|Kir]], si një spiune.<ref name="Ch 604">{{cite book|last=Aoyama|first=Gosho|date=18 korrik 2007|publisher=[[Shogakukan]]|isbn=978-4-09-121155-2|volume=58|language=ja|chapter=File 7. 姉弟|title=名探偵 コナン|trans-title=''Detective Conan''|trans-chapter=File 7. Older Sister and Younger Brother}}</ref> == Publikimi == ''Detektivi Konan'' është krijuar në vitin 1994, gjatë rritjes së zhanerit mister nëpër [[manga]] si rrjedhojë e botimit të serisë ''[[The Kindaichi Case Files]]''; kapitulli i parë u shfaq në [[Weekly Shōnen Sunday| të dielën javore Shonen]] të [[Shogakukan]] më 19 janar.<ref name="Casebook">{{cite book|title=The Case Closed Casebook: An Essential Guide|url=https://archive.org/details/caseclosedcasebo0000furu|last1=Furukawa|first1=Takuya|last2=Gene|first2=Tim|date=25 mars 2008|publisher=DH Publishing|language=en|isbn=1-932897-30-5}}</ref><ref name="DC premier">{{cite journal|title=1st issue of Case Closed|publisher=[[Shogakukan]]|volume=1994|magazine=[[Weekly Shōnen Sunday]]|language=en|number=5}}</ref><ref>{{cite web|url=http://websunday.net/conan/|title=''Detective Conan'' Official manga website|publisher=[[Shogakukan]]|accessdate=11 qershor 2009|language=ja|archive-url=https://www.webcitation.org/5z8FP2jMX?url=http://websunday.net/conan/#|archive-date=2 qershor 2011|df=mdy-all}}</ref> Aoyama citon historitë e [[Arsène Lupin]], [[Sherlock Holmes]] dhe filmat samurai nga [[Akira Kurosawa]] si ndikim në punën e tij.<ref>{{cite web|archiveurl=https://www.webcitation.org/5hUjrZvgS?url=http://www.viz.com/products/products.php?&series_id=49&section=profiles|archivedate=13 qershor 2009|url=http://www.viz.com/products/products.php?&series_id=49&section=profiles|title=''Case Closed''- Profiles|publisher=[[Viz Media]]|accessdate=12 qershor 2009|language=en}}</ref> Kur shkruan skriptin e çdo kapitulli, ai siguron që dialogu të jetë i thjeshtë dhe e shpenzon mesatarisht katër orë për çdo çështje të re dhe dymbëdhjetë për ato më të komplikuara.<ref name="Interview">{{cite web|url=http://sankei.jp.msn.com/entertainments/game/071002/gam0710021516000-n1.htm|title=｢名探偵コナン、最終回の構想できている｣|date=2 tetor 2010|publisher=[[Sankei Shimbun]]|language=ja|trans-title=''Detective Conan''{{'}}s ending made|access-date=28 dhjetor 2018|archive-date=12 shkurt 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212092405/http://sankei.jp.msn.com/entertainments/game/071002/gam0710021516000-n1.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2007-10-02/case-closed-interview-post|title=Sankei Shimbun interview translated|date=2 tetor 2010|work=[[Anime News Network]]|accessdate=3 dhjetor 2010|language=en}}</ref> Çdo çështje përfshin disa kapituj (përveç disa çështjeve më të thjeshta që kanë vetëm një), dhe në fund zgjidhet nëpërmjet karakterëve që shpjegojnë detajet e zgjidhjeve të tyre në terma të thjeshtë;<ref name="MangaDesign">{{cite book|title=Manga Design|last1=Amano|first1=Masanao|last2=Wiedemann|first2=Julius|date=shtator 2004|publisher=[[Taschen]]|language=en|isbn=978-3-8228-2591-4|volume=1}}</ref> një bazë të dhënash e përbërë prej të gjitha çështjeve nga manga u publikua në vitin 2007.<ref>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410044010/http://www.animenewsnetwork.com/news/2007-05-29/database-opens-for-every-detective-conan%27s-case-closed|archivedate=10 prill 2009|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2007-05-29/database-opens-for-every-detective-conan%27s-case-closed|title=Database Opens for Every ''Detective Conan''{{'}}s Case Closed|date=29 maj 2007|work=[[Anime News Network]]|accessdate=5 maj 2009|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://websunday.net/conandb/top.html|title=''Detective Conan'' database|publisher=[[Shogakukan]]|language=ja|accessdate=28 nëntor 2010}}</ref> ''Detektivi Konan'' u bë [[Lista e serive manga sipas numrit të vëllimit|seria e 24-të më e gjatë]] duke pasur mbi 1000 kapituj të publikuar në Japoni. Kapitujt individual janë grupuar në vëllime [[Tankōbon|tankōbon]] nga Shogakukan; vëllimi i parë u publikua më 18 qershor, 1994.<ref name="Vol 1">{{cite web|archiveurl=https://www.webcitation.org/5vS3xHqfa?url=http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_tid?tid=1572|archivedate=3 janar 2011|url=http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_tid?tid=1572|title=''Detective Conan'' Vol. 1|publisher=[[Shogakukan]]|accessdate=11 qershor 2009|language=ja}}</ref> Ndihmësit e Gosho Aoyama kanë shkruar edhe një seri [[Antologjia|antologji]] të Detektivi Konan të cilat janë lëshuar jo të organizuara.<ref name="Short 1">{{cite web|archiveurl=https://www.webcitation.org/5vS3xHqfp?url=http://www.shogakukan.co.jp/comics/detail/_isbn_4091425313|archivedate=3 janar 2011|url=http://www.shogakukan.co.jp/comics/detail/_isbn_4091425313|title=''Detective Conan'' Special Edition 1|publisher=[[Shogakukan]]|language=ja|accessdate=4 qershor 2010}}</ref><ref name="Short 38">{{cite web|url=http://www.shogakukan.co.jp/comics/detail/_isbn_9784091414601|title=''Detective Conan'' Special Edition 38|publisher=[[Shogakukan]]|language=ja|accessdate=20 gusht 2010}}</ref> [[Viz Media]] shpalli blerjen e serisë për Amerikën e Veriut në 1 qershor, 2004.<ref name="Viz announce">{{Cito web|url=http://www.animenewsnetwork.com/press-release/2004-06-02/viz-announces-new-manga-for-q3|title=Viz announces new manga for Q3|date=2 qershor 2004|accessdate=28 nëntor 2010|website=[[Anime News Network]]|language=en}}</ref> Duke vijuar lokalizimin e Funimation, Viz publikoi serinë ''Detektivi Konan'' dhe mori emrat e karakterëve të tyre për të mbajtur konsistencën mes dy mediumeve.<ref name="Viz rename">{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2004-06-28/case-closed-manga-names-to-change|title=Case Closed Manga Names to Change|date=28 qershor 2004|accessdate=28 nëntor 2010|website=[[Anime News Network]]|language=en}}</ref> Viz Media publikoi vëllimin e parë në shtator të vitit 2004 dhe filloi publikimin e botimeve digjitale në vitin 2013.<ref name="Viz 1">{{Cite web|url=http://www.viz.com/manga/print/case-closed-volume-1/2210|title=''Case Closed'' Vol. 1|date=2 qershor 2004|accessdate=1 nëntor 2013|website=[[Anime News Network]]|publisher=[[Viz Media]]|language=en}}</ref><ref name="Digital Viz 1">{{Cite web|url=http://www.viz.com/manga/digital/case-closed-volume-1/1660|title=Digital ''Case Closed'' Vol. 1|date=28 qershor 2004|accessdate=1 nëntor 2013|website=[[Anime News Network]]|publisher=[[Viz Media]]|language=en}}</ref> [[Victor Gollancz Ltd|Gollancz]] liçensoi dhe shpërndau 15 vëllime të Viz Media në Mbretërinë e Bashkuar përpara ndërprerjes së publikimit të manga. (Viz Media i ka ripublikuar).<ref>[https://www.amazon.co.uk/Case-Closed-15-v-MANGA/dp/0575080809/ Case Closed Volume 15 (MANGA)]</ref> Në vitin 2014 [[Shogakukan Asia]] filloi vetë lokalizimin në anglisht të serisë për Singapor dhe për të tjera shtete të Azisë Juglindore si ''Detektivi Konan''.<ref name="Singapore manga">{{Cite web|url=http://shogakukan.asia/category/books/manga-comics/page/4/|title=Shogakukan Asia Manga releases|accessdate=3 qershor 2015|publisher=[[Shogakukan Asia]]|language=en|archive-date=15 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005733/http://shogakukan.asia/category/books/manga-comics/page/4/|url-status=dead}}</ref> Manga gjithashtu u lokalizua në rajone të tjera si Kinë, Francë, Gjermani dhe Indonezi.<ref>{{Cite web|url=http://www.cccbs.net/show.aspx?id=6c2e339f-1a74-4caf-8834-317fd25f1336|title=Shogakukan Asia Manga releases|accessdate=10 dhjetor 2010|publisher=Changchun Publishing House|language=zh|trans-title=''Detective Conan'' Vol 1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723040120/http://www.cccbs.net/show.aspx?id=6c2e339f-1a74-4caf-8834-317fd25f1336|archivedate=23 korrik 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.manganet.de/index.php/cat/c339_detektiv_conan.html?view=reihenintro|title=''Detective Conan''|accessdate=28 nëntor 2010|publisher=[[Egmont Manga & Anime]]|language=de|trans-title=''Detective Conan'' Vol 1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322050016/http://www.manganet.de/index.php/cat/c339_detektiv_conan.html?view=reihenintro|archivedate=22 mars 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.elexmedia.co.id/buku/detail/9789792776010|title=''Detektif Conan'' 57|accessdate=9 dhjetor 2010|publisher=[[Elex Media Komputindo]]|language=id|archiveurl=https://www.webcitation.org/5vS3xHqh0?url=http://www.elexmedia.co.id/buku/detail/9789792776010|archivedate=3 janar 2011}}</ref> (Lokalizimit në Skandinavi u ndërprenë një nga një, me Finlandën duke e qenë e fundit në vitin 2013, kur botuesi mbylli gjithë sektorin e mangave).<ref>[https://oiva.vaarakirjastot.fi/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=465449] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805062428/https://oiva.vaarakirjastot.fi/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=465449|date=5 gusht 2017}} Vaara-kirjastot(hyrja në katalogun e bibliotekës për vëllimin e fundit finlandez)</ref><ref>[https://biblioteket.stockholm.se/titel/648148] "Fatkeqësisht, shitjet për Detektivi Konan në Suedi kanë qenë të ulta vitet e fundit, duke e bërë Conan Vol 63 vëllimin e fundit që do të botohet në suedisht."</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20060807062801/http://www.hvidovrebib.dk/Default.aspx?ID=399] Wayback machine capture from Hovedbiblioteket, archived 2006</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110105224428/http://www.univers.no/tegneserier/manga/mesterdetektiv-conan] Wayback machine capture from Egmont Univers, archived 2011</ref> Një seri manga spin-off ilustruar nga Takahiro Arai, me mbikëqyrjen e Aoyama, e quajtur [[Detective Conan: Zero's Tea Time|''Detective Conan: Zero's Tea Time'']] (名探偵コナン ゼロの日常 ''Meitantei Konan Zero No Nichijō''), ka filluar në çështjen e #24 të Weekly Shōnen Sunday më 9 maj 2018. Historia bëhet fjalë rreth agjentit Toru Amuro.<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2018-04-10/detective-conan-gets-spinoff-manga-centering-on-toru-amuro/.130125|last=Baker|first=Bayleigh|title=Detective Conan Gets Spinoff Manga Centering on Tōru Amuro|date=10 prill 2018|accessdate=18 nëntor 2018|website=[[Anime News Network]]|language=en}}</ref> == Referime == {{Reflist|30em}} == Bibliografia == * {{Cite book|title=Case Closed|last=Aoyama|first=Gosho|date=7 shtator 2004|publisher=[[Viz Media]]|language=en|isbn=1-59116-327-7|volume=1|chapter=File 2}} [[Kategoria:Manga]] [[Kategoria:Anime]] 64u6v1iscb4i820pop4fq3bp1nm7hpr 0 258159 3058869 2954730 2026-10-22T15:59:26Z Pavlos1988 66310 3058869 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Michael Essien | image = Essien Real Madrid.JPG | image_size = 250 | caption = Michael Essien duke luajtur për [[Real Madrid C.F|Real Madridin]] në 2013 | fullname = Michael Kojo Essien<ref name="Hugman2010-11">{{cite book|editor1-last=Hugman|editor1-first=Barry J.|title=The PFA Footballers' Who's Who 2010–11|url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9|publisher=Mainstream Publishing|language=en|year=2010|page=[https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9/page/n143 142]|isbn=978-1-84596-601-0}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|3|12|1982|df=y}} | birth_place = [[Accra]], Ganë | height = 1.78 m<ref>{{cite web|url=http://www.pao.gr/en/team/squad?view=player&id=2|title=SQUAD|trans-title=Skuadra|language=en|accessdate=16 maj 2020}}</ref> | position = [[Mesfushor]] | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = 1998–1999 |youthclubs1 = [[Liberty Professionals F.C.|Liberty Professionals]] | years1 = 2000–2003 |clubs1 = [[SC Bastia|Bastia]] |caps1 = 66 |goals1 = 11 | years2 = 2003–2005 |clubs2 = [[Olympique Lyonnais|Lyon]] |caps2 = 71 |goals2 = 7 | years3 = 2005–2014 |clubs3 = [[Chelsea F.C.|Chelsea]] |caps3 = 168 |goals3 = 17 | years4 = 2012–2013 |clubs4 = → [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] (huazim) |caps4 = 21 |goals4 = 2 | years5 = 2014–2015 |clubs5 = [[A.C. Milan|Milan]] |caps5 = 20 |goals5 = 0 | years6 = 2015–2016 |clubs6 = [[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]] |caps6 = 13 |goals6 = 1 | years7 = 2017–2018 |clubs7 = [[Persib Bandung]] |caps7 = 29 |goals7 = 5 | nationalyears1 = 2002–2014 |nationalteam1 = [[Kombëtarja ganeze e futbollit|Gana]] |nationalcaps1 = 58 |nationalgoals1 = 9 | club-update = 8 nëntor 2017 | nationalteam-update = }} '''Michael Kojo Essien''' (ndodnjëherë e shkruajtur në frëngjisht: Michaël Essien)<ref>{{cite web|url=https://www.fifaindex.com/player/45674/micha%C3%ABl-essien/fifa16_73/|title=Michael Essien|website=www.fifaindex.com|language=en|accessdate=16 maj 2020}}</ref> (lindur më 3 dhjetor 1982) është një futbollist profesionist ganez. Ai ka luajtur më shumë se 50 ndeshje për [[Kombëtarja ganeze e futbollit|kombëtaren ganeze]] Essien filloi karrierën e tij futbollistike në Ganë me [[Liberty Professionals F.C.|Liberty Professionals]]. Në vitin 2000, ai kaloi në [[Franca|Francë]] për të luajtur me [[SC Bastia|Bastian]]; ai shpenzoi tre sezone dhe luajti mbi 60 ndeshje në [[Ligue 1]] para se të firmoste me kampionët e [[Olympique Lyonnais|Lyon]]. Tek Lyon, Essien fitoi dy tituj rresht në sezonet [[2003–04 Ligue 1|2003–04]] dhe [[2004–05 Ligue 1|2004–05]] si dhe luajti në [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]] për herë të parë. Gjatë qëndrimit të tij pesë-vjeçar në Francë, Essien u bë edhe shtetas francez. Në vitin 2005, ai firmosi me klubin e [[Premier League|Premier Ligës]] [[Chelsea F.C.|Çelsin]] për shifrën e 24 milion £, duke u bërë, në ato kohë, lojtari afrikan më i shtrenjtë i të gjitha kohërave.<ref>{{cite news|first=Steve|last=Vickers|title=Michael Essien|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1351_afr_foot_vote/page4.shtml|work=BBC World Service|publisher=British Broadcasting Corporation|year=2007|accessdate=24 maj 2009}}</ref> Me klubin londinez, Essien fitoi dy tituj të Premier Ligës në vitet [[2005–06 FA Premier League|2006]] dhe [[2009–10 Premier League|2010]], si dhe tre [[FA Cup|Kupa FA]] dhe një [[EFL Cup|Kupë Lige]]. Ai fitoi [[Finalja e UEFA Ligës së Kampioneve 2012|Ligën e Kampioneve në vitin 2012]], kurse [[Finalja e UEFA Ligës së Kampioneve 2008|katër vite më parë]] ishte pjesë e ekipit humbës. Ai ka fituar çmimin "Goli i Vitit i Çelsit" dy herë, respektivisht në sezonet 2006–07 dhe 2008–09. Essien ka qënë një ish lojtar i ekipit ganez. Me të rinjtë, ai ka luajtur në [[1999 FIFA nën-17 Kupa e Botës|Kupën e Botës nën-17]] në vitin 1999 si dhe në [[2001 FIFA nën-17 Kupa e Botës|Kupën e Botës nën-21]] dy vite më vonë, ku ekipi i tij vajti deri në finale. Essien debutoi me ekipin e parë në janar 2002 dhe e ka përfaqsuar atë në tre [[Kupa e Kombeve të Afrikës|Kupa Kombesh të Afrikës]]. Ai gjithashtu ka luajtur në [[FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës]] të edicioneve [[2006 FIFA Kupa e Botës|2006]] dhe [[2014 FIFA Kupa e Botës|2014]]. == Referime == {{reflist}} {{Futbollisti i Vitit në Ligue 1}} {{fut-cung}} {{DEFAULTSORT:Essien, Michael}} [[Kategoria:Lindje 1982]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë ganezë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren ganeze]] [[Kategoria:Futbollistë në SC Bastia]] [[Kategoria:Futbollistë në Olympique Lyonnais]] [[Kategoria:Futbollistë në Chelsea F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në Real Madrid C.F.]] [[Kategoria:Futbollistë në A.C. Milan]] [[Kategoria:Futbollistë në Panathinaikos Athina]] [[Kategoria:Futbollistë në Persib Bandung]] [[Kategoria:Futbollistë në Ligue 1]] [[Kategoria:Futbollistë në Premier League]] [[Kategoria:Futbollistë në La Liga]] [[Kategoria:Futbollistë në Serie A]] [[Kategoria:Futbollistë në Superliga Greke]] [[Kategoria:Futbollistë në 2006 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në 2014 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të UEFA Ligës së Kampioneve]] 624mxfhh8l50yoiuki71ye093lincbp 0 260673 3058904 2987512 2026-10-22T21:49:35Z Edukatori 112234 3058904 wikitext text/x-wiki Termi '''interdisiplina''' ose '''ndërdisiplina''' nënkupton një njësi të organizuar e cila përfshin dy ose më shumë [[disiplina akademike]], por që kanë kriteret formale të disiplinave, siç janë revistat e dedikuara kërkimore, konferencat dhe departamentet universitare. Ajo është e lidhur me [[interdisiplinariteti]]n, por që është një emër i cili përdoret për një lloj të caktuar njësie akademike ([[disiplinë akademike]]). Një fushë, në të njëjtën kohë mund të jetë një disiplinë por edhe një ndërdisiplinë. Shembulli më i mirë i kësaj është p.sh. shkenca e informacionit e cila tregon se një fushë mund të konsiderohet disiplinë në disa vende, por një interdisiplinë ose ndërdisiplinë në vendet e tjera.<ref>{{cite journal|author=Augustyn, P.|year=2008|title=Biosemiotics: Protoscience, interdiscipline, new biology|journal=Semiotica|volume=172|issue=1–4|pages=479–487|doi=10.1515/SEMI.2008.107}}</ref><ref>{{cite book|editor=Stycos, J Mayone|year=1989|title=Demography as an interdiscipline|location=New Brunswick, New Jersey|publisher=Transactions Publishers}}</ref> Duke folur lidhur me hulumtimet edukative e arsimore ([[Pedagogjia|pedagogjinë]]), [[Hermann Giesecke|Giesecke]] (1981) thotë mes tjerash që ajo është një "shkencë aporetike", d.m.th. një interdisiplinë.<ref>Giesecke, Hermann (1981). ''Indføring i pædagogik''. København: Nyt Nordisk Forlag. German original: ''Einführung in die Pädagogik.'' München: Juventa 1970 (2. Auflage)</ref> Nga ana tjetër, Tengström (1993) thekson se kërkimi ndërdisiplinor është një proces, e jo një gjendje apo strukturë.<ref>{{cite journal|author=Tengström, E.|year=1993|title=Biblioteks- och informationsvetenskapen - ett fler- eller tvärvetenskapligt område?|journal=Svensk Biblioteksforskning|issue=1|pages=9–20}}</ref> == Shih edhe == * [[Ndërdisiplinariteti]] * [[Disiplina akademike]] == Referime == [[Kategoria:Pedagogji e përgjithshme]] moxfoxaqaszgixxnnqrf5dpmt0p9a21 0 261558 3058980 3049239 2026-10-23T04:46:20Z PaulLim11 182284 Image 3058980 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Ailee | image =Ailee at Korea Expo Los Angeles 2026-1.jpg | titulli = Ailee gjatë performancës së saj në Nju Jork më 2016 | birth_date = 30 maj 1989<br/>[[Denver|Denver, Kolorado]], [[Shtetet e Bashkuara]] | death_date = | years_active = 2011–present | instrument = vokal | genre = {{flatlist| * [[K-pop]] * [[J-pop]] * R&B * Ballad}} | occupation = {{Flatlist| * Këngëtare * Kommpozitore }} | label = Muzo Entertainment, [[Imagine Asia#YMC Entertainment|YMC Entertainment]], [[Warner Music Group|Warner Music Japan]], WestSide Entertainment | website = {{URL|http://ymcent.com/YMC/artist_ailee.php|Ailee}} }} '''Amy Lee''' (lindi më 30 maj 1989) e njohur profesionalisht '''Ailee''', është këngëtare koreano-amerikane. Ajo u zhvendos në Korenë e Jugut më 2010, ku kaloi një provë dhe u bë një artiste për [[Imagine Asia#YMC Entertainment|YMC Entertainment]]. Pasi u njoh për këngën e saj në ''Singer'' dhe ''Trainee'', ajo filloi të luante në serialin e dramës [[Korean Broadcasting System|KBS]] ''[[Dream High 2]]''. Ailee mori çmimin "Best Artist Award" në [[Melon Music Awards]], [[Golden Disc Awards]], [[Gaon Chart K-Pop Awards]] dhe [[Seoul Music Awards]]. Ajo ka marrë gjithashtu Best Newcomer dhe katër çmime për performancën më të mirë si vokaliste në [[Mnet Asian Music Awards]] për "U & I", "Singing Got Better", "Mind Your Own Business" dhe "If You". ==Jeta e hershme== Ailee ka lindur në [[Denver]], [[Colorado|Kolorado]], më 30 maj 1989, dhe u rrit në [[New Jersey]]. Ajo mori pjesë në shkollën e mesme të [[Shkolla e Mesme Palisades Park|Palisades Park]] para se të shkonte në [[Leonia, New Jersey|Leonin]] e afërt. Ajo u diplomua nga shkolla e mesme [[Shkolla e Mesme Scotch Plains-Fanwood|Scotch Plains-Fanwood]] dhe vazhdoi të studionte komunikimet në [[Universiteti Pace|Universitetin Pace]]<ref name="Korean Entertainment News">{{Cite web|title=Korean Entertainment News|url=http://www.hancinema.net/ailee-the-k-pop-and-youtube-sensation-45522.html|language=en|website=HanCinema|accessdate=8 tetor 2015}}</ref> përpara se të dilte për të ndjekur një karrierë në muzikë.<ref>{{Cite web|url=http://www.ymcent.com/|language=en|title=YMC Entertainment Official Website|accessdate=7 tetor 2015}}</ref> ==Karriera== Para debutimit të saj [[K-pop]], Ailee u nënshkrua nën [[Muzo Entertainment]], një agjenci e pavarur e bazuar në [[New York City]] dhe [[New Jersey]]. Nën këtë etiketë ajo bashkëpunoi me disa artistë, të tillë si [[Johnnyphlo]] dhe reperi me bazë në Filadelfia Decipher. Para se të lëvizte në Korenë e Jugut, Ailee krijoi kanalet YouTube "mzamyx3" dhe "aileemusic" për të sjellë vëmendjen në këngën e saj në internet.<ref>{{Cite news|title=Ailee: The K-pop and YouTube sensation|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2956602|publisher=Korea Joongang Daily|accessdate=9 qershor 2016|archive-date=6 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406083240/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2956602|url-status=dead}}</ref> Ailee u zhvendos në Korenë e Jugut në vitin 2010 pasi ajo arriti një provë etiketë muzikore përmes lidhjeve të xhaxhait të saj.<ref name="Korean Entertainment News"/> Ajo këndoi "Resignation" nga [[Big Mama (grup muzikor)|Big Mama]], dhe u rekrutua për YMC Entertainment në vend. Gjatë ditëve të trajnimit të saj, ajo u paraqit në këngën e [[Wheesung]] "They are coming", e cila u lirua në tetor 2011.<ref>{{Cite web|title=Wheesung unveils 'They Are Coming', final mini-album before enlistment {{!}} allkpop.com|url=http://www.allkpop.com/2011/10/wheesung-unveils-he-is-coming-final-mini-album-before-enlistement|website=www.allkpop.com|accessdate=8 tetor 2015}}</ref> Ajo gjithashtu këndoi në këngën Decipher dhe [[Jay Park]] "Catch Me If You Can". Ailee u shfaq me Jay Park, [[Art of Movement]], Johnnyphlo, Decipher dhe [[Clara Chung|Clara C]] në "projectKorea III", e cila u mbajt në [[Universiteti Rutgers|Universitetin Rutgers]] në 2010.<ref name="rutgers">{{cite web|title=Jay Park, Art of Movement, Johnnyphlo, Decipher & more to perform at Rutgers University!|url=http://www.allkpop.com/2010/03/jay-park-art-of-movement-johnnyphlo-and-more-to-perform-at-rutgers-university|language=en|publisher=allkpop|accessdate=31 dhjetor 2012}}</ref> Në shtator 2011, Ailee dhe Wheesung u paraqitën në episodin special të Chuseok të MBC të Singer dhe stazhier. Ailee bëri "Halo" nga [[Beyoncé Knowles|Beyoncé]] në një reagim pozitiv nga audienca. Pas performancës së saj të "Halo", gjyqtarja [[Big Mama King|BMK]] tha, "Kudo që shkon, ajo ka potencialin të jetë një yll i madh, por definitivisht ka zërin". Pasi gjyqtarët kishin vlerësuar të gjithë pjesëmarrësit, Ailee ishte fituesja e vendit të parë.<ref>{{cite news|url=http://www.soompi.com/news/wheesung-and-trainee-ailee-wow-the-audience|title=Wheesung and Trainee Ailee Wow the Audience|publisher=[[Soompi]]|date=16 shtator 2011|accessdate=8 mars 2012|archive-date=20 janar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120222023/http://www.soompi.com/news/wheesung-and-trainee-ailee-wow-the-audience|url-status=dead}}</ref> Ajo lansoi këngë “Heaven” më 9 shkurt 2012 nga YMC Entertaiment në Korenë e Jugut.<ref name="iTunes">{{cite web|url=https://itunes.apple.com/jp/album/heaven-single/502450229|title=Ailee「Heaven - Single」をiTunesで|website=iTunes|accessdate=23 shkurt 2018|archive-date=24 shkurt 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224054321/https://itunes.apple.com/jp/album/heaven-single/502450229|url-status=dead}}</ref> Ajo e lansoi këngën në versionin japonezë më 6 nëntor 2013 në Japoni.<ref name="amazon">{{cite web|url=https://www.amazon.co.jp/Heaven-%E9%80%9A%E5%B8%B8%E7%9B%A4-Ailee/dp/B00EZ7ET38/ref=sr_1_2?ie=UTF8&qid=1519392583&sr=8-2&keywords=ailee+heaven|title=Heaven (通常盤) / Ailee / アジアンポップ / 音楽|website=Amazon.co.jp|accessdate=23 shkurt 2018}}</ref> Kënga u shkruajt nga Iggy, Seo Yong-bae dhe Wheesung, i cili poashtu prodhoi këngën.<ref>{{cite web|url=https://www.allkpop.com/article/2012/02/ailee-releases-heaven-mv-teaser-feat-b2sts-kikwang|language=en|title=Ailee releases "Heaven" MV teaser feat. B2ST's Kikwang|date=6 shkurt 2012|work=allkpop}}</ref> Në mars 2012, Ailee bëri paraqitjen e saj të parë në ''[[Immortal Songs: Singing the Legend|Immortal Songs 2]]'', duke performuar këngën e [[Patti Kim (këngëtar)|Patti Kim]] "Light and Shadow" të vitit 1967. Patti Kim më vonë shtoi se "ajo do të bëhet një këngëtare e madhe".<ref>{{cite news|url=http://www.allkpop.com/2012/03/john-park-ailee-make-their-first-appearance-on-immortal-song-2|language=en|title=John Park & Ailee make their first appearance on 'Immortal Song 2′|publisher=[[Allkpop]]|date=24 mars 2012|accessdate=17 tetor 2012}}</ref> Ajo u paraqit më 30 qershor në epizodin e ''Immortal Songs 2'', që përfshinte kompozitorin [[Yoon II-sang]]. Ajo performoi "Fate" nga [[Lee Seung-chul]] dhe fitoi me 402 vota.<ref>{{cite news|url=http://www.allkpop.com/2012/06/ailee-claims-victory-cast-of-immortal-song-2-cover-the-greatest-hits-by-composer-yoon-il-sang|language=en|title=Ailee claims victory + cast of 'Immortal Song 2′ cover the greatest hits by composer Yoon Il Sang|publisher=[[Allkpop]]|date=30 qershor 2012|accessdate=17 qershor 2012}}</ref> Ajo performoi fazën e saj të fundit më 6 gusht, dhe epizodi u transmetua më 1 shtator.<ref>{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/12450/20120813/super-junior-s-ryeowook-and-soloist-ailee-to-leave-immortal-song-2.htm|language=en|title=Super Junior's Ryeowook and Soloist Ailee to Leave 'Immortal Song 2'|publisher=Kpopstarz|date=13 gusht 2012|accessdate=13 gusht 2012|archive-date=10 nëntor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110181117/http://www.kpopstarz.com/articles/12450/20120813/super-junior-s-ryeowook-and-soloist-ailee-to-leave-immortal-song-2.htm|url-status=dead}}</ref> Më 18 mars 2018, Ailee performoi "I WIll Show You" në ceremoninë përmbyllëse të Lojërave Dimërore Paralimpike 2018 në [[Stadiumi Olimpik Pyeongchang|Stadiumin Olimpik]] në [[Qarku Pyeongchang|Pyeongchang]].<ref>{{Cite web|url=http://tv.naver.com/v/2883983|title=[영상] 패럴림픽 선수들도 들썩들썩…에일리의 흥겨운 무대!|website=tv.naver.com|language=ko|access-date=18 mars 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/olympicchannel/status/975352340688654336|language=en|title=#Kpop singer @itzailee slays at the @Paralympics #ClosingCeremony! #Aileepic.twitter.com/ki0l4sPTop|last=Channel|first=Olympic|date=18 mars 2018|website=@olympicchannel|accessdate=18 mars 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/Paralympics/status/975350718189027329|language=en|title=Korean pop singer @itzailee rocked the stadium and then fireworks!! And as quick as a flash the flame is out! #Paralympicspic.twitter.com/i8ujQi2UVv|last=Games|first=Paralympic|date=18 mars 2018|website=@Paralympics|accessdate=18 mars 2018}}</ref> Më 14 shkurt u njoftua se Ailee u zgjodh si anëtar i delegacionit kulturor të Koresë së Jugut, së bashku me artistët tjerë të zgjedhur Zico dhe Ali, për samitin e tretë inter-Koreane në [[Pjongjangu|Pjongjang]], [[Koreja e Veriut]]. Më vonë u zbulua se ajo do të performojë "I Will Go to You Like the First Snow".<ref>{{Cite news|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2018/09/103_255922.html|language=en|title=Rapper Zico impressed by North Korean audience|date=20 shtator 2018|work=koreatimes|last=Park|first=Jin Hai|accessdate=22 shtator 2018}}</ref> ==Diskografia== ===Në gjuhën koreane=== *“Heaven” (2012) *“보여줄게 (I Will Show You)” (2012) *“U&I” (2013) *"노래가 늘었어 (Singing Got Better)" (2014) *"손대지마 (Don't Touch Me)" (2014) *"Johnny (쟈니)" (2015) *"너나 잘해 (Mind Your Own Business)" (2015) *"If You” (2016) *"Home" (me [[Yoon Mi-rae]], 2016) *"낡은 그리움 (Reminiscing)" (2017) ===Në gjuhën japoneze=== *“Heaven” (2013) *“U&I” (2014) *“Sakura” (2015) ==Albumet== *“Vivid” (2015) ===Këngët e zgjatura=== *“Invitation” (2012) *“A's Doll House” (2013) *“Magazine” (2014) *“A New Empire” (2016) == Referime == {{Reflist|30em}} [[Kategoria:Lindje 1989]] [[Kategoria:Këngëtarë amerikanë]] [[Kategoria:Këngëtarë nga Koreja e Jugut]] [[Kategoria:Këngëtarë K-pop]] qn07rbvx5xgcivqadrdpe21so3cnyao 0 265790 3058865 3053798 2026-10-22T15:14:01Z Smallem 126080 U hoq {{AMK}}: [[Wikipedia:Artikuj të mirë/Kandidatura/Klodian Allajbeu|kandidatura]] nuk u miratua ([[User:Smallem/Hollësi#kërkesat|hollësi]]) 3058865 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Klodian Allajbeu | image = Dr. Klodian Allajbeu.jpg | birth_date = {{Birth date and age|year=1978|month=04|day=21|df=yes}} | birth_place = [[Berat]], [[Shqipëri]] | death_date = | death_place = | nationality = [[Shqiptarët|shqiptar]] | occupation = Sipërmarrës | known_for = Themelimin e [[Spitali Amerikan|Spitalit Amerikan]] | spouse = | children = 3 }} '''Klodian Allajbeu''' (lindur më 21 prill 1978) është një [[Sipërmarrësi|sipërmarrës]] shqiptar. Ai është bashkëthemelues, kryetar bordi dhe aksioner i rrjetit spitalor privat, [[Spitali Amerikan]], që operon në [[Shqipëria|Shqipëri]] dhe [[Kosova|Kosovë]].<ref>{{Cite web|title=Chairman|url=https://al.spitaliamerikan.com/rreth-nesh/chairman/|access-date=2026-08-31|website=American Hospital|language=sq}}</ref> Gjithashtu, Allajbeu njihet si pronar i universitetit privat Western Balkans University<ref name=":1" /> dhe shumë ndërmarrjeve të tjera. Allajbeu është zyrtarisht nën hetim nga [[Struktura e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar|SPAK]] lidhur me koncensionin e laboratorëve shëndetësorë (një aferë me vlerë mbi €100 milionë) dhe me koncensionin e hemodializës (me vlerë €86 milionë).<ref>{{Cite web|last=Telegraf|first=Gazeta|date=2026-01-20|title=Allajbeu nën hetim nga SPAK-u për miliona euro vjedhje|url=https://telegraf.al/aktualitet/allajbeu-nen-hetim-nga-spak-u-per-miliona-euro-vjedhje/|access-date=2026-09-01|website=Gazeta Telegraf|language=sq}}</ref> Ai është i lidhur me [[Krimi i organizuar|krimin e organizuar]] shqiptar përmes lidhjeve me kriminelë si [[Ergys Agasi]], i cili cilësohet si koordinator i kryeminstrit [[Edi Rama]] me krimin e organizuar.<ref>{{Cite web|date=2026-08-26|title=Në pranga Ergys Agasi/ Njeriu që Ahmetaj e quajti “koordinator të grupeve kriminale”|url=https://lapsi.al/kush-eshte-ergys-agasi-qe-arben-ahmetaj-e-quante-koordinator-mes-rames-dhe-grupeve-kriminale-i1092455|access-date=2026-09-01|website=Lapsi|language=sq}}</ref> Shpesh i cilësuar si [[Oligarkia|oligark]],<ref>{{Cite web|last=Telegraf|first=Gazeta|date=2026-03-31|title=Pogaj i jep 800 MILIONË LEKË oligarkut Klodian Allajbeu me ortaken e mbesës së Berishës|url=https://telegraf.al/sociale/pogaj-i-jep-800-milione-leke-oligarkut-klodian-allajbeu-me-ortaken-e-mbeses-se-berishes/|access-date=2026-09-01|website=Gazeta Telegraf|language=sq|ref=none}}</ref> Allajbeu dyshohet për [[Korrupsioni|korrupsion]] dhe [[Pastrimi i parasë|pastrim parash]] përmes bizneseve të tij të shumta, të cilat shpesh janë në emër të familjarëve të tij, por zotërohen [[de fakto]] nga Allajbeu.<ref name=":2" /> == Jeta e hershme dhe arsimi== Klodian Allajbeu lindi më 21 prill 1978 në [[Berati|Berat]]. Ai përfitoi titullin Mjek i Përgjithshëm (MD) nga Fakulteti i Mjekësisë, Universiteti i [[Ankaraja|Ankarasë]] në [[Turqia|Turqi]], në vitin 2002. Specializimin në Mjekësi të Brendshme e ndoqi pranë [[Universiteti i Tiranës|Universitetit të Tiranës]] gjatë viteve 2006–2008, ndërsa në vitin 2012 përfundoi studimet MBA (Master i Administrimit të Biznesit) pranë Universitetit të [[Kardif|Kardifit]] në [[Uellsi|Uells]], [[Mbretëria e Bashkuar|Mbretëri e Bashkuar]].<ref name=":1">{{Cite web|last=Team|first=Western Balkans University-Software Development|title=Dr. Klodian Allajbeu - Board Chairman - Western Balkans University|url=https://www.wbu.edu.al/sq/board-chairman|access-date=2026-08-31|website=www.wbu.edu.al|language=en}}</ref> == Karriera == === Bizneset në emër të Allajbeut === Më poshtë janë renditur të gjitha bizneset ku Allajbeu është aksioner i plotë ose i pjesshëm. === Sektori i shëndetësisë dhe koncensionet === '''[[Spitali Amerikan]]''': Rrjeti më i madh spitalor privat në Shqipëri, ku Allajbeu është bashkëthemelues, drejtor ekzekutiv dhe zotërues kryesor i aksioneve (përmes lëvizjeve të kapitalit më 2023). Ky rrjet u themelua më 2006 dhe aktualisht numëron shatë degë në Shqipëri, konkretisht, tre spitale në [[Tirana|Tiranë]], nga një në [[Durrësi|Durrës]], [[Shkodra|Shkodër]], [[Fieri|Fier]], [[Gjirokastra|Gjirokastër]] si dhe një spital në [[Prishtina|Prishtinë]], Kosovë.<ref>{{Cite web|title=Degët|url=https://al.spitaliamerikan.com/deget/|access-date=2026-09-01|website=American Hospital|language=sq}}</ref> Spitali Amerikan është certifikuar nga [[Organizata Ndërkombëtare për Standardizim]] (ISO) me kodin ISO 9001:2008 më 2010 për menaxhimin e përgjithshëm administrativ dhe spitalor dhe me kodin ISO 15189 për rrjetin laboratorik (dhe rrjetin ALNET) për vlerësimin e kompetencës, cilësisë dhe saktësisë në laboratorët mjekësorë diagnostikues.<ref>{{Cite web|last=Istrefi|first=Gledisa|date=2011-06-08|title=Pas certifikatës ISO, Spitali Amerikan gati për testin e akreditimit-(8 Qershor 2011)|url=https://tvklan.al/pas-certifikates-iso-spitali-amerikan-gati-per-testin-e-akreditimit-8-qershor-2011|access-date=2026-09-01|website=Tv Klan|language=sq}}</ref> '''Balkan Alliance Healthcare B.V.''', një kompani me bazë holandeze, ka pronësinë e Spitalit Amerikan SHA. Një dokument nga Autoriteti Kosovar i Konkurrencës e identifikon Klodian Allajbeun si aksionar me 13.67% të pronësisë në Balkan Alliance Healthcare BV.<ref name=":0" /> '''Spitali Hygeia''': Allajbeu e bleu këtë spital më 2018 për €30.5 milionë nga aksionerët e grupit shëndetësor [[Greqia|grek]] "Hygeia Group", duke e bërë pjesë të "American Hospital Group". Kjo blerje erdhi sepse spitali nuk po performonte mirë financiarisht deri në atë kohë. Allajbeu ia ndryshoi emrin në International Hospital, dhe më vonë i ktheu emrin Spitali Hygeia.<ref>{{Cite web|date=2019-05-14|title=Klodian Allajbeu|url=https://albania.globalfdireports.com/interview/klodian-allajbeu/|access-date=2026-09-01|website=Albania Global FDI Reports|language=en-US}}</ref> '''DiaVita/Evita''': Kompani të lidhura ngushtë me të që kanë menaxhuar [[Kontratë Koncesioni|koncesionin]] e [[Dializa|hemodializës]] në Shqipëri. DiaVita, e njohur më parë si Evita, fitoi koncensionin 10-vjeçar për shërbimin e hemodializës më 2016, me vlerë rreth €86 milionë. Pas dy vjetësh, aksionet e koncesionit iu shitën kompanisë suedeze të kujdesit shëndetësor '''Diaverum'''.<ref name=":4" /><ref name=":5" /> Në vitin 2026, e njëjta kompani fitoi koncensionin e hemodializës pas mbarimit të afatit të koncensionit fillestar. Vlera e tenderit është rreth €50 milionë.<ref name=":6">{{Cite web|last=M.Gjini|title=Klod Allajbeu kap tenderin 50 mln € të hemodializës|url=https://joq-albania.com/artikull/1390963.html|access-date=2026-09-12|website=joq-albania.com|language=sq-AL}}</ref> '''Medical Recycling''': Kompani e zotëruar me 100% të aksioneve, e fokusuar në trajtimin, riciklimin dhe përpunimin e mbetjeve spitalore.<ref name=":2">{{Cite web|title=Tentakulat e Klod Allajbeut, prestanomet që përdor për korrupsion dhe pastrim parash, në skenë gruaja, babai, kushërira dhe rrethi i punonjëve të tij|url=https://prapaskena.com/2026/08/01/tentakulat-e-klod-allajbeut-prestanomet-qe-perdor-per-korrupsion-dhe-pastrim-parash-ne-skene-gruaja-babai-kusherira-dhe-rrethi-i-punonjeve-te-tij/|access-date=2026-08-31|website=prapaskena.com|language=sq}}</ref> === Sektori i arsimit === '''Western Balkans University (WBU)''': Institucion i arsimit të lartë i regjistruar në vitin 2020, ku Klodian Allajbeu zotëron 90% të aksioneve dhe shërben si Kryetar i Bordit.<ref name=":1" /> === Sektori i energjisë, ndërtimit dhe telekomunikacionit === '''Energy Project''': Kompani ku ai është pronar me 100% të aksioneve, e fokusuar në prodhimin e energjisë elektrike. '''Future Cement:''' Kompani e industrisë së çimentos dhe ndërtimit, e zotëruar plotësisht prej tij. '''N&S Telecom''': Kompani e komunikimeve elektronike, ku ai zotëron 25% të aksioneve nëpërmjet ''Energy Project''. '''Con Energy Albania''': Kompani në të cilën zotëron 50% të aksioneve (aktualisht me status të pezulluar).<ref name=":0">{{Cite web|title=Familja Allajbeu|url=https://kosovo.mom-gmr.org/sq/pronesia/pronaret/detail/owner/owner/show/allajbeu-family-1/|access-date=2026-08-31|website=kosovo.mom-gmr.org|language=sq}}</ref> === Sektori i logjistikës, tregtisë dhe bujqësisë === '''Ekma Albania''': Shoqëri e rëndësishme në fushën e logjistikës dhe pasurive të paluajtshme, e cila menaxhon Tregun e Shumicës së Produkteve Ushqimore dhe Bujqësore në Tiranë. '''Anamark''': Kompani e regjistruar për qiradhënie dhe tregtim artikujsh ushqimorë, në pronësi 100% të tij. '''Agromel''' dhe '''Agromark''': Këto kompani operojnë kryesisht në qarkullimin e produkteve bujqësore dhe logjistikë, të lidhura ngushtë me tregun agroushqimor. Sipas hetimeve mediatike dhe dosjeve që po verifikohen, këto kompani janë përdorur për të lëshuar fatura fiktive shërbimesh me vlera miliona euro për të justifikuar dhe pastruar paratë që Allajbeu nxirrte nga koncesionet shëndetësore. '''Blue Sea Mariculture Albania''': Kompani aktive në fushën e peshkimit dhe rritjes së peshkut, ku zotëron 10% të aksioneve (me status të pezulluar).<ref name=":0" /> === Sektori i medias === '''Media A.B.C. Holding BV (Kosovë)''': Media A.B.C. Holding B.V. është regjistruar si biznes në [[Holanda|Holandë]], megjithatë pronarët finalë nuk janë publikë dhe as të listuar nga Media Works SHPK, kompania që operon në Kosovë. Media Works SHPK, ka në pronësi dhe menaxhon Gazetën Express, një portal lajmesh në internet që më parë ishte gazetë si dhe T7, një stacion televiziv. Kompania me seli në Holandë Media A.B.C. Holding B.V., e ka blerë kompaninë kosovare Media Works SHPK nga kompania shqiptare A.B.C. Management. Në momentin e transaksionit, kompania holandeze Media A.B.C. Holding B.V. ishte pronar i A.B.C. Management. Nikita Vinogradov ka miratur blerjen në emër të pronarëve të kompanisë holandeze Media A.B.C. Holding B.V. Agjencia Kosovare për Regjistrimin e Bizneseve, ARBK-ja, nuk posedon të dhëna për pronarët finalë të Media A.B.C Holding B.V. Megjithatë, pronarët finalë janë listuar në Komisionin e Pavarur për Media, KPM, në Kosovë. Në një përgjigje me shkrim për projektin Monitorimi i Pronësisë së Mediave, KPM-ja ka thënë se pronarët e Media A.B.C. Holding B.V. me numër regjistrimi 85264679 (me seli në [[Amsterdami|Amsterdam]], Holandë) janë Klodian Allajbeu, bashkëshortja Iris Allajbeu dhe tri fëmijët e tyre.<ref name=":0" /> === Sektori i argëtimit === '''Equos Resort''': I njohur fillimisht si Pantos Resort, Equos Resort është një park ujor në [[Mulleti|Mullet]], Tiranë. Sipas të dhënave zyrtare të regjistruara në Qendrën Kombëtare të Biznesit (QKB), Klodian Allajbeu ka qenë një nga pronarët origjinalë të këtij resorti, ku bashkëpronar rezulton edhe [[Ergys Agasi]], i arrestuar më gusht 2026 nga SPAK për krim të organizuar dhe korrupsion.<ref>{{Cite web|date=2026-07-13|title=‘Equos Resort’ jepet me qira për aktivizimin e biznesit {{!}} FAKTOR.AL|url=https://faktor.al/2026/07/13/equos-resort-jepet-me-qira-per-aktivizimin-e-biznesit/|access-date=2026-09-01|language=en-US}}</ref><ref name=":3" /> Në vitin 2021, Allajbeu kreu manovra me shitjen e aksioneve, duke ia kaluar ato formalisht personave të tjerë (si Klodian Shehi dhe Shkëlqim Hoxha). Megjithatë, mediat investigative raportojnë se këto lëvizje dyshohen si përpjekje për të fshehur pronësinë reale përmes emrave fiktivë (''prestanome'').<ref name=":3">{{Cite web|last=COM|first=Shqip|date=2026-04-26|title=Bashkëpronarë te “Equos Resort”, zbardhen dokumentet që faktojnë lidhjen e Shkëlqim Hoxhës me Ergys Agasin. Ish-drejtori i Berishës manovra me aksionet|url=https://shqip.com/bashkepronare-te-equos-resort-zbardhen-dokumentet-qe-faktojne-lidhjen-e-shkelqim-hoxhes-me-ergys-agasin-ish-drejtori-i-berishes-manovra-me-aksionet/|access-date=2026-09-01|website=Shqip.com - Lajmet e fundit nga Shqipëria, Kosova dhe Bota|language=en-US}}</ref> Pavarësisht ndryshimit të emrave të aksionarëve në letra, Klodian Allajbeu ruajti kontrollin e plotë mbi menaxhimin e përditshëm të biznesit. Ai emëroi zyrtarisht babanë e tij, Fadil Allajbeun, si administrator ligjor të kompanisë Equos Resort.<ref name=":2" /> Në kuadër të zgjerimit të hetimeve të SPAK dhe [[Byroja Kombëtare e Hetimit|BKH]]-së për koncesionet abuzive në shëndetësi (ku Allajbeu është person kyç nën hetim), agjentët e krimeve ekonomike kanë mbledhur prova në këtë kompleks. Në vitin 2026, SPAK ka urdhëruar sekuestrimin e provave materiale (servera, kompjutera dhe dokumente) brenda Equos Resort për llogari të hetimeve të kompanisë Evita SHPK (koncesioni i hemodializës). Po ashtu, asete dhe pjesë të resortit në vlerë €40 milionë janë vendosur nën sekuestro e sekuestrim pasuror nën dyshime për [[Pastrimi i parasë|pastrim parash]].<ref name=":2" /> Rreth kompleksit Equos Resort ka shpërthyer edhe një konflikt i fortë ligjor me banorë vendas. Ekspertizat topografike kadastrale tregojnë se sipërfaqja e rezortit (mbi 30 mijë metra katrorë) është mbivendosur mbi prona private të qytetarëve pa pëlqimin e tyre, duke ngritur padi shtesë për tjetërsim të paligjshëm të tokës.<ref>{{Cite web|title=Instagram|url=https://www.instagram.com/p/Daib-QaleG0/|access-date=2026-09-01|website=www.instagram.com|language=sq}}</ref> === Bizneset në emër të familjarëve të Allajbeut === Më poshtë janë renditur të gjitha bizneset në emër të familjarëve të Allajbeut, por që [[de fakto]] kontrollohen prej tij. === Në emër të bashkëshortes (Iris Allajbeu) === '''Medical Aesthetics''': Iris Allajbeu ka në pronësi 100% të aksioneve në kompaninë e regjistruar në vitin 2012. '''Med-Rad (ish-Kneo Transport):''' Kompani që operon në sektorin e shëndetësisë dhe transportit mjekësor. Iris Allajbeu bleu zyrtarisht 50% të aksioneve të kësaj kompanie në mars të vitit 2021. Kompania u hetua për shkak të transaksioneve dhe parave të përfituara nga koncesioni i sterilizimit, dhe pak muaj më vonë (korrik 2021), Iris Allajbeu u largua formalisht duke transferuar aksionet.<ref name=":0" /> === Në emër të kushërirës (Majlinda Fetiu) === '''Evita SHPK''': Kur u themelua dhe fitoi koncesionin e hemodializës, kompania u regjistrua në emër të Majlinda Fetiut, e cila rezulton të jetë kushërira e parë e Klodian Allajbeut. Hetimet vërtetuan se ajo kishte thjesht një biznes modest (gomisteri) në periferi të Beratit dhe nuk kishte asnjë kapacitet financiar apo mjekësor për të menaxhuar një koncesion të tillë, duke qenë një mbulesë e pastër e Allajbeut. '''Pharma One:''' Një kompani e fuqishme e shpërndarjes farmaceutike dhe ilaçeve, e cila po ashtu ka qenë e regjistruar nën të njëjtin rreth familjar/ortakësh dhe që është vendosur kohët e fundit nën sekuestro preventive nga SPAK për llogari të hetimeve ndaj Allajbeut.<ref>{{Cite web|last=Telegraf|first=Gazeta|date=2026-02-26|title=SPAK sekuestron kompanitë e Klodian Allajbeut, rrëzon kërkesat kundër|url=https://telegraf.al/aktualitet/spak-sekuestron-kompanite-e-klodian-allajbeut-rrezon-kerkesat-kunder/|access-date=2026-09-01|website=Gazeta Telegraf|language=sq|ref=none}}</ref> === Në emër të ndërmjetësit të besuar (Janis Karathano) === '''Koncesioni i laboratorëve (përmes laboratorëve mjekësorë):''' Janis Karathano është një tjetër emër që shfaqet si pronar në letra i koncesionit mbi €100 milionë të laboratorëve spitalorë. Megjithatë, SPAK dhe BKH-ja po e hetojnë këtë skemë me dyshimin e fortë se Karathanoja është thjesht një ''prestanome'' (pronar fiktiv) i Allajbeut. Gjatë kontrolleve, agjentët e BKH-së zbarkuan njëkohësisht në zyrat e Spitalit Amerikan dhe te firmat e Karathanos për të gjetur fijet e transaksioneve që i lidhin ata me kompani 'holding' në Holandë.<ref>{{Cite web|date=2026-03-10|title=Doli pas 3 orësh nga SPAK, biznesmeni Klodian Allajbeu “kyç gojën” për gazetarët (VIDEO)|url=https://newsbomb.al/aktualitet/doli-pas-3-oresh-nga-spak-biznesmeni-klodian-allajbeu-kyc-gojen-per-g-i386595|access-date=2026-09-01|website=NEWSBOMB|language=sq}}</ref> === Në emër të administratoreve (Elona Saraçi) === '''MSE SHPK (Medical Services & Electronics):''' Kjo kompani farmaceutike është regjistruar në emër të Elona Saraçit, e cila është administratorja e besuar historike e kompanisë Evita dhe e afërt me Allajbeun. Pasi kompania Evita u konsumua publikisht nga skandalet, Allajbeu dyshohet se ka përdorur Saraçin për të hapur MSE, përmes së cilës ka përfituar dhjetëra tendera të rinj abuzivë për ilaçe në shëndetësinë publike.<ref name=":4">{{Cite web|title=The threads that connect Shkëlzen Berisha and Allajbeu to the 84 million euro Hemodialysis concession|url=https://www.voxnews.al/english/investigim/fijet-qe-lidhin-shkelzen-berishen-me-allajbeun-tek-koncesioni-84-mili-i46793|access-date=2026-09-01|website=Vox News|language=sq}}</ref> === Kompanitë offshore në Angli e Holandë === '''K&D Commerce Limited (Angli):''' Një kompani offshore e regjistruar në regjistrin britanik, ku fillimisht u përfshinë emra si Denion Idrizi (djali i politikanit [[Shpëtim Idrizi]]), por ku Allajbeu hyri menjëherë si drejtor dhe aksioner. Kjo kompani dyshohet se kontrollohet plotësisht nga ai për të zhvendosur fitimet fiktive jashtë Shqipërisë.<ref>{{Cite web|title=Mediumi shqiptar: Shpëtim Idrizi dhe Klodian Allajbeu prapa një kompanie ‘offshore’ në Angli, dyshime për pastrim parash dhe fshehje pasurie|url=https://reporteri.net/lajme/shqiperia/mediumi-shqiptar-shpetim-idrizi-dhe-klodian-allajbeu-prapa-nje-kompanie-offshore-ne-angli-dyshime-per-pastrim-parash-dhe-fshehje-pasurie/|language=sq}}</ref> '''Arimo (Holandë):''' Kompani 'holding' e përdorur si pronare e Evita, e krijuar për të humbur gjurmët e pronësisë reale të Allajbeut përpara se koncesioni t'u shitej formalisht suedezëve të Diaverum.<ref>{{Cite web|date=2026-09-01|title=Ja pse Shkëlzen Berisha mund jetë pronari i vërtetë i koncensionit 84 milionë euro të hemodializës, pazaret e fshehta me Allajbeun, roli i kushërirës së biznesmenit dhe “dajës” së Petrit Vasilit, guackat nga Holanda, Suedia deri në Dubai|url=https://sot.com.al/politike/ja-pse-shkelzen-berisha-mund-jete-pronari-i-vertete-i-koncensionit-84-m-i607390|access-date=2026-09-01|website=Sot|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-12-10|title=Hemodialysis silent monopoly under Klodian Allajbeu's companies, MPs raise alarm for abuses|url=https://vna.al/kronika/hemodializa-monopol-i-heshtur-nen-kompanite-e-klodian-allajbeut-deputete-i17762|access-date=2026-09-01|website=vna.al|language=sq}}</ref> == Lidhja me krimin dhe çështjet ligjore == Allajbeu është cilësuar si [[Oligarkia|oligark]], sepse e ka shtrirë ndikimin e tij përmes bizneseve të shumta deri në politikë. Ai po hetohet zyrtarisht nga SPAK për disa koncensione me vlerë miliona euro, që i ka fituar si në qeverinë e [[Sali Berisha|Sali Berishës]], ashtu edhe në atë të [[Edi Rama|Edi Ramës]]. Allajbeu financon dhe ruan raporte të favorshme me [[Ministria e Shëndetësisë dhe Mirëqenies Sociale e Shqipërisë|Ministrat e Shëndetësisë]] për të diktuar emërimet në krye të spitaleve publike (si [[Qendra Spitalore Universitare "Nënë Tereza"|QSUT]]) me qëllim favorizimin e spitaleve të tij private.<ref>{{Cite web|title=Nuk i firmosi aferat, Klod Allajbeu shkarkon drejtoreshën e QSUT Paparizon, emëron ‘kamarieren’ e tij Rudina Degjonin me dosje korrupsioni, pazare, lidhje, interesa, vjedhje dhe pastrim parash|url=https://prapaskena.com/2026/06/02/nuk-i-firmosi-aferat-klod-allajbeu-shkarkon-drejtoreshen-e-qsut-paparizon-emeron-kamarieren-e-tij-rudina-degjonin-me-dosje-korrupsioni-pazare-lidhje-interesa-vjedhje-dhe-pastrim-parash/|access-date=2026-08-31|website=prapaskena.com|language=sq}}</ref> === Koncensionet shëndetësore === Allajbeu po hetohet për koncensionin e laboratorëve shëndetësorë, vlera e të cilit është mbi €100 milionë. Ai gjithashtu po hetohet për koncensionin e hemodializës, i nënshkruar më 2016, me vlerë €86 milionë, përmes kompanisë së tij Evita SHPK. Pas dy vjetësh, aksionet e koncesionit iu shitën kompanisë suedeze të kujdesit shëndetësor Diaverum.<ref name=":4" /> Në vitin 2026, e njëjta kompani që nënshkroi koncensionin e hemodializës, Diaverum, fitoi përsëri të njëjtin koncension, pas mbarimit të afatit të koncensionit fillestar. Vlera e tenderit është rreth €50 milionë.<ref name=":6" /> === Lidhja me Ergys Agasin === Lidhja mes Klodian Allajbeut dhe Ergys Agasit (i cili cilësohet si koordinator i krimit të organizuar me Edi Ramën) është dokumentuar kryesisht përmes investimeve të përbashkëta në pasuri të paluajtshme. Të dy kanë qenë pronarë të kompleksit Equos Resort. Agasi ka qenë i lidhur me pronësinë e vilave apo strukturave brenda resortit, ndërsa Allajbeu ka kontrolluar de fakto një pjesë të madhe të kapitalit dhe operacioneve të këtij kompleksi luksoz. Equos Resort u sekuestrua nga SPAK më 2026 nën dyshime për pastrim parash. Agasi u arrestua më gusht 2026 nga SPAK si [[Skandali i AKSHI-t|i dyshuar për drejtimin e një grupi të strukturuar kriminal që operonte me tendera në AKSHI]] dhe ushtronte konkurrencë të paligjshme përmes dhunës.<ref>{{Cite web|last=Mexhis|title=Kryemafiozi Ergys Agasi dhe kryegylenisti Klodian Allajbeu, ortakë në “Equos Resort”|url=https://mexhlis.com/kryesore/9641-kryemafiozi-ergys-agasi-dhe-kryegylenisti-klodian-allajbeu-ortake-ne-equos-resort|access-date=2026-08-31|website=Mexhlis.com {{!}} Portal me lajme, analiza, studime të fushave politike, sociale dhe Islame|language=sq}}</ref> === Përballja me SPAK === Në shkurt të vitit 2026, me urdhër të Gjykatës së Posaçme (GJKKO), agjentët e BKH-së kryen kontrolle të rrepta në zyrat e Spitalit Amerikan dhe në kompani farmaceutike si Evita SHPK. Gjatë këtij operacioni, Klodian Allajbeut iu sekuestrua telefoni celular si dhe pajisje të tjera elektronike si provë materiale.<ref>{{Cite web|title=Ekskluzive/ SPAK në ‘sitë’ Koncesionin e Laboratorëve, kontrolle e sekuestrime në disa kompani. Klodjan Allajbeu i ‘Amerikanit’ kërkon celularin në GJKKO (EMRAT) - Shqiptarja.com|url=https://shqiptarja.com/lajm/ekskluzive-klodjan-allajbeu-i-amerikanit-kerkon-celularin-ne-gjkko-spak-ne-site-koncesionin-e-laboratoreve-te-pakten-9-kontrolle-ne-kompani-e-persona-emrat|access-date=2026-09-01|website=shqiptarja.com|language=sq}}</ref> Më 10 mars 2026, Allajbeu u paraqit personalisht në ambientet e SPAK-ut i shoqëruar nga avokati i tij. Ai u mor në pyetje për rreth 3 orë nga hetuesit financiarë të BKH-së lidhur me transaksionet e dyshimta dhe rolin e tij në fitimin e këtyre koncesioneve publike. Kjo rrodhi pas një tjetër seance dëshmie që ai kishte dhënë në shkurt të vitit 2025. SPAK po heton rolin e tij në dy nga koncesionet më të shtrenjta dhe të debatuara në shëndetësi (përfshirë atë të hemodializës përmes kompanisë Evita). Hetimet shtrihen mbi dyshimet për korrupsion të zyrtarëve të lartë, falsifikim dokumentesh dhe skema të pastrimit të parave.<ref>{{Cite web|title=Pronari i spitalit Amerikan, Klodjan Allajbeu paraqitet në SPAK për 3 orë! Nuk dihet arsyeja - Shqiptarja.com|url=https://shqiptarja.com/lajm/pronari-i-spitalit-amerikan-klodjan-allajbeu-paraqitet-ne-spak-nuk-dihet-arsyeja|access-date=2026-09-01|website=shqiptarja.com|language=sq}}</ref> === Hetimet në Kosovë === Në dhjetor të vitit 2024, [[Prokuroria Speciale e Kosovës|Prokuroria Speciale e Republikës së Kosovës]] (PSRK) ngriti një aktakuzë ndaj Allajbeut dhe katër personave të tjerë, nën dyshimet për falsifikim të dokumenteve zyrtare dhe pastrim parash. Sipas aktakuzës, dyshimet lidheshin me prezantimin e faturave të falsifikuara të një subjekti të paregjistruar (Medbrand KS) për të ligjëruar transaksione bankare prej rreth €4.7 milionë në kuadër të blerjeve për American Hospital Kosova. Pas deklarimit të pafajësisë nga ana e të akuzuarve në mars të vitit 2025, Gjykata Themelore në Prishtinë e hodhi poshtë këtë aktakuzë në qershor të vitit 2025.<ref>{{Citation|title=134 mijë shikime · 96 reagime {{!}} Biznesmeni Klodian Allajbeu iu përgjigj një fletëthirrjeje të SPAK dhe u paraqit në selinë e Prokurorisë së Posaçme për Krimet e Rënda mesditën e kësaj të marte. Kjo shënon herën e dytë që ai pyetet nga organi i akuzës, ndërsa hetimet vazhdojnë ndaj kompanive të lidhura me të. Në kuadër të veprimeve të fundit, SPAK ka kryer sekuestrimin e pajisjeve të ndryshme, përfshirë telefona dhe kompjutera, nga kompanitë dhe personat e lidhur me Allajbeun. Në momentin e hyrjes në SPAK, ai u prit nga Elton Kërluku, kreu i hetimit financiar pranë BKH. Biznesmenit përfitues të shumë tenderave të dyshimtë në sektorin e Shëndetësisë iu sekuestrua telefoni pak ditë më parë teksa po hetohet për korrupsion në tendera dhe pastrim parash. {{!}} JOQ Albania|url=https://www.facebook.com/reel/696927746781286/|language=sq|access-date=2026-08-31}}</ref><ref name=":5">{{Citation|last=MCN TV|title=Kontrollet te “Evita”, Bregu: Klodian Allajbeu për herë në SPAK, të shohim si i ka fituar tenderat|date=2026-02-03|url=https://www.youtube.com/watch?v=76XMNfyWCvw|language=sq|access-date=2026-08-31}}</ref> == Jeta personale == Bashkëshortja e Klodian Allajbeut është Iris Allajbeu (Polovina). Ajo është mjeke [[Radiologjia|radiologe]] dhe Profesore e Asociuar për Kërkimet e Avancuara Klinike në [[Universiteti i Kembrixhit|Universitetin e Kembrixhit]] dhe në Western Balkans University. Gjithashtu, ajo mban pozicionin e Shefes së Departamentit të [[Neuroimazheria|Imazherisë]] së Avancuar në Spitalin Amerikan në Tiranë. Çifti ka tri fëmijë, dy vajza (A. Allajbeu, I. Allajbeu) dhe një djalë (E. Allajbeu).<ref name=":0" /> Familjarë të tjerë përfshijnë të atin e tij, Fadil Allajbeun dhe kushërirën e parë, Majlinda Fatiun, të dy të përfshirë në bizneset e Allajbeut si mbulesa pronësie.<ref name=":2" /> == Nderime == Allajbeu është kryetar i Dhomës Britanike të Tregtisë në Shqipëri. Prej vitit 2008, është anëtar i Shoqatës së Shkencëtarëve Shqiptarë (Albascience). Prej vitit 2009, ai është anëtar i bordit drejtues të [[Organizata joqeveritare|organizatës joqeveritare]] [[Organizata jofitimprurëse|jofitimprurëse]] Albanian Children Foundation (Fondacioni Fëmijët Shqiptarë). Për katër vite (2008-2012), ai ka qenë drejtues i degës shqiptare të Shoqatës së Sipërmarrësve të Rinj Europianë (YES).<ref name=":1" /> Prej vitit 2015, Allajbeu është kryetar i Organizatës Kombëtare Antidoping.<ref>{{Cite web|title=National Anti-Doping Organization of Albania – NADO|url=https://nado.org.al/|access-date=2026-08-31|language=sq-AL}}</ref> Gjithashtu është kryetar i Federatës Shqiptare të Sporteve me Kuaj,<ref>{{Cite web|title=Home {{!}} Federata Shqiptare e Sporteve me Kuaj|url=https://albanianequestrian.org/home/|access-date=2026-09-01|language=sq}}</ref> prej vitit 2014. Ai ka drejtuar dy edicionet e para të Kongresit Ndërkombëtar Multidisiplinar Mjekësor, projekt i organizuar nga Spitali Amerikan. Allajbeu u dekorua me titullin “Njeriu i Vitit” më 2012 dhe "Qytetar Nderi" më 2014 nga [[Kryetari i Bashkisë|kryebashkiaku]] i atëhershëm i [[Berati|Beratit]], [[Fadil Nasufi]], "për ndihmën e dhënë në komunitet dhe aktivitetet filantropike".<ref>{{Cite web|title=Njeriu i Vitit, Klodian Allajbeu|url=https://bashkiaberat.gov.al/njeriu-i-vitit-klodian-allajbeu/|access-date=2026-09-01|website=Bashkia Berat|language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> Më 2015, ai u dekorua nga [[Presidenti i Shqipërisë]], në atë kohë [[Bujar Nishani]], "për kontribut të vlefshëm në zhvillimin e shëndetësisë shqiptare”.<ref>{{Citation|last=Vizion Plus TV|title=Dekorohet drejtori i “Spitalit Amerikan” - News, Lajme - Vizion Plus|date=2015-04-23|url=https://www.youtube.com/watch?v=8IjpOBmjx-4|language=sq|access-date=2026-09-01}}</ref> == Referime == {{reflist}} == Ndërlidhje të jashtme == * [https://al.spitaliamerikan.com/ Faqja e uebit e Spitalit Amerikan] *[https://www.instagram.com/klodian.allajbeu/ Klodian Allajbeu] në [[Instagram]] *[https://www.facebook.com/klodian.allajbeu/?locale=sq_AL Klodian Allajbeu] në [[Facebook]] *[https://x.com/AllajbeuKlodian Klodian Allajbeu][https://x.com/KlodianAllajbeu] në [[X (rrjet social)|X]] (më parë Twitter) *[https://www.linkedin.com/in/klodian-allajbeu-a5837ba4 Klodian Allajbeu] në [[LinkedIn]] [[Kategoria:Biografi shqiptare]] [[Kategoria:Njerëz nga Berati]] [[Kategoria:Biznesmenë shqiptarë]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Investitorë shqiptarë]] o87il9eup6ghrcggksrln4y6n6dw7rw 1 266126 3058945 3054446 2026-10-23T04:19:21Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Abdullah Oxhalan/Arkivi 1]] 3058945 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Abdullah Oxhalan/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} atpfb1ntme4ntah8xi2kysfrnfxppqk 1 267280 3058885 2980732 2026-10-22T18:40:07Z Arianit 106 /* Përkthim */ pjesë e re 3058885 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Italia/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Italy|22 tetor 2026|1381381687}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 22 tetor 2026 20:40 (CEST) 2sxpn4r39hc9duql7172overheopztm 1 267338 3058947 3054786 2026-10-23T04:20:11Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Jeton Kelmendi/Arkivi 1]] 3058947 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Jeton Kelmendi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} mj4886rbsc8g09kthkifirzq4de812d 1 267618 3058949 3058748 2026-10-23T04:20:31Z MajavahBot 122738 U arkivuan 2 diskutime pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Korrupsioni në Shqipëri/Arkivi 1]] 3058949 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Korrupsioni në Shqipëri/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} okhqkx198ez3gg4ida2wpq7934sfbja 1 269054 3058951 3054596 2026-10-23T04:21:29Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Universiteti Islamik i Medinës/Arkivi 1]] 3058951 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Universiteti Islamik i Medinës/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} eqa1ed3y0980z0mkc30waxjpma0fuai 1 269199 3058953 3054399 2026-10-23T04:21:49Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Ylber Ramadani/Arkivi 1]] 3058953 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Ylber Ramadani/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} aljy55cec5c4p4pl6ralxlxbjjyv3cb 1 271830 3058955 3054608 2026-10-23T04:22:29Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Xhevdet Shabani/Arkivi 1]] 3058955 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Xhevdet Shabani/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} t7s2vgrekj8zcifxegyqw3nr93fsrvu 1 271973 3058957 3054380 2026-10-23T04:22:49Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Veli Küçük/Arkivi 1]] 3058957 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Veli Küçük/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} nmm5g48cdbz5ju4pzwm3j4ptdu49s68 1 277601 3058959 3054950 2026-10-23T04:23:19Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara/Arkivi 1]] 3058959 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} se81z4kczq23gytgfxktbggwvs0ycl6 1 282182 3058961 3057726 2026-10-23T04:23:39Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Barış Arduç/Arkivi 1]] 3058961 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Barış Arduç/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Barış Arduç]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3055643 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151023235805/http://www.ranini.tv/haber/8808/1/baris-arductan-yeni-reklam-filmi për lidhjen http://www.ranini.tv/haber/8808/1/baris-arductan-yeni-reklam-filmi. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190307150900/http://www.ranini.tv/foto-galeri/8289/kuzgun/ilk-bolumden-kareler-1/1 për lidhjen http://www.ranini.tv/foto-galeri/8289/kuzgun/ilk-bolumden-kareler-1/1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 10 tetor 2026 14:32 (CEST) rk22inqrh4l2uwoo6v0q88yfvuut9n3 1 282941 3058963 3054898 2026-10-23T04:23:59Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Globi/Arkivi 1]] 3058963 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Globi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} 0we4flaf7ltdql0ac7y58wp4ncl7ugr 0 283038 3058997 3047206 2026-10-23T08:30:14Z Arianit 106 3058997 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = Common cold | image = Rhinovirus.PNG | alt = | caption = Një përfaqësim i sipërfaqes molekulare të një varianti të rinovirusit njerëzor | image_size = | field = Semundje infektive | synonym = I ftofti, nazofaringiti akut viral, nazofaringiti, riniti viral, rinofaringjiti, coryza akute, koka e ftohtë<ref>{{cite book|title=Textbook of Oral Medicine|year=2008|publisher=Jaypee Brothers Publishers|isbn=978-81-8061-562-7|page=336|url=https://books.google.com/books?id=8_jWY8wOGEsC&pg=PA336|author=John, Pramod R. John|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160529132044/https://books.google.com/books?id=8_jWY8wOGEsC&pg=PA336|archivedate=29 maj 2016}}</ref> | symptoms = Kollë, dhimbje të fytit, hundë me erë të fortë, ethe | complications = [[Otitis media]], [[Sinuziti]]<ref name="Ben2014">{{cite book|last1=Bennett|first1=John E.|last2=Dolin|first2=Raphael|last3=Blaser|first3=Martin J.|title=Principles and Practice of Infectious Diseases|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4557-4801-3|page=750|url=https://books.google.com/books?id=BseNCgAAQBAJ&pg=PA750|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908184148/https://books.google.com/books?id=BseNCgAAQBAJ&pg=PA750|archivedate=8 shtator 2017}}</ref> | onset = ~2 ditë nga ekspozimi | duration = 1–3 javë | causes = [[virus|Viral]] | risks = | diagnosis = | types = | prognosis = | differential = [[Rinitit alergjik]], [[Bronkiti]], [[Kolla e mirë]], [[Sinuziti]] | prevention = Larja e duarve, shmangia e njerëzve të sëmurë | treatment = [[Trajtimi simptomatik]], [[Zinku]] | medication = [[Ilaç jo-inflamator anti-inflamator]] | frequency = 2-4 në vit (të rritur); 6-8 në vit (fëmijë të vegjël) | deaths = }} I '''ftohti i zakonshëm''', i njohur gjithashtu thjesht si i '''ftohuri''', është një [[Semundje infektive|sëmundje infektive]] [[Virusi|virale]] e [[Semundje infektive|traktit]] të sipërm respirator që prek kryesisht [[Hunda e njeriut|hundën]].<ref name="CE11">{{cite journal|last=Arroll|first=B|date=mars 2011|title=Common cold|journal=Clinical Evidence|language=en|volume=2011|issue=3|page=1510|pmc=3275147|pmid=21406124|quote=Common colds are defined as upper respiratory tract infections that affect the predominantly nasal part of the respiratory mucosa}}</ref> Mund të preken edhe [[fyt]]i, [[Sinusi|sinuset]] dhe [[laringu]].<ref name="CMAJ2014" /> Shenjat dhe simptomat mund të shfaqen më pak se dy ditë pas ekspozimit ndaj virusit.<ref name="CMAJ2014">{{cite journal|last1=Allan|first1=GM|last2=Arroll|first2=B|date=18 shkurt 2014|title=Prevention and treatment of the common cold: making sense of the evidence|journal=CMAJ : Canadian Medical Association Journal|language=en|volume=186|issue=3|pages=190–99|doi=10.1503/cmaj.121442|pmc=3928210|pmid=24468694}}</ref> Këto mund të përfshijnë [[Kollitja|kollitje]], [[Dhimbja e fytit|dhimbje të fytit]], [[rinorea|hundë rrufë]], [[Teshtima|teshtitje]], [[dhimbje koke]] dhe [[Ethet|ethe]] .<ref name="CDC2015" /><ref name="Eccles2005">{{cite journal|author=Eccles R|date=nëntor 2005|title=Understanding the symptoms of the common cold and influenza|journal=Lancet Infect Dis|language=en|volume=5|issue=11|pages=718–25|doi=10.1016/S1473-3099(05)70270-X|pmid=16253889|pmc=7185637}}</ref> Njerëzit zakonisht shërohen në shtatë deri në dhjetë ditë,<ref name="CDC2015" /> por disa simptoma mund të zgjasin deri në tre javë.<ref name="Heik2003">{{cite journal|vauthors=Heikkinen T, Järvinen A|date=janar 2003|title=The common cold|journal=Lancet|language=en|volume=361|issue=9351|pages=51–59|doi=10.1016/S0140-6736(03)12162-9|pmc=7112468|pmid=12517470}}</ref> Ndonjëherë ata me probleme të tjera [[Sëmundja|shëndetësore]] mund të zhvillojnë [[Pneumonia|pneumoni]] .<ref name="CDC2015" /> Mbi 200 [[Lloj virusi|shtame viruse]] janë të implikuara në shkaktimin e ftohjes së zakonshme, me [[Rhinovirusi|rinovirusët]] më të zakonshëm.<ref name="CDC2015Full">{{cite web|title=Common Cold and Runny Nose|url=https://www.cdc.gov/getsmart/community/for-patients/common-illnesses/colds.html|website=CDC|accessdate=4 shkurt 2016|format=17 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201101449/http://www.cdc.gov/getsmart/community/for-patients/common-illnesses/colds.html|archivedate=1 shkurt 2016|language=en}}</ref> Ata përhapen përmes ajrit gjatë kontaktit të ngushtë me personat e infektuar ose indirekt përmes kontaktit me objektet në mjedis, pasuar nga transferimi në gojë ose hundë.<ref name="CDC2015" /> Faktorët e rrezikut përfshijnë të shkojnë në institucionet e [[Çerdhe fëmijësh|kujdesit]] për [[Çerdhe fëmijësh|fëmijë]], [[pagjumësi]]a dhe [[stresi psikologjik]] .<ref name="CMAJ2014" /> Simptomat janë kryesisht për shkak të përgjigjes [[imune]] të trupit ndaj infeksionit sesa [[Indi (organ)|shkatërrimit të indeve]] nga vetë viruset.<ref name="E112">Eccles p. 112</ref> Simptomat e [[gripi]]t janë të ngjashme me ato të një ftohjeje, megjithëse zakonisht më të rënda dhe me më pak të ngjarë të përfshijnë një [[Humbje e hundës|hundë me erë të keqe]] .<ref name="CMAJ2014" /><ref>{{cite web|title=Cold Versus Flu|date=11 gusht 2016|url=https://www.cdc.gov/flu/about/qa/coldflu.htm|url-status=dead|df=dmy-all|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=6 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106173600/https://www.cdc.gov/flu/about/qa/coldflu.htm}}</ref> Nuk ka [[Vaksina|vaksinë]] për ftohjen e zakonshme.<ref name="CDC2015" /> Metodat parësore të parandalimit janë [[larja e duarve]] ; mos prekja e syve, hundës apo gojës me duar të palara; dhe [[Distancimi social|duke qëndruar larg nga njerëzit e sëmurë]].<ref name="CDC2015" /> Disa prova mbështesin përdorimin e [[Maska mjekësore|maskave për fytyrën]] .<ref name="E209">Eccles p. 209</ref> Gjithashtu nuk ka [[kurë]], por simptomat mund të trajtohen.<ref name="CDC2015" /> [[Zinku]] mund të zvogëlojë kohëzgjatjen dhe ashpërsinë e simptomave nëse fillohet menjëherë pas fillimit të simptomave.<ref name="NIH2016Zinc">{{cite web|title=Zinc – Fact Sheet for Health Professionals|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Zinc-HealthProfessional|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=10 korrik 2019|accessdate=27 dhjetor 2019|quote=Although studies examining the effect of zinc treatment on cold symptoms have had somewhat conflicting results, overall zinc appears to be beneficial under certain circumstances.... In September of 2007, Caruso and colleagues published a structured review of the effects of zinc lozenges, nasal sprays, and nasal gels on the common cold [69]. Of the 14 randomized, placebo-controlled studies included, 7 (5 using zinc lozenges, 2 using a nasal gel) showed that the zinc treatment had a beneficial effect and 7 (5 using zinc lozenges, 1 using a nasal spray, and 1 using lozenges and a nasal spray) showed no effect. More recently, a Cochrane review concluded that “zinc (lozenges or syrup) is beneficial in reducing the duration and severity of the common cold in healthy people, when taken within 24 hours of onset of symptoms” [73]. The author of another review completed in 2004 also concluded that zinc can reduce the duration and severity of cold symptoms [68]. However, more research is needed to determine the optimal dosage, zinc formulation and duration of treatment before a general recommendation for zinc in the treatment of the common cold can be made [73]. As previously noted, the safety of intranasal zinc has been called into question because of numerous reports of anosmia (loss of smell), in some cases long-lasting or permanent, from the use of zinc-containing nasal gels or sprays [17–19].|language=en}}</ref> [[Ilaç jo-inflamator anti-inflamator|Ilaçet jo-inflamatore anti-inflamatore]] (NSAID) si [[ibuprofen]] mund të ndihmojnë me dhimbjen.<ref name="Kim2015">{{cite journal|last1=Kim|first1=SY|last2=Chang|first2=YJ|last3=Cho|first3=HM|last4=Hwang|first4=YW|last5=Moon|first5=YS|date=21 shtator 2015|title=Non-steroidal anti-inflammatory drugs for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=9|issue=9|pages=CD006362|doi=10.1002/14651858.CD006362.pub4|pmid=26387658|pmc=10040208}}</ref> Sidoqoftë, [[Antibiotiku|antibiotikët]] nuk duhet të përdoren<ref>{{cite journal|last1=Harris|first1=AM|last2=Hicks|first2=LA|last3=Qaseem|first3=A|last4=High Value Care Task Force of the American College of Physicians and for the Centers for Disease Control and|first4=Prevention|date=19 janar 2016|title=Appropriate Antibiotic Use for Acute Respiratory Tract Infection in Adults: Advice for High-Value Care From the American College of Physicians and the Centers for Disease Control and Prevention|journal=Annals of Internal Medicine|language=en|volume=164|issue=6|pages=425–34|doi=10.7326/M15-1840|pmid=26785402|doi-access=free}}</ref> dhe nuk ka prova të mira që [[Ilaç për kollën|ilaçet për kollë]] janë efektive.<ref name="CMAJ2014" /><ref name="Mal2017">{{cite journal|last1=Malesker|first1=MA|last2=Callahan-Lyon|first2=P|last3=Ireland|first3=B|last4=Irwin|first4=RS|last5=CHEST Expert Cough|first5=Panel.|date=nëntor 2017|title=Pharmacologic and Nonpharmacologic Treatment for Acute Cough Associated With the Common Cold: CHEST Expert Panel Report|journal=Chest|language=en|volume=152|issue=5|pages=1021–37|doi=10.1016/j.chest.2017.08.009|pmc=6026258|pmid=28837801|quote=A suggestion for the use of zinc lozenges in healthy adults with cough due to common cold was considered by the expert panel. However, due to weak evidence, the potential side effects of zinc, and the relatively benign and common nature of the condition being treated, the panel did not approve inclusion of this suggestion.}}</ref> I ftohti i zakonshëm është sëmundja më e shpeshtë infektive te njerëzit.<ref name="E1">Eccles p. 1</ref> I rrituri mesatar merr dy deri në tre ftohje në vit, ndërsa fëmija mesatar mund të marrë gjashtë deri në tetë.<ref name="CE11" /><ref name="AFP07">{{cite journal|vauthors=Simasek M, Blandino DA|year=2007|title=Treatment of the common cold|url=http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html|journal=American Family Physician|language=en|volume=75|issue=4|pages=515–20|pmid=17323712|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926230125/http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html|archivedate=26 shtator 2007|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Infeksionet ndodhin më shpesh gjatë dimrit.<ref name="CDC2015">{{cite web|title=Common Colds: Protect Yourself and Others|url=https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/|website=CDC|accessdate=4 shkurt 2016|date=6 tetor 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205062000/http://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/|archivedate=5 shkurt 2016|language=en}}</ref> Këto infeksione kanë ekzistuar gjatë gjithë historisë njerëzore.<ref name="Eccles p. 3">{{harvnb|Eccles|Weber|2009|p=3}}</ref> == Shenjat dhe simptomat == [[Skeda:A lady suffering from the Common Cold.png|thumb|upright=1.2|Grua me simptoma të ftohjes së zakonshme]] Simptomat tipike të një ftohjeje përfshijnë [[kolla|kollën]], hundën e ndezur, [[Teshtima|teshtitjen]], [[Kongjestioni i hundës|kongjestionin e hundës]] dhe [[Dhimbja e fytit|dhimbjen e fytit]], të shoqëruar ndonjëherë me [[dhimbje në muskul|dhimbje të muskujve]], [[Lodhja (trupore)|lodhje]], [[dhimbje koke]] dhe [[Anoreksia (simptomë)|humbje të oreksit]]  <ref name="E24">Eccles p. 24</ref> Një dhimbje e fytit është e pranishme në rreth 40% të rasteve dhe një kollë në rreth 50%,<ref name="CE11" /> ndërsa dhimbja e muskujve ndodh në rreth gjysmën.<ref name="Eccles2005" /> Në të rriturit, [[ethet]] në përgjithësi nuk janë të pranishme, por janë të zakonshme tek foshnjat dhe fëmijët e vegjël.<ref name="Eccles2005" /> Kolla është zakonisht e butë në krahasim me [[gripi]]n shoqërues.<ref name="Eccles2005" /> Ndërsa një kollë dhe ethet tregojnë një gjasë më të lartë të gripit tek të rriturit, një ngjashmëri e madhe ekziston midis këtyre dy gjendjeve.<ref>Eccles p. 26</ref> Një numër i viruseve që shkaktojnë ftohjen e zakonshme gjithashtu mund të rezultojnë në infeksione asimptomatike .<ref>Eccles p. 129</ref><ref>Eccles p. 50</ref> Ngjyra e [[Mukoza|mukusit]] ose sekretimit të hundës mund të ndryshojë nga e qartë në të verdhë në të gjelbër dhe nuk tregon klasën e agjentit që shkakton infeksionin.<ref>Eccles p. 30</ref> === Progresioni === Një i ftohtë zakonisht fillon me lodhje, ndjenjën e të qenit të ftohur, teshtitjes dhe dhimbjes së kokës, e përcjellur brenda disa ditësh nga një hundë e lagur dhe kollë.<ref name="E24" /> Simptomat mund të fillojnë brenda gjashtëmbëdhjetë orëve të ekspozimit<ref>{{cite book|editor=Richard A. Helms|title=Textbook of therapeutics: drug and disease management|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia, Pa. [u.a.]|isbn=978-0-7817-5734-8|page=1882|url=https://books.google.com/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA1882|edition=8.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160430175008/https://books.google.com/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA1882|archivedate=30 prill 2016|language=en}}</ref> dhe zakonisht kulmojnë dy deri në katër ditë pas fillimit.<ref name="Eccles2005" /><ref>{{cite book|last=Turner|location=New York|df=dmy-all|archivedate=4 maj 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504193824/https://books.google.com/books?id=AltZnmbIhbwC&pg=PA111|url-status=live|chapter-url=https://books.google.com/books?id=AltZnmbIhbwC&pg=PA111|page=111|isbn=978-0-8247-4247-8|publisher=CRC Press|first=Ronald B.|year=2003|chapter=Rhinovirus|title=Viral Infections and Treatment|display-editors=etal|editor-first=Helga|editor-last=Rübsamen-Waigmann|first2=Frederick G.|last2=Hayden|language=en}}</ref> Ato zakonisht zgjidhen në shtatë deri në dhjetë ditë, por disa mund të zgjasin deri në tre javë.<ref name="Heik2003" /> Kohëzgjatja mesatare e kollës është tetëmbëdhjetë ditë<ref name="pmid23319500">{{cite journal|last1=Ebell|first1=M.H.|last2=Lundgren|first2=J.|last3=Youngpairoj|first3=S.|date=janar–shkurt 2013|title=How long does a cough last? Comparing patients' expectations with data from a systematic review of the literature|journal=Annals of Family Medicine|language=en|volume=11|issue=1|pages=5–13|doi=10.1370/afm.1430|pmc=3596033|pmid=23319500}}</ref> dhe në disa raste njerëzit zhvillojnë një [[Kolla post-virale|kollë post-virale e]] cila mund të zgjasë pasi infeksioni të jetë zhdukur.<ref name="pmid21198555">{{cite journal|author=Dicpinigaitis PV|date=maj 2011|title=Cough: an unmet clinical need|journal=Br. J. Pharmacol.|language=en|volume=163|issue=1|pages=116–24|doi=10.1111/j.1476-5381.2010.01198.x|pmc=3085873|pmid=21198555}}</ref> Tek fëmijët, kolla zgjat më shumë se dhjetë ditë në 35-40% të rasteve dhe vazhdon për më shumë se 25 ditë në 10%.<ref>{{cite journal|vauthors=Goldsobel AB, Chipps BE|date=mars 2010|title=Cough in the pediatric population|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_2010-03_156_3/page/352|journal=J. Pediatr.|language=en|volume=156|issue=3|pages=352–58|doi=10.1016/j.jpeds.2009.12.004|pmid=20176183}}</ref> == Shaqet == === Viruset === [[Skeda:Coronaviruses 004 lores.jpg|thumb|upright=1.2|[[Koronavirusi|Koronaviruset]] janë një grup i viruseve të njohur për shkaktimin e ftohjes së zakonshme. Ata kanë një pamje halo ose kurorë (korona) kur shikohen nën një mikroskop elektronik.]] I ftohti i zakonshëm është një infeksion viral i traktit të sipërm [[Trakti respirator|respirator]] . Virusi i implikuar më shpesh është një [[Rinovirusi|rinovirus]] (30-80%), një lloj [[pikornavirusi|picornavirus]] me 99 [[Serotipi|serotipe të]] njohura.<ref>{{cite journal|vauthors=Palmenberg AC, Spiro D, Kuzmickas R, Wang S, Djikeng A, Rathe JA, Fraser-Liggett CM, Liggett SB|year=2009|title=Sequencing and Analyses of All Known Human Rhinovirus Genomes Reveals Structure and Evolution|journal=Science|language=en|volume=324|issue=5923|pages=55–59|bibcode=2009Sci...324...55P|doi=10.1126/science.1165557|pmc=3923423|pmid=19213880}}</ref><ref>Eccles p. 77</ref> Viruse të tjerë të implikuar zakonisht përfshijnë [[Koronavirusi|koronaviruset njerëzore]] (≈15%),<ref>{{cite book|last=Pelczar|title=Microbiology: Application Based Approach|year=2010|isbn=978-0-07-015147-5|page=656|url=https://books.google.com/books?id=xnClBCuo71IC&pg=PA656|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160516134615/https://books.google.com/books?id=xnClBCuo71IC&pg=PA656|archivedate=16 maj 2016|language=en}}</ref><ref name="CecilGoldman2012">{{citation|author1=Russell La Fayette Cecil|author2=Lee Goldman|author3=Andrew I. Schafer|title=Goldman's Cecil Medicine, Expert Consult Premium Edition|url=https://books.google.com/books?id=Qd-vvNh0ee0C&pg=PA2103|edition=24|year=2012|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-1604-7|pages=2103–|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504202334/https://books.google.com/books?id=Qd-vvNh0ee0C&pg=PA2103|archivedate=4 maj 2016|language=en}}</ref> [[Orthomyxoviridae|viruse të influencës]] (10–15%),<ref name="Medscape">{{cite web|title=Rhinovirus Infection|url=http://emedicine.medscape.com/article/227820-overview#a0101|publisher=Medscape Reference|accessdate=19 mars 2013|author1=Michael Rajnik|author2=Robert W Tolan|date=13 shtator 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130308010315/http://emedicine.medscape.com/article/227820-overview#a0101|archivedate=8 mars 2013|language=en}}</ref> [[Adenoviridae|adenoviruses]] (5%),<ref name="Medscape" /> [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|virusi]] sinkytial i [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|frymëmarrjes njerëzore]] (orthopneumovirus), [[enterovirus]]e të tjera nga rinoviruset, [[Viruse të parainfluenzës njerëzore|viruset parainfluenza]] [[Metapneumovirus njerëzor|njerëzore]] dhe [[Metapneumovirus njerëzor|metapneumoviruset njerzore]].<ref name="NIAID2006">{{cite web|title=Common Cold|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=27 nëntor 2006|url=http://www3.niaid.nih.gov/healthscience/healthtopics/colds/|accessdate=11 qershor 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906193939/http://www3.niaid.nih.gov/healthscience/healthtopics/colds/|archivedate=6 shtator 2008|language=en}}</ref> Shpesh më shumë se një virus është i pranishëm.<ref>Eccles p. 107</ref> Në total, më shumë se 200 lloje virale shoqërohen me ftohjet.<ref name="Eccles2005" /> === Transmetimi === Virusi i zakonshëm i ftohjes transmetohet në mënyrë tipike përmes pikave të ajrit (aerosoleve), kontaktit të drejtpërdrejtë me sekrecionet e infektuara të hundës ose [[Objekte të infektuara|fomitëve]] (objekte të kontaminuara).<ref name="CE11" /><ref name="Cold197">{{harvnb|Eccles|Weber|2009|p=197}}</ref> Cila nga këto rrugë ka rëndësi parësore nuk është përcaktuar.<ref name="E211">Eccles pp. 211, 215</ref> Viruset mund të mbijetojnë për periudha të zgjatura në mjedis (mbi 18 orë për rinovirusin) dhe mund të merren nga duart e njerëzve dhe më pas të barten në sytë ose hundën e tyre, ku ndodh infeksioni.<ref name="Cold197" /> Transmetimi është i zakonshëm në kujdesin ditor dhe në shkollë për shkak të afërsisë së shumë fëmijëve me imunitet të vogël dhe higjienë shpesh të dobët.<ref name="Text2007" /> Këto infeksione më pas sillen në shtëpi tek anëtarët e tjerë të familjes.<ref name="Text2007">{{citation|author1=Nikolaos G. Papadopoulos|isbn=978-0-470-74139-9|archivedate=3 qershor 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603221154/https://books.google.com/books?id=OgbcUWpUCXsC&pg=PA496|url-status=live|edition=6th|chapter=Rhinoviruses|page=496|publisher=John Wiley & Sons|author2=Maria Xatzipsaltis|year=2009|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PR3|title=Principles and Practice of Clinical Virology|display-editors=etal|editor=Arie J. Zuckerman|author3=Sebastian L. Johnston|language=en}}</ref> Nuk ka prova që ajri i ricikluar gjatë fluturimit tregtar është një metodë e transmetimit.<ref name="Cold197" /> Njerëzit të ulur në afër duket se janë në rrezik më të madh të infeksionit.<ref name="E211" /> Ftohjet e shkaktuara nga rinovirusi janë më infektues gjatë tre ditëve të para të simptomave; ata janë shumë më pak infektues më pas.<ref name="contagiousness">{{cite journal|author1=Gwaltney JM Jr|author2=Halstead SB|title=Contagiousness of the common cold|language=en}} Invited letter in {{cite journal|date=16 korrik 1997|title=Questions and answers|url=https://archive.org/details/sim_jama_1997-07-16_278_3/page/256|journal=Journal of the American Medical Association|language=en|volume=278|issue=3|pages=256–57|doi=10.1001/jama.1997.03550030096050}} {{closed access}}</ref> === Moti === Teoria tradicionale është se i ftohtë mund të "kapet" nga ekspozimi i zgjatur ndaj motit të ftohtë siç është shiu apo kushtet e dimrit, që është mënyra se si sëmundja mori emrin e saj.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/03/04/science/you-ll-catch-your-death-an-old-wives-tale-well.html|title='You'll Catch Your Death!' An Old Wives' Tale? Well..|author=Zuger, Abigail|date=4 mars 2003|newspaper=[[The New York Times]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322034343/http://www.nytimes.com/2003/03/04/science/you-ll-catch-your-death-an-old-wives-tale-well.html|archivedate=22 mars 2017|language=en|url-status=live}}</ref> Disa nga viruset që shkaktojnë ftohjen e zakonshme janë sezonale, që ndodhin më shpesh gjatë motit të ftohtë ose të lagësht.<ref>Eccles p. 79</ref> Arsyeja e sezonalitetit nuk është përcaktuar përfundimisht.<ref name="nhs">{{cite web|title=Common cold – Background information|url=http://www.cks.nhs.uk/common_cold/background_information/prevalence|publisher=National Institute for Health and Clinical Excellence|url-status=dead|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=15 nëntor 2012|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121115105310/http%3A//www.cks.nhs.uk/common_cold/background_information/prevalence}}</ref> Shpjegimet e mundshme mund të përfshijnë ndryshime të shkaktuara nga temperaturat e ftohta në sistemin e frymëmarrjes,<ref name="EcclesPg" /> ul reagimin imunitar,<ref name="Mourtzoukou" /> dhe lagështinë e ulët duke shkaktuar një rritje të shkallës së transmetimit viral, ndoshta për shkak të ajrit të thatë që lejon pikat e vogla virale të shpërndahen më larg dhe të qëndrojnë në ajër më gjatë.<ref>Eccles p. 157</ref> Sezonaliteti i dukshëm gjithashtu mund të jetë për shkak të faktorëve shoqërorë, siç janë njerëzit që kalojnë më shumë kohë brenda, afër personave të infektuar,<ref name="EcclesPg">Eccles p. 80</ref> dhe konkretisht fëmijëve në shkollë.<ref name="Text2007" /><ref name="nhs" /> Ekzistojnë disa polemika për rolin e [[Hipotermia|temperaturës]] së [[Hipotermia|ulët të trupit]] si faktor rreziku për ftohjen e zakonshme; shumica e provave sugjerojnë se mund të rezultojë në një ndjeshmëri më të madhe ndaj infeksionit.<ref name="Mourtzoukou">{{cite journal|vauthors=Mourtzoukou EG, Falagas ME|date=shtator 2007|title=Exposure to cold and respiratory tract infections|journal=The International Journal of Tuberculosis and Lung Disease|language=en|volume=11|issue=9|pages=938–43|pmid=17705968}}</ref> === Tjetër === [[Imuniteti i tufës]], i krijuar nga ekspozimi i mëparshëm ndaj viruseve të ftohta, luan një rol të rëndësishëm në kufizimin e përhapjes së viruseve, siç shihet me popullatat më të reja që kanë shkallë më të madhe të infeksioneve të frymëmarrjes.<ref name="E78" /> Funksioni i dobët imunitar është një faktor rreziku për sëmundje.<ref name="E78" /><ref>Eccles p. 166</ref> [[Gjumi i pamjaftueshëm]] dhe [[kequshqyerja]] janë shoqëruar me një rrezik më të madh të zhvillimit të infeksionit pas ekspozimit të rinovirusit; kjo besohet të jetë për shkak të efekteve të tyre në funksionin imunitar.<ref>{{cite journal|vauthors=Cohen S, Doyle WJ, Alper CM, Janicki-Deverts D, Turner RB|date=janar 2009|title=Sleep habits and susceptibility to the common cold|journal=Arch. Intern. Med.|language=en|volume=169|issue=1|pages=62–67|doi=10.1001/archinternmed.2008.505|pmc=2629403|pmid=19139325}}</ref><ref>Eccles pp. 160–65</ref> Ushqyerja me gji zvogëlon rrezikun e [[Mediat akute të otitit|mediave akute të otitit]] dhe infeksioneve të traktit të poshtëm të frymëmarrjes midis sëmundjeve të tjera,<ref>{{cite journal|last1=McNiel|first1=ME|last2=Labbok|first2=MH|last3=Abrahams|first3=SW|date=korrik 2010|title=What are the risks associated with formula feeding? A re-analysis and review|journal=Breastfeeding Review|language=en|volume=18|issue=2|pages=25–32|pmid=20879657}}</ref> dhe rekomandohet që ushqyerja me gji të vazhdojë kur një foshnjë ka të ftohtë.<ref>{{cite book|last=Lawrence|url=https://books.google.com/books?id=c4BnozBW3EMC&pg=PA478|archivedate=17 qershor 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160617002059/https://books.google.com/books?id=c4BnozBW3EMC&pg=PA478|url-status=live|year=2010|edition=7th|page=478|first=Ruth A.|isbn=978-1-4377-3590-1|location=Maryland Heights, Mo.|publisher=Mosby/Elsevier|title=Breastfeeding: A guide for the medical profession|first2=Robert M.|last2=Lawrence|language=en}}</ref> Në botën e zhvilluar, ushqyerja me gji mund të mos jetë mbrojtës ndaj të ftohtit të zakonshëm në vetvete.<ref name="NelsonWilliams2007">{{citation|author1=Kenrad E. Nelson|author2=Carolyn Masters Williams|title=Infectious Disease Epidemiology: Theory and Practice|url=https://books.google.com/books?id=o_j-G4zJ4cQC&pg=PA724|year=2007|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-2879-3|pages=724–|edition=2nd|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160520134003/https://books.google.com/books?id=o_j-G4zJ4cQC&pg=PA724|archivedate=20 maj 2016|language=en}}</ref> == Patofiziologjia == [[Skeda:Illu conducting passages.svg|thumb|upright=1.3|I ftohti i zakonshëm është një sëmundje e [[Trakti i sipërm respirator|traktit të sipërm respirator]] .]] Simptomat e ftohjes së zakonshme besohet se kanë të bëjnë kryesisht me reagimin [[Imuniteti|imunitar]] ndaj virusit.<ref name="E112" /> Mekanizmi i kësaj përgjigjeje imune është specifik për virusin. Për shembull, rinovimi zakonisht fitohet nga kontakti i drejtpërdrejtë; ajo lidhet me njerëzit përmes [[ICAM-1|receptorëve ICAM-1]] dhe [[Anëtar i familjes lidhur me Cadherin 3|receptorit CDHR3]] përmes mekanizmave të panjohur për të shkaktuar lëshimin e [[Ndërmjetësit inflamatorë|ndërmjetësve inflamator]] .<ref name="E112" /> Këta ndërmjetësues inflamatorë më pas prodhojnë simptoma.<ref name="E112" /> Në përgjithësi nuk shkakton dëme në [[epiteli]]n e hundës.<ref name="Eccles2005" /> Virusi sinkytial i frymëmarrjes ( [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|RSV]] ), nga ana tjetër, kontraktohet nga kontakti i drejtpërdrejtë dhe pikat e ajrit. Pastaj përsëritet në hundë dhe fyt para se të përhapet shpesh në [[Trakti i poshtëm i frymëmarrjes|traktin]] e [[Trakti i poshtëm i frymëmarrjes|poshtëm të frymëmarrjes]].<ref name="E116">Eccles p. 116</ref> RSV shkakton dëmtim të epitelit.<ref name="E116" /> Virusi i [[parainfluenza|parainfluenzës]] njerëzore zakonisht rezulton në inflamacion të hundës, fytit dhe [[Bronket|bronkeve]] .<ref name="E122">Eccles p. 122</ref> Tek fëmijët e vegjël kur prek [[Trake vertebrore|traket]] mund të prodhojë simptoma të lakërimit për shkak të madhësisë së vogël të rrugëve të tyre ajrore.<ref name="E122" /> == Diagnoza == Dallimi midis [[Infeksione të traktit të sipërm respirator|infeksioneve]] virale të [[Infeksione të traktit të sipërm respirator|traktit të sipërm respirator]] bazohet lirshëm në vendndodhjen e simptomave, me ftohjen e zakonshme që prek kryesisht hundën (rinitin), fytin (faringjit) dhe mushkëritë (bronkitin).<ref name="CE11" /> Mund të ketë mbivendosje të konsiderueshme, dhe më shumë se një zonë mund të preket.<ref name="CE11" /> I ftohti i zakonshëm shpesh përcaktohet si [[Riniti|pezmatim i hundës]] me sasi të ndryshme të inflamacionit në fyt.<ref name="E51">Eccles pp. 51–52</ref> Vetë-diagnostikimi është i shpeshtë.<ref name="Eccles2005" /> Izolimi i agjentit viral të përfshirë është kryer rrallë,<ref name="E51" /> dhe në përgjithësi nuk është e mundur të identifikohet lloji i virusit përmes simptomave.<ref name="Eccles2005" /> == Parandalimi == Mënyrat e vetme të dobishme për të zvogëluar përhapjen e viruseve të ftohtë janë masat fizike<ref name="E209" /> siç është përdorimi i [[Larja e duarve|teknikës së saktë të larjes së duarve]] dhe maskave të fytyrës; në mjedisin e kujdesit shëndetësor përdoren gjithashtu fustanet dhe dorezat e disponueshme.<ref name="E209" /> Izolimi ose [[karantina]] nuk përdoret pasi sëmundja është aq e përhapur dhe simptomat janë jo specifike. [[Vaksinimi]] është vërtet i vështirë pasi ka shumë viruse të përfshira dhe ato [[Evolucioni viral|ndryshojnë]] me shpejtësi.<ref name="E209" /> Krijimi i një vaksine gjerësisht të efektshme është, pra, shumë e pamundur.<ref>{{cite journal|author=Lawrence DM|date=maj 2009|title=Gene studies shed light on rhinovirus diversity|journal=Lancet Infect Dis|language=en|volume=9|issue=5|page=278|doi=10.1016/S1473-3099(09)70123-9}}</ref> Larja e rregullt e duarve duket të jetë efektive në zvogëlimin e transmetimit të viruseve të ftohtë, veçanërisht në mesin e fëmijëve.<ref name="CochP11">{{cite journal|vauthors=Jefferson T, Del Mar CB, Dooley L, Ferroni E, Al-Ansary LA, Bawazeer GA, van Driel ML, Nair S, Jones MA, Thorning S, Conly JM|date=korrik 2011|editor1-last=Jefferson|editor1-first=Tom|title=Physical interventions to interrupt or reduce the spread of respiratory viruses|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:245459/UQ245459_OA.pdf|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=7|page=CD006207|doi=10.1002/14651858.CD006207.pub4|pmc=6993921|pmid=21735402|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030305/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_245459/UQ245459_OA.pdf?Expires=1588647872&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=Q2wNpKobzHig63xBvjPEbA2YssmKmH3vi9Pujhz-wdx98F4pPS39VygNcvoQ2puN7tP1y0GClI0eBr2UwQT90lMl0sk8CsBLgPJ~GEbDoZtkaxf3K1lGKl6X7dTifVFixNjRaQf0qNkAfAmDu04VGqzrGDNkkbVP6T~VpFHTSJGzk6IV8j1bNVQ0BL0hjKd0RWiOuQPUHtkT4VE22UyDv8hOmfucMjBUXPBNegQqrg1tQzzGrcAylh51hZLxLWYQ3TE9R2e6McJKdu4qYAL-7YDaOvtYw4FYvjHy85fvJD-124bYE~umNDNcnzDBKAyA-ho1MPzHDA3rIIiX1-ImfA__|url-status=dead}}</ref> Nëse shtimi i [[Ilaçi antiviral|antiviraleve]] ose [[Antibiotiku|antibakterialëve]] në larjen normale të duarve jep përfitim më të madh, nuk dihet.<ref name="CochP11" /> Veshja e maskave për fytyrën kur rreth personave të infektuar mund të jenë të dobishëm; megjithatë, nuk ka prova të mjaftueshme për të mbajtur një [[Distancimi social|distancë]] më të madhe [[Distancim social|shoqërore]] .<ref name="CochP11" /> Eshtë e paqartë nëse shtesat e [[zinku]]t ndikojnë në mundësinë e kontraktimit të ftohjes.<ref name="Cochrane2013">{{cite journal|last1=Singh|first1=M|last2=Das|first2=RR|date=18 qershor 2013|editor1-last=Singh|editor1-first=Meenu|title=Zinc for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=6|pages=CD001364|doi=10.1002/14651858.CD001364.pub4|pmid=23775705}}</ref> Shtesat rutinore të [[Vitamina C|vitaminës C]] nuk zvogëlojnë rrezikun ose ashpërsinë e ftohjes së zakonshme, megjithëse ato mund të zvogëlojnë kohëzgjatjen e saj.<ref name="Hem2013" /> Gargëzimi me ujë u gjet i dobishëm në një provë të vogël.<ref>{{cite journal|last1=Moyad|first1=MA|date=2009|title=Conventional and alternative medical advice for cold and flu prevention: what should be recommended and what should be avoided?|url=https://archive.org/details/sim_urologic-nursing_november-december-2009_29_6/page/455|journal=Urologic Nursing|language=en|volume=29|issue=6|pages=455–58|pmid=20088240}}</ref> == Manaxhimi == [[Skeda:Pneumonia strikes like a man eating shark.jpg|upright=1.0|thumb|Poster nga viti 1937 duke inkurajuar qytetarët të "konsultohen me mjekun tuaj" për trajtimin e ftohjes së zakonshme]] Trajtimet e ftohjes së zakonshme përfshijnë kryesisht [[Trajtimi simptomatik|medikamente dhe terapi të tjera për lehtësimin simptomatik]].<ref name="AFP07" /> Marrja e shumë pushimeve, pirja e lëngjeve për të mbajtur hidratimin dhe gargarët me ujë të ngrohtë me kripë janë masa të arsyeshme konservatore.<ref name="NIAID2006" /> Sidoqoftë, një pjesë e madhe e përfitimit nga trajtimi simptomatik i atribuohet [[Placebo|efektit të placebo]].<ref>Eccles p. 261</ref> Që nga viti 2010 asnjë medikament apo mjete bimore nuk ishte demonstruar përfundimisht për të shkurtuar kohëzgjatjen e infeksionit.<ref>{{cite web|title=Common Cold: Treatments and Drugs|publisher=Mayo Clinic|url=http://www.mayoclinic.com/health/common-cold/DS00056/DSECTION=treatments-and-drugs|accessdate=9 janar 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100212105512/http://www.mayoclinic.com/health/common-cold/DS00056/DSECTION%3Dtreatments-and-drugs|archivedate=12 shkurt 2010|df=dmy-all|language=en}}</ref> === Simtomatika === Trajtimet që mund të ndihmojnë me simptoma përfshijnë ilaçe të thjeshta për dhimbje dhe ilaçe për ethe të tilla si [[Ibuprofeni|ibuprofen]]<ref name="Kim2015" /> dhe [[Paracetamoli|acetaminophen (paracetamol)]].<ref>{{cite journal|author=Eccles R|year=2006|title=Efficacy and safety of over-the-counter analgesics in the treatment of common cold and flu|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-pharmacy-and-therapeutics_2006-08_31_4/page/309|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|language=en|volume=31|issue=4|pages=309–19|doi=10.1111/j.1365-2710.2006.00754.x|pmid=16882099}}</ref> Sidoqoftë, nuk është e qartë nëse acetaminofeni ndihmon me simptoma.<ref>{{Cite journal|last=Li|first=Siyuan|last2=Yue|first2=Jirong|last3=Dong|first3=Bi Rong|last4=Yang|first4=Ming|last5=Lin|first5=Xiufang|last6=Wu|first6=Taixiang|date=1 korrik 2013|title=Acetaminophen (paracetamol) for the common cold in adults|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=7|pages=CD008800|doi=10.1002/14651858.CD008800.pub2|issn=1469-493X|pmid=23818046|pmc=7389565}}</ref> Nuk dihet nëse ilaçet kundër kollës së kundër janë efektive për trajtimin e një kollë [[Akute (ilaçe)|akute]] .<ref>{{cite journal|last1=Smith|first1=SM|last2=Schroeder|first2=K|last3=Fahey|first3=T|date=24 nëntor 2014|title=Over-the-counter (OTC) medications for acute cough in children and adults in community settings|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=11|issue=11|pages=CD001831|doi=10.1002/14651858.CD001831.pub5|pmc=7061814|pmid=25420096}}</ref> Ilaçet për kollë nuk rekomandohen për përdorim tek fëmijët për shkak të mungesës së provave që mbështesin efektivitetin dhe potencialin e dëmtimit.<ref name="CFP09">{{cite journal|vauthors=Shefrin AE, Goldman RD|date=nëntor 2009|title=Use of over-the-counter cough and cold medications in children|url=http://www.cfp.ca/content/55/11/1081.full.pdf|journal=Can Fam Physician|language=en|volume=55|issue=11|pages=1081–83|pmc=2776795|pmid=19910592|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923202113/http://www.cfp.ca/content/55/11/1081.full.pdf|archivedate=23 shtator 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Vassilev ZP, Kabadi S, Villa R|date=mars 2010|title=Safety and efficacy of over-the-counter cough and cold medicines for use in children|journal=Expert Opinion on Drug Safety|language=en|volume=9|issue=2|pages=233–42|doi=10.1517/14740330903496410|pmid=20001764}}</ref> Në vitin 2009, Canada kufizoi përdorimin e mbi-counter- kollë dhe ilaçeve të ftohtë në fëmijët gjashtë vjet dhe në bazë për shkak të shqetësimeve në lidhje me rreziqet dhe përfitimet paprovuara<ref name="CFP09" /> Keqpërdorimi i [[dextromethorphan]] (një ilaç kundër-kollës) ka çuar në ndalimin e tij në një numër vendesh.<ref>Eccles p. 246</ref> Kortikosteroidet intranazale nuk janë gjetur të dobishme.<ref>{{Cite journal|issue=10|pages=CD008116|last=Hayward|first=Gail|last2=Thompson|first2=Matthew J|last3=Perera|first3=Rafael|last4=Del Mar|first4=Chris B|last5=Glasziou|first5=Paul P|last6=Heneghan|first6=Carl J|date=13 tetor 2015|language=en|doi=10.1002/14651858.cd008116.pub3|pmid=26461493|url-status=live|title=Corticosteroids for the common cold|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|url=https://pure.bond.edu.au/ws/files/32879677/Corticosteroids_for_the_common_cold.pdf|pmc=8734596}}</ref> Tek të rriturit përdorimi afatshkurtër i [[Decongestantët e hundës|dekongestantëve të hundës]] mund të ketë një përfitim të vogël.<ref name="Deckx2016" /> [[antihistamine|Antihistamina]] mund të përmirësojë simptomat në ditën ose dy ditët e para; megjithatë, nuk ka përfitim afatgjatë dhe ato kanë efekte të pafavorshme siç është përgjumja.<ref>{{cite journal|last1=De Sutter|first1=AI|last2=Saraswat|first2=A|last3=van Driel|first3=ML|date=29 nëntor 2015|title=Antihistamines for the common cold|url=https://biblio.ugent.be/publication/7237869|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=11|issue=11|pages=CD009345|doi=10.1002/14651858.CD009345.pub2|pmid=26615034|pmc=9468790}}</ref> Decongestantë të tjerë si pseudoephedrina shfaqen efektive tek të rriturit.<ref>{{cite journal|author=Taverner D, Latte GJ|year=2007|editor1-last=Latte|editor1-first=G. Jenny|title=Nasal decongestants for the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|language=en|issue=1|page=CD001953|doi=10.1002/14651858.CD001953.pub3|pmid=17253470}}</ref><ref name="Deckx2016">{{cite journal|last1=Deckx|first1=Laura|last2=De Sutter|first2=An Im|last3=Guo|first3=Linda|last4=Mir|first4=Nabiel A.|last5=van Driel|first5=Mieke L.|date=17 tetor 2016|title=Nasal decongestants in monotherapy for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=10|pages=CD009612|doi=10.1002/14651858.CD009612.pub2|pmc=6461189|pmid=27748955}}</ref> Analgjezikë të kombinuar oral, antihistaminikë dhe dekongestantë janë përgjithësisht efektiv për fëmijët më të rritur dhe të rriturit.<ref>{{cite journal|last1=De Sutter|first1=An IM|last2=van Driel|first2=Mieke L|last3=Kumar|first3=Anna A|last4=Lesslar|first4=Olivia|last5=Skrt|first5=Alja|date=15 shkurt 2012|title=Oral antihistamine-decongestant-analgesic combinations for the common cold|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:272429/UQ272429_OA.pdf|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=2|pages=CD004976|doi=10.1002/14651858.CD004976.pub3|pmid=22336807|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030449/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_272429/UQ272429_OA.pdf?Expires=1588647976&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=XfSEvo5mDJZsYot~VlVm~nNAnSRJFvFwPlkv6lkYKmTV72XYHAVwRfcIlv0D8dUj7hmM9lUkomgyyca34hZE6vRwLcIxNsJPp2m2mPxdUP9-kQ7pSUOh5ofJzFCaanD~hSTZNVeYvZgSyUrH39WVB9WzCT0RyB~l2xp3yh853OoLu6gP91mJV1o~RYsctU4qy3RywQD~8gpKbLvdLjls3~0STGGzoDNPh5se4Bco0ac-Yb9v6piKBDhmxXMNjRN90D2MRfR6TINrFtu1I1ulsYPZ6qMwauBF4txqIZ69riZKe506uLgxc4aD3bRLiMUBgQ~fixbUz6ZHrCohP4ZJqg__|url-status=dead}}</ref> Llak i hundës Ipratropium mund të zvogëlojë simptomat e një hunde me erë të fortë, por ka pak ndikim në mbushje.<ref>{{Cite journal|last=AlBalawi|first=Zaina H.|last2=Othman|first2=Sahar S.|last3=Alfaleh|first3=Khalid|date=19 qershor 2013|title=Intranasal ipratropium bromide for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=6|pages=CD008231|doi=10.1002/14651858.CD008231.pub3|issn=1469-493X|pmc=6492479|pmid=23784858}}</ref> Ipratropiumi gjithashtu mund të ndihmojë në kollën tek të rriturit.<ref>{{cite journal|last1=DeGeorge|first1=KC|last2=Ring|first2=DJ|last3=Dalrymple|first3=SN|date=1 shtator 2019|title=Treatment of the Common Cold.|journal=American Family Physician|language=en|volume=100|issue=5|pages=281–289|pmid=31478634}}</ref> Siguria dhe efektiviteti i përdorimit decongestant të hundës tek fëmijët është i paqartë.<ref name="Deckx2016" /> Për shkak të mungesës së studimeve, nuk dihet nëse rritja e marrjes së lëngjeve përmirëson simptomat apo shkurton sëmundjen e frymëmarrjes.<ref>{{cite journal|vauthors=Guppy MP, Mickan SM, Del Mar CB, Thorning S, Rack A|date=shkurt 2011|editor1-last=Guppy|editor1-first=Michelle PB|title=Advising patients to increase fluid intake for treating acute respiratory infections|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=2|page=CD004419|doi=10.1002/14651858.CD004419.pub3|pmid=21328268|pmc=7197045}}</ref> Që nga viti 2017 ajri i ndezur dhe i lagështuar, siç është përmes RhinoTherm, ka një përfitim të paqartë.<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Meenu|last2=Singh|first2=Manvi|last3=Jaiswal|first3=Nishant|last4=Chauhan|first4=Anil|date=gusht 2017|title=Heated, humidified air for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=8|pages=CD001728|doi=10.1002/14651858.CD001728.pub6|issn=1469-493X|pmc=6483632|pmid=28849871}}</ref> Një studim ka zbuluar që fërkimi i avullit të gjoksit për të siguruar një lehtësim të kollës së natës, bllokimeve dhe vështirësive në gjumë.<ref name="pmid21059712">{{cite journal|vauthors=Paul IM, Beiler JS, King TS, Clapp ER, Vallati J, Berlin CM|date=dhjetor 2010|title=Vapor rub, petrolatum, and no treatment for children with nocturnal cough and cold symptoms|journal=Pediatrics|language=en|volume=126|issue=6|pages=1092–99|doi=10.1542/peds.2010-1601|pmc=3600823|pmid=21059712}}</ref> Disa këshillojnë të shmangin [[Ushtrime fizike|ushtrimet fizike]] nëse ka simptoma të tilla si ethe, dhimbje të përhapura të [[dhimbje në muskul|muskujve]] ose [[Lodhja (trupore)|lodhje]]  <ref name="mayo">{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/exercise/faq-20058494|title=Is it OK to exercise if I have a cold?|website=[[Mayo Clinic]]|author=Edward R. Laskowski|date=9 shkurt 2017|accessdate=4 korrik 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170719092604/http://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/exercise/faq-20058494|archivedate=19 korrik 2017|language=en}}</ref><ref name="acsm">{{cite web|url=http://www.acsm.org/about-acsm/media-room/acsm-in-the-news/2011/08/01/clearing-the-air-on-exercise-and-the-common-cold|title=Clearing the Air on Exercise and the Common Cold|website=[[American College of Sports Medicine]]|accessdate=4 korrik 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170722112319/http://acsm.org/about-acsm/media-room/acsm-in-the-news/2011/08/01/clearing-the-air-on-exercise-and-the-common-cold|archivedate=22 korrik 2017|language=en}}</ref> Konsiderohet si e sigurt për të kryer ushtrime të moderuara nëse simptomat kufizohen në [[Koka|kokë]], duke përfshirë hundën e errësimit, [[Kongjestioni i hundës|kongjestionin e hundës]], [[Teshtima|teshtitjen]] ose një [[Dhimbje të fytit|dhimbje të]] lehtë në [[Dhimbje të fytit|fyt]] .<ref name="mayo" /><ref name="acsm" /> Ekziston një histori e vjetër e grave që pirja e një pije të nxehtë mund të ndihmojë me simptomat e ftohjes, por provat për ta mbështetur këtë janë shumë të kufizuara.<ref name="owt">{{cite web|publisher=National Health Service|title=Hot drinks ease cold and flu|date=10 dhjetor 2008|url=https://www.nhs.uk/news/food-and-diet/hot-drinks-ease-cold-and-flu/|accessdate=17 shkurt 2019|language=en|archive-date=8 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808151408/https://www.nhs.uk/news/food-and-diet/hot-drinks-ease-cold-and-flu/|url-status=dead}}</ref> === Antibiotikët dhe antiviralët === [[Antibiotiku|Antibiotikët]] nuk kanë efekt kundër infeksioneve virale ose kundër viruseve që shkaktojnë ftohjen e zakonshme.<ref name="CochraneAR20132">{{harvnb|Kenealy|Arroll|2013|pp=CD000247}}</ref> Për shkak të efekteve të tyre anësore, antibiotikët shkaktojnë dëm të përgjithshëm, por ende janë të përshkruara shpesh.<ref name="CochraneAR2013">{{harvnb|Kenealy|Arroll|2013|pp=CD000247}}</ref> Disa nga arsyet që antibiotikët përshkruhen kaq shpesh përfshijnë pritjet e njerëzve për ta, dëshirën e mjekëve për të ndihmuar dhe vështirësinë për të përjashtuar komplikimet që mund të jenë të prekshme nga antibiotikët.<ref name="CochraneAR2013" /><ref>Eccles p. 238</ref> Nuk ka ilaçe efektive [[Ilaç antiviral|antivirale]] për ftohjen e zakonshme edhe pse disa hulumtime paraprake kanë treguar përfitime.<ref name="AFP07" /><ref name="EcclesPg_b">Eccles p. 218</ref> === Zinku === [[Zinku|Shtojcat e zinkut]] mund të shkurtojnë kohëzgjatjen e ftohjes deri në 33% dhe të zvogëlojnë ashpërsinë e simptomave nëse fillimi i plotësimit brenda 24 orët e fillimit të simptomave.<ref name="NIH2016Zinc" /><ref name="Cochrane2013" /><ref name="Zinc CC 2018 SystRev">{{cite journal|vauthors=Rondanelli M, Miccono A, Lamburghini S, Avanzato I, Riva A, Allegrini P, Faliva MA, Peroni G, Nichetti M, Perna S|date=2018|title=Self-Care for Common Colds: The Pivotal Role of Vitamin D, Vitamin C, Zinc, and Echinacea in Three Main Immune Interactive Clusters (Physical Barriers, Innate and Adaptive Immunity) Involved during an Episode of Common Colds-Practical Advice on Dosages and on the Time to Take These Nutrients/Botanicals in order to Prevent or Treat Common Colds|journal=Evidence-based Complementary and Alternative Medicine|language=en|volume=2018|pages=5813095|doi=10.1155/2018/5813095|pmc=5949172|pmid=29853961|quote=Considering zinc, the supplementation may shorten the duration of colds by approximately 33%. CC patients may be instructed to try zinc within 24 hours of onset of symptoms.}}</ref><ref name="Hemila_2017a">{{cite journal|last1=Hemila|first1=H.|last2=Fitzgerald|first2=J.|last3=Petrus|first3=E.|last4=Prasad|first4=A.|date=2017|title=Zinc Acetate Lozenges May Improve the Recovery Rate of Common Cold Patients: An Individual Patient Data Meta-Analysis|journal=Open Forum Infect Diseases|language=en|volume=4|issue=2|pages=ofx059|doi=10.1093/ofid/ofx059|pmc=5410113|pmid=28480298|quote=The 3-fold increase in the rate of recovery from the common cold is a clinically important effect. The optimal formulation of zinc lozenges and an ideal frequency of their administration should be examined. Given the evidence of efficacy, common cold patients may be instructed to try zinc acetate lozenges within 24 hours of onset of symptoms.}}</ref><ref name="Hemila_2016">{{cite journal|last1=Hemila|first1=H.|last2=Petrus|first2=E.|last3=Fitzgerald|first3=J.|last4=Prasad|first4=A.|date=2016|title=Zinc acetate lozenges for treating the common cold: an individual patient data meta-analysis|journal=British Journal of Clinical Pharmacology|language=en|volume=82|issue=5|pages=1393–98|doi=10.1111/bcp.13057|pmc=5061795|pmid=27378206}}</ref> Disa ilaçe të zinkut të aplikuara drejtpërdrejt në pjesën e brendshme të hundës kanë çuar në [[Mungesa e nuhatjes|humbjen e ndjenjës së erës]].<ref name="NIH2016Zinc" /><ref>{{cite web|url=https://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/DrugSafetyPodcasts/ucm167282.htm|title=Loss of Sense of Smell with Intranasal Cold Remedies Containing Zinc|year=2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150604024153/https://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/DrugSafetyPodcasts/ucm167282.htm|archivedate=4 qershor 2015|df=dmy-all|language=en}}</ref> Një përmbledhje për vitin 2017 nuk rekomandoi përdorimin e zinkut për ftohjen e zakonshme për arsye të ndryshme;<ref name="Mal2017" /> ndërsa një përmbledhje e vitit 2017 dhe 2018 rekomandoi përdorimin e zinkut, por gjithashtu mbrojti studime të mëtejshme në lidhje me këtë temë.<ref name="Zinc CC 2018 SystRev" /><ref name="Hemila_2017a" /> === Mjekësia alternative === Ndërsa ka shumë trajtime alternative të përdorura për ftohjen e zakonshme, nuk ka prova të mjaftueshme shkencore për të mbështetur përdorimin e shumicës.<ref name="AFP07" /> Që nga viti 2018 nuk ka prova të mjaftueshme për të rekomanduar për apo kundër [[mjalti]]t.<ref>{{Cite journal|last=Oduwole|first=Olabisi|last2=Udoh|first2=Ekong E.|last3=Oyo-Ita|first3=Angela|last4=Meremikwu|first4=Martin M.|date=prill 2018|title=Honey for acute cough in children|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=4|pages=CD007094|doi=10.1002/14651858.CD007094.pub5|issn=1469-493X|pmc=6513626|pmid=29633783}}</ref> Që nga viti 2015, ka prova provuese për të mbështetur ujitjen e hundës.<ref>{{cite journal|last1=King|first1=D|last2=Mitchell|first2=B|last3=Williams|first3=CP|last4=Spurling|first4=GK|date=20 prill 2015|title=Saline nasal irrigation for acute upper respiratory tract infections|url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:363301/UQ363301_OA.pdf|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=4|issue=4|pages=CD006821|doi=10.1002/14651858.CD006821.pub3|pmid=25892369|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030257/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_363301/UQ363301_OA.pdf?Expires=1588647864&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=JNzYRuMeJadbzbgCE~xCv8xoYpIcVafTFA-YDCLgXUQxrBDH84lVq2sENa6OkdMaBI1hD7EIAdcrNxl4Zpx1dfo05al3UFxXwQiYIxlAf1iiGf8DzCYk2pv7gvM-kgHXa46x2P~571ZZz6a5cFmlzMTm2xfmfHSwLv9zObHNiIPn~QauXGNGkKCLpQs4wA6CsAbY4utwc~wQiB-8VYuXj~WgsRK0ng3zOi5mk~wlAbMPqyzqyrrZx2SZERa6fJBXHvAhM5pzPYUXC6aSMNC82Usp7OEASHbkmQeu0WE8023xvwrQTzKDWu43cYXJ1VAsVEpBaL0ulZYYD1898nUZ6Q__|url-status=dead|pmc=9475221}}</ref> [[Vitamina C|Efektet e vitaminës C]] në ftohjen e zakonshme, ndërsa hulumtohen gjerësisht, është zhgënjyese, përveç në rrethana të kufizuara: posaçërisht, individët që ushtrojnë fuqishëm në ambiente të ftohta.<ref name="Hem2013">{{cite journal|last1=Hemilä|first1=H|last2=Chalker|first2=E|date=31 janar 2013|title=Vitamin C for preventing and treating the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=1|issue=1|pages=CD000980|doi=10.1002/14651858.CD000980.pub4|pmc=1160577|pmid=23440782}}</ref><ref name="Heimer2009">{{cite journal|vauthors=Heiner KA, Hart AM, Martin LG, Rubio-Wallace S|year=2009|title=Examining the evidence for the use of vitamin C in the prophylaxis and treatment of the common cold|journal=Journal of the American Academy of Nurse Practitioners|language=en|volume=21|issue=5|pages=295–300|doi=10.1111/j.1745-7599.2009.00409.x|pmc=7166744|pmid=19432914}}</ref> Nuk ka asnjë provë të fortë që produktet e [[Echinacea]] japin ndonjë përfitim domethënës në trajtimin ose parandalimin e ftohjes.<ref>{{cite journal|vauthors=Karsch-Völk M, Barrett B, Kiefer D, Bauer R, Ardjomand-Woelkart K, Linde K|year=2014|title=Echinacea for preventing and treating the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|type=Systematic review|language=en|volume=2|issue=2|pages=CD000530|doi=10.1002/14651858.CD000530.pub3|pmc=4068831|pmid=24554461}}</ref> Nuk dihet nëse [[hudhra]] është e efektshme.<ref>{{cite journal|vauthors=Lissiman E, Bhasale AL, Cohen M|year=2014|editor1-last=Lissiman|editor1-first=Elizabeth|title=Garlic for the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|language=en|volume=11|issue=11|page=CD006206|doi=10.1002/14651858.CD006206.pub4|pmc=6465033|pmid=25386977}}</ref> Një provë e vetme e [[Vitamina D|vitaminës D]] nuk gjeti përfitim.<ref>{{cite journal|last=Murdoch|first=David R.|date=3 tetor 2012|title=Effect of Vitamin D₃ Supplementation on Upper Respiratory Tract Infections in Healthy Adults: The VIDARIS Randomized Controlled Trial</subtitle>|url=https://archive.org/details/sim_jama_2012-10-03_308_13/page/n52|journal=JAMA: The Journal of the American Medical Association|language=en|volume=308|issue=13|pages=1333–39|doi=10.1001/jama.2012.12505|pmid=23032549|doi-access=free}}</ref> Provat për [[Mjekësia tradicionale kineze|ilaçet bimore kineze]] janë të pamjaftueshme për të mbështetur përdorimin e tyre.<ref>{{cite journal|last1=Zhang|first1=Xiaoge|last2=Wu|first2=Taixiang|last3=Zhang|first3=Jing|last4=Yan|first4=Qiu|last5=Xie|first5=Lingxia|last6=Liu|first6=Guan J|date=24 janar 2007|title=Chinese medicinal herbs for the common cold|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=1|pages=CD004782|doi=10.1002/14651858.CD004782.pub2|pmid=17253524|pmc=12547859}}</ref> == Prognoza == I ftohti i zakonshëm është përgjithësisht i butë dhe vetë-kufizues me shumicën e simptomave që zakonisht përmirësohen në një javë.<ref name="CE11" /> Tek fëmijët, gjysma e rasteve largohen në 10 ditë dhe 90% në 15 ditë.<ref>{{cite journal|last=Thompson|first=M|author2=Vodicka, TA|author3=Blair, PS|author4=Buckley, DI|author5=Heneghan, C|author6=Hay, AD|author7=TARGET Programme, Team|date=11 dhjetor 2013|title=Duration of symptoms of respiratory tract infections in children: systematic review|journal=BMJ (Clinical Research Ed.)|language=en|volume=347|page=f7027|doi=10.1136/bmj.f7027|pmc=3898587|pmid=24335668}}</ref> Komplikime të rënda, nëse ato ndodhin, zakonisht janë në moshën shumë të vjetër, shumë të re, ose tek ata që janë të imunizuar.<ref name="E1" /> Infeksione dytësore bakteriale mund të ndodhin duke rezultuar në [[Sinuziti|sinusit]], [[faringjit]] ose [[Mediat akute të otitit|infeksion në vesh]].<ref>Eccles p. 76</ref> Vlerësohet që sinusiti shfaqet në 8% dhe infeksionin e veshit në 30% të rasteve.<ref name="EcclesPg_a">Eccles p. 90</ref> == Epidemiologjia == I ftohti i zakonshëm është [[sëmundja]] më e zakonshme e njeriut<ref name="E1" /> dhe prek njerëzit në të gjithë globin.<ref name="Text2007" /> Të rriturit zakonisht kanë nga dy deri tre infeksione në vit,<ref name="CE11" /> dhe fëmijët mund të kenë gjashtë deri në dhjetë ftohje në vit (dhe deri në dymbëdhjetë ftohje në vit për fëmijët e shkollës).<ref name="AFP07" /> Normat e infeksioneve simptomatike rriten tek të moshuarit për shkak të imunitetit në rënie.<ref name="E78">Eccles p. 78</ref> Amerikanët vendas dhe [[Inuit]] ka më shumë të ngjarë të infektohen nga ftohja dhe të zhvillojnë komplikime të tilla si [[Otitis media|otiti media]] sesa Kaukazianët.<ref name="Medscape" /> Kjo mund të shpjegohet po aq me çështje të tilla si varfëria dhe mbipopullimi sikurse etnia.<ref name="Medscape" /> == Historia == [[Skeda:The Cost Of The Common Cold & Influenza.jpg|upright=1.3|thumb|Një poster britanik nga [[Lufta e Dytë Botërore]] që përshkruan koston e ftohjes së zakonshme<ref>{{cite web|title=The Cost of the Common Cold and Influenza|website=Imperial War Museum: Posters of Conflict|publisher=vads|url=http://vads.bath.ac.uk/flarge.php?uid=33443&sos=0|url-status=dead|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=27 korrik 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727091037/http://vads.bath.ac.uk/flarge.php?uid=33443&sos=0}}</ref>]] Ndërsa shkaku i ftohjes së zakonshme është identifikuar vetëm që nga vitet ’50, sëmundja ka qenë me njerëzimin gjatë gjithë historisë.<ref name="Eccles p. 3" /> Simptomat dhe trajtimi i tij përshkruhen në [[Papirusi Ebers|papirusin Ebers]] egjiptian, teksti mjekësor më i vjetër ekzistues, shkruar para shekullit të 16 pes.<ref>Eccles p. 6</ref> Emri "i ftohtë" hyri në përdorim në shekullin e 16-të, për shkak të ngjashmërisë midis simptomave të saj dhe atyre të ekspozimit ndaj motit të ftohtë. Në Mbretërinë e Bashkuar, [[Njësia e Përbashkët e Ftohtë|Njësia e Ftohtë e Përbashkët]] u krijua nga [[Këshilli i Kërkimeve Mjekësore (MB)|Këshilli i Kërkimeve Mjekësore]] në 1946 dhe ishte aty ku u zbulua rinovirusi në 1956.<ref>Eccles p. 20</ref> Në vitet 1970, CCU demonstroi se trajtimi me [[interferon]] gjatë fazës së inkubacionit të infeksionit të rinovirusit mbron disi kundër sëmundjes,<ref name="pmid2438740">{{cite journal|author=Tyrrell DA|year=1987|title=Interferons and their clinical value|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_march-april-1987_9_2/page/n6|journal=Rev. Infect. Dis.|language=en|volume=9|issue=2|pages=243–49|doi=10.1093/clinids/9.2.243|pmid=2438740}}</ref> por asnjë trajtim praktik nuk mund të zhvillohej. Njësia u mbyll në 1989, dy vjet pasi përfundoi studimin e [[Glukonati i zinkut|lëpirjeve të glukonatit të zinkut]] në [[profilaksi]]në dhe trajtimin e ftohjeve me rinovirus, i vetmi trajtim i suksesshëm në historinë e njësisë.<ref>{{cite journal|author=Al-Nakib W|last2=Higgins|first2=P.G.|last3=Barrow|first3=I.|last4=Batstone|first4=G.|last5=Tyrrell|first5=D.A.J.|date=dhjetor 1987|title=Prophylaxis and treatment of rhinovirus colds with zinc gluconate lozenges|journal=J Antimicrob Chemother|language=en|volume=20|issue=6|pages=893–901|doi=10.1093/jac/20.6.893|pmc=7110079|pmid=3440773}}</ref> == Shoqëria dhe kultura == Ndikimi ekonomik i ftohjes së zakonshme nuk është kuptuar mirë në pjesën më të madhe të botës.<ref name="EcclesPg_a" /> Në Shtetet e Bashkuara, ftohja e zakonshme çon në 75-100 milion vizita mjekësh në vit me një vlerësim konservativ të kostos prej 7.7 miliardë dollarë në vit. Amerikanët shpenzojnë 2.9 miliardë dollarë për ilaçe pa recetë dhe 400 milion dollarë të tjerë për ilaçe pa recetë për lehtësimin e simptomave.<ref name="Frend03">{{cite journal|vauthors=Fendrick AM, Monto AS, Nightengale B, Sarnes M|year=2003|title=The economic burden of non-influenza-related viral respiratory tract infection in the United States|journal=Arch. Intern. Med.|language=en|volume=163|issue=4|pages=487–94|doi=10.1001/archinte.163.4.487|pmid=12588210|doi-access=free}}</ref> Më shumë se një e treta e njerëzve që panë një mjek morën një recetë antibiotiku, i cili ka implikime në [[Rezistenca antibiotike|rezistencën e antibiotikëve]].<ref name="Frend03" /> Rreth 22-189 milion ditë shkollore mungojnë çdo vit për shkak të një ftohjeje. Si rezultat, prindërit humbën 126 milion ditë pune për të qëndruar në shtëpi për t'u kujdesur për fëmijët e tyre. Kur i shtohen 150 milion ditëve të punës të humbura nga punonjësit që vuajnë nga një ftohje, ndikimi i përgjithshëm ekonomik i humbjes së punës të lidhura me të ftohtët tejkalon 20 miliardë dollarë në vit.<ref name="NIAID2006" /><ref name="Frend03" /> Kjo përbën 40% të kohës së humbur nga puna në Shtetet e Bashkuara.<ref>{{cite journal|author=Kirkpatrick GL|date=dhjetor 1996|title=The common cold|journal=Prim. Care|language=en|volume=23|issue=4|pages=657–75|doi=10.1016/S0095-4543(05)70355-9|pmc=7125839|pmid=8890137}}</ref> == Drejtimet e kërkimit == [[Ilaç antiviral|Antiviralët]] janë testuar për efektivitetin në ftohjen e zakonshme; Që nga viti 2009, asnjëra nuk ishte gjetur e efektshme dhe e licencuar për përdorim.<ref name="EcclesPg_b" /> Ka prova të vazhdueshme të ilaçit [[pleconaril]] anti-viral i cili tregon premtime kundër [[pikornavirusi|picornaviruses]] si dhe gjykime të BTA-798.<ref name="E226">Eccles p. 226</ref> Forma orale e plekonarilit kishte çështje të sigurisë dhe një studim i një aerosoli.<ref name="E226" /> [[DRACO (antiviral)|Oligomerizuesi i kazapës së aktivizuar me dy nivele]] (DRACO), një terapi antivirale me spektër të gjerë, ka treguar efektivitetin paraprak në trajtimin e rinovirusit, si dhe viruseve të tjerë infektivë.<ref name="pmid21818340">{{cite journal|vauthors=Rider TH, Zook CE, Boettcher TL, Wick ST, Pancoast JS, Zusman BD|year=2011|editor1-last=Sambhara|editor1-first=Suryaprakash|title=Broad-spectrum antiviral therapeutics|journal=[[PLoS ONE]]|language=en|volume=6|issue=7|page=e22572|bibcode=2011PLoSO...622572R|doi=10.1371/journal.pone.0022572|pmc=3144912|pmid=21818340}}</ref> [[Gjenomi|Gjenomet]] e të gjitha llojeve të njohura të rhinovirusit njerëzor janë sekuencuar.<ref name="CTgov">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/02/12/cold.genome/|title=Genetic map of cold virus a step toward cure, scientists say|author=Val Willingham|date=12 shkurt 2009|accessdate=28 prill 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426044933/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/02/12/cold.genome/|archivedate=26 prill 2009|publisher=CNN|language=en|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{clear}} == Referime == {{Reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{harvnb|Eccles|Weber|2009}} * {{Cite book|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|title=Principles and practice of clinical virology|language=en|year=2007|publisher=Wiley|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-51799-4|url=http://books.google.ca/books?id=OgbcUWpUCXsC&pg=PA496|edition=6.|pages=496}} * {{cite book|first1=Ronald|archivedate=2 maj 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160502212944/https://books.google.com/books?id=rRIdiGE42IEC&pg=PA197|url-status=live|edition=Online-Ausg.|url=https://books.google.com/books?id=rRIdiGE42IEC&pg=PA197|isbn=978-3-7643-9894-1|last1=Eccles|location=Basel|publisher=Birkhäuser|year=2009|title=Common cold|last2=Weber|first2=Olaf|language=en}} * {{cite journal|last1=Kenealy|first1=T|last2=Arroll|first2=B|date=4 qershor 2013|title=Antibiotics for the common cold and acute purulent rhinitis|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=6|issue=6|doi=10.1002/14651858.CD000247.pub3|pmc=7044720|pmid=23733381}} {{refend}} [[Kategoria:I ftohti i zakonshëm]] h937acbsanvsoafm9ori7iwm40q8m1r 3058998 3058997 2026-10-23T08:31:01Z Arianit 106 3058998 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = Common cold | image = Rhinovirus.PNG | alt = | caption = Një përfaqësim i sipërfaqes molekulare të një varianti të rinovirusit njerëzor | image_size = | field = Semundje infektive | synonym = I ftofti, nazofaringiti akut viral, nazofaringiti, riniti viral, rinofaringjiti, coryza akute, koka e ftohtë<ref>{{cite book|title=Textbook of Oral Medicine|year=2008|publisher=Jaypee Brothers Publishers|isbn=978-81-8061-562-7|page=336|url=https://books.google.com/books?id=8_jWY8wOGEsC&pg=PA336|author=John, Pramod R. John|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160529132044/https://books.google.com/books?id=8_jWY8wOGEsC&pg=PA336|archivedate=29 maj 2016}}</ref> | symptoms = Kollë, dhimbje të fytit, hundë me erë të fortë, ethe | complications = [[Otitis media]], [[Sinuziti]]<ref name="Ben2014">{{cite book|last1=Bennett|first1=John E.|last2=Dolin|first2=Raphael|last3=Blaser|first3=Martin J.|title=Principles and Practice of Infectious Diseases|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4557-4801-3|page=750|url=https://books.google.com/books?id=BseNCgAAQBAJ&pg=PA750|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908184148/https://books.google.com/books?id=BseNCgAAQBAJ&pg=PA750|archivedate=8 shtator 2017}}</ref> | onset = ~2 ditë nga ekspozimi | duration = 1–3 javë | causes = [[virus|Viral]] | risks = | diagnosis = | types = | prognosis = | differential = [[Rinitit alergjik]], [[Bronkiti]], [[Kolla e mirë]], [[Sinuziti]] | prevention = Larja e duarve, shmangia e njerëzve të sëmurë | treatment = [[Trajtimi simptomatik]], [[Zinku]] | medication = [[Ilaç jo-inflamator anti-inflamator]] | frequency = 2-4 në vit (të rritur); 6-8 në vit (fëmijë të vegjël) | deaths = }} I '''ftohti i zakonshëm''', i njohur gjithashtu thjesht si i '''ftohuri''', është një [[Semundje infektive|sëmundje infektive]] [[Virusi|virale]] e [[Semundje infektive|traktit]] të sipërm respirator që prek kryesisht [[Hunda e njeriut|hundën]].<ref name="CE11">{{cite journal|last=Arroll|first=B|date=mars 2011|title=Common cold|journal=Clinical Evidence|language=en|volume=2011|issue=3|page=1510|pmc=3275147|pmid=21406124|quote=Common colds are defined as upper respiratory tract infections that affect the predominantly nasal part of the respiratory mucosa}}</ref> Mund të preken edhe [[fyt]]i, [[Sinusi|sinuset]] dhe [[laringu]].<ref name="CMAJ2014" /> Shenjat dhe simptomat mund të shfaqen më pak se dy ditë pas ekspozimit ndaj virusit.<ref name="CMAJ2014">{{cite journal|last1=Allan|first1=GM|last2=Arroll|first2=B|date=18 shkurt 2014|title=Prevention and treatment of the common cold: making sense of the evidence|journal=CMAJ : Canadian Medical Association Journal|language=en|volume=186|issue=3|pages=190–99|doi=10.1503/cmaj.121442|pmc=3928210|pmid=24468694}}</ref> Këto mund të përfshijnë [[Kollitja|kollitje]], [[Dhimbja e fytit|dhimbje të fytit]], [[rinorea|hundë rrufë]], [[Teshtima|teshtitje]], [[dhimbje koke]] dhe [[Ethet|ethe]] .<ref name="CDC2015" /><ref name="Eccles2005">{{cite journal|author=Eccles R|date=nëntor 2005|title=Understanding the symptoms of the common cold and influenza|journal=Lancet Infect Dis|language=en|volume=5|issue=11|pages=718–25|doi=10.1016/S1473-3099(05)70270-X|pmid=16253889|pmc=7185637}}</ref> Njerëzit zakonisht shërohen në shtatë deri në dhjetë ditë,<ref name="CDC2015" /> por disa simptoma mund të zgjasin deri në tre javë.<ref name="Heik2003">{{cite journal|vauthors=Heikkinen T, Järvinen A|date=janar 2003|title=The common cold|journal=Lancet|language=en|volume=361|issue=9351|pages=51–59|doi=10.1016/S0140-6736(03)12162-9|pmc=7112468|pmid=12517470}}</ref> Ndonjëherë ata me probleme të tjera [[Sëmundja|shëndetësore]] mund të zhvillojnë [[Pneumonia|pneumoni]] .<ref name="CDC2015" /> Mbi 200 [[Lloj virusi|shtame viruse]] janë të implikuara në shkaktimin e ftohjes së zakonshme, me [[Rhinovirusi|rinovirusët]] më të zakonshëm.<ref name="CDC2015Full">{{cite web|title=Common Cold and Runny Nose|url=https://www.cdc.gov/getsmart/community/for-patients/common-illnesses/colds.html|website=CDC|accessdate=4 shkurt 2016|format=17 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201101449/http://www.cdc.gov/getsmart/community/for-patients/common-illnesses/colds.html|archivedate=1 shkurt 2016|language=en}}</ref> Ata përhapen përmes ajrit gjatë kontaktit të ngushtë me personat e infektuar ose indirekt përmes kontaktit me objektet në mjedis, pasuar nga transferimi në gojë ose hundë.<ref name="CDC2015" /> Faktorët e rrezikut përfshijnë të shkojnë në institucionet e [[Çerdhe fëmijësh|kujdesit]] për [[Çerdhe fëmijësh|fëmijë]], [[pagjumësi]]a dhe [[stresi psikologjik]] .<ref name="CMAJ2014" /> Simptomat janë kryesisht për shkak të përgjigjes [[imune]] të trupit ndaj infeksionit sesa [[Indi (organ)|shkatërrimit të indeve]] nga vetë viruset.<ref name="E112">Eccles p. 112</ref> Simptomat e [[gripi]]t janë të ngjashme me ato të një ftohjeje, megjithëse zakonisht më të rënda dhe me më pak të ngjarë të përfshijnë një [[Humbje e hundës|hundë me erë të keqe]] .<ref name="CMAJ2014" /><ref>{{cite web|title=Cold Versus Flu|date=11 gusht 2016|url=https://www.cdc.gov/flu/about/qa/coldflu.htm|url-status=dead|df=dmy-all|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=6 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106173600/https://www.cdc.gov/flu/about/qa/coldflu.htm}}</ref> Nuk ka [[Vaksina|vaksinë]] për ftohjen e zakonshme.<ref name="CDC2015" /> Metodat parësore të parandalimit janë [[larja e duarve]] ; mos prekja e syve, hundës apo gojës me duar të palara; dhe [[Distancimi social|duke qëndruar larg nga njerëzit e sëmurë]].<ref name="CDC2015" /> Disa prova mbështesin përdorimin e [[Maska mjekësore|maskave për fytyrën]] .<ref name="E209">Eccles p. 209</ref> Gjithashtu nuk ka [[kurë]], por simptomat mund të trajtohen.<ref name="CDC2015" /> [[Zinku]] mund të zvogëlojë kohëzgjatjen dhe ashpërsinë e simptomave nëse fillohet menjëherë pas fillimit të simptomave.<ref name="NIH2016Zinc">{{cite web|title=Zinc – Fact Sheet for Health Professionals|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Zinc-HealthProfessional|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=10 korrik 2019|accessdate=27 dhjetor 2019|quote=Although studies examining the effect of zinc treatment on cold symptoms have had somewhat conflicting results, overall zinc appears to be beneficial under certain circumstances.... In September of 2007, Caruso and colleagues published a structured review of the effects of zinc lozenges, nasal sprays, and nasal gels on the common cold [69]. Of the 14 randomized, placebo-controlled studies included, 7 (5 using zinc lozenges, 2 using a nasal gel) showed that the zinc treatment had a beneficial effect and 7 (5 using zinc lozenges, 1 using a nasal spray, and 1 using lozenges and a nasal spray) showed no effect. More recently, a Cochrane review concluded that “zinc (lozenges or syrup) is beneficial in reducing the duration and severity of the common cold in healthy people, when taken within 24 hours of onset of symptoms” [73]. The author of another review completed in 2004 also concluded that zinc can reduce the duration and severity of cold symptoms [68]. However, more research is needed to determine the optimal dosage, zinc formulation and duration of treatment before a general recommendation for zinc in the treatment of the common cold can be made [73]. As previously noted, the safety of intranasal zinc has been called into question because of numerous reports of anosmia (loss of smell), in some cases long-lasting or permanent, from the use of zinc-containing nasal gels or sprays [17–19].|language=en}}</ref> [[Ilaç jo-inflamator anti-inflamator|Ilaçet jo-inflamatore anti-inflamatore]] (NSAID) si [[ibuprofen]] mund të ndihmojnë me dhimbjen.<ref name="Kim2015">{{cite journal|last1=Kim|first1=SY|last2=Chang|first2=YJ|last3=Cho|first3=HM|last4=Hwang|first4=YW|last5=Moon|first5=YS|date=21 shtator 2015|title=Non-steroidal anti-inflammatory drugs for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=9|issue=9|pages=CD006362|doi=10.1002/14651858.CD006362.pub4|pmid=26387658|pmc=10040208}}</ref> Sidoqoftë, [[Antibiotiku|antibiotikët]] nuk duhet të përdoren<ref>{{cite journal|last1=Harris|first1=AM|last2=Hicks|first2=LA|last3=Qaseem|first3=A|last4=High Value Care Task Force of the American College of Physicians and for the Centers for Disease Control and|first4=Prevention|date=19 janar 2016|title=Appropriate Antibiotic Use for Acute Respiratory Tract Infection in Adults: Advice for High-Value Care From the American College of Physicians and the Centers for Disease Control and Prevention|journal=Annals of Internal Medicine|language=en|volume=164|issue=6|pages=425–34|doi=10.7326/M15-1840|pmid=26785402|doi-access=free}}</ref> dhe nuk ka prova të mira që [[Ilaç për kollën|ilaçet për kollë]] janë efektive.<ref name="CMAJ2014" /><ref name="Mal2017">{{cite journal|last1=Malesker|first1=MA|last2=Callahan-Lyon|first2=P|last3=Ireland|first3=B|last4=Irwin|first4=RS|last5=CHEST Expert Cough|first5=Panel.|date=nëntor 2017|title=Pharmacologic and Nonpharmacologic Treatment for Acute Cough Associated With the Common Cold: CHEST Expert Panel Report|journal=Chest|language=en|volume=152|issue=5|pages=1021–37|doi=10.1016/j.chest.2017.08.009|pmc=6026258|pmid=28837801|quote=A suggestion for the use of zinc lozenges in healthy adults with cough due to common cold was considered by the expert panel. However, due to weak evidence, the potential side effects of zinc, and the relatively benign and common nature of the condition being treated, the panel did not approve inclusion of this suggestion.}}</ref> I ftohti i zakonshëm është sëmundja më e shpeshtë infektive te njerëzit.<ref name="E1">Eccles p. 1</ref> I rrituri mesatar merr dy deri në tre ftohje në vit, ndërsa fëmija mesatar mund të marrë gjashtë deri në tetë.<ref name="CE11" /><ref name="AFP07">{{cite journal|vauthors=Simasek M, Blandino DA|year=2007|title=Treatment of the common cold|url=http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html|journal=American Family Physician|language=en|volume=75|issue=4|pages=515–20|pmid=17323712|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926230125/http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html|archivedate=26 shtator 2007|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Infeksionet ndodhin më shpesh gjatë dimrit.<ref name="CDC2015">{{cite web|title=Common Colds: Protect Yourself and Others|url=https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/|website=CDC|accessdate=4 shkurt 2016|date=6 tetor 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205062000/http://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/|archivedate=5 shkurt 2016|language=en}}</ref> Këto infeksione kanë ekzistuar gjatë gjithë historisë njerëzore.<ref name="Eccles p. 3">{{harvnb|Eccles|Weber|2009|p=3}}</ref> == Shenjat dhe simptomat == [[Skeda:A lady suffering from the Common Cold.png|thumb|upright=1.2|Grua me simptoma të ftohjes së zakonshme]] Simptomat tipike të një ftohjeje përfshijnë [[kolla|kollën]], hundën e ndezur, [[Teshtima|teshtitjen]], [[Kongjestioni i hundës|kongjestionin e hundës]] dhe [[Dhimbja e fytit|dhimbjen e fytit]], të shoqëruar ndonjëherë me [[dhimbje në muskul|dhimbje të muskujve]], [[Lodhja (trupore)|lodhje]], [[dhimbje koke]] dhe [[Anoreksia (simptomë)|humbje të oreksit]]  <ref name="E24">Eccles p. 24</ref> Një dhimbje e fytit është e pranishme në rreth 40% të rasteve dhe një kollë në rreth 50%,<ref name="CE11" /> ndërsa dhimbja e muskujve ndodh në rreth gjysmën.<ref name="Eccles2005" /> Në të rriturit, [[ethet]] në përgjithësi nuk janë të pranishme, por janë të zakonshme tek foshnjat dhe fëmijët e vegjël.<ref name="Eccles2005" /> Kolla është zakonisht e butë në krahasim me [[gripi]]n shoqërues.<ref name="Eccles2005" /> Ndërsa një kollë dhe ethet tregojnë një gjasë më të lartë të gripit tek të rriturit, një ngjashmëri e madhe ekziston midis këtyre dy gjendjeve.<ref>Eccles p. 26</ref> Një numër i viruseve që shkaktojnë ftohjen e zakonshme gjithashtu mund të rezultojnë në infeksione asimptomatike .<ref>Eccles p. 129</ref><ref>Eccles p. 50</ref> Ngjyra e [[Mukoza|mukusit]] ose sekretimit të hundës mund të ndryshojë nga e qartë në të verdhë në të gjelbër dhe nuk tregon klasën e agjentit që shkakton infeksionin.<ref>Eccles p. 30</ref> === Progresioni === Një i ftohtë zakonisht fillon me lodhje, ndjenjën e të qenit të ftohur, teshtitjes dhe dhimbjes së kokës, e përcjellur brenda disa ditësh nga një hundë e lagur dhe kollë.<ref name="E24" /> Simptomat mund të fillojnë brenda gjashtëmbëdhjetë orëve të ekspozimit<ref>{{cite book|editor=Richard A. Helms|title=Textbook of therapeutics: drug and disease management|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia, Pa. [u.a.]|isbn=978-0-7817-5734-8|page=1882|url=https://books.google.com/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA1882|edition=8.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160430175008/https://books.google.com/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA1882|archivedate=30 prill 2016|language=en}}</ref> dhe zakonisht kulmojnë dy deri në katër ditë pas fillimit.<ref name="Eccles2005" /><ref>{{cite book|last=Turner|location=New York|df=dmy-all|archivedate=4 maj 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504193824/https://books.google.com/books?id=AltZnmbIhbwC&pg=PA111|url-status=live|chapter-url=https://books.google.com/books?id=AltZnmbIhbwC&pg=PA111|page=111|isbn=978-0-8247-4247-8|publisher=CRC Press|first=Ronald B.|year=2003|chapter=Rhinovirus|title=Viral Infections and Treatment|display-editors=etal|editor-first=Helga|editor-last=Rübsamen-Waigmann|first2=Frederick G.|last2=Hayden|language=en}}</ref> Ato zakonisht zgjidhen në shtatë deri në dhjetë ditë, por disa mund të zgjasin deri në tre javë.<ref name="Heik2003" /> Kohëzgjatja mesatare e kollës është tetëmbëdhjetë ditë<ref name="pmid23319500">{{cite journal|last1=Ebell|first1=M.H.|last2=Lundgren|first2=J.|last3=Youngpairoj|first3=S.|date=janar–shkurt 2013|title=How long does a cough last? Comparing patients' expectations with data from a systematic review of the literature|journal=Annals of Family Medicine|language=en|volume=11|issue=1|pages=5–13|doi=10.1370/afm.1430|pmc=3596033|pmid=23319500}}</ref> dhe në disa raste njerëzit zhvillojnë një [[Kolla post-virale|kollë post-virale e]] cila mund të zgjasë pasi infeksioni të jetë zhdukur.<ref name="pmid21198555">{{cite journal|author=Dicpinigaitis PV|date=maj 2011|title=Cough: an unmet clinical need|journal=Br. J. Pharmacol.|language=en|volume=163|issue=1|pages=116–24|doi=10.1111/j.1476-5381.2010.01198.x|pmc=3085873|pmid=21198555}}</ref> Tek fëmijët, kolla zgjat më shumë se dhjetë ditë në 35-40% të rasteve dhe vazhdon për më shumë se 25 ditë në 10%.<ref>{{cite journal|vauthors=Goldsobel AB, Chipps BE|date=mars 2010|title=Cough in the pediatric population|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_2010-03_156_3/page/352|journal=J. Pediatr.|language=en|volume=156|issue=3|pages=352–58|doi=10.1016/j.jpeds.2009.12.004|pmid=20176183}}</ref> == Shaqet == === Viruset === [[Skeda:Coronaviruses 004 lores.jpg|thumb|upright=1.2|[[Koronavirusi|Koronaviruset]] janë një grup i viruseve të njohur për shkaktimin e ftohjes së zakonshme. Ata kanë një pamje halo ose kurorë (korona) kur shikohen nën një mikroskop elektronik.]] I ftohti i zakonshëm është një infeksion viral i traktit të sipërm [[Trakti respirator|respirator]] . Virusi i implikuar më shpesh është një [[Rinovirusi|rinovirus]] (30-80%), një lloj [[pikornavirusi|picornavirus]] me 99 [[Serotipi|serotipe të]] njohura.<ref>{{cite journal|vauthors=Palmenberg AC, Spiro D, Kuzmickas R, Wang S, Djikeng A, Rathe JA, Fraser-Liggett CM, Liggett SB|year=2009|title=Sequencing and Analyses of All Known Human Rhinovirus Genomes Reveals Structure and Evolution|journal=Science|language=en|volume=324|issue=5923|pages=55–59|bibcode=2009Sci...324...55P|doi=10.1126/science.1165557|pmc=3923423|pmid=19213880}}</ref><ref>Eccles p. 77</ref> Viruse të tjerë të implikuar zakonisht përfshijnë [[Koronavirusi|koronaviruset njerëzore]] (≈15%),<ref>{{cite book|last=Pelczar|title=Microbiology: Application Based Approach|year=2010|isbn=978-0-07-015147-5|page=656|url=https://books.google.com/books?id=xnClBCuo71IC&pg=PA656|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160516134615/https://books.google.com/books?id=xnClBCuo71IC&pg=PA656|archivedate=16 maj 2016|language=en}}</ref><ref name="CecilGoldman2012">{{citation|author1=Russell La Fayette Cecil|author2=Lee Goldman|author3=Andrew I. Schafer|title=Goldman's Cecil Medicine, Expert Consult Premium Edition|url=https://books.google.com/books?id=Qd-vvNh0ee0C&pg=PA2103|edition=24|year=2012|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-1604-7|pages=2103–|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504202334/https://books.google.com/books?id=Qd-vvNh0ee0C&pg=PA2103|archivedate=4 maj 2016|language=en}}</ref> [[Orthomyxoviridae|viruse të influencës]] (10–15%),<ref name="Medscape">{{cite web|title=Rhinovirus Infection|url=http://emedicine.medscape.com/article/227820-overview#a0101|publisher=Medscape Reference|accessdate=19 mars 2013|author1=Michael Rajnik|author2=Robert W Tolan|date=13 shtator 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130308010315/http://emedicine.medscape.com/article/227820-overview#a0101|archivedate=8 mars 2013|language=en}}</ref> [[Adenoviridae|adenoviruses]] (5%),<ref name="Medscape" /> [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|virusi]] sinkytial i [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|frymëmarrjes njerëzore]] (orthopneumovirus), [[enterovirus]]e të tjera nga rinoviruset, [[Viruse të parainfluenzës njerëzore|viruset parainfluenza]] [[Metapneumovirus njerëzor|njerëzore]] dhe [[Metapneumovirus njerëzor|metapneumoviruset njerzore]].<ref name="NIAID2006">{{cite web|title=Common Cold|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=27 nëntor 2006|url=http://www3.niaid.nih.gov/healthscience/healthtopics/colds/|accessdate=11 qershor 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906193939/http://www3.niaid.nih.gov/healthscience/healthtopics/colds/|archivedate=6 shtator 2008|language=en}}</ref> Shpesh më shumë se një virus është i pranishëm.<ref>Eccles p. 107</ref> Në total, më shumë se 200 lloje virale shoqërohen me ftohjet.<ref name="Eccles2005" /> === Transmetimi === Virusi i zakonshëm i ftohjes transmetohet në mënyrë tipike përmes pikave të ajrit (aerosoleve), kontaktit të drejtpërdrejtë me sekrecionet e infektuara të hundës ose [[Objekte të infektuara|fomitëve]] (objekte të kontaminuara).<ref name="CE11" /><ref name="Cold197">{{harvnb|Eccles|Weber|2009|p=197}}</ref> Cila nga këto rrugë ka rëndësi parësore nuk është përcaktuar.<ref name="E211">Eccles pp. 211, 215</ref> Viruset mund të mbijetojnë për periudha të zgjatura në mjedis (mbi 18 orë për rinovirusin) dhe mund të merren nga duart e njerëzve dhe më pas të barten në sytë ose hundën e tyre, ku ndodh infeksioni.<ref name="Cold197" /> Transmetimi është i zakonshëm në kujdesin ditor dhe në shkollë për shkak të afërsisë së shumë fëmijëve me imunitet të vogël dhe higjienë shpesh të dobët.<ref name="Text2007" /> Këto infeksione më pas sillen në shtëpi tek anëtarët e tjerë të familjes.<ref name="Text2007">{{citation|author1=Nikolaos G. Papadopoulos|isbn=978-0-470-74139-9|archivedate=3 qershor 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603221154/https://books.google.com/books?id=OgbcUWpUCXsC&pg=PA496|url-status=live|edition=6th|chapter=Rhinoviruses|page=496|publisher=John Wiley & Sons|author2=Maria Xatzipsaltis|year=2009|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PR3|title=Principles and Practice of Clinical Virology|display-editors=etal|editor=Arie J. Zuckerman|author3=Sebastian L. Johnston|language=en}}</ref> Nuk ka prova që ajri i ricikluar gjatë fluturimit tregtar është një metodë e transmetimit.<ref name="Cold197" /> Njerëzit të ulur në afër duket se janë në rrezik më të madh të infeksionit.<ref name="E211" /> Ftohjet e shkaktuara nga rinovirusi janë më infektues gjatë tre ditëve të para të simptomave; ata janë shumë më pak infektues më pas.<ref name="contagiousness">{{cite journal|author1=Gwaltney JM Jr|author2=Halstead SB|title=Contagiousness of the common cold|language=en}} Invited letter in {{cite journal|date=16 korrik 1997|title=Questions and answers|url=https://archive.org/details/sim_jama_1997-07-16_278_3/page/256|journal=Journal of the American Medical Association|language=en|volume=278|issue=3|pages=256–57|doi=10.1001/jama.1997.03550030096050}} {{closed access}}</ref> === Moti === Teoria tradicionale është se i ftohtë mund të "kapet" nga ekspozimi i zgjatur ndaj motit të ftohtë siç është shiu apo kushtet e dimrit, që është mënyra se si sëmundja mori emrin e saj.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/03/04/science/you-ll-catch-your-death-an-old-wives-tale-well.html|title='You'll Catch Your Death!' An Old Wives' Tale? Well..|author=Zuger, Abigail|date=4 mars 2003|newspaper=[[The New York Times]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322034343/http://www.nytimes.com/2003/03/04/science/you-ll-catch-your-death-an-old-wives-tale-well.html|archivedate=22 mars 2017|language=en|url-status=live}}</ref> Disa nga viruset që shkaktojnë ftohjen e zakonshme janë sezonale, që ndodhin më shpesh gjatë motit të ftohtë ose të lagësht.<ref>Eccles p. 79</ref> Arsyeja e sezonalitetit nuk është përcaktuar përfundimisht.<ref name="nhs">{{cite web|title=Common cold – Background information|url=http://www.cks.nhs.uk/common_cold/background_information/prevalence|publisher=National Institute for Health and Clinical Excellence|url-status=dead|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=15 nëntor 2012|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121115105310/http%3A//www.cks.nhs.uk/common_cold/background_information/prevalence}}</ref> Shpjegimet e mundshme mund të përfshijnë ndryshime të shkaktuara nga temperaturat e ftohta në sistemin e frymëmarrjes,<ref name="EcclesPg" /> ul reagimin imunitar,<ref name="Mourtzoukou" /> dhe lagështinë e ulët duke shkaktuar një rritje të shkallës së transmetimit viral, ndoshta për shkak të ajrit të thatë që lejon pikat e vogla virale të shpërndahen më larg dhe të qëndrojnë në ajër më gjatë.<ref>Eccles p. 157</ref> Sezonaliteti i dukshëm gjithashtu mund të jetë për shkak të faktorëve shoqërorë, siç janë njerëzit që kalojnë më shumë kohë brenda, afër personave të infektuar,<ref name="EcclesPg">Eccles p. 80</ref> dhe konkretisht fëmijëve në shkollë.<ref name="Text2007" /><ref name="nhs" /> Ekzistojnë disa polemika për rolin e [[Hipotermia|temperaturës]] së [[Hipotermia|ulët të trupit]] si faktor rreziku për ftohjen e zakonshme; shumica e provave sugjerojnë se mund të rezultojë në një ndjeshmëri më të madhe ndaj infeksionit.<ref name="Mourtzoukou">{{cite journal|vauthors=Mourtzoukou EG, Falagas ME|date=shtator 2007|title=Exposure to cold and respiratory tract infections|journal=The International Journal of Tuberculosis and Lung Disease|language=en|volume=11|issue=9|pages=938–43|pmid=17705968}}</ref> === Tjetër === [[Imuniteti i tufës]], i krijuar nga ekspozimi i mëparshëm ndaj viruseve të ftohta, luan një rol të rëndësishëm në kufizimin e përhapjes së viruseve, siç shihet me popullatat më të reja që kanë shkallë më të madhe të infeksioneve të frymëmarrjes.<ref name="E78" /> Funksioni i dobët imunitar është një faktor rreziku për sëmundje.<ref name="E78" /><ref>Eccles p. 166</ref> [[Gjumi i pamjaftueshëm]] dhe [[kequshqyerja]] janë shoqëruar me një rrezik më të madh të zhvillimit të infeksionit pas ekspozimit të rinovirusit; kjo besohet të jetë për shkak të efekteve të tyre në funksionin imunitar.<ref>{{cite journal|vauthors=Cohen S, Doyle WJ, Alper CM, Janicki-Deverts D, Turner RB|date=janar 2009|title=Sleep habits and susceptibility to the common cold|journal=Arch. Intern. Med.|language=en|volume=169|issue=1|pages=62–67|doi=10.1001/archinternmed.2008.505|pmc=2629403|pmid=19139325}}</ref><ref>Eccles pp. 160–65</ref> Ushqyerja me gji zvogëlon rrezikun e [[Mediat akute të otitit|mediave akute të otitit]] dhe infeksioneve të traktit të poshtëm të frymëmarrjes midis sëmundjeve të tjera,<ref>{{cite journal|last1=McNiel|first1=ME|last2=Labbok|first2=MH|last3=Abrahams|first3=SW|date=korrik 2010|title=What are the risks associated with formula feeding? A re-analysis and review|journal=Breastfeeding Review|language=en|volume=18|issue=2|pages=25–32|pmid=20879657}}</ref> dhe rekomandohet që ushqyerja me gji të vazhdojë kur një foshnjë ka të ftohtë.<ref>{{cite book|last=Lawrence|url=https://books.google.com/books?id=c4BnozBW3EMC&pg=PA478|archivedate=17 qershor 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160617002059/https://books.google.com/books?id=c4BnozBW3EMC&pg=PA478|url-status=live|year=2010|edition=7th|page=478|first=Ruth A.|isbn=978-1-4377-3590-1|location=Maryland Heights, Mo.|publisher=Mosby/Elsevier|title=Breastfeeding: A guide for the medical profession|first2=Robert M.|last2=Lawrence|language=en}}</ref> Në botën e zhvilluar, ushqyerja me gji mund të mos jetë mbrojtës ndaj të ftohtit të zakonshëm në vetvete.<ref name="NelsonWilliams2007">{{citation|author1=Kenrad E. Nelson|author2=Carolyn Masters Williams|title=Infectious Disease Epidemiology: Theory and Practice|url=https://books.google.com/books?id=o_j-G4zJ4cQC&pg=PA724|year=2007|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-2879-3|pages=724–|edition=2nd|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160520134003/https://books.google.com/books?id=o_j-G4zJ4cQC&pg=PA724|archivedate=20 maj 2016|language=en}}</ref> == Patofiziologjia == [[Skeda:Illu conducting passages.svg|thumb|upright=1.3|I ftohti i zakonshëm është një sëmundje e [[Trakti i sipërm respirator|traktit të sipërm respirator]] .]] Simptomat e ftohjes së zakonshme besohet se kanë të bëjnë kryesisht me reagimin [[Imuniteti|imunitar]] ndaj virusit.<ref name="E112" /> Mekanizmi i kësaj përgjigjeje imune është specifik për virusin. Për shembull, rinovimi zakonisht fitohet nga kontakti i drejtpërdrejtë; ajo lidhet me njerëzit përmes [[ICAM-1|receptorëve ICAM-1]] dhe [[Anëtar i familjes lidhur me Cadherin 3|receptorit CDHR3]] përmes mekanizmave të panjohur për të shkaktuar lëshimin e [[Ndërmjetësit inflamatorë|ndërmjetësve inflamator]] .<ref name="E112" /> Këta ndërmjetësues inflamatorë më pas prodhojnë simptoma.<ref name="E112" /> Në përgjithësi nuk shkakton dëme në [[epiteli]]n e hundës.<ref name="Eccles2005" /> Virusi sinkytial i frymëmarrjes ( [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|RSV]] ), nga ana tjetër, kontraktohet nga kontakti i drejtpërdrejtë dhe pikat e ajrit. Pastaj përsëritet në hundë dhe fyt para se të përhapet shpesh në [[Trakti i poshtëm i frymëmarrjes|traktin]] e [[Trakti i poshtëm i frymëmarrjes|poshtëm të frymëmarrjes]].<ref name="E116">Eccles p. 116</ref> RSV shkakton dëmtim të epitelit.<ref name="E116" /> Virusi i [[parainfluenza|parainfluenzës]] njerëzore zakonisht rezulton në inflamacion të hundës, fytit dhe [[Bronket|bronkeve]] .<ref name="E122">Eccles p. 122</ref> Tek fëmijët e vegjël kur prek [[Trake vertebrore|traket]] mund të prodhojë simptoma të lakërimit për shkak të madhësisë së vogël të rrugëve të tyre ajrore.<ref name="E122" /> == Diagnoza == Dallimi midis [[Infeksione të traktit të sipërm respirator|infeksioneve]] virale të [[Infeksione të traktit të sipërm respirator|traktit të sipërm respirator]] bazohet lirshëm në vendndodhjen e simptomave, me ftohjen e zakonshme që prek kryesisht hundën (rinitin), fytin (faringjit) dhe mushkëritë (bronkitin).<ref name="CE11" /> Mund të ketë mbivendosje të konsiderueshme, dhe më shumë se një zonë mund të preket.<ref name="CE11" /> I ftohti i zakonshëm shpesh përcaktohet si [[Riniti|pezmatim i hundës]] me sasi të ndryshme të inflamacionit në fyt.<ref name="E51">Eccles pp. 51–52</ref> Vetë-diagnostikimi është i shpeshtë.<ref name="Eccles2005" /> Izolimi i agjentit viral të përfshirë është kryer rrallë,<ref name="E51" /> dhe në përgjithësi nuk është e mundur të identifikohet lloji i virusit përmes simptomave.<ref name="Eccles2005" /> == Parandalimi == Mënyrat e vetme të dobishme për të zvogëluar përhapjen e viruseve të ftohtë janë masat fizike<ref name="E209" /> siç është përdorimi i [[Larja e duarve|teknikës së saktë të larjes së duarve]] dhe maskave të fytyrës; në mjedisin e kujdesit shëndetësor përdoren gjithashtu fustanet dhe dorezat e disponueshme.<ref name="E209" /> Izolimi ose [[karantina]] nuk përdoret pasi sëmundja është aq e përhapur dhe simptomat janë jo specifike. [[Vaksinimi]] është vërtet i vështirë pasi ka shumë viruse të përfshira dhe ato [[Evolucioni viral|ndryshojnë]] me shpejtësi.<ref name="E209" /> Krijimi i një vaksine gjerësisht të efektshme është, pra, shumë e pamundur.<ref>{{cite journal|author=Lawrence DM|date=maj 2009|title=Gene studies shed light on rhinovirus diversity|journal=Lancet Infect Dis|language=en|volume=9|issue=5|page=278|doi=10.1016/S1473-3099(09)70123-9}}</ref> Larja e rregullt e duarve duket të jetë efektive në zvogëlimin e transmetimit të viruseve të ftohtë, veçanërisht në mesin e fëmijëve.<ref name="CochP11">{{cite journal|vauthors=Jefferson T, Del Mar CB, Dooley L, Ferroni E, Al-Ansary LA, Bawazeer GA, van Driel ML, Nair S, Jones MA, Thorning S, Conly JM|date=korrik 2011|editor1-last=Jefferson|editor1-first=Tom|title=Physical interventions to interrupt or reduce the spread of respiratory viruses|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:245459/UQ245459_OA.pdf|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=7|page=CD006207|doi=10.1002/14651858.CD006207.pub4|pmc=6993921|pmid=21735402|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030305/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_245459/UQ245459_OA.pdf?Expires=1588647872&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=Q2wNpKobzHig63xBvjPEbA2YssmKmH3vi9Pujhz-wdx98F4pPS39VygNcvoQ2puN7tP1y0GClI0eBr2UwQT90lMl0sk8CsBLgPJ~GEbDoZtkaxf3K1lGKl6X7dTifVFixNjRaQf0qNkAfAmDu04VGqzrGDNkkbVP6T~VpFHTSJGzk6IV8j1bNVQ0BL0hjKd0RWiOuQPUHtkT4VE22UyDv8hOmfucMjBUXPBNegQqrg1tQzzGrcAylh51hZLxLWYQ3TE9R2e6McJKdu4qYAL-7YDaOvtYw4FYvjHy85fvJD-124bYE~umNDNcnzDBKAyA-ho1MPzHDA3rIIiX1-ImfA__|url-status=dead}}</ref> Nëse shtimi i [[Ilaçi antiviral|antiviraleve]] ose [[Antibiotiku|antibakterialëve]] në larjen normale të duarve jep përfitim më të madh, nuk dihet.<ref name="CochP11" /> Veshja e maskave për fytyrën kur rreth personave të infektuar mund të jenë të dobishëm; megjithatë, nuk ka prova të mjaftueshme për të mbajtur një [[Distancimi social|distancë]] më të madhe [[Distancim social|shoqërore]] .<ref name="CochP11" /> Eshtë e paqartë nëse shtesat e [[zinku]]t ndikojnë në mundësinë e kontraktimit të ftohjes.<ref name="Cochrane2013">{{cite journal|last1=Singh|first1=M|last2=Das|first2=RR|date=18 qershor 2013|editor1-last=Singh|editor1-first=Meenu|title=Zinc for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=6|pages=CD001364|doi=10.1002/14651858.CD001364.pub4|pmid=23775705}}</ref> Shtesat rutinore të [[Vitamina C|vitaminës C]] nuk zvogëlojnë rrezikun ose ashpërsinë e ftohjes së zakonshme, megjithëse ato mund të zvogëlojnë kohëzgjatjen e saj.<ref name="Hem2013" /> Gargëzimi me ujë u gjet i dobishëm në një provë të vogël.<ref>{{cite journal|last1=Moyad|first1=MA|date=2009|title=Conventional and alternative medical advice for cold and flu prevention: what should be recommended and what should be avoided?|url=https://archive.org/details/sim_urologic-nursing_november-december-2009_29_6/page/455|journal=Urologic Nursing|language=en|volume=29|issue=6|pages=455–58|pmid=20088240}}</ref> == Manaxhimi == [[Skeda:Pneumonia strikes like a man eating shark.jpg|upright=1.0|thumb|Poster nga viti 1937 duke inkurajuar qytetarët të "konsultohen me mjekun tuaj" për trajtimin e ftohjes së zakonshme]] Trajtimet e ftohjes së zakonshme përfshijnë kryesisht [[Trajtimi simptomatik|medikamente dhe terapi të tjera për lehtësimin simptomatik]].<ref name="AFP07" /> Marrja e shumë pushimeve, pirja e lëngjeve për të mbajtur hidratimin dhe gargarët me ujë të ngrohtë me kripë janë masa të arsyeshme konservatore.<ref name="NIAID2006" /> Sidoqoftë, një pjesë e madhe e përfitimit nga trajtimi simptomatik i atribuohet [[Placebo|efektit të placebo]].<ref>Eccles p. 261</ref> Që nga viti 2010 asnjë medikament apo mjete bimore nuk ishte demonstruar përfundimisht për të shkurtuar kohëzgjatjen e infeksionit.<ref>{{cite web|title=Common Cold: Treatments and Drugs|publisher=Mayo Clinic|url=http://www.mayoclinic.com/health/common-cold/DS00056/DSECTION=treatments-and-drugs|accessdate=9 janar 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100212105512/http://www.mayoclinic.com/health/common-cold/DS00056/DSECTION%3Dtreatments-and-drugs|archivedate=12 shkurt 2010|df=dmy-all|language=en}}</ref> === Simtomatika === Trajtimet që mund të ndihmojnë me simptoma përfshijnë ilaçe të thjeshta për dhimbje dhe ilaçe për ethe të tilla si [[Ibuprofeni|ibuprofen]]<ref name="Kim2015" /> dhe [[Paracetamoli|acetaminophen (paracetamol)]].<ref>{{cite journal|author=Eccles R|year=2006|title=Efficacy and safety of over-the-counter analgesics in the treatment of common cold and flu|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-pharmacy-and-therapeutics_2006-08_31_4/page/309|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|language=en|volume=31|issue=4|pages=309–19|doi=10.1111/j.1365-2710.2006.00754.x|pmid=16882099}}</ref> Sidoqoftë, nuk është e qartë nëse acetaminofeni ndihmon me simptoma.<ref>{{Cite journal|last=Li|first=Siyuan|last2=Yue|first2=Jirong|last3=Dong|first3=Bi Rong|last4=Yang|first4=Ming|last5=Lin|first5=Xiufang|last6=Wu|first6=Taixiang|date=1 korrik 2013|title=Acetaminophen (paracetamol) for the common cold in adults|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=7|pages=CD008800|doi=10.1002/14651858.CD008800.pub2|issn=1469-493X|pmid=23818046|pmc=7389565}}</ref> Nuk dihet nëse ilaçet kundër kollës së kundër janë efektive për trajtimin e një kollë [[Akute (ilaçe)|akute]] .<ref>{{cite journal|last1=Smith|first1=SM|last2=Schroeder|first2=K|last3=Fahey|first3=T|date=24 nëntor 2014|title=Over-the-counter (OTC) medications for acute cough in children and adults in community settings|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=11|issue=11|pages=CD001831|doi=10.1002/14651858.CD001831.pub5|pmc=7061814|pmid=25420096}}</ref> Ilaçet për kollë nuk rekomandohen për përdorim tek fëmijët për shkak të mungesës së provave që mbështesin efektivitetin dhe potencialin e dëmtimit.<ref name="CFP09">{{cite journal|vauthors=Shefrin AE, Goldman RD|date=nëntor 2009|title=Use of over-the-counter cough and cold medications in children|url=http://www.cfp.ca/content/55/11/1081.full.pdf|journal=Can Fam Physician|language=en|volume=55|issue=11|pages=1081–83|pmc=2776795|pmid=19910592|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923202113/http://www.cfp.ca/content/55/11/1081.full.pdf|archivedate=23 shtator 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Vassilev ZP, Kabadi S, Villa R|date=mars 2010|title=Safety and efficacy of over-the-counter cough and cold medicines for use in children|journal=Expert Opinion on Drug Safety|language=en|volume=9|issue=2|pages=233–42|doi=10.1517/14740330903496410|pmid=20001764}}</ref> Në vitin 2009, Canada kufizoi përdorimin e mbi-counter- kollë dhe ilaçeve të ftohtë në fëmijët gjashtë vjet dhe në bazë për shkak të shqetësimeve në lidhje me rreziqet dhe përfitimet paprovuara<ref name="CFP09" /> Keqpërdorimi i [[dextromethorphan]] (një ilaç kundër-kollës) ka çuar në ndalimin e tij në një numër vendesh.<ref>Eccles p. 246</ref> Kortikosteroidet intranazale nuk janë gjetur të dobishme.<ref>{{Cite journal|issue=10|pages=CD008116|last=Hayward|first=Gail|last2=Thompson|first2=Matthew J|last3=Perera|first3=Rafael|last4=Del Mar|first4=Chris B|last5=Glasziou|first5=Paul P|last6=Heneghan|first6=Carl J|date=13 tetor 2015|language=en|doi=10.1002/14651858.cd008116.pub3|pmid=26461493|url-status=live|title=Corticosteroids for the common cold|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|url=https://pure.bond.edu.au/ws/files/32879677/Corticosteroids_for_the_common_cold.pdf|pmc=8734596}}</ref> Tek të rriturit përdorimi afatshkurtër i [[Decongestantët e hundës|dekongestantëve të hundës]] mund të ketë një përfitim të vogël.<ref name="Deckx2016" /> [[antihistamine|Antihistamina]] mund të përmirësojë simptomat në ditën ose dy ditët e para; megjithatë, nuk ka përfitim afatgjatë dhe ato kanë efekte të pafavorshme siç është përgjumja.<ref>{{cite journal|last1=De Sutter|first1=AI|last2=Saraswat|first2=A|last3=van Driel|first3=ML|date=29 nëntor 2015|title=Antihistamines for the common cold|url=https://biblio.ugent.be/publication/7237869|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=11|issue=11|pages=CD009345|doi=10.1002/14651858.CD009345.pub2|pmid=26615034|pmc=9468790}}</ref> Decongestantë të tjerë si pseudoephedrina shfaqen efektive tek të rriturit.<ref>{{cite journal|author=Taverner D, Latte GJ|year=2007|editor1-last=Latte|editor1-first=G. Jenny|title=Nasal decongestants for the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|language=en|issue=1|page=CD001953|doi=10.1002/14651858.CD001953.pub3|pmid=17253470}}</ref><ref name="Deckx2016">{{cite journal|last1=Deckx|first1=Laura|last2=De Sutter|first2=An Im|last3=Guo|first3=Linda|last4=Mir|first4=Nabiel A.|last5=van Driel|first5=Mieke L.|date=17 tetor 2016|title=Nasal decongestants in monotherapy for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=10|pages=CD009612|doi=10.1002/14651858.CD009612.pub2|pmc=6461189|pmid=27748955}}</ref> Analgjezikë të kombinuar oral, antihistaminikë dhe dekongestantë janë përgjithësisht efektiv për fëmijët më të rritur dhe të rriturit.<ref>{{cite journal|last1=De Sutter|first1=An IM|last2=van Driel|first2=Mieke L|last3=Kumar|first3=Anna A|last4=Lesslar|first4=Olivia|last5=Skrt|first5=Alja|date=15 shkurt 2012|title=Oral antihistamine-decongestant-analgesic combinations for the common cold|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:272429/UQ272429_OA.pdf|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=2|pages=CD004976|doi=10.1002/14651858.CD004976.pub3|pmid=22336807|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030449/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_272429/UQ272429_OA.pdf?Expires=1588647976&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=XfSEvo5mDJZsYot~VlVm~nNAnSRJFvFwPlkv6lkYKmTV72XYHAVwRfcIlv0D8dUj7hmM9lUkomgyyca34hZE6vRwLcIxNsJPp2m2mPxdUP9-kQ7pSUOh5ofJzFCaanD~hSTZNVeYvZgSyUrH39WVB9WzCT0RyB~l2xp3yh853OoLu6gP91mJV1o~RYsctU4qy3RywQD~8gpKbLvdLjls3~0STGGzoDNPh5se4Bco0ac-Yb9v6piKBDhmxXMNjRN90D2MRfR6TINrFtu1I1ulsYPZ6qMwauBF4txqIZ69riZKe506uLgxc4aD3bRLiMUBgQ~fixbUz6ZHrCohP4ZJqg__|url-status=dead}}</ref> Llak i hundës Ipratropium mund të zvogëlojë simptomat e një hunde me erë të fortë, por ka pak ndikim në mbushje.<ref>{{Cite journal|last=AlBalawi|first=Zaina H.|last2=Othman|first2=Sahar S.|last3=Alfaleh|first3=Khalid|date=19 qershor 2013|title=Intranasal ipratropium bromide for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=6|pages=CD008231|doi=10.1002/14651858.CD008231.pub3|issn=1469-493X|pmc=6492479|pmid=23784858}}</ref> Ipratropiumi gjithashtu mund të ndihmojë në kollën tek të rriturit.<ref>{{cite journal|last1=DeGeorge|first1=KC|last2=Ring|first2=DJ|last3=Dalrymple|first3=SN|date=1 shtator 2019|title=Treatment of the Common Cold.|journal=American Family Physician|language=en|volume=100|issue=5|pages=281–289|pmid=31478634}}</ref> Siguria dhe efektiviteti i përdorimit decongestant të hundës tek fëmijët është i paqartë.<ref name="Deckx2016" /> Për shkak të mungesës së studimeve, nuk dihet nëse rritja e marrjes së lëngjeve përmirëson simptomat apo shkurton sëmundjen e frymëmarrjes.<ref>{{cite journal|vauthors=Guppy MP, Mickan SM, Del Mar CB, Thorning S, Rack A|date=shkurt 2011|editor1-last=Guppy|editor1-first=Michelle PB|title=Advising patients to increase fluid intake for treating acute respiratory infections|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=2|page=CD004419|doi=10.1002/14651858.CD004419.pub3|pmid=21328268|pmc=7197045}}</ref> Që nga viti 2017 ajri i ndezur dhe i lagështuar, siç është përmes RhinoTherm, ka një përfitim të paqartë.<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Meenu|last2=Singh|first2=Manvi|last3=Jaiswal|first3=Nishant|last4=Chauhan|first4=Anil|date=gusht 2017|title=Heated, humidified air for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=8|pages=CD001728|doi=10.1002/14651858.CD001728.pub6|issn=1469-493X|pmc=6483632|pmid=28849871}}</ref> Një studim ka zbuluar që fërkimi i avullit të gjoksit për të siguruar një lehtësim të kollës së natës, bllokimeve dhe vështirësive në gjumë.<ref name="pmid21059712">{{cite journal|vauthors=Paul IM, Beiler JS, King TS, Clapp ER, Vallati J, Berlin CM|date=dhjetor 2010|title=Vapor rub, petrolatum, and no treatment for children with nocturnal cough and cold symptoms|journal=Pediatrics|language=en|volume=126|issue=6|pages=1092–99|doi=10.1542/peds.2010-1601|pmc=3600823|pmid=21059712}}</ref> Disa këshillojnë të shmangin [[Ushtrime fizike|ushtrimet fizike]] nëse ka simptoma të tilla si ethe, dhimbje të përhapura të [[dhimbje në muskul|muskujve]] ose [[Lodhja (trupore)|lodhje]]  <ref name="mayo">{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/exercise/faq-20058494|title=Is it OK to exercise if I have a cold?|website=[[Mayo Clinic]]|author=Edward R. Laskowski|date=9 shkurt 2017|accessdate=4 korrik 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170719092604/http://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/exercise/faq-20058494|archivedate=19 korrik 2017|language=en}}</ref><ref name="acsm">{{cite web|url=http://www.acsm.org/about-acsm/media-room/acsm-in-the-news/2011/08/01/clearing-the-air-on-exercise-and-the-common-cold|title=Clearing the Air on Exercise and the Common Cold|website=[[American College of Sports Medicine]]|accessdate=4 korrik 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170722112319/http://acsm.org/about-acsm/media-room/acsm-in-the-news/2011/08/01/clearing-the-air-on-exercise-and-the-common-cold|archivedate=22 korrik 2017|language=en}}</ref> Konsiderohet si e sigurt për të kryer ushtrime të moderuara nëse simptomat kufizohen në [[Koka|kokë]], duke përfshirë hundën e errësimit, [[Kongjestioni i hundës|kongjestionin e hundës]], [[Teshtima|teshtitjen]] ose një [[Dhimbje të fytit|dhimbje të]] lehtë në [[Dhimbje të fytit|fyt]] .<ref name="mayo" /><ref name="acsm" /> Ekziston një histori e vjetër e grave që pirja e një pije të nxehtë mund të ndihmojë me simptomat e ftohjes, por provat për ta mbështetur këtë janë shumë të kufizuara.<ref name="owt">{{cite web|publisher=National Health Service|title=Hot drinks ease cold and flu|date=10 dhjetor 2008|url=https://www.nhs.uk/news/food-and-diet/hot-drinks-ease-cold-and-flu/|accessdate=17 shkurt 2019|language=en|archive-date=8 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808151408/https://www.nhs.uk/news/food-and-diet/hot-drinks-ease-cold-and-flu/|url-status=dead}}</ref> === Antibiotikët dhe antiviralët === [[Antibiotiku|Antibiotikët]] nuk kanë efekt kundër infeksioneve virale ose kundër viruseve që shkaktojnë ftohjen e zakonshme.<ref name="CochraneAR20132">{{harvnb|Kenealy|Arroll|2013|pp=CD000247}}</ref> Për shkak të efekteve të tyre anësore, antibiotikët shkaktojnë dëm të përgjithshëm, por ende janë të përshkruara shpesh.<ref name="CochraneAR2013">{{harvnb|Kenealy|Arroll|2013|pp=CD000247}}</ref> Disa nga arsyet që antibiotikët përshkruhen kaq shpesh përfshijnë pritjet e njerëzve për ta, dëshirën e mjekëve për të ndihmuar dhe vështirësinë për të përjashtuar komplikimet që mund të jenë të prekshme nga antibiotikët.<ref name="CochraneAR2013" /><ref>Eccles p. 238</ref> Nuk ka ilaçe efektive [[Ilaç antiviral|antivirale]] për ftohjen e zakonshme edhe pse disa hulumtime paraprake kanë treguar përfitime.<ref name="AFP07" /><ref name="EcclesPg_b">Eccles p. 218</ref> === Zinku === [[Zinku|Shtojcat e zinkut]] mund të shkurtojnë kohëzgjatjen e ftohjes deri në 33% dhe të zvogëlojnë ashpërsinë e simptomave nëse fillimi i plotësimit brenda 24 orët e fillimit të simptomave.<ref name="NIH2016Zinc" /><ref name="Cochrane2013" /><ref name="Zinc CC 2018 SystRev">{{cite journal|vauthors=Rondanelli M, Miccono A, Lamburghini S, Avanzato I, Riva A, Allegrini P, Faliva MA, Peroni G, Nichetti M, Perna S|date=2018|title=Self-Care for Common Colds: The Pivotal Role of Vitamin D, Vitamin C, Zinc, and Echinacea in Three Main Immune Interactive Clusters (Physical Barriers, Innate and Adaptive Immunity) Involved during an Episode of Common Colds-Practical Advice on Dosages and on the Time to Take These Nutrients/Botanicals in order to Prevent or Treat Common Colds|journal=Evidence-based Complementary and Alternative Medicine|language=en|volume=2018|pages=5813095|doi=10.1155/2018/5813095|pmc=5949172|pmid=29853961|quote=Considering zinc, the supplementation may shorten the duration of colds by approximately 33%. CC patients may be instructed to try zinc within 24 hours of onset of symptoms.}}</ref><ref name="Hemila_2017a">{{cite journal|last1=Hemila|first1=H.|last2=Fitzgerald|first2=J.|last3=Petrus|first3=E.|last4=Prasad|first4=A.|date=2017|title=Zinc Acetate Lozenges May Improve the Recovery Rate of Common Cold Patients: An Individual Patient Data Meta-Analysis|journal=Open Forum Infect Diseases|language=en|volume=4|issue=2|pages=ofx059|doi=10.1093/ofid/ofx059|pmc=5410113|pmid=28480298|quote=The 3-fold increase in the rate of recovery from the common cold is a clinically important effect. The optimal formulation of zinc lozenges and an ideal frequency of their administration should be examined. Given the evidence of efficacy, common cold patients may be instructed to try zinc acetate lozenges within 24 hours of onset of symptoms.}}</ref><ref name="Hemila_2016">{{cite journal|last1=Hemila|first1=H.|last2=Petrus|first2=E.|last3=Fitzgerald|first3=J.|last4=Prasad|first4=A.|date=2016|title=Zinc acetate lozenges for treating the common cold: an individual patient data meta-analysis|journal=British Journal of Clinical Pharmacology|language=en|volume=82|issue=5|pages=1393–98|doi=10.1111/bcp.13057|pmc=5061795|pmid=27378206}}</ref> Disa ilaçe të zinkut të aplikuara drejtpërdrejt në pjesën e brendshme të hundës kanë çuar në [[Mungesa e nuhatjes|humbjen e ndjenjës së erës]].<ref name="NIH2016Zinc" /><ref>{{cite web|url=https://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/DrugSafetyPodcasts/ucm167282.htm|title=Loss of Sense of Smell with Intranasal Cold Remedies Containing Zinc|year=2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150604024153/https://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/DrugSafetyPodcasts/ucm167282.htm|archivedate=4 qershor 2015|df=dmy-all|language=en}}</ref> Një përmbledhje për vitin 2017 nuk rekomandoi përdorimin e zinkut për ftohjen e zakonshme për arsye të ndryshme;<ref name="Mal2017" /> ndërsa një përmbledhje e vitit 2017 dhe 2018 rekomandoi përdorimin e zinkut, por gjithashtu mbrojti studime të mëtejshme në lidhje me këtë temë.<ref name="Zinc CC 2018 SystRev" /><ref name="Hemila_2017a" /> === Mjekësia alternative === Ndërsa ka shumë trajtime alternative të përdorura për ftohjen e zakonshme, nuk ka prova të mjaftueshme shkencore për të mbështetur përdorimin e shumicës.<ref name="AFP07" /> Që nga viti 2018 nuk ka prova të mjaftueshme për të rekomanduar për apo kundër [[mjalti]]t.<ref>{{Cite journal|last=Oduwole|first=Olabisi|last2=Udoh|first2=Ekong E.|last3=Oyo-Ita|first3=Angela|last4=Meremikwu|first4=Martin M.|date=prill 2018|title=Honey for acute cough in children|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=4|pages=CD007094|doi=10.1002/14651858.CD007094.pub5|issn=1469-493X|pmc=6513626|pmid=29633783}}</ref> Që nga viti 2015, ka prova provuese për të mbështetur ujitjen e hundës.<ref>{{cite journal|last1=King|first1=D|last2=Mitchell|first2=B|last3=Williams|first3=CP|last4=Spurling|first4=GK|date=20 prill 2015|title=Saline nasal irrigation for acute upper respiratory tract infections|url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:363301/UQ363301_OA.pdf|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=4|issue=4|pages=CD006821|doi=10.1002/14651858.CD006821.pub3|pmid=25892369|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030257/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_363301/UQ363301_OA.pdf?Expires=1588647864&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=JNzYRuMeJadbzbgCE~xCv8xoYpIcVafTFA-YDCLgXUQxrBDH84lVq2sENa6OkdMaBI1hD7EIAdcrNxl4Zpx1dfo05al3UFxXwQiYIxlAf1iiGf8DzCYk2pv7gvM-kgHXa46x2P~571ZZz6a5cFmlzMTm2xfmfHSwLv9zObHNiIPn~QauXGNGkKCLpQs4wA6CsAbY4utwc~wQiB-8VYuXj~WgsRK0ng3zOi5mk~wlAbMPqyzqyrrZx2SZERa6fJBXHvAhM5pzPYUXC6aSMNC82Usp7OEASHbkmQeu0WE8023xvwrQTzKDWu43cYXJ1VAsVEpBaL0ulZYYD1898nUZ6Q__|url-status=dead|pmc=9475221}}</ref> [[Vitamina C|Efektet e vitaminës C]] në ftohjen e zakonshme, ndërsa hulumtohen gjerësisht, është zhgënjyese, përveç në rrethana të kufizuara: posaçërisht, individët që ushtrojnë fuqishëm në ambiente të ftohta.<ref name="Hem2013">{{cite journal|last1=Hemilä|first1=H|last2=Chalker|first2=E|date=31 janar 2013|title=Vitamin C for preventing and treating the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=1|issue=1|pages=CD000980|doi=10.1002/14651858.CD000980.pub4|pmc=1160577|pmid=23440782}}</ref><ref name="Heimer2009">{{cite journal|vauthors=Heiner KA, Hart AM, Martin LG, Rubio-Wallace S|year=2009|title=Examining the evidence for the use of vitamin C in the prophylaxis and treatment of the common cold|journal=Journal of the American Academy of Nurse Practitioners|language=en|volume=21|issue=5|pages=295–300|doi=10.1111/j.1745-7599.2009.00409.x|pmc=7166744|pmid=19432914}}</ref> Nuk ka asnjë provë të fortë që produktet e [[Echinacea]] japin ndonjë përfitim domethënës në trajtimin ose parandalimin e ftohjes.<ref>{{cite journal|vauthors=Karsch-Völk M, Barrett B, Kiefer D, Bauer R, Ardjomand-Woelkart K, Linde K|year=2014|title=Echinacea for preventing and treating the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|type=Systematic review|language=en|volume=2|issue=2|pages=CD000530|doi=10.1002/14651858.CD000530.pub3|pmc=4068831|pmid=24554461}}</ref> Nuk dihet nëse [[hudhra]] është e efektshme.<ref>{{cite journal|vauthors=Lissiman E, Bhasale AL, Cohen M|year=2014|editor1-last=Lissiman|editor1-first=Elizabeth|title=Garlic for the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|language=en|volume=11|issue=11|page=CD006206|doi=10.1002/14651858.CD006206.pub4|pmc=6465033|pmid=25386977}}</ref> Një provë e vetme e [[Vitamina D|vitaminës D]] nuk gjeti përfitim.<ref>{{cite journal|last=Murdoch|first=David R.|date=3 tetor 2012|title=Effect of Vitamin D₃ Supplementation on Upper Respiratory Tract Infections in Healthy Adults: The VIDARIS Randomized Controlled Trial</subtitle>|url=https://archive.org/details/sim_jama_2012-10-03_308_13/page/n52|journal=JAMA: The Journal of the American Medical Association|language=en|volume=308|issue=13|pages=1333–39|doi=10.1001/jama.2012.12505|pmid=23032549|doi-access=free}}</ref> Provat për [[Mjekësia tradicionale kineze|ilaçet bimore kineze]] janë të pamjaftueshme për të mbështetur përdorimin e tyre.<ref>{{cite journal|last1=Zhang|first1=Xiaoge|last2=Wu|first2=Taixiang|last3=Zhang|first3=Jing|last4=Yan|first4=Qiu|last5=Xie|first5=Lingxia|last6=Liu|first6=Guan J|date=24 janar 2007|title=Chinese medicinal herbs for the common cold|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=1|pages=CD004782|doi=10.1002/14651858.CD004782.pub2|pmid=17253524|pmc=12547859}}</ref> == Prognoza == I ftohti i zakonshëm është përgjithësisht i butë dhe vetë-kufizues me shumicën e simptomave që zakonisht përmirësohen në një javë.<ref name="CE11" /> Tek fëmijët, gjysma e rasteve largohen në 10 ditë dhe 90% në 15 ditë.<ref>{{cite journal|last=Thompson|first=M|author2=Vodicka, TA|author3=Blair, PS|author4=Buckley, DI|author5=Heneghan, C|author6=Hay, AD|author7=TARGET Programme, Team|date=11 dhjetor 2013|title=Duration of symptoms of respiratory tract infections in children: systematic review|journal=BMJ (Clinical Research Ed.)|language=en|volume=347|page=f7027|doi=10.1136/bmj.f7027|pmc=3898587|pmid=24335668}}</ref> Komplikime të rënda, nëse ato ndodhin, zakonisht janë në moshën shumë të vjetër, shumë të re, ose tek ata që janë të imunizuar.<ref name="E1" /> Infeksione dytësore bakteriale mund të ndodhin duke rezultuar në [[Sinuziti|sinusit]], [[faringjit]] ose [[Mediat akute të otitit|infeksion në vesh]].<ref>Eccles p. 76</ref> Vlerësohet që sinusiti shfaqet në 8% dhe infeksionin e veshit në 30% të rasteve.<ref name="EcclesPg_a">Eccles p. 90</ref> == Epidemiologjia == I ftohti i zakonshëm është [[sëmundja]] më e zakonshme e njeriut<ref name="E1" /> dhe prek njerëzit në të gjithë globin.<ref name="Text2007" /> Të rriturit zakonisht kanë nga dy deri tre infeksione në vit,<ref name="CE11" /> dhe fëmijët mund të kenë gjashtë deri në dhjetë ftohje në vit (dhe deri në dymbëdhjetë ftohje në vit për fëmijët e shkollës).<ref name="AFP07" /> Normat e infeksioneve simptomatike rriten tek të moshuarit për shkak të imunitetit në rënie.<ref name="E78">Eccles p. 78</ref> Amerikanët vendas dhe [[Inuit]] ka më shumë të ngjarë të infektohen nga ftohja dhe të zhvillojnë komplikime të tilla si [[Otitis media|otiti media]] sesa Kaukazianët.<ref name="Medscape" /> Kjo mund të shpjegohet po aq me çështje të tilla si varfëria dhe mbipopullimi sikurse etnia.<ref name="Medscape" /> == Historia == [[Skeda:The Cost Of The Common Cold & Influenza.jpg|upright=1.3|thumb|Një poster britanik nga [[Lufta e Dytë Botërore]] që përshkruan koston e ftohjes së zakonshme<ref>{{cite web|title=The Cost of the Common Cold and Influenza|website=Imperial War Museum: Posters of Conflict|publisher=vads|url=http://vads.bath.ac.uk/flarge.php?uid=33443&sos=0|url-status=dead|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=27 korrik 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727091037/http://vads.bath.ac.uk/flarge.php?uid=33443&sos=0}}</ref>]] Ndërsa shkaku i ftohjes së zakonshme është identifikuar vetëm që nga vitet ’50, sëmundja ka qenë me njerëzimin gjatë gjithë historisë.<ref name="Eccles p. 3" /> Simptomat dhe trajtimi i tij përshkruhen në [[Papirusi Ebers|papirusin Ebers]] egjiptian, teksti mjekësor më i vjetër ekzistues, shkruar para shekullit të 16 pes.<ref>Eccles p. 6</ref> Emri "i ftohtë" hyri në përdorim në shekullin e 16-të, për shkak të ngjashmërisë midis simptomave të saj dhe atyre të ekspozimit ndaj motit të ftohtë. Në Mbretërinë e Bashkuar, [[Njësia e Përbashkët e Ftohtë|Njësia e Ftohtë e Përbashkët]] u krijua nga [[Këshilli i Kërkimeve Mjekësore (MB)|Këshilli i Kërkimeve Mjekësore]] në 1946 dhe ishte aty ku u zbulua rinovirusi në 1956.<ref>Eccles p. 20</ref> Në vitet 1970, CCU demonstroi se trajtimi me [[interferon]] gjatë fazës së inkubacionit të infeksionit të rinovirusit mbron disi kundër sëmundjes,<ref name="pmid2438740">{{cite journal|author=Tyrrell DA|year=1987|title=Interferons and their clinical value|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_march-april-1987_9_2/page/n6|journal=Rev. Infect. Dis.|language=en|volume=9|issue=2|pages=243–49|doi=10.1093/clinids/9.2.243|pmid=2438740}}</ref> por asnjë trajtim praktik nuk mund të zhvillohej. Njësia u mbyll në 1989, dy vjet pasi përfundoi studimin e [[Glukonati i zinkut|lëpirjeve të glukonatit të zinkut]] në [[profilaksi]]në dhe trajtimin e ftohjeve me rinovirus, i vetmi trajtim i suksesshëm në historinë e njësisë.<ref>{{cite journal|author=Al-Nakib W|last2=Higgins|first2=P.G.|last3=Barrow|first3=I.|last4=Batstone|first4=G.|last5=Tyrrell|first5=D.A.J.|date=dhjetor 1987|title=Prophylaxis and treatment of rhinovirus colds with zinc gluconate lozenges|journal=J Antimicrob Chemother|language=en|volume=20|issue=6|pages=893–901|doi=10.1093/jac/20.6.893|pmc=7110079|pmid=3440773}}</ref> == Shoqëria dhe kultura == Ndikimi ekonomik i ftohjes së zakonshme nuk është kuptuar mirë në pjesën më të madhe të botës.<ref name="EcclesPg_a" /> Në Shtetet e Bashkuara, ftohja e zakonshme çon në 75-100 milion vizita mjekësh në vit me një vlerësim konservativ të kostos prej 7.7 miliardë dollarë në vit. Amerikanët shpenzojnë 2.9 miliardë dollarë për ilaçe pa recetë dhe 400 milion dollarë të tjerë për ilaçe pa recetë për lehtësimin e simptomave.<ref name="Frend03">{{cite journal|vauthors=Fendrick AM, Monto AS, Nightengale B, Sarnes M|year=2003|title=The economic burden of non-influenza-related viral respiratory tract infection in the United States|journal=Arch. Intern. Med.|language=en|volume=163|issue=4|pages=487–94|doi=10.1001/archinte.163.4.487|pmid=12588210|doi-access=free}}</ref> Më shumë se një e treta e njerëzve që panë një mjek morën një recetë antibiotiku, i cili ka implikime në [[Rezistenca antibiotike|rezistencën e antibiotikëve]].<ref name="Frend03" /> Rreth 22-189 milion ditë shkollore mungojnë çdo vit për shkak të një ftohjeje. Si rezultat, prindërit humbën 126 milion ditë pune për të qëndruar në shtëpi për t'u kujdesur për fëmijët e tyre. Kur i shtohen 150 milion ditëve të punës të humbura nga punonjësit që vuajnë nga një ftohje, ndikimi i përgjithshëm ekonomik i humbjes së punës të lidhura me të ftohtët tejkalon 20 miliardë dollarë në vit.<ref name="NIAID2006" /><ref name="Frend03" /> Kjo përbën 40% të kohës së humbur nga puna në Shtetet e Bashkuara.<ref>{{cite journal|author=Kirkpatrick GL|date=dhjetor 1996|title=The common cold|journal=Prim. Care|language=en|volume=23|issue=4|pages=657–75|doi=10.1016/S0095-4543(05)70355-9|pmc=7125839|pmid=8890137}}</ref> == Drejtimet e kërkimit == [[Ilaç antiviral|Antiviralët]] janë testuar për efektivitetin në ftohjen e zakonshme; Që nga viti 2009, asnjëra nuk ishte gjetur e efektshme dhe e licencuar për përdorim.<ref name="EcclesPg_b" /> Ka prova të vazhdueshme të ilaçit [[pleconaril]] anti-viral i cili tregon premtime kundër [[pikornavirusi|picornaviruses]] si dhe gjykime të BTA-798.<ref name="E226">Eccles p. 226</ref> Forma orale e plekonarilit kishte çështje të sigurisë dhe një studim i një aerosoli.<ref name="E226" /> [[DRACO (antiviral)|Oligomerizuesi i kazapës së aktivizuar me dy nivele]] (DRACO), një terapi antivirale me spektër të gjerë, ka treguar efektivitetin paraprak në trajtimin e rinovirusit, si dhe viruseve të tjerë infektivë.<ref name="pmid21818340">{{cite journal|vauthors=Rider TH, Zook CE, Boettcher TL, Wick ST, Pancoast JS, Zusman BD|year=2011|editor1-last=Sambhara|editor1-first=Suryaprakash|title=Broad-spectrum antiviral therapeutics|journal=[[PLoS ONE]]|language=en|volume=6|issue=7|page=e22572|bibcode=2011PLoSO...622572R|doi=10.1371/journal.pone.0022572|pmc=3144912|pmid=21818340}}</ref> [[Gjenomi|Gjenomet]] e të gjitha llojeve të njohura të rhinovirusit njerëzor janë sekuencuar.<ref name="CTgov">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/02/12/cold.genome/|title=Genetic map of cold virus a step toward cure, scientists say|author=Val Willingham|date=12 shkurt 2009|accessdate=28 prill 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426044933/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/02/12/cold.genome/|archivedate=26 prill 2009|publisher=CNN|language=en|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> == Referime == {{Reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{harvnb|Eccles|Weber|2009}} * {{Cite book|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|title=Principles and practice of clinical virology|language=en|year=2007|publisher=Wiley|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-51799-4|url=http://books.google.ca/books?id=OgbcUWpUCXsC&pg=PA496|edition=6.|pages=496}} * {{cite book|first1=Ronald|archivedate=2 maj 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160502212944/https://books.google.com/books?id=rRIdiGE42IEC&pg=PA197|url-status=live|edition=Online-Ausg.|url=https://books.google.com/books?id=rRIdiGE42IEC&pg=PA197|isbn=978-3-7643-9894-1|last1=Eccles|location=Basel|publisher=Birkhäuser|year=2009|title=Common cold|last2=Weber|first2=Olaf|language=en}} * {{cite journal|last1=Kenealy|first1=T|last2=Arroll|first2=B|date=4 qershor 2013|title=Antibiotics for the common cold and acute purulent rhinitis|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=6|issue=6|doi=10.1002/14651858.CD000247.pub3|pmc=7044720|pmid=23733381}} {{refend}} [[Kategoria:I ftohti i zakonshëm]] sexctlbsj4nqxu0i416sfa7u87eazs4 3058999 3058998 2026-10-23T08:32:46Z Arianit 106 3058999 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = Common cold | image = Rhinovirus.PNG | alt = | caption = Një përfaqësim i sipërfaqes molekulare të një varianti të rinovirusit njerëzor | image_size = | field = Semundje infektive | synonym = I ftofti, nazofaringiti akut viral, nazofaringiti, riniti viral, rinofaringjiti, coryza akute, koka e ftohtë<ref>{{cite book|title=Textbook of Oral Medicine|year=2008|publisher=Jaypee Brothers Publishers|isbn=978-81-8061-562-7|page=336|url=https://books.google.com/books?id=8_jWY8wOGEsC&pg=PA336|author=John, Pramod R. John|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160529132044/https://books.google.com/books?id=8_jWY8wOGEsC&pg=PA336|archivedate=29 maj 2016}}</ref> | symptoms = Kollë, dhimbje të fytit, hundë me erë të fortë, ethe | complications = [[Otitis media]], [[Sinuziti]]<ref name="Ben2014">{{cite book|last1=Bennett|first1=John E.|last2=Dolin|first2=Raphael|last3=Blaser|first3=Martin J.|title=Principles and Practice of Infectious Diseases|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4557-4801-3|page=750|url=https://books.google.com/books?id=BseNCgAAQBAJ&pg=PA750|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908184148/https://books.google.com/books?id=BseNCgAAQBAJ&pg=PA750|archivedate=8 shtator 2017}}</ref> | onset = ~2 ditë nga ekspozimi | duration = 1–3 javë | causes = [[virus|Viral]] | risks = | diagnosis = | types = | prognosis = | differential = [[Rinitit alergjik]], [[Bronkiti]], [[Kolla e mirë]], [[Sinuziti]] | prevention = Larja e duarve, shmangia e njerëzve të sëmurë | treatment = [[Trajtimi simptomatik]], [[Zinku]] | medication = [[Ilaç jo-inflamator anti-inflamator]] | frequency = 2-4 në vit (të rritur); 6-8 në vit (fëmijë të vegjël) | deaths = }} I '''ftohti i zakonshëm''', i njohur gjithashtu thjesht si i '''ftohuri''', është një [[Semundje infektive|sëmundje infektive]] [[Virusi|virale]] e [[Semundje infektive|traktit]] të sipërm respirator që prek kryesisht [[Hunda e njeriut|hundën]].<ref name="CE11">{{cite journal|last=Arroll|first=B|date=mars 2011|title=Common cold|journal=Clinical Evidence|language=en|volume=2011|issue=3|page=1510|pmc=3275147|pmid=21406124|quote=Common colds are defined as upper respiratory tract infections that affect the predominantly nasal part of the respiratory mucosa}}</ref> Mund të preken edhe [[fyt]]i, [[Sinusi|sinuset]] dhe [[laringu]].<ref name="CMAJ2014" /> Shenjat dhe simptomat mund të shfaqen më pak se dy ditë pas ekspozimit ndaj virusit.<ref name="CMAJ2014">{{cite journal|last1=Allan|first1=GM|last2=Arroll|first2=B|date=18 shkurt 2014|title=Prevention and treatment of the common cold: making sense of the evidence|journal=CMAJ : Canadian Medical Association Journal|language=en|volume=186|issue=3|pages=190–99|doi=10.1503/cmaj.121442|pmc=3928210|pmid=24468694}}</ref> Këto mund të përfshijnë [[Kollitja|kollitje]], [[Dhimbja e fytit|dhimbje të fytit]], [[rinorea|hundë rrufë]], [[Teshtima|teshtitje]], [[dhimbje koke]] dhe [[Ethet|ethe]] .<ref name="CDC2015" /><ref name="Eccles2005">{{cite journal|author=Eccles R|date=nëntor 2005|title=Understanding the symptoms of the common cold and influenza|journal=Lancet Infect Dis|language=en|volume=5|issue=11|pages=718–25|doi=10.1016/S1473-3099(05)70270-X|pmid=16253889|pmc=7185637}}</ref> Njerëzit zakonisht shërohen në shtatë deri në dhjetë ditë,<ref name="CDC2015" /> por disa simptoma mund të zgjasin deri në tre javë.<ref name="Heik2003">{{cite journal|vauthors=Heikkinen T, Järvinen A|date=janar 2003|title=The common cold|journal=Lancet|language=en|volume=361|issue=9351|pages=51–59|doi=10.1016/S0140-6736(03)12162-9|pmc=7112468|pmid=12517470}}</ref> Ndonjëherë ata me probleme të tjera [[Sëmundja|shëndetësore]] mund të zhvillojnë [[Pneumonia|pneumoni]] .<ref name="CDC2015" /> Mbi 200 [[Lloj virusi|shtame viruse]] janë të implikuara në shkaktimin e ftohjes së zakonshme, me [[Rhinovirusi|rinovirusët]] më të zakonshëm.<ref name="CDC2015Full">{{cite web|title=Common Cold and Runny Nose|url=https://www.cdc.gov/getsmart/community/for-patients/common-illnesses/colds.html|website=CDC|accessdate=4 shkurt 2016|format=17 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201101449/http://www.cdc.gov/getsmart/community/for-patients/common-illnesses/colds.html|archivedate=1 shkurt 2016|language=en}}</ref> Ata përhapen përmes ajrit gjatë kontaktit të ngushtë me personat e infektuar ose indirekt përmes kontaktit me objektet në mjedis, pasuar nga transferimi në gojë ose hundë.<ref name="CDC2015" /> Faktorët e rrezikut përfshijnë të shkojnë në institucionet e [[Çerdhe fëmijësh|kujdesit]] për [[Çerdhe fëmijësh|fëmijë]], [[pagjumësi]]a dhe [[stresi psikologjik]] .<ref name="CMAJ2014" /> Simptomat janë kryesisht për shkak të përgjigjes [[imune]] të trupit ndaj infeksionit sesa [[Indi (organ)|shkatërrimit të indeve]] nga vetë viruset.<ref name="E112">Eccles p. 112</ref> Simptomat e [[gripi]]t janë të ngjashme me ato të një ftohjeje, megjithëse zakonisht më të rënda dhe me më pak të ngjarë të përfshijnë një [[Humbje e hundës|hundë me erë të keqe]] .<ref name="CMAJ2014" /><ref>{{cite web|title=Cold Versus Flu|date=11 gusht 2016|url=https://www.cdc.gov/flu/about/qa/coldflu.htm|url-status=dead|df=dmy-all|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=6 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106173600/https://www.cdc.gov/flu/about/qa/coldflu.htm}}</ref> Nuk ka [[Vaksina|vaksinë]] për ftohjen e zakonshme.<ref name="CDC2015" /> Metodat parësore të parandalimit janë [[larja e duarve]] ; mos prekja e syve, hundës apo gojës me duar të palara; dhe [[Distancimi social|duke qëndruar larg nga njerëzit e sëmurë]].<ref name="CDC2015" /> Disa prova mbështesin përdorimin e [[Maska mjekësore|maskave për fytyrën]] .<ref name="E209">Eccles p. 209</ref> Gjithashtu nuk ka [[kurë]], por simptomat mund të trajtohen.<ref name="CDC2015" /> [[Zinku]] mund të zvogëlojë kohëzgjatjen dhe ashpërsinë e simptomave nëse fillohet menjëherë pas fillimit të simptomave.<ref name="NIH2016Zinc">{{cite web|title=Zinc – Fact Sheet for Health Professionals|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Zinc-HealthProfessional|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=10 korrik 2019|accessdate=27 dhjetor 2019|quote=Although studies examining the effect of zinc treatment on cold symptoms have had somewhat conflicting results, overall zinc appears to be beneficial under certain circumstances.... In September of 2007, Caruso and colleagues published a structured review of the effects of zinc lozenges, nasal sprays, and nasal gels on the common cold [69]. Of the 14 randomized, placebo-controlled studies included, 7 (5 using zinc lozenges, 2 using a nasal gel) showed that the zinc treatment had a beneficial effect and 7 (5 using zinc lozenges, 1 using a nasal spray, and 1 using lozenges and a nasal spray) showed no effect. More recently, a Cochrane review concluded that “zinc (lozenges or syrup) is beneficial in reducing the duration and severity of the common cold in healthy people, when taken within 24 hours of onset of symptoms” [73]. The author of another review completed in 2004 also concluded that zinc can reduce the duration and severity of cold symptoms [68]. However, more research is needed to determine the optimal dosage, zinc formulation and duration of treatment before a general recommendation for zinc in the treatment of the common cold can be made [73]. As previously noted, the safety of intranasal zinc has been called into question because of numerous reports of anosmia (loss of smell), in some cases long-lasting or permanent, from the use of zinc-containing nasal gels or sprays [17–19].|language=en}}</ref> [[Ilaç jo-inflamator anti-inflamator|Ilaçet jo-inflamatore anti-inflamatore]] (NSAID) si [[ibuprofen]] mund të ndihmojnë me dhimbjen.<ref name="Kim2015">{{cite journal|last1=Kim|first1=SY|last2=Chang|first2=YJ|last3=Cho|first3=HM|last4=Hwang|first4=YW|last5=Moon|first5=YS|date=21 shtator 2015|title=Non-steroidal anti-inflammatory drugs for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=9|issue=9|pages=CD006362|doi=10.1002/14651858.CD006362.pub4|pmid=26387658|pmc=10040208}}</ref> Sidoqoftë, [[Antibiotiku|antibiotikët]] nuk duhet të përdoren<ref>{{cite journal|last1=Harris|first1=AM|last2=Hicks|first2=LA|last3=Qaseem|first3=A|last4=High Value Care Task Force of the American College of Physicians and for the Centers for Disease Control and|first4=Prevention|date=19 janar 2016|title=Appropriate Antibiotic Use for Acute Respiratory Tract Infection in Adults: Advice for High-Value Care From the American College of Physicians and the Centers for Disease Control and Prevention|journal=Annals of Internal Medicine|language=en|volume=164|issue=6|pages=425–34|doi=10.7326/M15-1840|pmid=26785402|doi-access=free}}</ref> dhe nuk ka prova të mira që [[Ilaç për kollën|ilaçet për kollë]] janë efektive.<ref name="CMAJ2014" /><ref name="Mal2017">{{cite journal|last1=Malesker|first1=MA|last2=Callahan-Lyon|first2=P|last3=Ireland|first3=B|last4=Irwin|first4=RS|last5=CHEST Expert Cough|first5=Panel.|date=nëntor 2017|title=Pharmacologic and Nonpharmacologic Treatment for Acute Cough Associated With the Common Cold: CHEST Expert Panel Report|journal=Chest|language=en|volume=152|issue=5|pages=1021–37|doi=10.1016/j.chest.2017.08.009|pmc=6026258|pmid=28837801|quote=A suggestion for the use of zinc lozenges in healthy adults with cough due to common cold was considered by the expert panel. However, due to weak evidence, the potential side effects of zinc, and the relatively benign and common nature of the condition being treated, the panel did not approve inclusion of this suggestion.}}</ref> I ftohti i zakonshëm është sëmundja më e shpeshtë infektive te njerëzit.<ref name="E1">Eccles p. 1</ref> I rrituri mesatar merr dy deri në tre ftohje në vit, ndërsa fëmija mesatar mund të marrë gjashtë deri në tetë.<ref name="CE11" /><ref name="AFP07">{{cite journal|vauthors=Simasek M, Blandino DA|year=2007|title=Treatment of the common cold|url=http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html|journal=American Family Physician|language=en|volume=75|issue=4|pages=515–20|pmid=17323712|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926230125/http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html|archivedate=26 shtator 2007|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Infeksionet ndodhin më shpesh gjatë dimrit.<ref name="CDC2015">{{cite web|title=Common Colds: Protect Yourself and Others|url=https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/|website=CDC|accessdate=4 shkurt 2016|date=6 tetor 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205062000/http://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/|archivedate=5 shkurt 2016|language=en}}</ref> Këto infeksione kanë ekzistuar gjatë gjithë historisë njerëzore.<ref name="Eccles p. 3">{{harvnb|Eccles|Weber|2009|p=3}}</ref> == Shenjat dhe simptomat == [[Skeda:A lady suffering from the Common Cold.png|thumb|upright=1.2|Grua me simptoma të ftohjes së zakonshme]] Simptomat tipike të një ftohjeje përfshijnë [[kolla|kollën]], hundën e ndezur, [[Teshtima|teshtitjen]], [[Kongjestioni i hundës|kongjestionin e hundës]] dhe [[Dhimbja e fytit|dhimbjen e fytit]], të shoqëruar ndonjëherë me [[dhimbje në muskul|dhimbje të muskujve]], [[Lodhja (trupore)|lodhje]], [[dhimbje koke]] dhe [[Anoreksia (simptomë)|humbje të oreksit]]  <ref name="E24">Eccles p. 24</ref> Një dhimbje e fytit është e pranishme në rreth 40% të rasteve dhe një kollë në rreth 50%,<ref name="CE11" /> ndërsa dhimbja e muskujve ndodh në rreth gjysmën.<ref name="Eccles2005" /> Në të rriturit, [[ethet]] në përgjithësi nuk janë të pranishme, por janë të zakonshme tek foshnjat dhe fëmijët e vegjël.<ref name="Eccles2005" /> Kolla është zakonisht e butë në krahasim me [[gripi]]n shoqërues.<ref name="Eccles2005" /> Ndërsa një kollë dhe ethet tregojnë një gjasë më të lartë të gripit tek të rriturit, një ngjashmëri e madhe ekziston midis këtyre dy gjendjeve.<ref>Eccles p. 26</ref> Një numër i viruseve që shkaktojnë ftohjen e zakonshme gjithashtu mund të rezultojnë në infeksione asimptomatike .<ref>Eccles p. 129</ref><ref>Eccles p. 50</ref> Ngjyra e [[Mukoza|mukusit]] ose sekretimit të hundës mund të ndryshojë nga e qartë në të verdhë në të gjelbër dhe nuk tregon klasën e agjentit që shkakton infeksionin.<ref>Eccles p. 30</ref> === Progresioni === Një i ftohtë zakonisht fillon me lodhje, ndjenjën e të qenit të ftohur, teshtitjes dhe dhimbjes së kokës, e përcjellur brenda disa ditësh nga një hundë e lagur dhe kollë.<ref name="E24" /> Simptomat mund të fillojnë brenda gjashtëmbëdhjetë orëve të ekspozimit<ref>{{cite book|editor=Richard A. Helms|title=Textbook of therapeutics: drug and disease management|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia, Pa. [u.a.]|isbn=978-0-7817-5734-8|page=1882|url=https://books.google.com/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA1882|edition=8.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160430175008/https://books.google.com/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA1882|archivedate=30 prill 2016|language=en}}</ref> dhe zakonisht kulmojnë dy deri në katër ditë pas fillimit.<ref name="Eccles2005" /><ref>{{cite book|last=Turner|location=New York|df=dmy-all|archivedate=4 maj 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504193824/https://books.google.com/books?id=AltZnmbIhbwC&pg=PA111|url-status=live|chapter-url=https://books.google.com/books?id=AltZnmbIhbwC&pg=PA111|page=111|isbn=978-0-8247-4247-8|publisher=CRC Press|first=Ronald B.|year=2003|chapter=Rhinovirus|title=Viral Infections and Treatment|display-editors=etal|editor-first=Helga|editor-last=Rübsamen-Waigmann|first2=Frederick G.|last2=Hayden|language=en}}</ref> Ato zakonisht zgjidhen në shtatë deri në dhjetë ditë, por disa mund të zgjasin deri në tre javë.<ref name="Heik2003" /> Kohëzgjatja mesatare e kollës është tetëmbëdhjetë ditë<ref name="pmid23319500">{{cite journal|last1=Ebell|first1=M.H.|last2=Lundgren|first2=J.|last3=Youngpairoj|first3=S.|date=janar–shkurt 2013|title=How long does a cough last? Comparing patients' expectations with data from a systematic review of the literature|journal=Annals of Family Medicine|language=en|volume=11|issue=1|pages=5–13|doi=10.1370/afm.1430|pmc=3596033|pmid=23319500}}</ref> dhe në disa raste njerëzit zhvillojnë një [[Kolla post-virale|kollë post-virale e]] cila mund të zgjasë pasi infeksioni të jetë zhdukur.<ref name="pmid21198555">{{cite journal|author=Dicpinigaitis PV|date=maj 2011|title=Cough: an unmet clinical need|journal=Br. J. Pharmacol.|language=en|volume=163|issue=1|pages=116–24|doi=10.1111/j.1476-5381.2010.01198.x|pmc=3085873|pmid=21198555}}</ref> Tek fëmijët, kolla zgjat më shumë se dhjetë ditë në 35-40% të rasteve dhe vazhdon për më shumë se 25 ditë në 10%.<ref>{{cite journal|vauthors=Goldsobel AB, Chipps BE|date=mars 2010|title=Cough in the pediatric population|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_2010-03_156_3/page/352|journal=J. Pediatr.|language=en|volume=156|issue=3|pages=352–58|doi=10.1016/j.jpeds.2009.12.004|pmid=20176183}}</ref> == Shaqet == === Viruset === [[Skeda:Coronaviruses 004 lores.jpg|thumb|upright=1.2|[[Koronavirusi|Koronaviruset]] janë një grup i viruseve të njohur për shkaktimin e ftohjes së zakonshme. Ata kanë një pamje halo ose kurorë (korona) kur shikohen nën një mikroskop elektronik.]] I ftohti i zakonshëm është një infeksion viral i traktit të sipërm [[Trakti respirator|respirator]] . Virusi i implikuar më shpesh është një [[Rinovirusi|rinovirus]] (30-80%), një lloj [[pikornavirusi|picornavirus]] me 99 [[Serotipi|serotipe të]] njohura.<ref>{{cite journal|vauthors=Palmenberg AC, Spiro D, Kuzmickas R, Wang S, Djikeng A, Rathe JA, Fraser-Liggett CM, Liggett SB|year=2009|title=Sequencing and Analyses of All Known Human Rhinovirus Genomes Reveals Structure and Evolution|journal=Science|language=en|volume=324|issue=5923|pages=55–59|bibcode=2009Sci...324...55P|doi=10.1126/science.1165557|pmc=3923423|pmid=19213880}}</ref><ref>Eccles p. 77</ref> Viruse të tjerë të implikuar zakonisht përfshijnë [[Koronavirusi|koronaviruset njerëzore]] (≈15%),<ref>{{cite book|last=Pelczar|title=Microbiology: Application Based Approach|year=2010|isbn=978-0-07-015147-5|page=656|url=https://books.google.com/books?id=xnClBCuo71IC&pg=PA656|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160516134615/https://books.google.com/books?id=xnClBCuo71IC&pg=PA656|archivedate=16 maj 2016|language=en}}</ref><ref name="CecilGoldman2012">{{citation|author1=Russell La Fayette Cecil|author2=Lee Goldman|author3=Andrew I. Schafer|title=Goldman's Cecil Medicine, Expert Consult Premium Edition|url=https://books.google.com/books?id=Qd-vvNh0ee0C&pg=PA2103|edition=24|year=2012|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-1604-7|pages=2103–|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504202334/https://books.google.com/books?id=Qd-vvNh0ee0C&pg=PA2103|archivedate=4 maj 2016|language=en}}</ref> [[Orthomyxoviridae|viruse të influencës]] (10–15%),<ref name="Medscape">{{cite web|title=Rhinovirus Infection|url=http://emedicine.medscape.com/article/227820-overview#a0101|publisher=Medscape Reference|accessdate=19 mars 2013|author1=Michael Rajnik|author2=Robert W Tolan|date=13 shtator 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130308010315/http://emedicine.medscape.com/article/227820-overview#a0101|archivedate=8 mars 2013|language=en}}</ref> [[Adenoviridae|adenoviruses]] (5%),<ref name="Medscape" /> [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|virusi]] sinkytial i [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|frymëmarrjes njerëzore]] (orthopneumovirus), [[enterovirus]]e të tjera nga rinoviruset, [[Viruse të parainfluenzës njerëzore|viruset parainfluenza]] [[Metapneumovirus njerëzor|njerëzore]] dhe [[Metapneumovirus njerëzor|metapneumoviruset njerzore]].<ref name="NIAID2006">{{cite web|title=Common Cold|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=27 nëntor 2006|url=http://www3.niaid.nih.gov/healthscience/healthtopics/colds/|accessdate=11 qershor 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906193939/http://www3.niaid.nih.gov/healthscience/healthtopics/colds/|archivedate=6 shtator 2008|language=en}}</ref> Shpesh më shumë se një virus është i pranishëm.<ref>Eccles p. 107</ref> Në total, më shumë se 200 lloje virale shoqërohen me ftohjet.<ref name="Eccles2005" /> === Transmetimi === Virusi i zakonshëm i ftohjes transmetohet në mënyrë tipike përmes pikave të ajrit (aerosoleve), kontaktit të drejtpërdrejtë me sekrecionet e infektuara të hundës ose [[Objekte të infektuara|fomitëve]] (objekte të kontaminuara).<ref name="CE11" /><ref name="Cold197">{{harvnb|Eccles|Weber|2009|p=197}}</ref> Cila nga këto rrugë ka rëndësi parësore nuk është përcaktuar.<ref name="E211">Eccles pp. 211, 215</ref> Viruset mund të mbijetojnë për periudha të zgjatura në mjedis (mbi 18 orë për rinovirusin) dhe mund të merren nga duart e njerëzve dhe më pas të barten në sytë ose hundën e tyre, ku ndodh infeksioni.<ref name="Cold197" /> Transmetimi është i zakonshëm në kujdesin ditor dhe në shkollë për shkak të afërsisë së shumë fëmijëve me imunitet të vogël dhe higjienë shpesh të dobët.<ref name="Text2007" /> Këto infeksione më pas sillen në shtëpi tek anëtarët e tjerë të familjes.<ref name="Text2007">{{citation|author1=Nikolaos G. Papadopoulos|isbn=978-0-470-74139-9|archivedate=3 qershor 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603221154/https://books.google.com/books?id=OgbcUWpUCXsC&pg=PA496|url-status=live|edition=6th|chapter=Rhinoviruses|page=496|publisher=John Wiley & Sons|author2=Maria Xatzipsaltis|year=2009|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PR3|title=Principles and Practice of Clinical Virology|display-editors=etal|editor=Arie J. Zuckerman|author3=Sebastian L. Johnston|language=en}}</ref> Nuk ka prova që ajri i ricikluar gjatë fluturimit tregtar është një metodë e transmetimit.<ref name="Cold197" /> Njerëzit të ulur në afër duket se janë në rrezik më të madh të infeksionit.<ref name="E211" /> Ftohjet e shkaktuara nga rinovirusi janë më infektues gjatë tre ditëve të para të simptomave; ata janë shumë më pak infektues më pas.<ref name="contagiousness">{{cite journal|author1=Gwaltney JM Jr|author2=Halstead SB|title=Contagiousness of the common cold|language=en}} Invited letter in {{cite journal|date=16 korrik 1997|title=Questions and answers|url=https://archive.org/details/sim_jama_1997-07-16_278_3/page/256|journal=Journal of the American Medical Association|language=en|volume=278|issue=3|pages=256–57|doi=10.1001/jama.1997.03550030096050}} {{closed access}}</ref> === Moti === Teoria tradicionale është se i ftohtë mund të "kapet" nga ekspozimi i zgjatur ndaj motit të ftohtë siç është shiu apo kushtet e dimrit, që është mënyra se si sëmundja mori emrin e saj.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/03/04/science/you-ll-catch-your-death-an-old-wives-tale-well.html|title='You'll Catch Your Death!' An Old Wives' Tale? Well..|author=Zuger, Abigail|date=4 mars 2003|newspaper=[[The New York Times]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322034343/http://www.nytimes.com/2003/03/04/science/you-ll-catch-your-death-an-old-wives-tale-well.html|archivedate=22 mars 2017|language=en|url-status=live}}</ref> Disa nga viruset që shkaktojnë ftohjen e zakonshme janë sezonale, që ndodhin më shpesh gjatë motit të ftohtë ose të lagësht.<ref>Eccles p. 79</ref> Arsyeja e sezonalitetit nuk është përcaktuar përfundimisht.<ref name="nhs">{{cite web|title=Common cold – Background information|url=http://www.cks.nhs.uk/common_cold/background_information/prevalence|publisher=National Institute for Health and Clinical Excellence|url-status=dead|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=15 nëntor 2012|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121115105310/http%3A//www.cks.nhs.uk/common_cold/background_information/prevalence}}</ref> Shpjegimet e mundshme mund të përfshijnë ndryshime të shkaktuara nga temperaturat e ftohta në sistemin e frymëmarrjes,<ref name="EcclesPg" /> ul reagimin imunitar,<ref name="Mourtzoukou" /> dhe lagështinë e ulët duke shkaktuar një rritje të shkallës së transmetimit viral, ndoshta për shkak të ajrit të thatë që lejon pikat e vogla virale të shpërndahen më larg dhe të qëndrojnë në ajër më gjatë.<ref>Eccles p. 157</ref> Sezonaliteti i dukshëm gjithashtu mund të jetë për shkak të faktorëve shoqërorë, siç janë njerëzit që kalojnë më shumë kohë brenda, afër personave të infektuar,<ref name="EcclesPg">Eccles p. 80</ref> dhe konkretisht fëmijëve në shkollë.<ref name="Text2007" /><ref name="nhs" /> Ekzistojnë disa polemika për rolin e [[Hipotermia|temperaturës]] së [[Hipotermia|ulët të trupit]] si faktor rreziku për ftohjen e zakonshme; shumica e provave sugjerojnë se mund të rezultojë në një ndjeshmëri më të madhe ndaj infeksionit.<ref name="Mourtzoukou">{{cite journal|vauthors=Mourtzoukou EG, Falagas ME|date=shtator 2007|title=Exposure to cold and respiratory tract infections|journal=The International Journal of Tuberculosis and Lung Disease|language=en|volume=11|issue=9|pages=938–43|pmid=17705968}}</ref> === Tjetër === [[Imuniteti i tufës]], i krijuar nga ekspozimi i mëparshëm ndaj viruseve të ftohta, luan një rol të rëndësishëm në kufizimin e përhapjes së viruseve, siç shihet me popullatat më të reja që kanë shkallë më të madhe të infeksioneve të frymëmarrjes.<ref name="E78" /> Funksioni i dobët imunitar është një faktor rreziku për sëmundje.<ref name="E78" /><ref>Eccles p. 166</ref> [[Gjumi i pamjaftueshëm]] dhe [[kequshqyerja]] janë shoqëruar me një rrezik më të madh të zhvillimit të infeksionit pas ekspozimit të rinovirusit; kjo besohet të jetë për shkak të efekteve të tyre në funksionin imunitar.<ref>{{cite journal|vauthors=Cohen S, Doyle WJ, Alper CM, Janicki-Deverts D, Turner RB|date=janar 2009|title=Sleep habits and susceptibility to the common cold|journal=Arch. Intern. Med.|language=en|volume=169|issue=1|pages=62–67|doi=10.1001/archinternmed.2008.505|pmc=2629403|pmid=19139325}}</ref><ref>Eccles pp. 160–65</ref> Ushqyerja me gji zvogëlon rrezikun e [[Mediat akute të otitit|mediave akute të otitit]] dhe infeksioneve të traktit të poshtëm të frymëmarrjes midis sëmundjeve të tjera,<ref>{{cite journal|last1=McNiel|first1=ME|last2=Labbok|first2=MH|last3=Abrahams|first3=SW|date=korrik 2010|title=What are the risks associated with formula feeding? A re-analysis and review|journal=Breastfeeding Review|language=en|volume=18|issue=2|pages=25–32|pmid=20879657}}</ref> dhe rekomandohet që ushqyerja me gji të vazhdojë kur një foshnjë ka të ftohtë.<ref>{{cite book|last=Lawrence|url=https://books.google.com/books?id=c4BnozBW3EMC&pg=PA478|archivedate=17 qershor 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160617002059/https://books.google.com/books?id=c4BnozBW3EMC&pg=PA478|url-status=live|year=2010|edition=7th|page=478|first=Ruth A.|isbn=978-1-4377-3590-1|location=Maryland Heights, Mo.|publisher=Mosby/Elsevier|title=Breastfeeding: A guide for the medical profession|first2=Robert M.|last2=Lawrence|language=en}}</ref> Në botën e zhvilluar, ushqyerja me gji mund të mos jetë mbrojtës ndaj të ftohtit të zakonshëm në vetvete.<ref name="NelsonWilliams2007">{{citation|author1=Kenrad E. Nelson|author2=Carolyn Masters Williams|title=Infectious Disease Epidemiology: Theory and Practice|url=https://books.google.com/books?id=o_j-G4zJ4cQC&pg=PA724|year=2007|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-2879-3|pages=724–|edition=2nd|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160520134003/https://books.google.com/books?id=o_j-G4zJ4cQC&pg=PA724|archivedate=20 maj 2016|language=en}}</ref> == Patofiziologjia == [[Skeda:Illu conducting passages.svg|thumb|upright=1.3|I ftohti i zakonshëm është një sëmundje e [[Trakti i sipërm respirator|traktit të sipërm respirator]] .]] Simptomat e ftohjes së zakonshme besohet se kanë të bëjnë kryesisht me reagimin [[Imuniteti|imunitar]] ndaj virusit.<ref name="E112" /> Mekanizmi i kësaj përgjigjeje imune është specifik për virusin. Për shembull, rinovimi zakonisht fitohet nga kontakti i drejtpërdrejtë; ajo lidhet me njerëzit përmes [[ICAM-1|receptorëve ICAM-1]] dhe [[Anëtar i familjes lidhur me Cadherin 3|receptorit CDHR3]] përmes mekanizmave të panjohur për të shkaktuar lëshimin e [[Ndërmjetësit inflamatorë|ndërmjetësve inflamator]] .<ref name="E112" /> Këta ndërmjetësues inflamatorë më pas prodhojnë simptoma.<ref name="E112" /> Në përgjithësi nuk shkakton dëme në [[epiteli]]n e hundës.<ref name="Eccles2005" /> Virusi sinkytial i frymëmarrjes ( [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|RSV]] ), nga ana tjetër, kontraktohet nga kontakti i drejtpërdrejtë dhe pikat e ajrit. Pastaj përsëritet në hundë dhe fyt para se të përhapet shpesh në [[Trakti i poshtëm i frymëmarrjes|traktin]] e [[Trakti i poshtëm i frymëmarrjes|poshtëm të frymëmarrjes]].<ref name="E116">Eccles p. 116</ref> RSV shkakton dëmtim të epitelit.<ref name="E116" /> Virusi i [[parainfluenza|parainfluenzës]] njerëzore zakonisht rezulton në inflamacion të hundës, fytit dhe [[Bronket|bronkeve]] .<ref name="E122">Eccles p. 122</ref> Tek fëmijët e vegjël kur prek [[Trake vertebrore|traket]] mund të prodhojë simptoma të lakërimit për shkak të madhësisë së vogël të rrugëve të tyre ajrore.<ref name="E122" /> == Diagnoza == Dallimi midis [[Infeksione të traktit të sipërm respirator|infeksioneve]] virale të [[Infeksione të traktit të sipërm respirator|traktit të sipërm respirator]] bazohet lirshëm në vendndodhjen e simptomave, me ftohjen e zakonshme që prek kryesisht hundën (rinitin), fytin (faringjit) dhe mushkëritë (bronkitin).<ref name="CE11" /> Mund të ketë mbivendosje të konsiderueshme, dhe më shumë se një zonë mund të preket.<ref name="CE11" /> I ftohti i zakonshëm shpesh përcaktohet si [[Riniti|pezmatim i hundës]] me sasi të ndryshme të inflamacionit në fyt.<ref name="E51">Eccles pp. 51–52</ref> Vetë-diagnostikimi është i shpeshtë.<ref name="Eccles2005" /> Izolimi i agjentit viral të përfshirë është kryer rrallë,<ref name="E51" /> dhe në përgjithësi nuk është e mundur të identifikohet lloji i virusit përmes simptomave.<ref name="Eccles2005" /> == Parandalimi == Mënyrat e vetme të dobishme për të zvogëluar përhapjen e viruseve të ftohtë janë masat fizike<ref name="E209" /> siç është përdorimi i [[Larja e duarve|teknikës së saktë të larjes së duarve]] dhe maskave të fytyrës; në mjedisin e kujdesit shëndetësor përdoren gjithashtu fustanet dhe dorezat e disponueshme.<ref name="E209" /> Izolimi ose [[karantina]] nuk përdoret pasi sëmundja është aq e përhapur dhe simptomat janë jo specifike. [[Vaksinimi]] është vërtet i vështirë pasi ka shumë viruse të përfshira dhe ato [[Evolucioni viral|ndryshojnë]] me shpejtësi.<ref name="E209" /> Krijimi i një vaksine gjerësisht të efektshme është, pra, shumë e pamundur.<ref>{{cite journal|author=Lawrence DM|date=maj 2009|title=Gene studies shed light on rhinovirus diversity|journal=Lancet Infect Dis|language=en|volume=9|issue=5|page=278|doi=10.1016/S1473-3099(09)70123-9}}</ref> Larja e rregullt e duarve duket të jetë efektive në zvogëlimin e transmetimit të viruseve të ftohtë, veçanërisht në mesin e fëmijëve.<ref name="CochP11">{{cite journal|vauthors=Jefferson T, Del Mar CB, Dooley L, Ferroni E, Al-Ansary LA, Bawazeer GA, van Driel ML, Nair S, Jones MA, Thorning S, Conly JM|date=korrik 2011|editor1-last=Jefferson|editor1-first=Tom|title=Physical interventions to interrupt or reduce the spread of respiratory viruses|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:245459/UQ245459_OA.pdf|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=7|page=CD006207|doi=10.1002/14651858.CD006207.pub4|pmc=6993921|pmid=21735402|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030305/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_245459/UQ245459_OA.pdf?Expires=1588647872&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=Q2wNpKobzHig63xBvjPEbA2YssmKmH3vi9Pujhz-wdx98F4pPS39VygNcvoQ2puN7tP1y0GClI0eBr2UwQT90lMl0sk8CsBLgPJ~GEbDoZtkaxf3K1lGKl6X7dTifVFixNjRaQf0qNkAfAmDu04VGqzrGDNkkbVP6T~VpFHTSJGzk6IV8j1bNVQ0BL0hjKd0RWiOuQPUHtkT4VE22UyDv8hOmfucMjBUXPBNegQqrg1tQzzGrcAylh51hZLxLWYQ3TE9R2e6McJKdu4qYAL-7YDaOvtYw4FYvjHy85fvJD-124bYE~umNDNcnzDBKAyA-ho1MPzHDA3rIIiX1-ImfA__|url-status=dead}}</ref> Nëse shtimi i [[Ilaçi antiviral|antiviraleve]] ose [[Antibiotiku|antibakterialëve]] në larjen normale të duarve jep përfitim më të madh, nuk dihet.<ref name="CochP11" /> Veshja e maskave për fytyrën kur rreth personave të infektuar mund të jenë të dobishëm; megjithatë, nuk ka prova të mjaftueshme për të mbajtur një [[Distancimi social|distancë]] më të madhe [[Distancim social|shoqërore]] .<ref name="CochP11" /> Eshtë e paqartë nëse shtesat e [[zinku]]t ndikojnë në mundësinë e kontraktimit të ftohjes.<ref name="Cochrane2013">{{cite journal|last1=Singh|first1=M|last2=Das|first2=RR|date=18 qershor 2013|editor1-last=Singh|editor1-first=Meenu|title=Zinc for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=6|pages=CD001364|doi=10.1002/14651858.CD001364.pub4|pmid=23775705}}</ref> Shtesat rutinore të [[Vitamina C|vitaminës C]] nuk zvogëlojnë rrezikun ose ashpërsinë e ftohjes së zakonshme, megjithëse ato mund të zvogëlojnë kohëzgjatjen e saj.<ref name="Hem2013" /> Gargëzimi me ujë u gjet i dobishëm në një provë të vogël.<ref>{{cite journal|last1=Moyad|first1=MA|date=2009|title=Conventional and alternative medical advice for cold and flu prevention: what should be recommended and what should be avoided?|url=https://archive.org/details/sim_urologic-nursing_november-december-2009_29_6/page/455|journal=Urologic Nursing|language=en|volume=29|issue=6|pages=455–58|pmid=20088240}}</ref> == Manaxhimi == [[Skeda:Pneumonia strikes like a man eating shark.jpg|upright=1.0|thumb|Poster nga viti 1937 duke inkurajuar qytetarët të "konsultohen me mjekun tuaj" për trajtimin e ftohjes së zakonshme]] Trajtimet e ftohjes së zakonshme përfshijnë kryesisht [[Trajtimi simptomatik|medikamente dhe terapi të tjera për lehtësimin simptomatik]].<ref name="AFP07" /> Marrja e shumë pushimeve, pirja e lëngjeve për të mbajtur hidratimin dhe gargarët me ujë të ngrohtë me kripë janë masa të arsyeshme konservatore.<ref name="NIAID2006" /> Sidoqoftë, një pjesë e madhe e përfitimit nga trajtimi simptomatik i atribuohet [[Placebo|efektit të placebo]].<ref>Eccles p. 261</ref> Që nga viti 2010 asnjë medikament apo mjete bimore nuk ishte demonstruar përfundimisht për të shkurtuar kohëzgjatjen e infeksionit.<ref>{{cite web|title=Common Cold: Treatments and Drugs|publisher=Mayo Clinic|url=http://www.mayoclinic.com/health/common-cold/DS00056/DSECTION=treatments-and-drugs|accessdate=9 janar 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100212105512/http://www.mayoclinic.com/health/common-cold/DS00056/DSECTION%3Dtreatments-and-drugs|archivedate=12 shkurt 2010|df=dmy-all|language=en}}</ref> === Simtomatika === Trajtimet që mund të ndihmojnë me simptoma përfshijnë ilaçe të thjeshta për dhimbje dhe ilaçe për ethe të tilla si [[Ibuprofeni|ibuprofen]]<ref name="Kim2015" /> dhe [[Paracetamoli|acetaminophen (paracetamol)]].<ref>{{cite journal|author=Eccles R|year=2006|title=Efficacy and safety of over-the-counter analgesics in the treatment of common cold and flu|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-pharmacy-and-therapeutics_2006-08_31_4/page/309|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|language=en|volume=31|issue=4|pages=309–19|doi=10.1111/j.1365-2710.2006.00754.x|pmid=16882099}}</ref> Sidoqoftë, nuk është e qartë nëse acetaminofeni ndihmon me simptoma.<ref>{{Cite journal|last=Li|first=Siyuan|last2=Yue|first2=Jirong|last3=Dong|first3=Bi Rong|last4=Yang|first4=Ming|last5=Lin|first5=Xiufang|last6=Wu|first6=Taixiang|date=1 korrik 2013|title=Acetaminophen (paracetamol) for the common cold in adults|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=7|pages=CD008800|doi=10.1002/14651858.CD008800.pub2|issn=1469-493X|pmid=23818046|pmc=7389565}}</ref> Nuk dihet nëse ilaçet kundër kollës së kundër janë efektive për trajtimin e një kollë [[Akute (ilaçe)|akute]] .<ref>{{cite journal|last1=Smith|first1=SM|last2=Schroeder|first2=K|last3=Fahey|first3=T|date=24 nëntor 2014|title=Over-the-counter (OTC) medications for acute cough in children and adults in community settings|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=11|issue=11|pages=CD001831|doi=10.1002/14651858.CD001831.pub5|pmc=7061814|pmid=25420096}}</ref> Ilaçet për kollë nuk rekomandohen për përdorim tek fëmijët për shkak të mungesës së provave që mbështesin efektivitetin dhe potencialin e dëmtimit.<ref name="CFP09">{{cite journal|vauthors=Shefrin AE, Goldman RD|date=nëntor 2009|title=Use of over-the-counter cough and cold medications in children|url=http://www.cfp.ca/content/55/11/1081.full.pdf|journal=Can Fam Physician|language=en|volume=55|issue=11|pages=1081–83|pmc=2776795|pmid=19910592|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923202113/http://www.cfp.ca/content/55/11/1081.full.pdf|archivedate=23 shtator 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Vassilev ZP, Kabadi S, Villa R|date=mars 2010|title=Safety and efficacy of over-the-counter cough and cold medicines for use in children|journal=Expert Opinion on Drug Safety|language=en|volume=9|issue=2|pages=233–42|doi=10.1517/14740330903496410|pmid=20001764}}</ref> Në vitin 2009, Canada kufizoi përdorimin e mbi-counter- kollë dhe ilaçeve të ftohtë në fëmijët gjashtë vjet dhe në bazë për shkak të shqetësimeve në lidhje me rreziqet dhe përfitimet paprovuara<ref name="CFP09" /> Keqpërdorimi i [[dextromethorphan]] (një ilaç kundër-kollës) ka çuar në ndalimin e tij në një numër vendesh.<ref>Eccles p. 246</ref> Kortikosteroidet intranazale nuk janë gjetur të dobishme.<ref>{{Cite journal|issue=10|pages=CD008116|last=Hayward|first=Gail|last2=Thompson|first2=Matthew J|last3=Perera|first3=Rafael|last4=Del Mar|first4=Chris B|last5=Glasziou|first5=Paul P|last6=Heneghan|first6=Carl J|date=13 tetor 2015|language=en|doi=10.1002/14651858.cd008116.pub3|pmid=26461493|url-status=live|title=Corticosteroids for the common cold|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|url=https://pure.bond.edu.au/ws/files/32879677/Corticosteroids_for_the_common_cold.pdf|pmc=8734596}}</ref> Tek të rriturit përdorimi afatshkurtër i [[Decongestantët e hundës|dekongestantëve të hundës]] mund të ketë një përfitim të vogël.<ref name="Deckx2016" /> [[antihistamine|Antihistamina]] mund të përmirësojë simptomat në ditën ose dy ditët e para; megjithatë, nuk ka përfitim afatgjatë dhe ato kanë efekte të pafavorshme siç është përgjumja.<ref>{{cite journal|last1=De Sutter|first1=AI|last2=Saraswat|first2=A|last3=van Driel|first3=ML|date=29 nëntor 2015|title=Antihistamines for the common cold|url=https://biblio.ugent.be/publication/7237869|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=11|issue=11|pages=CD009345|doi=10.1002/14651858.CD009345.pub2|pmid=26615034|pmc=9468790}}</ref> Decongestantë të tjerë si pseudoephedrina shfaqen efektive tek të rriturit.<ref>{{cite journal|author=Taverner D, Latte GJ|year=2007|editor1-last=Latte|editor1-first=G. Jenny|title=Nasal decongestants for the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|language=en|issue=1|page=CD001953|doi=10.1002/14651858.CD001953.pub3|pmid=17253470}}</ref><ref name="Deckx2016">{{cite journal|last1=Deckx|first1=Laura|last2=De Sutter|first2=An Im|last3=Guo|first3=Linda|last4=Mir|first4=Nabiel A.|last5=van Driel|first5=Mieke L.|date=17 tetor 2016|title=Nasal decongestants in monotherapy for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=10|pages=CD009612|doi=10.1002/14651858.CD009612.pub2|pmc=6461189|pmid=27748955}}</ref> Analgjezikë të kombinuar oral, antihistaminikë dhe dekongestantë janë përgjithësisht efektiv për fëmijët më të rritur dhe të rriturit.<ref>{{cite journal|last1=De Sutter|first1=An IM|last2=van Driel|first2=Mieke L|last3=Kumar|first3=Anna A|last4=Lesslar|first4=Olivia|last5=Skrt|first5=Alja|date=15 shkurt 2012|title=Oral antihistamine-decongestant-analgesic combinations for the common cold|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:272429/UQ272429_OA.pdf|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=2|pages=CD004976|doi=10.1002/14651858.CD004976.pub3|pmid=22336807|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030449/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_272429/UQ272429_OA.pdf?Expires=1588647976&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=XfSEvo5mDJZsYot~VlVm~nNAnSRJFvFwPlkv6lkYKmTV72XYHAVwRfcIlv0D8dUj7hmM9lUkomgyyca34hZE6vRwLcIxNsJPp2m2mPxdUP9-kQ7pSUOh5ofJzFCaanD~hSTZNVeYvZgSyUrH39WVB9WzCT0RyB~l2xp3yh853OoLu6gP91mJV1o~RYsctU4qy3RywQD~8gpKbLvdLjls3~0STGGzoDNPh5se4Bco0ac-Yb9v6piKBDhmxXMNjRN90D2MRfR6TINrFtu1I1ulsYPZ6qMwauBF4txqIZ69riZKe506uLgxc4aD3bRLiMUBgQ~fixbUz6ZHrCohP4ZJqg__|url-status=dead}}</ref> Llak i hundës Ipratropium mund të zvogëlojë simptomat e një hunde me erë të fortë, por ka pak ndikim në mbushje.<ref>{{Cite journal|last=AlBalawi|first=Zaina H.|last2=Othman|first2=Sahar S.|last3=Alfaleh|first3=Khalid|date=19 qershor 2013|title=Intranasal ipratropium bromide for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=6|pages=CD008231|doi=10.1002/14651858.CD008231.pub3|issn=1469-493X|pmc=6492479|pmid=23784858}}</ref> Ipratropiumi gjithashtu mund të ndihmojë në kollën tek të rriturit.<ref>{{cite journal|last1=DeGeorge|first1=KC|last2=Ring|first2=DJ|last3=Dalrymple|first3=SN|date=1 shtator 2019|title=Treatment of the Common Cold.|journal=American Family Physician|language=en|volume=100|issue=5|pages=281–289|pmid=31478634}}</ref> Siguria dhe efektiviteti i përdorimit decongestant të hundës tek fëmijët është i paqartë.<ref name="Deckx2016" /> Për shkak të mungesës së studimeve, nuk dihet nëse rritja e marrjes së lëngjeve përmirëson simptomat apo shkurton sëmundjen e frymëmarrjes.<ref>{{cite journal|vauthors=Guppy MP, Mickan SM, Del Mar CB, Thorning S, Rack A|date=shkurt 2011|editor1-last=Guppy|editor1-first=Michelle PB|title=Advising patients to increase fluid intake for treating acute respiratory infections|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=2|page=CD004419|doi=10.1002/14651858.CD004419.pub3|pmid=21328268|pmc=7197045}}</ref> Që nga viti 2017 ajri i ndezur dhe i lagështuar, siç është përmes RhinoTherm, ka një përfitim të paqartë.<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Meenu|last2=Singh|first2=Manvi|last3=Jaiswal|first3=Nishant|last4=Chauhan|first4=Anil|date=gusht 2017|title=Heated, humidified air for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=8|pages=CD001728|doi=10.1002/14651858.CD001728.pub6|issn=1469-493X|pmc=6483632|pmid=28849871}}</ref> Një studim ka zbuluar që fërkimi i avullit të gjoksit për të siguruar një lehtësim të kollës së natës, bllokimeve dhe vështirësive në gjumë.<ref name="pmid21059712">{{cite journal|vauthors=Paul IM, Beiler JS, King TS, Clapp ER, Vallati J, Berlin CM|date=dhjetor 2010|title=Vapor rub, petrolatum, and no treatment for children with nocturnal cough and cold symptoms|journal=Pediatrics|language=en|volume=126|issue=6|pages=1092–99|doi=10.1542/peds.2010-1601|pmc=3600823|pmid=21059712}}</ref> Disa këshillojnë të shmangin [[Ushtrime fizike|ushtrimet fizike]] nëse ka simptoma të tilla si ethe, dhimbje të përhapura të [[dhimbje në muskul|muskujve]] ose [[Lodhja (trupore)|lodhje]]  <ref name="mayo">{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/exercise/faq-20058494|title=Is it OK to exercise if I have a cold?|website=[[Mayo Clinic]]|author=Edward R. Laskowski|date=9 shkurt 2017|accessdate=4 korrik 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170719092604/http://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/exercise/faq-20058494|archivedate=19 korrik 2017|language=en}}</ref><ref name="acsm">{{cite web|url=http://www.acsm.org/about-acsm/media-room/acsm-in-the-news/2011/08/01/clearing-the-air-on-exercise-and-the-common-cold|title=Clearing the Air on Exercise and the Common Cold|website=[[American College of Sports Medicine]]|accessdate=4 korrik 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170722112319/http://acsm.org/about-acsm/media-room/acsm-in-the-news/2011/08/01/clearing-the-air-on-exercise-and-the-common-cold|archivedate=22 korrik 2017|language=en}}</ref> Konsiderohet si e sigurt për të kryer ushtrime të moderuara nëse simptomat kufizohen në [[Koka|kokë]], duke përfshirë hundën e errësimit, [[Kongjestioni i hundës|kongjestionin e hundës]], [[Teshtima|teshtitjen]] ose një [[Dhimbje të fytit|dhimbje të]] lehtë në [[Dhimbje të fytit|fyt]] .<ref name="mayo" /><ref name="acsm" /> Ekziston një histori e vjetër e grave që pirja e një pije të nxehtë mund të ndihmojë me simptomat e ftohjes, por provat për ta mbështetur këtë janë shumë të kufizuara.<ref name="owt">{{cite web|publisher=National Health Service|title=Hot drinks ease cold and flu|date=10 dhjetor 2008|url=https://www.nhs.uk/news/food-and-diet/hot-drinks-ease-cold-and-flu/|accessdate=17 shkurt 2019|language=en|archive-date=8 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808151408/https://www.nhs.uk/news/food-and-diet/hot-drinks-ease-cold-and-flu/|url-status=dead}}</ref> === Antibiotikët dhe antiviralët === [[Antibiotiku|Antibiotikët]] nuk kanë efekt kundër infeksioneve virale ose kundër viruseve që shkaktojnë ftohjen e zakonshme.<ref name="CochraneAR20132">{{harvnb|Kenealy|Arroll|2013|pp=CD000247}}</ref> Për shkak të efekteve të tyre anësore, antibiotikët shkaktojnë dëm të përgjithshëm, por ende janë të përshkruara shpesh.<ref name="CochraneAR2013">{{harvnb|Kenealy|Arroll|2013|pp=CD000247}}</ref> Disa nga arsyet që antibiotikët përshkruhen kaq shpesh përfshijnë pritjet e njerëzve për ta, dëshirën e mjekëve për të ndihmuar dhe vështirësinë për të përjashtuar komplikimet që mund të jenë të prekshme nga antibiotikët.<ref name="CochraneAR2013" /><ref>Eccles p. 238</ref> Nuk ka ilaçe efektive [[Ilaç antiviral|antivirale]] për ftohjen e zakonshme edhe pse disa hulumtime paraprake kanë treguar përfitime.<ref name="AFP07" /><ref name="EcclesPg_b">Eccles p. 218</ref> === Zinku === [[Zinku|Shtojcat e zinkut]] mund të shkurtojnë kohëzgjatjen e ftohjes deri në 33% dhe të zvogëlojnë ashpërsinë e simptomave nëse fillimi i plotësimit brenda 24 orët e fillimit të simptomave.<ref name="NIH2016Zinc" /><ref name="Cochrane2013" /><ref name="Zinc CC 2018 SystRev">{{cite journal|vauthors=Rondanelli M, Miccono A, Lamburghini S, Avanzato I, Riva A, Allegrini P, Faliva MA, Peroni G, Nichetti M, Perna S|date=2018|title=Self-Care for Common Colds: The Pivotal Role of Vitamin D, Vitamin C, Zinc, and Echinacea in Three Main Immune Interactive Clusters (Physical Barriers, Innate and Adaptive Immunity) Involved during an Episode of Common Colds-Practical Advice on Dosages and on the Time to Take These Nutrients/Botanicals in order to Prevent or Treat Common Colds|journal=Evidence-based Complementary and Alternative Medicine|language=en|volume=2018|pages=5813095|doi=10.1155/2018/5813095|pmc=5949172|pmid=29853961|quote=Considering zinc, the supplementation may shorten the duration of colds by approximately 33%. CC patients may be instructed to try zinc within 24 hours of onset of symptoms.}}</ref><ref name="Hemila_2017a">{{cite journal|last1=Hemila|first1=H.|last2=Fitzgerald|first2=J.|last3=Petrus|first3=E.|last4=Prasad|first4=A.|date=2017|title=Zinc Acetate Lozenges May Improve the Recovery Rate of Common Cold Patients: An Individual Patient Data Meta-Analysis|journal=Open Forum Infect Diseases|language=en|volume=4|issue=2|pages=ofx059|doi=10.1093/ofid/ofx059|pmc=5410113|pmid=28480298|quote=The 3-fold increase in the rate of recovery from the common cold is a clinically important effect. The optimal formulation of zinc lozenges and an ideal frequency of their administration should be examined. Given the evidence of efficacy, common cold patients may be instructed to try zinc acetate lozenges within 24 hours of onset of symptoms.}}</ref><ref name="Hemila_2016">{{cite journal|last1=Hemila|first1=H.|last2=Petrus|first2=E.|last3=Fitzgerald|first3=J.|last4=Prasad|first4=A.|date=2016|title=Zinc acetate lozenges for treating the common cold: an individual patient data meta-analysis|journal=British Journal of Clinical Pharmacology|language=en|volume=82|issue=5|pages=1393–98|doi=10.1111/bcp.13057|pmc=5061795|pmid=27378206}}</ref> Disa ilaçe të zinkut të aplikuara drejtpërdrejt në pjesën e brendshme të hundës kanë çuar në [[Mungesa e nuhatjes|humbjen e ndjenjës së erës]].<ref name="NIH2016Zinc" /><ref>{{cite web|url=https://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/DrugSafetyPodcasts/ucm167282.htm|title=Loss of Sense of Smell with Intranasal Cold Remedies Containing Zinc|year=2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150604024153/https://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/DrugSafetyPodcasts/ucm167282.htm|archivedate=4 qershor 2015|df=dmy-all|language=en}}</ref> Një përmbledhje për vitin 2017 nuk rekomandoi përdorimin e zinkut për ftohjen e zakonshme për arsye të ndryshme;<ref name="Mal2017" /> ndërsa një përmbledhje e vitit 2017 dhe 2018 rekomandoi përdorimin e zinkut, por gjithashtu mbrojti studime të mëtejshme në lidhje me këtë temë.<ref name="Zinc CC 2018 SystRev" /><ref name="Hemila_2017a" /> === Mjekësia alternative === Ndërsa ka shumë trajtime alternative të përdorura për ftohjen e zakonshme, nuk ka prova të mjaftueshme shkencore për të mbështetur përdorimin e shumicës.<ref name="AFP07" /> Që nga viti 2018 nuk ka prova të mjaftueshme për të rekomanduar për apo kundër [[mjalti]]t.<ref>{{Cite journal|last=Oduwole|first=Olabisi|last2=Udoh|first2=Ekong E.|last3=Oyo-Ita|first3=Angela|last4=Meremikwu|first4=Martin M.|date=prill 2018|title=Honey for acute cough in children|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=4|pages=CD007094|doi=10.1002/14651858.CD007094.pub5|issn=1469-493X|pmc=6513626|pmid=29633783}}</ref> Që nga viti 2015, ka prova provuese për të mbështetur ujitjen e hundës.<ref>{{cite journal|last1=King|first1=D|last2=Mitchell|first2=B|last3=Williams|first3=CP|last4=Spurling|first4=GK|date=20 prill 2015|title=Saline nasal irrigation for acute upper respiratory tract infections|url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:363301/UQ363301_OA.pdf|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=4|issue=4|pages=CD006821|doi=10.1002/14651858.CD006821.pub3|pmid=25892369|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030257/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_363301/UQ363301_OA.pdf?Expires=1588647864&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=JNzYRuMeJadbzbgCE~xCv8xoYpIcVafTFA-YDCLgXUQxrBDH84lVq2sENa6OkdMaBI1hD7EIAdcrNxl4Zpx1dfo05al3UFxXwQiYIxlAf1iiGf8DzCYk2pv7gvM-kgHXa46x2P~571ZZz6a5cFmlzMTm2xfmfHSwLv9zObHNiIPn~QauXGNGkKCLpQs4wA6CsAbY4utwc~wQiB-8VYuXj~WgsRK0ng3zOi5mk~wlAbMPqyzqyrrZx2SZERa6fJBXHvAhM5pzPYUXC6aSMNC82Usp7OEASHbkmQeu0WE8023xvwrQTzKDWu43cYXJ1VAsVEpBaL0ulZYYD1898nUZ6Q__|url-status=dead|pmc=9475221}}</ref> [[Vitamina C|Efektet e vitaminës C]] në ftohjen e zakonshme, ndërsa hulumtohen gjerësisht, është zhgënjyese, përveç në rrethana të kufizuara: posaçërisht, individët që ushtrojnë fuqishëm në ambiente të ftohta.<ref name="Hem2013">{{cite journal|last1=Hemilä|first1=H|last2=Chalker|first2=E|date=31 janar 2013|title=Vitamin C for preventing and treating the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=1|issue=1|pages=CD000980|doi=10.1002/14651858.CD000980.pub4|pmc=1160577|pmid=23440782}}</ref><ref name="Heimer2009">{{cite journal|vauthors=Heiner KA, Hart AM, Martin LG, Rubio-Wallace S|year=2009|title=Examining the evidence for the use of vitamin C in the prophylaxis and treatment of the common cold|journal=Journal of the American Academy of Nurse Practitioners|language=en|volume=21|issue=5|pages=295–300|doi=10.1111/j.1745-7599.2009.00409.x|pmc=7166744|pmid=19432914}}</ref> Nuk ka asnjë provë të fortë që produktet e [[Echinacea]] japin ndonjë përfitim domethënës në trajtimin ose parandalimin e ftohjes.<ref>{{cite journal|vauthors=Karsch-Völk M, Barrett B, Kiefer D, Bauer R, Ardjomand-Woelkart K, Linde K|year=2014|title=Echinacea for preventing and treating the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|type=Systematic review|language=en|volume=2|issue=2|pages=CD000530|doi=10.1002/14651858.CD000530.pub3|pmc=4068831|pmid=24554461}}</ref> Nuk dihet nëse [[hudhra]] është e efektshme.<ref>{{cite journal|vauthors=Lissiman E, Bhasale AL, Cohen M|year=2014|editor1-last=Lissiman|editor1-first=Elizabeth|title=Garlic for the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|language=en|volume=11|issue=11|page=CD006206|doi=10.1002/14651858.CD006206.pub4|pmc=6465033|pmid=25386977}}</ref> Një provë e vetme e [[Vitamina D|vitaminës D]] nuk gjeti përfitim.<ref>{{cite journal|last=Murdoch|first=David R.|date=3 tetor 2012|title=Effect of Vitamin D₃ Supplementation on Upper Respiratory Tract Infections in Healthy Adults: The VIDARIS Randomized Controlled Trial</subtitle>|url=https://archive.org/details/sim_jama_2012-10-03_308_13/page/n52|journal=JAMA: The Journal of the American Medical Association|language=en|volume=308|issue=13|pages=1333–39|doi=10.1001/jama.2012.12505|pmid=23032549|doi-access=free}}</ref> Provat për [[Mjekësia tradicionale kineze|ilaçet bimore kineze]] janë të pamjaftueshme për të mbështetur përdorimin e tyre.<ref>{{cite journal|last1=Zhang|first1=Xiaoge|last2=Wu|first2=Taixiang|last3=Zhang|first3=Jing|last4=Yan|first4=Qiu|last5=Xie|first5=Lingxia|last6=Liu|first6=Guan J|date=24 janar 2007|title=Chinese medicinal herbs for the common cold|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=1|pages=CD004782|doi=10.1002/14651858.CD004782.pub2|pmid=17253524|pmc=12547859}}</ref> == Prognoza == I ftohti i zakonshëm është përgjithësisht i butë dhe vetë-kufizues me shumicën e simptomave që zakonisht përmirësohen në një javë.<ref name="CE11" /> Tek fëmijët, gjysma e rasteve largohen në 10 ditë dhe 90% në 15 ditë.<ref>{{cite journal|last=Thompson|first=M|author2=Vodicka, TA|author3=Blair, PS|author4=Buckley, DI|author5=Heneghan, C|author6=Hay, AD|author7=TARGET Programme, Team|date=11 dhjetor 2013|title=Duration of symptoms of respiratory tract infections in children: systematic review|journal=BMJ (Clinical Research Ed.)|language=en|volume=347|page=f7027|doi=10.1136/bmj.f7027|pmc=3898587|pmid=24335668}}</ref> Komplikime të rënda, nëse ato ndodhin, zakonisht janë në moshën shumë të vjetër, shumë të re, ose tek ata që janë të imunizuar.<ref name="E1" /> Infeksione dytësore bakteriale mund të ndodhin duke rezultuar në [[Sinuziti|sinusit]], [[faringjit]] ose [[Mediat akute të otitit|infeksion në vesh]].<ref>Eccles p. 76</ref> Vlerësohet që sinusiti shfaqet në 8% dhe infeksionin e veshit në 30% të rasteve.<ref name="EcclesPg_a">Eccles p. 90</ref> == Epidemiologjia == I ftohti i zakonshëm është [[sëmundja]] më e zakonshme e njeriut<ref name="E1" /> dhe prek njerëzit në të gjithë globin.<ref name="Text2007" /> Të rriturit zakonisht kanë nga dy deri tre infeksione në vit,<ref name="CE11" /> dhe fëmijët mund të kenë gjashtë deri në dhjetë ftohje në vit (dhe deri në dymbëdhjetë ftohje në vit për fëmijët e shkollës).<ref name="AFP07" /> Normat e infeksioneve simptomatike rriten tek të moshuarit për shkak të imunitetit në rënie.<ref name="E78">Eccles p. 78</ref> Amerikanët vendas dhe [[Inuit]] ka më shumë të ngjarë të infektohen nga ftohja dhe të zhvillojnë komplikime të tilla si [[Otitis media|otiti media]] sesa Kaukazianët.<ref name="Medscape" /> Kjo mund të shpjegohet po aq me çështje të tilla si varfëria dhe mbipopullimi sikurse etnia.<ref name="Medscape" /> == Historia == [[Skeda:The Cost Of The Common Cold & Influenza.jpg|thumb|Një poster britanik nga [[Lufta e Dytë Botërore]] që përshkruan koston e ftohjes së zakonshme<ref>{{cite web|title=The Cost of the Common Cold and Influenza|website=Imperial War Museum: Posters of Conflict|publisher=vads|url=http://vads.bath.ac.uk/flarge.php?uid=33443&sos=0|url-status=dead|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=27 korrik 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727091037/http://vads.bath.ac.uk/flarge.php?uid=33443&sos=0}}</ref>|348x348px]] Ndërsa shkaku i ftohjes së zakonshme është identifikuar vetëm që nga vitet ’50, sëmundja ka qenë me njerëzimin gjatë gjithë historisë.<ref name="Eccles p. 3" /> Simptomat dhe trajtimi i tij përshkruhen në [[Papirusi Ebers|papirusin Ebers]] egjiptian, teksti mjekësor më i vjetër ekzistues, shkruar para shekullit të 16 pes.<ref>Eccles p. 6</ref> Emri "i ftohtë" hyri në përdorim në shekullin e 16-të, për shkak të ngjashmërisë midis simptomave të saj dhe atyre të ekspozimit ndaj motit të ftohtë. Në Mbretërinë e Bashkuar, [[Njësia e Përbashkët e Ftohtë|Njësia e Ftohtë e Përbashkët]] u krijua nga [[Këshilli i Kërkimeve Mjekësore (MB)|Këshilli i Kërkimeve Mjekësore]] në 1946 dhe ishte aty ku u zbulua rinovirusi në 1956.<ref>Eccles p. 20</ref> Në vitet 1970, CCU demonstroi se trajtimi me [[interferon]] gjatë fazës së inkubacionit të infeksionit të rinovirusit mbron disi kundër sëmundjes,<ref name="pmid2438740">{{cite journal|author=Tyrrell DA|year=1987|title=Interferons and their clinical value|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_march-april-1987_9_2/page/n6|journal=Rev. Infect. Dis.|language=en|volume=9|issue=2|pages=243–49|doi=10.1093/clinids/9.2.243|pmid=2438740}}</ref> por asnjë trajtim praktik nuk mund të zhvillohej. Njësia u mbyll në 1989, dy vjet pasi përfundoi studimin e [[Glukonati i zinkut|lëpirjeve të glukonatit të zinkut]] në [[profilaksi]]në dhe trajtimin e ftohjeve me rinovirus, i vetmi trajtim i suksesshëm në historinë e njësisë.<ref>{{cite journal|author=Al-Nakib W|last2=Higgins|first2=P.G.|last3=Barrow|first3=I.|last4=Batstone|first4=G.|last5=Tyrrell|first5=D.A.J.|date=dhjetor 1987|title=Prophylaxis and treatment of rhinovirus colds with zinc gluconate lozenges|journal=J Antimicrob Chemother|language=en|volume=20|issue=6|pages=893–901|doi=10.1093/jac/20.6.893|pmc=7110079|pmid=3440773}}</ref> == Shoqëria dhe kultura == Ndikimi ekonomik i ftohjes së zakonshme nuk është kuptuar mirë në pjesën më të madhe të botës.<ref name="EcclesPg_a" /> Në Shtetet e Bashkuara, ftohja e zakonshme çon në 75-100 milion vizita mjekësh në vit me një vlerësim konservativ të kostos prej 7.7 miliardë dollarë në vit. Amerikanët shpenzojnë 2.9 miliardë dollarë për ilaçe pa recetë dhe 400 milion dollarë të tjerë për ilaçe pa recetë për lehtësimin e simptomave.<ref name="Frend03">{{cite journal|vauthors=Fendrick AM, Monto AS, Nightengale B, Sarnes M|year=2003|title=The economic burden of non-influenza-related viral respiratory tract infection in the United States|journal=Arch. Intern. Med.|language=en|volume=163|issue=4|pages=487–94|doi=10.1001/archinte.163.4.487|pmid=12588210|doi-access=free}}</ref> Më shumë se një e treta e njerëzve që panë një mjek morën një recetë antibiotiku, i cili ka implikime në [[Rezistenca antibiotike|rezistencën e antibiotikëve]].<ref name="Frend03" /> Rreth 22-189 milion ditë shkollore mungojnë çdo vit për shkak të një ftohjeje. Si rezultat, prindërit humbën 126 milion ditë pune për të qëndruar në shtëpi për t'u kujdesur për fëmijët e tyre. Kur i shtohen 150 milion ditëve të punës të humbura nga punonjësit që vuajnë nga një ftohje, ndikimi i përgjithshëm ekonomik i humbjes së punës të lidhura me të ftohtët tejkalon 20 miliardë dollarë në vit.<ref name="NIAID2006" /><ref name="Frend03" /> Kjo përbën 40% të kohës së humbur nga puna në Shtetet e Bashkuara.<ref>{{cite journal|author=Kirkpatrick GL|date=dhjetor 1996|title=The common cold|journal=Prim. Care|language=en|volume=23|issue=4|pages=657–75|doi=10.1016/S0095-4543(05)70355-9|pmc=7125839|pmid=8890137}}</ref> == Drejtimet e kërkimit == [[Ilaç antiviral|Antiviralët]] janë testuar për efektivitetin në ftohjen e zakonshme; Që nga viti 2009, asnjëra nuk ishte gjetur e efektshme dhe e licencuar për përdorim.<ref name="EcclesPg_b" /> Ka prova të vazhdueshme të ilaçit [[pleconaril]] anti-viral i cili tregon premtime kundër [[pikornavirusi|picornaviruses]] si dhe gjykime të BTA-798.<ref name="E226">Eccles p. 226</ref> Forma orale e plekonarilit kishte çështje të sigurisë dhe një studim i një aerosoli.<ref name="E226" /> [[DRACO (antiviral)|Oligomerizuesi i kazapës së aktivizuar me dy nivele]] (DRACO), një terapi antivirale me spektër të gjerë, ka treguar efektivitetin paraprak në trajtimin e rinovirusit, si dhe viruseve të tjerë infektivë.<ref name="pmid21818340">{{cite journal|vauthors=Rider TH, Zook CE, Boettcher TL, Wick ST, Pancoast JS, Zusman BD|year=2011|editor1-last=Sambhara|editor1-first=Suryaprakash|title=Broad-spectrum antiviral therapeutics|journal=[[PLoS ONE]]|language=en|volume=6|issue=7|page=e22572|bibcode=2011PLoSO...622572R|doi=10.1371/journal.pone.0022572|pmc=3144912|pmid=21818340}}</ref> [[Gjenomi|Gjenomet]] e të gjitha llojeve të njohura të rhinovirusit njerëzor janë sekuencuar.<ref name="CTgov">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/02/12/cold.genome/|title=Genetic map of cold virus a step toward cure, scientists say|author=Val Willingham|date=12 shkurt 2009|accessdate=28 prill 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426044933/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/02/12/cold.genome/|archivedate=26 prill 2009|publisher=CNN|language=en|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> == Referime == {{Reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{harvnb|Eccles|Weber|2009}} * {{Cite book|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|title=Principles and practice of clinical virology|language=en|year=2007|publisher=Wiley|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-51799-4|url=http://books.google.ca/books?id=OgbcUWpUCXsC&pg=PA496|edition=6.|pages=496}} * {{cite book|first1=Ronald|archivedate=2 maj 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160502212944/https://books.google.com/books?id=rRIdiGE42IEC&pg=PA197|url-status=live|edition=Online-Ausg.|url=https://books.google.com/books?id=rRIdiGE42IEC&pg=PA197|isbn=978-3-7643-9894-1|last1=Eccles|location=Basel|publisher=Birkhäuser|year=2009|title=Common cold|last2=Weber|first2=Olaf|language=en}} * {{cite journal|last1=Kenealy|first1=T|last2=Arroll|first2=B|date=4 qershor 2013|title=Antibiotics for the common cold and acute purulent rhinitis|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=6|issue=6|doi=10.1002/14651858.CD000247.pub3|pmc=7044720|pmid=23733381}} {{refend}} [[Kategoria:I ftohti i zakonshëm]] b20f50cp4wfdgm7y1si030b4uqjo3ip 1 293166 3058956 2823311 2026-10-23T04:22:39Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Veli Küçük]] 3058956 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Veli Küçük]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2040974 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Gjithashtu aty mund të gjeni informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130927234759/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=178191 për lidhjen http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=178191. *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161484 Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 shtator 2019 19:22 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Veli Küçük]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2048385 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130927234759/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=178191 për lidhjen http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=178191. *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te lidhja http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161484. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130806033514/http://todayszaman.com/news-322781-long-sentences-for-ergenekon-suspects-life-for-ex-army-chief.html për lidhjen http://todayszaman.com/news-322781-long-sentences-for-ergenekon-suspects-life-for-ex-army-chief.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 tetor 2019 14:16 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Veli Küçük]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2069166 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130927234759/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=178191 për lidhjen http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=178191. *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te lidhja http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161484. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304192922/http://www.todayszaman.com/news-293604-ergenekon-suspect-yildirim-kisses-kucuks-hand.html për lidhjen http://todayszaman.com/news-293604-ergenekon-suspect-yildirim-kisses-kucuks-hand.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130806033514/http://todayszaman.com/news-322781-long-sentences-for-ergenekon-suspects-life-for-ex-army-chief.html për lidhjen http://todayszaman.com/news-322781-long-sentences-for-ergenekon-suspects-life-for-ex-army-chief.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 janar 2020 22:57 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Veli Küçük]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2117381 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130927234759/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=178191 për lidhjen http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=178191. *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te lidhja http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161484. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304192922/http://www.todayszaman.com/news-293604-ergenekon-suspect-yildirim-kisses-kucuks-hand.html për lidhjen http://todayszaman.com/news-293604-ergenekon-suspect-yildirim-kisses-kucuks-hand.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130806033514/http://todayszaman.com/news-322781-long-sentences-for-ergenekon-suspects-life-for-ex-army-chief.html për lidhjen http://todayszaman.com/news-322781-long-sentences-for-ergenekon-suspects-life-for-ex-army-chief.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 maj 2020 13:46 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Veli Küçük]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2188490 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161484. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 shkurt 2021 05:19 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Veli Küçük]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2820107 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.today/20130615070759/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161484 për lidhjen http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161484. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 korrik 2025 14:51 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Veli Küçük]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054379 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200122215713/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/key-testimony-handed-to-defense-10778564 për lidhjen http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/10778564_p.asp. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 tetor 2026 13:59 (CEST) dbqk8ydud8l5d46ol2o4f1i411ko405 1 293286 3058946 3007134 2026-10-23T04:20:01Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Jeton Kelmendi]] 3058946 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == U ndryshuan lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 10 lidhjet e jashtme në [[Jeton Kelmendi]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1992105 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem vizitoni këtë faqe për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20100311084000/http://www.exiledwriters.co.uk/writers.shtml te http://www.exiledwriters.co.uk/writers.shtml *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20110723154543/http://www.ilrmagazine.net/poetry/issue12_po29.php te http://www.ilrmagazine.net/poetry/issue12_po29.php *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20080704132920/http://www.poetsletter.com/April2008Issue.htm te http://www.poetsletter.com/April2008Issue.htm *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20110721073148/http://www.othervoicespoetry.org/vol28/index.html te http://www.othervoicespoetry.org/vol28/index.html *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20111004110038/http://www.poetasdelmundo.com/verInfo_europa.asp?ID=4036 te http://www.poetasdelmundo.com/verInfo_europa.asp?ID=4036 *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te http://www.poetrymagazine.com/current_poetry/spring09/jeton_kelmendi.htm *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20110714113238/http://www.monsieur-biographie.com/biographies/5689/jeton-kelmendi.php te http://www.monsieur-biographie.com/biographies/5689/jeton-kelmendi.php *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20150108151403/http://minareti.it/1/10/77ee42b6e66da27a439108128d6ac140/arte_cultura_e_religione_in_kosovo_colloquio_con_jeton_kelmendi.html/ te http://minareti.it/1/10/77ee42b6e66da27a439108128d6ac140/arte_cultura_e_religione_in_kosovo_colloquio_con_jeton_kelmendi.html/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20110721015951/http://www.poetesaparis.fr/jeton.htm te http://www.poetesaparis.fr/jeton.htm *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20120315194515/http://www.unitedworldpoets.com/famous-poet/jeton-kelmendi-albanian-writer te http://www.unitedworldpoets.com/famous-poet/jeton-kelmendi-albanian-writer *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20120426005303/http://books.theinfo.org/JETON%20KELMENDI te http://books.theinfo.org/JETON%20KELMENDI Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 8 shtator 2019 23:20 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 10 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Jeton Kelmendi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2107575 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100311084000/http://www.exiledwriters.co.uk/writers.shtml për lidhjen http://www.exiledwriters.co.uk/writers.shtml. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110723154543/http://www.ilrmagazine.net/poetry/issue12_po29.php për lidhjen http://www.ilrmagazine.net/poetry/issue12_po29.php. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080704132920/http://www.poetsletter.com/April2008Issue.htm për lidhjen http://www.poetsletter.com/April2008Issue.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110721073148/http://www.othervoicespoetry.org/vol28/index.html për lidhjen http://www.othervoicespoetry.org/vol28/index.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20111004110038/http://www.poetasdelmundo.com/verInfo_europa.asp?ID=4036 për lidhjen http://www.poetasdelmundo.com/verInfo_europa.asp?ID=4036. *U shtua etiketa {{tlx|dead link}} te lidhja http://www.poetrymagazine.com/current_poetry/spring09/jeton_kelmendi.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110714113238/http://www.monsieur-biographie.com/biographies/5689/jeton-kelmendi.php për lidhjen http://www.monsieur-biographie.com/biographies/5689/jeton-kelmendi.php. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150108151403/http://minareti.it/1/10/77ee42b6e66da27a439108128d6ac140/arte_cultura_e_religione_in_kosovo_colloquio_con_jeton_kelmendi.html/ për lidhjen http://minareti.it/1/10/77ee42b6e66da27a439108128d6ac140/arte_cultura_e_religione_in_kosovo_colloquio_con_jeton_kelmendi.html/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110721015951/http://www.poetesaparis.fr/jeton.htm për lidhjen http://www.poetesaparis.fr/jeton.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120315194515/http://www.unitedworldpoets.com/famous-poet/jeton-kelmendi-albanian-writer për lidhjen http://www.unitedworldpoets.com/famous-poet/jeton-kelmendi-albanian-writer. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120426005303/http://books.theinfo.org/JETON%20KELMENDI për lidhjen http://books.theinfo.org/JETON%20KELMENDI. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 maj 2020 05:35 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Jeton Kelmendi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2170206 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131005015718/http://www.unitedworldpoets.com/picture/koha-kure-te-kete-kohe për lidhjen http://www.unitedworldpoets.com/picture/koha-kure-te-kete-kohe. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130715111729/http://darsharqiyat.com/about.asp për lidhjen http://darsharqiyat.com/about.asp. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141016083853/http://pen-belgique.org/devenir-membre për lidhjen http://pen-belgique.org/devenir-membre. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110709025625/http://thesoundofpoetryreview.wordpress.com/2009/12/06/jeton-kelmendi-albanian-poet/ për lidhjen http://thesoundofpoetryreview.wordpress.com/2009/12/06/jeton-kelmendi-albanian-poet/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 dhjetor 2020 12:17 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Jeton Kelmendi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2176038 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160306193550/http://gazeta-nacional.com/?p=5562%2F për lidhjen http://gazeta-nacional.com/?p=5562%2F. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141105183939/http://koha.net/index.php/repository/docs/repository/pytjet/pdf/40pytje.pdf?id=4&l=9455 për lidhjen http://koha.net/index.php/repository/docs/repository/pytjet/pdf/40pytje.pdf?id=4&l=9455. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 janar 2021 09:27 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Jeton Kelmendi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2244512 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141022210605/http://sho.kiev.ua/news/1440?page=0,0,4 për lidhjen http://www.sho.kiev.ua/news/1440?page=0%2C0%2C4. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140812211151/http://blog.sina.com.cn/s/blog_65faab7a0101cl8x.html për lidhjen http://blog.sina.com.cn/s/blog_65faab7a0101cl8x.html/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 gusht 2021 17:00 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Jeton Kelmendi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2389586 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141016171859/http://www.europeanacademysciencesartsandletters.com/sciences__arts___lettres.ws për lidhjen http://www.europeanacademysciencesartsandletters.com/sciences__arts___lettres.ws. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 shkurt 2022 08:33 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Jeton Kelmendi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2448469 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160312032018/http://institutcultureldesolenzara.org/index.php?catid=2%3Abeneficiaires&id=21%3Ajeton-kelmendi&itemid=6%2F&option=com_content&view=article për lidhjen http://www.institutcultureldesolenzara.org/index.php?option=com_content&view=article&id=21%3Ajeton-kelmendi&catid=2%3Abeneficiaires&Itemid=6%2F. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 maj 2022 15:44 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Jeton Kelmendi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2618360 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180105011848/http://www.aleftoday.info/article.php?id=8770 për lidhjen http://www.aleftoday.info/article.php?id=8770. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 nëntor 2023 19:17 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Jeton Kelmendi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2777176 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191029235450/https://www.academia.edu/2631366/Jeton_KELMENDI për lidhjen http://www.academia.edu/2631366/Jeton_KELMENDI. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 mars 2025 06:58 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Jeton Kelmendi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3000906 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141105180715/http://ukrainka.org.ua/node/3206/ për lidhjen http://ukrainka.org.ua/node/3206/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 qershor 2026 07:35 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Jeton Kelmendi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054785 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.diogenpro.com/2-seeking-for-a-poem-international-poetry-competition-2012.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 tetor 2026 23:27 (CEST) ru0y1unyw83e9981ujbedx6gxk53o4d 0 294882 3058858 2958026 2026-10-22T13:55:44Z Ziv 165425 → File has been renamed on Commons ([[:c:GR]]) 3058858 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet|name=Titan|mean_radius={{val|2574.73|0.09|u=km}} (0.404 [[Earth]]s)<ref name="Zebker 2018">{{cite journal|doi=10.1126/science.1168905|pmid=19342551|first1=Howard A.|last1=Zebker1|first2=Bryan|last2=Stiles|first3=Scott|last3=Hensley|first4=Ralph|last4=Lorenz|first5=Randolph L.|last5=Kirk|first6=Jonathan|last6=Lunine|title=Size and Shape of Saturn's Moon Titan|date=15 maj 2009|journal=Science|volume=324|issue=5929|pages=921–923|url=http://pdfs.semanticscholar.org/7ec3/29458f5dabfa6c370476df8236779941f93f.pdf|bibcode=2009Sci...324..921Z}}</ref> (1.480 [[Moon]]s)|surface_pressure={{val|146.7|ul=kPa}} ({{val|1.45|ul=atm}})|atmosphere=yes|single_temperature={{convert|93.7|K|°C}}<ref name="Mitri">{{cite journal|last=Mitri|first=G.|last2=Showman|first2=Adam P.|last3=Lunine|first3=Jonathan I.|last4=Lorenz|first4=Ralph D.|date=2007|title=Hydrocarbon Lakes on Titan|url=http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/mitri-etal-2007-lakes.pdf|journal=Icarus|volume=186|issue=2|pages=385–394|doi=10.1016/j.icarus.2006.09.004|bibcode=2007Icar..186..385M|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227112028/http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/mitri-etal-2007-lakes.pdf|archivedate=27 shkurt 2008}}</ref>|magnitude=8.2<ref name="arval" /> to 9.0|albedo=0.22<ref>{{cite web|last=Williams|first=D. R.|date=22 shkurt 2011|title=Saturnian Satellite Fact Sheet|publisher=NASA|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html|accessdate=22 prill 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100430122034/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html|archivedate=30 prill 2010}}</ref>|axial_tilt=Zero|rotation=Synchronous|escape_velocity={{val|2.639|u=km/s}} (0.236 Earths) (1.11 Moons)|moment_of_inertia_factor={{val|0.3414|0.0005}}<ref name="Iess2010">{{cite journal|last1=Iess|first1=L.|last2=Rappaport|first2=N. J.|last3=Jacobson|first3=R. A.|last4=Racioppa|first4=P.|last5=Stevenson|first5=D. J.|last6=Tortora|first6=P.|last7=Armstrong|first7=J. W.|last8=Asmar|first8=S. W.|title=Gravity Field, Shape, and Moment of Inertia of Titan|journal=Science|volume=327|issue=5971|date=12 mars 2010|pages=1367–1369|doi=10.1126/science.1182583|pmid=20223984|bibcode=2010Sci...327.1367I|url=https://semanticscholar.org/paper/2e31b5abc45155030cf5ea217384051a9da20935}}</ref> (estimate)|surface_grav={{val|1.352|u=m/s2}} ({{val|0.138|u=[[G-force|''g'']]}}) (0.835 Moons)|density={{val|1.8798|0.0044|u=g/cm3}}<ref name="Jacobson 2006" />|mass={{val|1.3452|0.0002|e=23|u=kg}} <br />(0.0225 Earths)<ref name="Jacobson 2006">{{cite journal|doi=10.1086/508812|last1=Jacobson|first1=R. A.|last2=Antreasian|first2=P. G.|last3=Bordi|first3=J. J.|last4=Criddle|first4=K. E.|last5=Ionasescu|first5=R.|last6=Jones|first6=J. B.|last7=Mackenzie|first7=R. A.|last8=Meek|first8=M. C.|last9=Parcher|first9=D.|first10=F. J.|last10=Pelletier|first11=W. M.|last11=Owen, Jr.|first12=D. C.|last12=Roth|first13=I. M.|last13=Roundhill|first14=J. R.|last14=Stauch|date=dhjetor 2006|title=The Gravity Field of the Saturnian System from Satellite Observations and Spacecraft Tracking Data|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-12_132_6/page/2520|journal=The Astronomical Journal|volume=132|issue=6|pages=2520–2526|bibcode=2006AJ....132.2520J|ref={{sfnRef|Jacobson Antreasian et al.|2006}}|doi-access=free}}</ref> (1.829 Moons)|volume={{val|7.16|e=10|u=km3}} (0.066 Earths) (3.3 Moons)|surface_area={{val|8.3|e=7|u=km2}} (0.163 Earths) (2.188 Moons)|satellite_of=[[Saturn]]|mpc_name=Saturn VI|discoverer=[[Christiaan Huygens]]|pronounced={{IPAc-en|audio=En-us-Titan.ogg|ˈ|t|aɪ|t|ən}}<ref>{{OED|Titan}}</ref>|adjectives=Titanian<ref>{{cite web|work=JPL|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20050118-2/|date=18 janar 2005|title=Cassini Equinox Mission: Huygens Landed with a Splat|url-status=dead|access-date=8 nëntor 2020|archive-date=20 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620002838/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20050118-2/}}</ref> or Titanean<ref>{{cite journal|last1=Luz|display-authors=etal|year=2003|title=Latitudinal transport by barotropic waves in Titan's stratosphere|journal=Icarus|volume=166|pages=343–358|doi=10.1016/j.icarus.2003.08.014}}</ref> (both {{IPAc-en|t|aɪ|ˈ|t|eɪ|n|i|ə|n}})<ref>{{OED|Titanian}}</ref><ref>"Titanian" is the written adjectival form of both Titan and Uranus's moon [[Titania (moon)|Titania]]. However, Uranus's moon has a Shakespearean pronunciation with a short "i" vowel and the "a" of ''spa'': {{IPAc-en|t|ᵻ|ˈ|t|ɑː|n|i|ə|n}}, while either spelling for Titan is pronounced with those two vowels long: {{IPAc-en|t|aɪ|ˈ|t|eɪ|n|i|ə|n}}.</ref>|named_after=[[Titan (mythology)|Τῑτάν]] ''Tītan''|image=Titan in true color.jpg|caption=Pictured in 2012 in natural color. The thick atmosphere is orange due to a dense [[:Category:Organonitrogen compounds|organonitrogen]] haze.|orbit_ref=<ref name="horizons" />|discovered=March 25, 1655|inclination={{val|0.34854|u=°}} (to Saturn's equator)|periapsis={{val|1186680|u=km}}|apoapsis={{val|1257060|u=km}}|semimajor={{val|1221870|u=km}}|eccentricity={{val|0.0288}}|period={{val|15.945|u=days}}|avg_speed=5.57 km/s (calculated)|atmosphere_composition=Variable [[Stratosphere]]:<br />98.4% [[nitrogen]] ({{chem|N|2}}),<br />1.4% [[methane]] ({{chem|CH|4}}),<br />0.2% [[hydrogen]] ({{chem|H|2}}); Lower [[troposphere]]:<br />95.0% {{chem|N|2}}, 4.9% {{chem|CH|4}};<ref name="Niemann" /><br />{{nowrap|97% {{chem|N|2}},}} {{nowrap|2.7±0.1% {{chem|CH|4}},}} {{nowrap|0.1–0.2% {{chem|H|2}}{{sfnp|Coustenis|Taylor|2008|pp=154–155}}}}}}'''Titani''' është hëna më e madhe e [[Saturni|Saturnit]] dhe sateliti i dytë më i madh natyror në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellorë,]] është hëna vetme [[Sateliti natyror|që]] dihet të ketë një [[Atmosfera|atmosferë të]] dendur dhe i vetmi trup i njohur në hapësirë, përveç Tokës, ku janë gjetur prova të qarta të trupave të qëndrueshëm të lëngut sipërfaqësor. Titan është hëna e gjashtë e rrumbullakosur gravitacionale nga [[Saturni]] . Shpesh përshkruar si një hënë e ngjashme me planetin, Titan është 50% më i madh (në diametër) se [[hëna]] e Tokës dhe 80% më masiv.pas Ganimedit hëna e dytë më e madhe në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]] pas hënës së Jupiterit [[Ganimedi (hënë)|Ganymede]], dhe është më e madhe se planeti [[Merkuri (Planet)|Mërkur]], por vetëm 40% si masiv. Zbuluar në 1655 nga astronomi Hollandez Christiaan Huygens, Titan ishte hëna e parë e njohur e Saturnit, dhe sateliti i gjashtë planetar i njohur (pas hënës së Tokës dhe katër hënave Galilease të Jupiterit ). Titani orbiton Saturnin në 20 rrezet e Saturnit. Nga sipërfaqja e Titanit, Saturni fsheh një hark prej 5.09 gradë dhe, po të ishte i dukshëm përmes atmosferës së trashë të hënës, do të shfaqej 11.4 herë më i madh në qiell sesa Hëna nga Toka. Titani është i përbërë kryesisht nga akull dhe material shkëmbor, i cili ka të ngjarë të diferencohet në një bërthamë shkëmbore të rrethuar nga shtresa të ndryshme akulli, duke përfshirë një kore akulli I <nowiki><sub id="mwQA">h</sub></nowiki> dhe një shtresë nëntokësore me ujë të lëngshëm të pasur me amoniak. Ashtu si me [[Venera|Venusin]] para epokës hapësinore, atmosfera e dendur e errët parandaloi të kuptuarit e sipërfaqes së Titanit derisa misioni ''[[Cassini–Huygens|Cassini – Huygens]]'' në 2004 siguroi informacion të ri, duke përfshirë zbulimin e liqeneve të [[Hidrokarburet|lëngshme hidrokarbure]] në rajonet polare të Titanit. Sipërfaqja e re gjeologjikisht është përgjithësisht e lëmuar, me pak krate goditje, megjithëse janë gjetur male dhe disa kriovolkanë të mundshëm. Atmosfera e Titanit është kryesisht [[Azoti|azot]] ; përbërësit pakicël çojnë në formimin e reve të [[Metani|metanit]] dhe [[Etani|etanit]] dhe mjegullën e rëndë të organonitrogjenit . Klima -duke pëshirë erën dhe shiun - krijon tipare sipërfaqësore të ngjashme me ato të Tokës, të tilla si duna, lumenj, liqene, dete (ndoshta me metan dhe etan të lëngëshë dhe delta, dhe dominohet nga modelet e motit sezonal si në Tokë. Me lëngjet e tij (si sipërfaqësore ashtu edhe nën sipërfaqe) dhe atmosferën e fortë të azotit, cikli i metanit të Titanit ka një ngjashmëri të mrekullueshme me [[Cikli i Ujit|ciklin]] e [[Cikli i Ujit|ujit]] të Tokës, megjithëse në temperaturë shumë më të ulët prej rreth {{Convert|94|K|°C F}} . == Historia == === Zbulimi === [[Skeda:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|majtas|parapamje| Christiaan Huygens zbuloi Titanin në vitin 1655.]] myfi5djlowb9iw1yucx17lpqih4vcri 1 298640 3058938 3054547 2026-10-23T04:17:31Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Lionel Messi]] 3058938 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli [[Lionel Messi]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2037462 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Gjithashtu aty mund të gjeni informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20101204021404/http://www.espacefoot.net/messi.htm për lidhjen http://www.espacefoot.net/messi.htm/. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 24 shtator 2019 01:21 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2091165 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200107225939/https://tribuna.com/en/fcbarcelona/news/2785441/ për lidhjen https://tribuna.com/fcbarcelona/en/news/2785441/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20101204021404/http://www.espacefoot.net/messi.htm për lidhjen http://www.espacefoot.net/messi.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 12 prill 2020 19:16 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2170933 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://archive.koha.net/?id=6&l=34712. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://archive.koha.net/?id=6&l=40410. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150711175250/http://www.ligabbva.com/2544_liga-bbva/2958603_messi-tambien-es-leyenda-en-el-ranking-historico-de-asistencias.html për lidhjen http://www.ligabbva.com/2544_liga-bbva/2958603_messi-tambien-es-leyenda-en-el-ranking-historico-de-asistencias.html. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://archive.koha.net/?id=6&l=59809. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://archive.koha.net/?id=7&l=56288. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.kohajone.com/2015/11/21/real-barca-0-4-messi-rikthehet-por-e-gjen-ronaldon-te-turperuar/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200819030739/https://www.gazetaexpress.com/sport-messi-shenon-golin-e-9999-dhe-10-000-per-barcelonen-foto-168972/?archive=1 për lidhjen https://www.gazetaexpress.com/sport-messi-shenon-golin-e-9999-dhe-10-000-per-barcelonen-foto-168972/?archive=1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 janar 2021 00:08 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 20 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2177522 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190411195643/https://www.gazetaexpress.com/sport-ja-cili-lojtar-zgjedhet-me-i-miri-i-te-gjitha-koherave-foto-149544/ për lidhjen https://www.gazetaexpress.com/sport-ja-cili-lojtar-zgjedhet-me-i-miri-i-te-gjitha-koherave-foto-149544/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190411195645/https://zeri.info/futboll/19863/ronaldo-messi-me-i-miri-i-te-gjitha-koherave/ për lidhjen https://zeri.info/futboll/19863/ronaldo-messi-me-i-miri-i-te-gjitha-koherave/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116041446/https://telesport.al/shume-urime-per-ty-messi-30-kuriozitete-ne-30-vjetorin-e-pleshtit për lidhjen https://telesport.al/shume-urime-per-ty-messi-30-kuriozitete-ne-30-vjetorin-e-pleshtit. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190524133451/http://bujanoci.net/messi-ronaldo-eshte-heroi-im/ për lidhjen http://bujanoci.net/messi-ronaldo-eshte-heroi-im. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190412234928/https://demo.telesport.al/grafiku-msn-eshte-tredhembeshi-me-i-mire-ne-europe për lidhjen https://demo.telesport.al/grafiku-msn-eshte-tredhembeshi-me-i-mire-ne-europe. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190413110506/http://www.channel-one.al/champions-league-barcelona-mposht-bayern-munich-3-0/ për lidhjen http://www.channel-one.al/champions-league-barcelona-mposht-bayern-munich-3-0/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20181120004418/http://zeri.info/sport/51491/florenzi-ndal-barcelonen-video/ për lidhjen https://zeri.info/sport/51491/florenzi-ndal-barcelonen-video/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116043050/https://www.gazetaexpress.com/sport-leo-messi-500-gola-ne-karriere-video-189561/ për lidhjen https://www.gazetaexpress.com/sport-leo-messi-500-gola-ne-karriere-video-189561/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116041451/https://telesport.al/barcelona-mbetet-mbreteresha-e-spanjes/ për lidhjen https://telesport.al/barcelona-mbetet-mbreteresha-e-spanjes/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190523185821/https://telesport.al/barcelona-e-nis-kampionatin-duke-luajtur-tenis për lidhjen https://telesport.al/barcelona-e-nis-kampionatin-duke-luajtur-tenis. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190523190104/https://telesport.al/champions-barcelona-ngjitet-ne-qiellin-e-shtate/ për lidhjen https://telesport.al/champions-barcelona-ngjitet-ne-qiellin-e-shtate/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190523190826/https://demo.telesport.al/messi-kthehet-gol-barcelona-fiton-poker për lidhjen https://demo.telesport.al/messi-kthehet-gol-barcelona-fiton-poker. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190524102139/https://telesport.al/leo-messi-golashenuesi-mire-ne-bote-per-2016-n për lidhjen https://telesport.al/leo-messi-golashenuesi-mire-ne-bote-per-2016-n. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190524102854/https://telesport.al/koeman-messi-mbreti-pagezon-mbretin/ për lidhjen https://telesport.al/koeman-messi-mbreti-pagezon-mbretin/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116041449/https://www.gazetaexpress.com/sport-messi-500-gola-me-barcelonen-foto-361673/ për lidhjen https://www.gazetaexpress.com/sport-messi-500-gola-me-barcelonen-foto-361673/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116043215/https://telesport.al/po-jetojme-ne-epoken-e-real-madrid për lidhjen https://telesport.al/po-jetojme-ne-epoken-e-real-madrid. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116041455/https://telesport.al/infografiku-600-ndeshjet-e-leo-messit-barcelonen për lidhjen https://telesport.al/infografiku-600-ndeshjet-e-leo-messit-barcelonen. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116042940/https://telesport.al/messi-show-barcelona-fiton-titullin-e-25-te-ne-la-liga/ për lidhjen https://telesport.al/messi-show-barcelona-fiton-titullin-e-25-te-ne-la-liga/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200110231049/https://www.alsat-m.tv/messi-barazon-rekordin-e-sanchez-video/ për lidhjen https://www.alsat-m.tv/messi-barazon-rekordin-e-sanchez-video/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200112054226/https://demo.telesport.al/messi-450-dhe-valverde-200-gati-festa-e-madhe-te-barcelona për lidhjen https://demo.telesport.al/messi-450-dhe-valverde-200-gati-festa-e-madhe-te-barcelona. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 18 janar 2021 03:43 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2181437 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116044449/https://radiokontakt.al/messi-fiton-kepucen-e-arte-per-here-te-peste/ për lidhjen https://radiokontakt.al/messi-fiton-kepucen-e-arte-per-here-te-peste/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 janar 2021 19:13 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2197116 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116041450/https://gazetablic.com/leo-messi-thyen-rekordin-e-koemanit-te-golave-nga-gjuajtjet-e-lira-foto/ për lidhjen https://gazetablic.com/leo-messi-thyen-rekordin-e-koemanit-te-golave-nga-gjuajtjet-e-lira-foto/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116041453/https://gazetablic.com/messi-eshte-kapiteni-i-ri-i-barcelones/ për lidhjen https://gazetablic.com/messi-eshte-kapiteni-i-ri-i-barcelones/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 mars 2021 05:53 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2209952 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://sport.albeu.com/sport/messi-ne-histori-74-gola-ne-champions-league-video/178439/. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://sport.albeu.com/sport/rip-boateng-1988-2015/198027/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 mars 2021 18:22 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2218880 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190413111731/http://illyriapress.com/barcelona-kampioni-i-ri-i-evropes/ për lidhjen http://illyriapress.com/barcelona-kampioni-i-ri-i-evropes/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 prill 2021 20:30 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2237590 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150705210947/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lionel-messi-magic-in-his-feet-1928768.html për lidhjen https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lionel-messi-magic-in-his-feet-1928768.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190329161932/https://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/lionel-messi-a-rare-talent-1831871.html për lidhjen https://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/lionel-messi-a-rare-talent-1831871.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190522051148/https://www.independent.co.uk/sport/football/european/lionel-messi-awarded-golden-shoe-for-third-time-after-46-la-liga-goals-for-barcelona-8951828.html për lidhjen https://www.independent.co.uk/sport/football/european/lionel-messi-awarded-golden-shoe-for-third-time-after-46-la-liga-goals-for-barcelona-8951828.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150925211136/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/real-madrid-3-barcelona-4-match-report-messi-hattrick-outguns-ronaldo-in-sevengoal-clasico-thriller-9211169.html për lidhjen https://www.independent.co.uk/sport/football/european/real-madrid-3-barcelona-4-match-report-messi-hattrick-outguns-ronaldo-in-sevengoal-clasico-thriller-9211169.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 5 gusht 2021 13:05 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 5 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2237973 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150925210842/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/fabregas-messi-pique-class-of-2002-1928682.html për lidhjen https://www.independent.co.uk/sport/football/european/fabregas-messi-pique-class-of-2002-1928682.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150925210626/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/48-not-out-messi-proves-himself-king-of-the-goals-2267324.html për lidhjen https://www.independent.co.uk/sport/football/european/48-not-out-messi-proves-himself-king-of-the-goals-2267324.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150925211000/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/lionel-messi-the-best-goalscorer-ever-but-is-the-barcelona-player-the-greatestever-footballer-8398696.html për lidhjen https://www.independent.co.uk/sport/football/european/lionel-messi-the-best-goalscorer-ever-but-is-the-barcelona-player-the-greatestever-footballer-8398696.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160307022033/http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/barcelonas-lionel-messi-becomes-most-decorated-player-in-history-after-winning-unprecedented-fourth-8441605.html për lidhjen https://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/barcelonas-lionel-messi-becomes-most-decorated-player-in-history-after-winning-unprecedented-fourth-8441605.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150925210639/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/andres-iniesta-admission-that-barcelona-suffer-from-messidependence-proved-against-psg-8568190.html për lidhjen https://www.independent.co.uk/sport/football/european/andres-iniesta-admission-that-barcelona-suffer-from-messidependence-proved-against-psg-8568190.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 gusht 2021 14:02 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2240766 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200819030743/https://uk.reuters.com/article/soccer-spain-messi/soccer-fatherhood-hasnt-slowed-record-breaking-messi-idUKL5E8NA1RM20121210 për lidhjen http://uk.reuters.com/article/2012/12/10/soccer-spain-messi-idUKL5E8NA1RM20121210. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200819030735/https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-spain-messi/captain-messi-inspires-another-barca-league-triumph-idUKBRE94A0GW20130511 për lidhjen http://uk.reuters.com/article/2013/05/11/uk-soccer-spain-messi-idUKBRE94A0GW20130511. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 gusht 2021 15:27 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2241797 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200819030743/https://uk.reuters.com/article/soccer-spain-messi/soccer-fatherhood-hasnt-slowed-record-breaking-messi-idUKL5E8NA1RM20121210 për lidhjen http://uk.reuters.com/article/2012/12/10/soccer-spain-messi-idUKL5E8NA1RM20121210. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200819030735/https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-spain-messi/captain-messi-inspires-another-barca-league-triumph-idUKBRE94A0GW20130511 për lidhjen http://uk.reuters.com/article/2013/05/11/uk-soccer-spain-messi-idUKBRE94A0GW20130511. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 gusht 2021 20:25 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2243838 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130602121111/http://www.lfp.es/Temporada/FichaJugador.aspx?cj=7450 për lidhjen http://www.lfp.es/Temporada/FichaJugador.aspx?cj=7450. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100323003328/http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=45843&cc=5739 për lidhjen http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=45843&cc=5739. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 gusht 2021 01:27 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2249775 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151128055943/http://www.fifa.com/ballon-dor/puskas-award/ për lidhjen https://www.fifa.com/ballon-dor/puskas-award/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 5 shtator 2021 08:29 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 9 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2369134 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140625085714/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/36/33/44/fwc_2014_squadlists_neutral.pdf për lidhjen http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/36/33/44/fwc_2014_squadlists_neutral.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150630233439/http://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/japan2006/news/newsid=103182/index.html për lidhjen https://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/japan2006/news/newsid=103182/index.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150328054707/http://www.fifa.com/world-match-centre/news/newsid/837/571/index.html për lidhjen https://www.fifa.com/world-match-centre/news/newsid/837/571/index.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150924214113/http://www.fifa.com/world-match-centre/news/newsid/529/475/index.html për lidhjen https://www.fifa.com/world-match-centre/news/newsid/529/475/index.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150805150231/http://www.fifa.com/news/y=2015/m=3/news=supporters-superstars-and-goals-galore-2557355.html për lidhjen https://www.fifa.com/news/y=2015/m=3/news=supporters-superstars-and-goals-galore-2557355.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180707062539/https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186466/man-of-the-match.html për lidhjen http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186466/man-of-the-match.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180707062539/https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186466/man-of-the-match.html për lidhjen http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186466/man-of-the-match.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140714221437/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186458/man-of-the-match.html për lidhjen http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186458/man-of-the-match.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140630075705/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255951/match=300186503/man-of-the-match.html për lidhjen http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255951/match=300186503/man-of-the-match.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 dhjetor 2021 16:08 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2369971 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190411172858/http://sport.albeu.com/sport/messi-ne-histori-74-gola-ne-champions-league-video/178439/ për lidhjen http://sport.albeu.com/sport/messi-ne-histori-74-gola-ne-champions-league-video/178439/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190413111025/http://sport.albeu.com/sport/rip-boateng-1988-2015/198027/ për lidhjen http://sport.albeu.com/sport/rip-boateng-1988-2015/198027/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150827183752/http://www.cbssports.com/general/eye-on-sports/25282034/messi-beats-ronaldo-for-2014-15-uefa-best-player-in-europe-award për lidhjen http://www.cbssports.com/general/eye-on-sports/25282034/messi-beats-ronaldo-for-2014-15-uefa-best-player-in-europe-award. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 19 dhjetor 2021 07:54 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2373879 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100712203128/http://en.lionelmessi.org/ për lidhjen http://en.lionelmessi.org/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 dhjetor 2021 20:02 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2378893 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200122125516/http://rtv21.tv/%E2%80%8Bnuk-ka-te-ndalur-barca-shkel-edhe-las-palmas/ për lidhjen http://rtv21.tv/%E2%80%8Bnuk-ka-te-ndalur-barca-shkel-edhe-las-palmas/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200111224735/http://ekonomianews.com/messi-e-thyen-mallkimin-shenon-ne-cerekfinale-te-liges-se-kampioneve-pas-6-viteve/ për lidhjen http://ekonomianews.com/messi-e-thyen-mallkimin-shenon-ne-cerekfinale-te-liges-se-kampioneve-pas-6-viteve/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200112060013/http://rtv21.tv/messi-fitoi-per-here-te-gjashte-kepucen-e-arte/ për lidhjen http://rtv21.tv/messi-fitoi-per-here-te-gjashte-kepucen-e-arte/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190411041849/http://rtv21.tv/messi-ky-eshte-rasti-im-i-fundit-per-ta-fituar-kupen-e-botes/ për lidhjen http://rtv21.tv/messi-ky-eshte-rasti-im-i-fundit-per-ta-fituar-kupen-e-botes/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 dhjetor 2021 08:26 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2398121 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150910053412/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/sport/football/European_football/article1203156.ece për lidhjen http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/sport/football/European_football/article1203156.ece. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 shkurt 2022 17:00 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2489244 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190523190608/https://www.gazeta-shqip.com/2016/09/22/barcelona-leo-mesi-3-jave-larg-fushave/ për lidhjen https://www.gazeta-shqip.com/2016/09/22/barcelona-leo-mesi-3-jave-larg-fushave/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190524102442/https://www.gazeta-shqip.com/2016/12/20/kristiano-ronaldo-fiton-edhe-cmimin-fifa-best-player/ për lidhjen https://www.gazeta-shqip.com/2016/12/20/kristiano-ronaldo-fiton-edhe-cmimin-fifa-best-player/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116042604/https://www.gazeta-shqip.com/2017/09/20/messi-i-papermbajtshem-barcelona-shkaterron-eibar/ për lidhjen https://www.gazeta-shqip.com/2017/09/20/messi-i-papermbajtshem-barcelona-shkaterron-eibar/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200112054001/http://www.vipsport.al/2019/04/video-e-vendos-kapiteni-mesi-barcelona-shpallet-perseri-kampione-e-spanjes/ për lidhjen http://www.vipsport.al/2019/04/video-e-vendos-kapiteni-mesi-barcelona-shpallet-perseri-kampione-e-spanjes/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 tetor 2022 15:12 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2524251 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180206131636/http://www.projectsportsmastery.com/lionel-messi-creator-scorer-assistant/ për lidhjen http://www.projectsportsmastery.com/lionel-messi-creator-scorer-assistant/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 shkurt 2023 03:23 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2604311 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116042952/https://insporti.com/messi-shenon-golin-te-shpejte-te-tij-cmend-rrjetet-sociale/ për lidhjen https://insporti.com/messi-shenon-golin-te-shpejte-te-tij-cmend-rrjetet-sociale/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 31 tetor 2023 02:54 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2662804 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230721163848/https://theathletic.com/live-blogs/lionel-messi-live-updates-inter-miami-cruz-azul-score-result/WcbiLWQR3Otx/ për lidhjen https://theathletic.com/live-blogs/lionel-messi-live-updates-inter-miami-cruz-azul-score-result/WcbiLWQR3Otx/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 maj 2024 13:00 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2676226 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20201021103200/https://sot.com.al/sport/barcelona-kthehet-e-frikshme-n%C3%AB-la-liga-%E2%80%9Cshuplak%C3%AB%E2%80%9D-las-palamasit për lidhjen https://sot.com.al/sport/barcelona-kthehet-e-frikshme-n%C3%AB-la-liga-%E2%80%9Cshuplak%C3%AB%E2%80%9D-las-palamasit. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 korrik 2024 08:17 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2683869 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200116042940/https://www.si.com/planet-futbol/2015/06/04/lionel-messi-champions-league-final-barcelona për lidhjen https://www.si.com/planet-futbol/2015/06/04/lionel-messi-champions-league-final-barcelona. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 gusht 2024 13:20 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2715172 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304205444/http://edition.cnn.com/2006/SPORT/football/11/13/spain.messi/index.html për lidhjen http://edition.cnn.com/2006/SPORT/football/11/13/spain.messi/index.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 nëntor 2024 13:39 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2827238 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://topsporti.com/artikulli/messi-me-hat-trick-ne-derbin-lokal. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190412235958/https://topsporti.com/artikulli/me-hat-trick-rekord-te-messit-barca-lidere për lidhjen https://topsporti.com/artikulli/me-hat-trick-rekord-te-messit-barca-lidere. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 gusht 2025 07:24 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 5 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2866475 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220203041815/https://archive.koha.net/?id=6&l=34712 për lidhjen https://archive.koha.net/?id=6&l=34712. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190412193515/https://topsporti.com/artikulli/messi-me-hat-trick-ne-derbin-lokal për lidhjen https://topsporti.com/artikulli/messi-me-hat-trick-ne-derbin-lokal. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220203041816/https://archive.koha.net/?id=6&l=40410 për lidhjen https://archive.koha.net/?id=6&l=40410. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220203041814/https://archive.koha.net/?id=6&l=59809 për lidhjen https://archive.koha.net/?id=6&l=59809. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220203041814/https://archive.koha.net/?id=7&l=56288 për lidhjen https://archive.koha.net/?id=7&l=56288. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2025 08:05 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2998556 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190401081910/https://www.sport-english.com/en/news/barca/giuly-remembers-the-first-time-saw-messi-kill-his-team-mates-5378823 për lidhjen http://www.sport-english.com/en/news/barca/giuly-remembers-the-first-time-saw-messi-kill-his-team-mates-5378823. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 qershor 2026 02:05 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3008185 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220718074124/https://en.psg.fr/teams/first-team/content/cp-lionel-messi-psg-paris-saint-germain-mercato për lidhjen https://en.psg.fr/teams/first-team/content/cp-lionel-messi-psg-paris-saint-germain-mercato. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 korrik 2026 19:33 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3047779 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190322121657/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2012/statistics/index.html për lidhjen http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2012/statistics/index.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150811020702/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/statistics/index.html për lidhjen http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/statistics/index.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180915085631/http://www.foxnews.com/sports/2016/02/14/messi-suarez-team-up-for-audacious-penalty-kick.html për lidhjen http://www.foxnews.com/sports/2016/02/14/messi-suarez-team-up-for-audacious-penalty-kick.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 shtator 2026 22:08 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lionel Messi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054941 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190413111025/https://gazetamapo.al/pasi-e-turperoi-messi-plas-gallata-me-boateng/ për lidhjen https://gazetamapo.al/pasi-e-turperoi-messi-plas-gallata-me-boateng/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 tetor 2026 11:05 (CEST) lbodgkxw6fs16p7r686g9q6d8idzpa4 1 303222 3058965 3054335 2026-10-23T04:24:50Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Uma Chowdhry/Arkivi 1]] 3058965 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Uma Chowdhry/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} eowozw2g3msglpqpbahk7d6zgd16hx3 1 303736 3058967 3054332 2026-10-23T04:25:10Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Të drejtat e njeriut në Maltë/Arkivi 1]] 3058967 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Të drejtat e njeriut në Maltë/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} 2sumgfhgwfc6ju5a1gv0vr41jwkmban 1 305906 3058944 2691383 2026-10-23T04:19:11Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Abdullah Oxhalan]] 3058944 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == U ndryshuan lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 2 lidhjet e jashtme në [[Abdullah Oxhalan]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1988563 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem vizitoni këtë faqe për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U rregulluaformatimi/përdorimi për http://www.state.gov/s/ct/rls/crt/2006/82738.htm *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20101128065022/http://www.state.gov/s/ct/rls/rpt/fto/2001/5258.htm te http://www.state.gov/s/ct/rls/rpt/fto/2001/5258.htm Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 8 shtator 2019 14:57 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Abdullah Oxhalan]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2048607 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20101128065022/http://www.state.gov/s/ct/rls/rpt/fto/2001/5258.htm për lidhjen http://www.state.gov/s/ct/rls/rpt/fto/2001/5258.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 tetor 2019 15:01 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Abdullah Oxhalan]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2084240 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20101128065022/http://www.state.gov/s/ct/rls/rpt/fto/2001/5258.htm për lidhjen http://www.state.gov/s/ct/rls/rpt/fto/2001/5258.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160625140404/http://www.gazetevatan.com/abdullah-ocalan-i-kim-yakaladi--188558-gundem/ për lidhjen http://www.gazetevatan.com/abdullah-ocalan-i-kim-yakaladi--188558-gundem/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 mars 2020 04:55 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Abdullah Oxhalan]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2244341 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20090506033648/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no1/fiasco-in-nairobi.html për lidhjen https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no1/fiasco-in-nairobi.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304080848/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no1/pdfs/U-%20Varouhakis-The%20Case%20of%20Ocalan.pdf për lidhjen https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no1/pdfs/U-%20Varouhakis-The%20Case%20of%20Ocalan.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 gusht 2021 05:35 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Abdullah Oxhalan]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2260738 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20101128065022/http://www.state.gov/s/ct/rls/rpt/fto/2001/5258.htm për lidhjen http://www.state.gov/s/ct/rls/rpt/fto/2001/5258.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160625140404/http://www.gazetevatan.com/abdullah-ocalan-i-kim-yakaladi--188558-gundem/ për lidhjen http://www.gazetevatan.com/abdullah-ocalan-i-kim-yakaladi--188558-gundem/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2021 09:23 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Abdullah Oxhalan]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2679204 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120403111851/http://www.belgenet.com/dava/gerekce19.html për lidhjen http://www.belgenet.com/dava/gerekce19.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 korrik 2024 08:14 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Abdullah Oxhalan]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054445 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170227143421/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/9914612.asp?gid=0&srid=0&oid=0&l=1 për lidhjen http://www.hurriyet.com.tr/gundem/9914612.asp?gid=0&srid=0&oid=0&l=1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 tetor 2026 19:45 (CEST) 5px0y4kh7ney2661incwybe99nok8ic 1 306028 3058964 3043681 2026-10-23T04:24:40Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Uma Chowdhry]] 3058964 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 5 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Uma Chowdhry]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2224618 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180322081458/https://oh.sciencehistory.org/sites/default/files/chowdry_u_suppl_0715.pdf për lidhjen https://oh.sciencehistory.org/sites/default/files/chowdry_u_suppl_0715.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180322081458/https://oh.sciencehistory.org/sites/default/files/chowdry_u_suppl_0715.pdf për lidhjen https://oh.sciencehistory.org/sites/default/files/chowdry_u_suppl_0715.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180322081458/https://oh.sciencehistory.org/sites/default/files/chowdry_u_suppl_0715.pdf për lidhjen https://oh.sciencehistory.org/sites/default/files/chowdry_u_suppl_0715.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180322081458/https://oh.sciencehistory.org/sites/default/files/chowdry_u_suppl_0715.pdf për lidhjen https://oh.sciencehistory.org/sites/default/files/chowdry_u_suppl_0715.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180322081458/https://oh.sciencehistory.org/sites/default/files/chowdry_u_suppl_0715.pdf për lidhjen https://oh.sciencehistory.org/sites/default/files/chowdry_u_suppl_0715.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 maj 2021 09:41 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Uma Chowdhry]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2229717 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180322081539/http://www.iriweb.org/articles/dupont%E2%80%99s-uma-chowdhry-honored-industrial-research-institute%E2%80%99s-2011-medal për lidhjen http://www.iriweb.org/articles/dupont%E2%80%99s-uma-chowdhry-honored-industrial-research-institute%E2%80%99s-2011-medal. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180322081539/http://www.iriweb.org/articles/dupont%E2%80%99s-uma-chowdhry-honored-industrial-research-institute%E2%80%99s-2011-medal për lidhjen http://www.iriweb.org/articles/dupont%E2%80%99s-uma-chowdhry-honored-industrial-research-institute%E2%80%99s-2011-medal. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180322081539/http://www.iriweb.org/articles/dupont%E2%80%99s-uma-chowdhry-honored-industrial-research-institute%E2%80%99s-2011-medal për lidhjen http://www.iriweb.org/articles/dupont%E2%80%99s-uma-chowdhry-honored-industrial-research-institute%E2%80%99s-2011-medal. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 qershor 2021 13:17 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Uma Chowdhry]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2246175 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161120151014/https://www.nist.gov/office-director/biography-dr-uma-chowdhry për lidhjen https://www.nist.gov/office-director/biography-dr-uma-chowdhry. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 shtator 2021 05:07 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Uma Chowdhry]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2376055 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150215073649/http://www2.dupont.com/Phoenix_Heritage/en_US/2006_detail.html për lidhjen http://www2.dupont.com/Phoenix_Heritage/en_US/2006_detail.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 dhjetor 2021 04:26 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Uma Chowdhry]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2819087 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180322020307/https://www.coatingsworld.com/issues/2010-09/view_people-in-the-news/lord-corporation-names-chowdhry-to-board-of-direct për lidhjen https://www.coatingsworld.com/issues/2010-09/view_people-in-the-news/lord-corporation-names-chowdhry-to-board-of-direct. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 korrik 2025 18:20 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Uma Chowdhry]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3029632 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220413150749/https://thedevilweknow.com/ për lidhjen https://thedevilweknow.com/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 4 shtator 2026 07:25 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Uma Chowdhry]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054334 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150327070637/http://ceramics.org/wp-content/uploads/2013/02/fellows_recipients_20141.pdf për lidhjen http://ceramics.org/wp-content/uploads/2013/02/fellows_recipients_20141.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 tetor 2026 11:13 (CEST) hxv99d8gqfut88rwxk2toqwyet5gccm 1 306672 3058969 3057730 2026-10-23T04:25:30Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Alessandro Del Piero/Arkivi 1]] 3058969 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Alessandro Del Piero/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alessandro Del Piero]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3055598 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190507180443/https://www.alessandrodelpiero.com/news/una-penna-preziosa_107.html për lidhjen http://www.alessandrodelpiero.com/news/una-penna-preziosa_107.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190507174132/https://www.alessandrodelpiero.com/solidale.html për lidhjen http://www.alessandrodelpiero.com/solidale.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260731162940/https://iffhs.com/en/legends/2/men për lidhjen https://iffhs.com/en/legends/2/men. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 10 tetor 2026 07:49 (CEST) eugjpojmn52zgsgt0kxexex6jxc29jp 4 307865 3058922 2269010 2026-10-23T00:37:31Z Fallbackintoreality 102113 Faqja u ridrejtua te [[Ndihmë:Pyetje e Përgjigje]] 3058922 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ndihmë:Pyetje e Përgjigje]] acnzyw2644y5ot9nf1krqh1jsn7exkh 1 310571 3058958 2985506 2026-10-23T04:23:09Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]] 3058958 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2077018 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180809154614/https://k.caixinglobal.com//web/detail_23497 për lidhjen https://k.caixinglobal.com//web/detail_23497. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 shkurt 2020 06:08 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2121633 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180809154614/https://k.caixinglobal.com//web/detail_23497 për lidhjen https://k.caixinglobal.com//web/detail_23497. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190209124413/http://logisym.org/trade-conflict-doom-or-boom-logisym-november-december-2018/ për lidhjen http://logisym.org/trade-conflict-doom-or-boom-logisym-november-december-2018/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 qershor 2020 11:32 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2177812 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191017152222/https://www.kohajone.com/2018/11/30/kanada-meksike-shba-nenshkruajne-marreveshje-te-re-tregtare/ për lidhjen https://www.kohajone.com/2018/11/30/kanada-meksike-shba-nenshkruajne-marreveshje-te-re-tregtare/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 18 janar 2021 05:36 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2263985 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180809154614/https://k.caixinglobal.com//web/detail_23497 për lidhjen https://k.caixinglobal.com//web/detail_23497. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190209124413/http://logisym.org/trade-conflict-doom-or-boom-logisym-november-december-2018/ për lidhjen http://logisym.org/trade-conflict-doom-or-boom-logisym-november-december-2018/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2021 23:27 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2374019 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171209232254/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/03/31/presidential-executive-order-establishing-enhanced-collection-and për lidhjen https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/03/31/presidential-executive-order-establishing-enhanced-collection-and. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180406123005/https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/statement-president-donald-j-trump-additional-proposed-section-301-remedies/ për lidhjen https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/statement-president-donald-j-trump-additional-proposed-section-301-remedies/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180615214724/https://www.rtsh.al/lajme/kine-shba-vazhdon-perplasja-per-tarifat-tregetare/ për lidhjen https://www.rtsh.al/lajme/kine-shba-vazhdon-perplasja-per-tarifat-tregetare/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 dhjetor 2021 01:18 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2378919 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190904140940/https://www.aljazeera.com/blogs/asia/2019/05/china-trade-war-sino-american-ties-torn-brick-brick-190512132227395.html për lidhjen https://www.aljazeera.com/blogs/asia/2019/05/china-trade-war-sino-american-ties-torn-brick-brick-190512132227395.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 dhjetor 2021 10:05 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2449232 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191011150529/https://ata.gov.al/2018/06/15/shba-trump-vendos-tarifa-edhe-per-produktet-kineze/ për lidhjen https://ata.gov.al/2018/06/15/shba-trump-vendos-tarifa-edhe-per-produktet-kineze/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 maj 2022 02:13 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2511282 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20181223103732/https://www.democraticleader.gov/newsroom/52918-2/ për lidhjen https://www.democraticleader.gov/newsroom/52918-2/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 janar 2023 19:07 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2665198 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191006112411/http://www.scan-tv.com/shba-kine-pse-pasojat-e-luftes-tregtare-po-i-vuajne-me-shume-grate/ për lidhjen http://www.scan-tv.com/shba-kine-pse-pasojat-e-luftes-tregtare-po-i-vuajne-me-shume-grate/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 21 maj 2024 03:39 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2694275 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210215084205/https://www.reuters.com/article/topNews/idCAKBN1O201A-OCATP?edition-redirect=ca për lidhjen https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKBN1O201A-OCATP. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 shtator 2024 03:46 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2733101 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20201011145624/https://www.menendez.senate.gov/news-and-events/press/menendez-democratic-senators-call-on-trump-administration-to-put-american-jobs-national-security-before-china për lidhjen https://www.menendez.senate.gov/news-and-events/press/menendez-democratic-senators-call-on-trump-administration-to-put-american-jobs-national-security-before-china. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 19 dhjetor 2024 11:33 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2882762 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191006122755/https://gazetamapo.al/amerika-e-para-shba-vendos-tarifa-per-lavatricet-dhe-panelet-diellore/ për lidhjen https://gazetamapo.al/amerika-e-para-shba-vendos-tarifa-per-lavatricet-dhe-panelet-diellore/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 dhjetor 2025 17:57 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2969024 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210224203249/https://olemiss.edu/courses/pol324/kentanne.pdf për lidhjen https://olemiss.edu/courses/pol324/kentanne.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 prill 2026 04:29 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2980763 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210324040104/https://money.cnn.com/2011/04/17/news/economy/trump_china_trade_war/index.htm për lidhjen https://money.cnn.com/2011/04/17/news/economy/trump_china_trade_war/index.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180615193710/http://money.cnn.com/2018/06/14/news/economy/trump-china-tariffs/index.html?adkey=bn për lidhjen http://money.cnn.com/2018/06/14/news/economy/trump-china-tariffs/index.html?adkey=bn. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 maj 2026 08:39 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054949 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170402165607/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/03/31/presidential-executive-order-regarding-omnibus-report-significant-trade për lidhjen https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/03/31/presidential-executive-order-regarding-omnibus-report-significant-trade. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 tetor 2026 14:02 (CEST) 98kds75m468sgheicxdir6za36oeg64 3 323018 3058881 3058671 2026-10-22T17:43:45Z Amedeo Baci 142799 /* Vijimi i kërkesës së arkivuar për artikullin Amedeo Baçi */ pjesë e re 3058881 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Përdoruesi diskutim:Leutrim.P/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1MB |archiveheader = {{Archives}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 0 }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Artikujt në lidhje me kronologjinë == [[:Kategoria:Vite]] është e mbushur me artikuj bosh. Po kështu janë dhe [[:Kategoria:Dhjetëvjeçarë]], [[:Kategoria:Shekuj]] e [[:Kategoria:Mijëvjeçarë]]. Shumë prej atyre artikujve janë krijuar vite më parë në mënyrë masive me shpresën se do të mbusheshin me përmbajtje me kalimin e kohës, gjë e cila, fatkeqësisht, nuk ndodhi kurrë. Nuk jam i sigurt cila është mënyra e duhur për ta trajtuar këtë problem pasi, ç'është e vërteta, bëhet fjalë për artikuj që i ka pothuajse çdo projekt wiki e do të ishte humbje thjesht të fshiheshin por duhet pak vëmendje drejt [[:Kategoria:Kronologji]] në tërësi dhe artikujve e nënkategorive të listuara në të. Mendova ta përmendja rikujtuar nga auditimi që u krye te artikujt-lista. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 23 mars 2026 22:47 (CET) :Së pari, kategoritë nuk duhet të shkruhen me numra romakë!? Nëse ka raste ku janë përdorur, ato duhen zhvendosur. :Kategoritë për vitet duhet të krijohen vetëm në formë dhjetëvjeçare, si p.sh.: Vitet 1900, Vitet 1910, dhe jo të ketë kategori për secilin vit veçmas. :Çfarë do të fshija menjëherë (të listuara nga lart>poshtë sipas sasisë për grisje): :Të gjitha kategoritë që tregojnë vitet vetëm si numër, p.sh. [[:Kategoria:1990]], dhe do të mbaheshin vetëm në këtë formë: [[:Kategoria:Vitet 1990]]. :Te [[:Kategoria:Shekuj]] → Faqet në kategorinë “Shekuj”, do të grisja 41 faqet (p.sh. Shekulli 1, Shekulli 2, etj.). :Te [[:Kategoria:Dhjetëvjeçarë]] → Faqet në kategorinë "Dhjetëvjeçarë" te grisen 195 artikujt. :Te [[:Kategoria:Muaj]] → Faqet në Nënkategoritë te grisen 365+ artikujt. :Te [[:Kategoria:Vite]] → Nënkategoritë, do të grisja të gjithë artikujt dhe kategoritë që janë vetëm numra, si “32”, “706” etj., edhe pse më vjen keq që kemi të bëjmë me një sasi të konsiderueshme faqesh, gjithsej 2456. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 01:40 (CET) :@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], @[[Përdoruesi:Edukatori|Edukatori]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 01:44 (CET) ::Unë do të sugjeroja të shikonim kategoritë homologe në EnWiki (ose dhe në gjuhë të tjera) përpara se të vepronim. Emërtimi i kategorive është çështje e lehtë për t'u zgjidhur. Problemi është te artikujt në to që 80% janë bosh. Propozimi im fillestar ishte që t'i kalonim për votim te [[WP:FG]] por pastaj pashë që bëhej fjalë për artikuj që ekzistonin në shumicën e gjuhëve të botës (me qindra në fakt). Në këto kushte do të ishim nga të paktat përjashtime dhe për më tepër do të krijonim një sistem kaotik për sa i përket kronologjisë/historisë ku do të kishim vetëm vite e shekuj rastësorë me kapërcime të mëdha. Këtu mbeta në dilemë për vete e nuk jam i sigurt ç'të propozoj më tutje prandaj e hodha për diskutim. Idealisht do të ishte mirë të ndërrmenim një aktivitet fizik për të plotësuar me përmbajtje faqet boshe, mbase me ndonjë universitet në lidhje me histori-gjeografinë por kjo është më e lehtë të thuhet se sa të bëhet. ::Fakti është që librat, artikujt-lista, vitet dhe artikujt për komunat e Francës e disa shtete të tjera u ndërtuan masivisht këtu e 20 vite më parë me anë të mjeteve automatike të kohës për t'i dhënë formë projektit por ndër vite mbetën pa shumë redaktime. Nga këto, dy të parat i kishim marrë në trajtim tashmë, kështu që mbeteshin të preknim dy të fundit. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 mars 2026 02:43 (CET) :::[[:Kategoria:Muaj]] është gjithashtu një tjetër kategori e kronologjisë që meriton vëmendje. Se kishim harruar ta përmendnim më sipër. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 mars 2026 14:56 (CET) ::::@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], unë jam për grisje në këtë rast, për materialet multimediale të ngarkuara lokalisht dhe për artikujt-lista në parim. Nuk mund të bëjmë plane për përditësimin e 30+ mijë artikujve, le t’i rikrijojmë më vonë nëse kanë rëndësi. Ne po ecim mirë me shtimin e artikujve të rinj dhe vendosëm t'i mbajmë artikujt e librave të cilët poashtu duhen zgjeruar. Ai sistem parasheh, p.sh, që nëse krijojmë një artikull për secilën ditë nga viti 0 deri sot, do të duheshin gjithsej rreth 739,490 artikuj, pa llogaritur të tjerë faktorë, kjo është e pamundur. Nuk mund të kemi një plan të pafundëm kur jemi të kufizuar në qindra aspekte, në njëfar forme është dhe padrejtësi nëse mban mbi 10+ mijë artikuj bosh, e njëkohësisht grisë artikujt e rinj ''se janë jashtë kritereve''. Plan shumë i madh e standard i dyfishtë. Unë jam për grisje si më lartë të propozohet në FG, nëse dhe të tjerët janë për mbajtje, sido që të vendoset nuk ka problem. Çështjen për komunat e Francës e lëmë për më vonë. S'jam i zoti me aktivizëm fizik nëpër fakultete, edhe ajo i ka sfidat, kufizimet e vështirësitë e veta, ndoshta përmes WoALUG mund të bëni diçka konkrete për zgjerimin e artikujve të librave. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 25 mars 2026 02:39 (CET) Pashë që kishe shtuar për rikujtesë vetjake auditimin e kategorive të komunave të Francës, mbase nga diskutimi që patëm te [[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P#Artikujt në lidhje me kronologjinë]]. Për ta pasur listën e plotë të shteteve komunat e të cilave janë shtuar masivisht në të shkuarën duhen përmendur dhe [[:Kategoria:Njësi administrative në Spanjë|ato të Spanjës]] e [[:Kategoria:Komuna në Norvegji|ato të Norvegjisë]]. Nëse shtojmë këtu dhe artikujt te [[:Kategoria:Monumente kulturore në Shqipëri]] dhe ato te [[:Kategoria:Monumente kulturore në Kosovë]] kemi një listë të plotë të artikujve që janë ndërtuar në mënyrë masive në të shkuarën në mënyra të automatizuara ose gjysmë të automatizuara (të paktën me sa kam rastisur unë gjithë këto kohë). E ndërsa artikujt e cunguar te kategoritë për monumentet e kulturës në Shqipëri e Kosovë marrin vetvetiu vëmendje hera-herës prej tematikës e për pasojë zgjerohen, shumica e artikujve të komunave të Francës, Spanjës e Norvegjisë gjenden në trajtën e tyre nistore të cunguar. Thënë të gjitha këto, unë nuk besoj se duhet të veprojmë me grisje masive në këto raste, njëlloj siç nuk vepruam për librat. Cila është rruga e duhur fatkeqësisht nuk e di por mendova që duhet cekur diku ekzistenca e këtyre kategorive e gjeneza e tyre që të kihet parasysh për çdo rast. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:02 (CEST) :@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], E tërhoqa tekstin. Për mua është kritike kryerja e procesimit të artikuj-lista, e nëse vendosim edhe të viteve edhe atë.. Pastaj të kalojmë në uljen në 0 të numrit të listës së Faqeve të pashqyrtuara. Nuk pashë të kesh shkruar një përgjigje në lidhje me Artikujt në lidhje me kronologjinë. Ato për komunat spo i prekë fare. Të lëmë diçka edhe për adminët e tjerë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:15 (CEST) ::Pa problem. Nuk shkrova pasi siç thashë, nuk jam i sigurt si të veprohet në lidhje me to e s'di ç'të shtoj përtej dhënies së informacionit në mënyrë të përgjithshme. U përpoqa të shkruaj çdo gjë që di mbi temën e artikujve të krijuar masivisht nga e shkuara që të jetë diku si informacion për administratorët e rinj që janë aktivë e do të vijnë. Përtej kësaj, realisht s'di ç'të sugjeroj më tepër. Mbase duhen thërritur për mendim përdorues të tjerë. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:23 (CEST) :::Nëse keni ndonjë ide, si t'ia bëjmë. Unë tashmë ja hodha një sy rastit, por Klein thotë se duhen mbajtur, nëse mund të shprehni opinionin tuaj si do duhej të trajtoheshin, kurdo që keni kohë.. etiketoni dhe të tjerë, bëhet fjalë për sasi shumë të madhe artikujsh. @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], @[[Përdoruesi:Edukatori|Edukatori]], @[[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]]. --- [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 6 prill 2026 02:43 (CEST) ::::Unë mendimin tim e shpreha më sipër, jam më tepër tek selektiviteti sipas rastit jo të gjithë duhen mbajtur, nëse shumica është pro për tu mbajtur atherë dakort. [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 6 prill 2026 12:12 (CEST) :::::@[[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]], në cilin vend ke shprehur mendimin?! A do të thotë se jeni i njëjti person ti dhe Kleini? Apo edhe mund t'e kem arkivuar atë pjesë gabimisht. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 prill 2026 00:45 (CEST) ::::::Nuk e lexova nga fillimi pjesën këtu , e ngatërrova me diskutimin e mëhershem për njohushmërinë e Ermal Beqirit. Ndjesë. Sa për këtë temë këtu mendoj të shihen dhe wikit e tjera si shenbull dhe ti adoptojmë këtu. [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 7 prill 2026 00:54 (CEST) :::::::Të kuptoj. Edhe ajo është një mundësi për të bërë zgjidhje. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 prill 2026 01:39 (CEST) == Pastrimi i skedave == Përshëndetje! Padashje kisha arkivuar diskutimin ku më kishe shkruar së fundmi për çështjen e skedave. Mendova të të përgjigjem në një diskutim të ri, pa rikthyer të vjetrin. Nuk ka ndryshime pasi përdoruesi kyç që është marrë me atë punë dhe gëzon njohje të mirë të licensave nuk është bërë i gjallë. Plani im është që të përfundojmë çështjen e automoderatorit (i cili po përparon goxha dhe duhet të jetë gati për të nisur punë së shpejti [[phab:T420450]]) dhe 2000 gabimet e fundit në kod te [[Special:LintErrors]] dhe pastaj t'i shkruaj personalisht atij e nëse nuk përgjigjet të mundohem të gjej zgjidhje alternative, ndoshta duke gjetur ndonjë përdorues tjetër që mund të ndihmojë nga Commons, ose në ndonjë mënyrë tjetër. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 18 maj 2026 12:21 (CEST) :Nëse mund t'i jepet përparësi do ishte mirë, pasi sidoqoftë ato që s'kanë licensim deri tani do grisen të gjitha, ka filluar para shumë kohësh, le të përmbyllet sa më shpejt. Nëse mund ti shkruaje tani, e nëse s'përgjigjet atëherë një kërkesë brenda javës në Commons! - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 19 maj 2026 00:31 (CEST) ::E mirëkuptoj plotësisht vullnetin tënd për ta përmbyllur si çështje (pasi, siç mendoj se e di, jam nismëtar te ajo çështje) por fatkeqësisht tema në fjalë ka disa kompleksitete që duhen trajtuar me kujdes nëse duam t'i japim zgjidhjen e duhur. Shumë fotografi mund të ruhen në Commons përpara se të fshihen. Por për ta bërë këtë duhen studiuar me radhë e t'i gjenden licensat përkatëse. Kjo ka qenë pika që deri herën e fundit ka ndihmuar ai përdoruesi i huaj (jo shqiptar) duke gjetur licensat përkatëse pas hulumtimit për çdo fotografi dhe duke u kujdesur për procesin e eksportimit në Commons (përdoruesi në fjalë kishte zhvilluar dhe robotë që ndihmonin me këtë proces). Gjithashtu, pasi procesi të përfundonte, do të duhej të bëhej një shkrim i mirë i rregulloreve në lidhje me licensat e ligjet shqiptare në mënyrë që të mund të rihapnim ngarkimin lokal të materialeve sërish pas më shumë se 10 viteve. Kjo përsëri do të kërkonte ndihmë nga një përdorues i aftë te çështjet e licensave. Për të gjitha këto, nuk është aq e lehtë të gjesh dikë si vullnetar që pranon të ndihmojë të hulumtojë qindra fotografi të vjetra nga një projekt i huaj dhe më pas merret dhe me përpilimin e rregulloreve përkatëse për të. Dhe nëse do të gjendej lehtësisht, vetë puna do të ishte goxha e ngadaltë për shkak të faktorëve të mësipërm. Rasti i përdoruesit që erdhi të na ndihmonte ishte i veçantë pasi përdoruesi në fjalë merrej specifikisht me këtë punë dhe u ofrua vetë të ndihmonte. Do të përpiqem të komunikoj me të por gjithsesi do të jetë një proces i ngadaltë. Fatkeqësisht aktiviteti im në Wikipedia pakësohet ndjeshëm gjatë periudhës verore kështu që kjo do të ndikojë ca në këtë drejtim. Por pa dëshpërim, bëhet fjalë për materiale që kanë mbi 10 vite aty. Mund të presin dhe pak. :) - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 27 maj 2026 14:36 (CEST) :::E di që je nismëtar, të mundohemi t'i përfundojmë ca punë, jo domosdoshmërisht këtë në veçanti, po mundohem t'i shtyj të gjitha drejt përfundimit, të kalojmë në shkallë të tjera. Besoj se mund të presin dhe pak! Shpresoj të gjindet dikush që do ndihmojë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 qershor 2026 03:20 (CEST) == Occultus == Përshëndetje, si kaloni, kisha një pyetje konkrete për ju, si ka mundësi që jeni përfaqësues/e të WoALUG dhe faqja juaj e përdoruesit është bosh, nuk ka as të dhëna bazike se nga je (AL/KS/tjetër..) apo qfarë përfaqëson dhe cila është pozita/roli juaj në WoALUG. Të paktën të shkruaj që jeni pjesëtarë/përfaqësues të organizatës.. Mirë që ne jemi vullnetarisht (pa përfitime) duke kontribuar për shumë vite, por nga ana juaj më duket paksa komike, që nuk e keni një stampë ose përshkrim të shkurtër, dhe ne si vullnetarë të gjithë kemi bërë njëfar prezantimi në komunitet apo jo?! Nëse kërkesa ime ju tingëllon absurde, na ndriqoni! Të dy zyrat (vendndodhjet) tuaja, është mirë të kenë nga 1 llogari administratori një në Shqipëri dhe tjetra llogari në Kosovë, për arsye të aktiviteteve, duke qenë se Vyolltsa tashmë mori privilegje, nëse ndonjëri nga adminët ekzistues veç nuk është pjesë e juaja, ju inkurajoj ta propozoni edhe ju një kur të jetë momenti i duhur. Me respekt për angazhimin tuaj fisnik, Trimi. - @[[Përdoruesi:Ritamaliqi|Ritamaliqi]], @[[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]], @[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]], @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 12 maj 2026 00:06 (CEST) :Pershendetje @[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] dhe te tjeret, jo tema me relevante per kete diskutim por sidoqofte. Puna si staf/bord ne WoALUG dhe priviligjet a administratorit na nxjerrin probleme per shkak se njerezit asociojne pastaj organizaten me editimet ne wiki qe gjithmone jane pergjegjesi individuale, dhe realisht per punen tone nuk na duhen. Bordin/stafin aktual te WoALUG mund ta shikoni ne kete [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group faqe] (anglishtja zakonisht eshte me e fresket). Çfare na ndihmon shume eshte roli i Rishikuesi per shkak te punes qe bejme me kontribues te rinj, momentalisht kjo aplikohet per @[[Përdoruesi:Eraqena|Eraqena]], @[[Përdoruesi:Margott|Margott]] dhe mua (momentalisht i kam por me tendenca per t'mi hequr :) ). Flm! [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 27 maj 2026 12:09 (CEST) ::Në atë rast nëse vet kërkoni të mbani pavarësinë e organizatës, me mospërfshirje, mund edhe të qëndroni pa privilegje administratori, siç dihet, edhe nga adminët kërkohen detyra (goals) vjetore që duhen arritur në afate të caktuara dhe aktivitet i lartë. Flm për lidhjen e WoALUG. @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], si mund të veprojmë tutje për dhënie privilegjesh (të Rishikuesit) për disa llogari që përdoren rregullisht nga anëtarët kryesorë të WoALUG, që të mos pengohet veprimtaria e tyre.. Dhe në përshkrimin e ndryshimit të privilegjeve të ceket se janë anëtarë të WoALUG.. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 27 maj 2026 18:58 (CEST) == Ndryshime të çuditshme == Të shof që bën disa ndryshime të çuditshme, si ky këtu: https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Jiang_Xueqin&curid=397472&diff=2913173&oldid=2913003 Tani po shoh që e ke bërë edhe me kategori të tjera. Së pari dua të të vë në dukje që ky ndryshim nga '''''Biografi shqiptarësh/kanadezësh/italianësh''''' --> '''''Biografi shqiptare/kanadeze/italiane''''' është shumë i gabuar. Nuk shkon fare. Tingëllon keq, dhe më rëndësishëm lë vend për ambiguitet, sepse psh të gjitha biografitë këtu në wikin tonë biografi shqiptare janë sepse biografia është e shkruar në shqip. Pra biografia duhet ti drejtohet CILËSISË/KARAKTERISTIKËS së subjektit, dhe subjekti në këtë rast dallohet si italian (në shumës ''(disa) italianësh''), jo të dallohet biografia si italiane, sepse biografia është term abstrakt në vetvete... . Nuk e di nëse ti i bën nga nxitimi këto ndryshime apo nëse nuk e kupton mirë nuancën që këto kanë në shqipen standarde. Uroj të kesh marrë konsensus nga adminë të tjerë për këto. Të lutem mendoje me kujdes thelpin, dhe ndjesë për mënyrën e drejtëpërdrejtë të të thënit të gjërave... por kështu jam unë. [[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 24 mars 2026 16:51 (CET) :Çka mundem me të ndihmu konkretisht? - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 16:59 (CET) ::Po të them që (1) '''nuk shkon ndryshimi''' që po bën dhe që ke bërë me emrat e këtyre kategorive. Dhe '''(2)''' po të pyes, '''a ke marrë konsensus më para'''? Nëse nuk e ke marrë konsensusin të lutem hape vet si RfC, pra kërkesë për konsensus... por unë po ta them, sepse ta argumentova, nuk shkon në shqip, dhe jam i sigurt që nuk ke për ta marrë sepse nuk shkon në shqip at ndryshim që po bën. Kuptoje drejtë. Flm [[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 24 mars 2026 17:03 (CET) :::Nuk e kuptove pyetjen që e shtrova. Mirëmbetsh. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 17:08 (CET) ::::Mendoj që në shumicën e rasteve termi i duhur është ''biografi popullsie'', pra biografi për individë nga kombësia në fjalë. Biografi shqiptare/italine etj. do të mund të përdorej vetëm në rastet kur bëhet fjalë për libra ose artikuj biografikë të njohura në gjuhët përkatëse, fenomen disi më i rrallë që s'besoj të ketë kategori të veçantë në projekte wiki. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 25 mars 2026 02:44 (CET) :::::Nëse beson se kështu është gabim, atëherë zhvendose përsëri, atë dhe kategoritë për biografi tjera. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 22 maj 2026 18:09 (CEST) == Undeletion of the article [[Boris Perçatkin]] == Hello. This article was deleted by {{u|Johannnes89}} following [[:meta:Steward requests/Miscellaneous#Discussion on Using AI to Translate Wikipedia Articles|the discussion on Meta-Wiki]]. The discussion concerned the deletion of translations that had not undergone editorial review. However, the article on this wiki was marked as patrolled by you that is it had passed such a review and was deleted in error. Therefore, I ask you to undelete it. [[Përdoruesi:Asorev|Asorev]] ([[Përdoruesi diskutim:Asorev|diskutimet]]) 6 tetor 2026 14:57 (CEST) :The user forgot to mention that he copy+pasted AI generated translations of the same article to 100+ wikis without knowing the language and reviewing the AI output. The discussion linked above proves that their AI model made obvious mistakes in some languages. That’s an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/] and the reason why I‘ve deleted the article across global sysop wikis. Of course local admins may restore the article if their AI text happens to be of good/acceptable quality in this wiki. Most wikis don't use the review feature as an explicit statement that the entire article content has been checked, but rather that they didn’t see obvious vandalism. Don’t know how this is handled at sqwiki but you can’t just interpret the "review" click as "someone has confirmed my page is good" on any wiki. [[Përdoruesi:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Përdoruesi diskutim:Johannnes89|diskutimet]]) 6 tetor 2026 20:05 (CEST) ::Yes, I interpret the "review" click as "someone has confirmed my page is good". I disagree with you that I can't do this. The local admin will settle the matter between us. [[Përdoruesi:Asorev|Asorev]] ([[Përdoruesi diskutim:Asorev|diskutimet]]) 6 tetor 2026 20:15 (CEST) :::The deletion is acceptable in such cases, i don't see a good reason to restore it, since it looks like it was posted in a rushed way in many wikis which is not acceptable. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 tetor 2026 02:48 (CEST) == Ndihmë == Pershendetje Leutrim. Me udhezim te Klein Muçit, artikullin [[Adolf Hitleri]] e kandidova si artikull te perkryer. Do ta vleresoja voten tende pro. Ose, nese mundesh, ta permiresosh artikullin sipas votes se Kleinit. Falemners. --[[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 11 tetor 2026 14:05 (CEST) :Përshëndetje Dielind, pasi nuk është e udhës të diktohet vota e dikujt, mund të kërkohet votim. Unë siç të pata thënë më parë nuk kisha për një kohë në fokus disa nga hapësirat te faqja kryesore, për shkak të kohës së kufizuar se kam dhe angazhime në punë, kur të merrem me atë pjesë do i votoj të gjitha njëheri, se ka dhe një proces rivlerësimi etj.. është pak më e komplikuar se thjesht votimi, duhet rishqyrtuar gjendja e faqeve një nga një në detaje. Jemi zgjeruar me procese të shumta e tani kemi filluar t'i përfundojmë ato kryesoret, që më pas të lirohemi e të jemi më përgjigjës ndaj kërkesave. Faleminderit për shkrimin e punë të mbarë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 tetor 2026 15:59 (CEST) == Kërkesë për shqyrtimin e një redaktimi te [[George Soros]] == Përshëndetje! Kam bërë një redaktim te artikulli «George Soros» më 19 tetor 2026. Kam shtuar disa informacione, por tani dyshoj se ato mund të mos jenë të vërteta. Teksti nuk shfaqet më në artikullin aktual, por ende duket te faqja e ndryshimeve. Ju lutem, a mund ta shqyrtoni redaktimin tim dhe të më tregoni nëse mund të fshihet nga historiku publik, sipas rregullave të Wikipedia-s? Faleminderit për ndihmën! [[Speciale:Kontributet/~2026-55971-13|~2026-55971-13]] ([[Përdoruesi diskutim:~2026-55971-13|talk]]) 19 tetor 2026 14:58 (CEST) :Përshëndetje, a jeni ti dhe @[[Përdoruesi:Materialedukimi|Materialedukimi]], i njëjti përdorues?. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 21 tetor 2026 08:07 (CEST) == Vijimi i kërkesës së arkivuar për artikullin Amedeo Baçi == Përshëndetje Leutrim.P, Ju falënderoj për ndërhyrjen tuaj të 24 shtatorit në kërkesën për rishikimin e grisjes së artikullit “Amedeo Baçi”, tashmë te [[Wikipedia e Ankesave/Arkivi 4#Kërkesë për rishikimin e grisjes së artikullit Amedeo Baçi|Arkivi 4]], dhe për paraqitjen e përmbajtjes e të referencave për shqyrtim. Nga diskutimi nuk e kam të qartë nëse kërkesa konsiderohet e mbyllur apo nëse mbetet i mundur shqyrtimi i saj. A mund të më udhëzoni për hapin konkret pasues dhe të më tregoni nëse nevojitet ndonjë material shtesë nga ana ime? Siç kam deklaruar, jam subjekti i artikullit dhe kam konflikt interesi. Nuk do ta rikrijoj vetë artikullin; vlerësimin e burimeve dhe të përshtatshmërisë për botim ia lë komunitetit. Faleminderit për kohën dhe ndihmën tuaj. [[Përdoruesi:Amedeo Baci|Amedeo Baci]] ([[Përdoruesi diskutim:Amedeo Baci|diskutimet]]) 22 tetor 2026 19:43 (CEST) dholigjj93d24zhaexdmhacc13g9tqg 3058994 3058881 2026-10-23T08:17:51Z Leutrim.P 113691 /* Vijimi i kërkesës së arkivuar për artikullin Amedeo Baçi */ Përgjigje 3058994 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Përdoruesi diskutim:Leutrim.P/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1MB |archiveheader = {{Archives}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 0 }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Artikujt në lidhje me kronologjinë == [[:Kategoria:Vite]] është e mbushur me artikuj bosh. Po kështu janë dhe [[:Kategoria:Dhjetëvjeçarë]], [[:Kategoria:Shekuj]] e [[:Kategoria:Mijëvjeçarë]]. Shumë prej atyre artikujve janë krijuar vite më parë në mënyrë masive me shpresën se do të mbusheshin me përmbajtje me kalimin e kohës, gjë e cila, fatkeqësisht, nuk ndodhi kurrë. Nuk jam i sigurt cila është mënyra e duhur për ta trajtuar këtë problem pasi, ç'është e vërteta, bëhet fjalë për artikuj që i ka pothuajse çdo projekt wiki e do të ishte humbje thjesht të fshiheshin por duhet pak vëmendje drejt [[:Kategoria:Kronologji]] në tërësi dhe artikujve e nënkategorive të listuara në të. Mendova ta përmendja rikujtuar nga auditimi që u krye te artikujt-lista. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 23 mars 2026 22:47 (CET) :Së pari, kategoritë nuk duhet të shkruhen me numra romakë!? Nëse ka raste ku janë përdorur, ato duhen zhvendosur. :Kategoritë për vitet duhet të krijohen vetëm në formë dhjetëvjeçare, si p.sh.: Vitet 1900, Vitet 1910, dhe jo të ketë kategori për secilin vit veçmas. :Çfarë do të fshija menjëherë (të listuara nga lart>poshtë sipas sasisë për grisje): :Të gjitha kategoritë që tregojnë vitet vetëm si numër, p.sh. [[:Kategoria:1990]], dhe do të mbaheshin vetëm në këtë formë: [[:Kategoria:Vitet 1990]]. :Te [[:Kategoria:Shekuj]] → Faqet në kategorinë “Shekuj”, do të grisja 41 faqet (p.sh. Shekulli 1, Shekulli 2, etj.). :Te [[:Kategoria:Dhjetëvjeçarë]] → Faqet në kategorinë "Dhjetëvjeçarë" te grisen 195 artikujt. :Te [[:Kategoria:Muaj]] → Faqet në Nënkategoritë te grisen 365+ artikujt. :Te [[:Kategoria:Vite]] → Nënkategoritë, do të grisja të gjithë artikujt dhe kategoritë që janë vetëm numra, si “32”, “706” etj., edhe pse më vjen keq që kemi të bëjmë me një sasi të konsiderueshme faqesh, gjithsej 2456. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 01:40 (CET) :@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], @[[Përdoruesi:Edukatori|Edukatori]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 01:44 (CET) ::Unë do të sugjeroja të shikonim kategoritë homologe në EnWiki (ose dhe në gjuhë të tjera) përpara se të vepronim. Emërtimi i kategorive është çështje e lehtë për t'u zgjidhur. Problemi është te artikujt në to që 80% janë bosh. Propozimi im fillestar ishte që t'i kalonim për votim te [[WP:FG]] por pastaj pashë që bëhej fjalë për artikuj që ekzistonin në shumicën e gjuhëve të botës (me qindra në fakt). Në këto kushte do të ishim nga të paktat përjashtime dhe për më tepër do të krijonim një sistem kaotik për sa i përket kronologjisë/historisë ku do të kishim vetëm vite e shekuj rastësorë me kapërcime të mëdha. Këtu mbeta në dilemë për vete e nuk jam i sigurt ç'të propozoj më tutje prandaj e hodha për diskutim. Idealisht do të ishte mirë të ndërrmenim një aktivitet fizik për të plotësuar me përmbajtje faqet boshe, mbase me ndonjë universitet në lidhje me histori-gjeografinë por kjo është më e lehtë të thuhet se sa të bëhet. ::Fakti është që librat, artikujt-lista, vitet dhe artikujt për komunat e Francës e disa shtete të tjera u ndërtuan masivisht këtu e 20 vite më parë me anë të mjeteve automatike të kohës për t'i dhënë formë projektit por ndër vite mbetën pa shumë redaktime. Nga këto, dy të parat i kishim marrë në trajtim tashmë, kështu që mbeteshin të preknim dy të fundit. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 mars 2026 02:43 (CET) :::[[:Kategoria:Muaj]] është gjithashtu një tjetër kategori e kronologjisë që meriton vëmendje. Se kishim harruar ta përmendnim më sipër. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 mars 2026 14:56 (CET) ::::@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], unë jam për grisje në këtë rast, për materialet multimediale të ngarkuara lokalisht dhe për artikujt-lista në parim. Nuk mund të bëjmë plane për përditësimin e 30+ mijë artikujve, le t’i rikrijojmë më vonë nëse kanë rëndësi. Ne po ecim mirë me shtimin e artikujve të rinj dhe vendosëm t'i mbajmë artikujt e librave të cilët poashtu duhen zgjeruar. Ai sistem parasheh, p.sh, që nëse krijojmë një artikull për secilën ditë nga viti 0 deri sot, do të duheshin gjithsej rreth 739,490 artikuj, pa llogaritur të tjerë faktorë, kjo është e pamundur. Nuk mund të kemi një plan të pafundëm kur jemi të kufizuar në qindra aspekte, në njëfar forme është dhe padrejtësi nëse mban mbi 10+ mijë artikuj bosh, e njëkohësisht grisë artikujt e rinj ''se janë jashtë kritereve''. Plan shumë i madh e standard i dyfishtë. Unë jam për grisje si më lartë të propozohet në FG, nëse dhe të tjerët janë për mbajtje, sido që të vendoset nuk ka problem. Çështjen për komunat e Francës e lëmë për më vonë. S'jam i zoti me aktivizëm fizik nëpër fakultete, edhe ajo i ka sfidat, kufizimet e vështirësitë e veta, ndoshta përmes WoALUG mund të bëni diçka konkrete për zgjerimin e artikujve të librave. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 25 mars 2026 02:39 (CET) Pashë që kishe shtuar për rikujtesë vetjake auditimin e kategorive të komunave të Francës, mbase nga diskutimi që patëm te [[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P#Artikujt në lidhje me kronologjinë]]. Për ta pasur listën e plotë të shteteve komunat e të cilave janë shtuar masivisht në të shkuarën duhen përmendur dhe [[:Kategoria:Njësi administrative në Spanjë|ato të Spanjës]] e [[:Kategoria:Komuna në Norvegji|ato të Norvegjisë]]. Nëse shtojmë këtu dhe artikujt te [[:Kategoria:Monumente kulturore në Shqipëri]] dhe ato te [[:Kategoria:Monumente kulturore në Kosovë]] kemi një listë të plotë të artikujve që janë ndërtuar në mënyrë masive në të shkuarën në mënyra të automatizuara ose gjysmë të automatizuara (të paktën me sa kam rastisur unë gjithë këto kohë). E ndërsa artikujt e cunguar te kategoritë për monumentet e kulturës në Shqipëri e Kosovë marrin vetvetiu vëmendje hera-herës prej tematikës e për pasojë zgjerohen, shumica e artikujve të komunave të Francës, Spanjës e Norvegjisë gjenden në trajtën e tyre nistore të cunguar. Thënë të gjitha këto, unë nuk besoj se duhet të veprojmë me grisje masive në këto raste, njëlloj siç nuk vepruam për librat. Cila është rruga e duhur fatkeqësisht nuk e di por mendova që duhet cekur diku ekzistenca e këtyre kategorive e gjeneza e tyre që të kihet parasysh për çdo rast. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:02 (CEST) :@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], E tërhoqa tekstin. Për mua është kritike kryerja e procesimit të artikuj-lista, e nëse vendosim edhe të viteve edhe atë.. Pastaj të kalojmë në uljen në 0 të numrit të listës së Faqeve të pashqyrtuara. Nuk pashë të kesh shkruar një përgjigje në lidhje me Artikujt në lidhje me kronologjinë. Ato për komunat spo i prekë fare. Të lëmë diçka edhe për adminët e tjerë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:15 (CEST) ::Pa problem. Nuk shkrova pasi siç thashë, nuk jam i sigurt si të veprohet në lidhje me to e s'di ç'të shtoj përtej dhënies së informacionit në mënyrë të përgjithshme. U përpoqa të shkruaj çdo gjë që di mbi temën e artikujve të krijuar masivisht nga e shkuara që të jetë diku si informacion për administratorët e rinj që janë aktivë e do të vijnë. Përtej kësaj, realisht s'di ç'të sugjeroj më tepër. Mbase duhen thërritur për mendim përdorues të tjerë. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:23 (CEST) :::Nëse keni ndonjë ide, si t'ia bëjmë. Unë tashmë ja hodha një sy rastit, por Klein thotë se duhen mbajtur, nëse mund të shprehni opinionin tuaj si do duhej të trajtoheshin, kurdo që keni kohë.. etiketoni dhe të tjerë, bëhet fjalë për sasi shumë të madhe artikujsh. @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], @[[Përdoruesi:Edukatori|Edukatori]], @[[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]]. --- [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 6 prill 2026 02:43 (CEST) ::::Unë mendimin tim e shpreha më sipër, jam më tepër tek selektiviteti sipas rastit jo të gjithë duhen mbajtur, nëse shumica është pro për tu mbajtur atherë dakort. [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 6 prill 2026 12:12 (CEST) :::::@[[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]], në cilin vend ke shprehur mendimin?! A do të thotë se jeni i njëjti person ti dhe Kleini? Apo edhe mund t'e kem arkivuar atë pjesë gabimisht. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 prill 2026 00:45 (CEST) ::::::Nuk e lexova nga fillimi pjesën këtu , e ngatërrova me diskutimin e mëhershem për njohushmërinë e Ermal Beqirit. Ndjesë. Sa për këtë temë këtu mendoj të shihen dhe wikit e tjera si shenbull dhe ti adoptojmë këtu. [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 7 prill 2026 00:54 (CEST) :::::::Të kuptoj. Edhe ajo është një mundësi për të bërë zgjidhje. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 prill 2026 01:39 (CEST) == Pastrimi i skedave == Përshëndetje! Padashje kisha arkivuar diskutimin ku më kishe shkruar së fundmi për çështjen e skedave. Mendova të të përgjigjem në një diskutim të ri, pa rikthyer të vjetrin. Nuk ka ndryshime pasi përdoruesi kyç që është marrë me atë punë dhe gëzon njohje të mirë të licensave nuk është bërë i gjallë. Plani im është që të përfundojmë çështjen e automoderatorit (i cili po përparon goxha dhe duhet të jetë gati për të nisur punë së shpejti [[phab:T420450]]) dhe 2000 gabimet e fundit në kod te [[Special:LintErrors]] dhe pastaj t'i shkruaj personalisht atij e nëse nuk përgjigjet të mundohem të gjej zgjidhje alternative, ndoshta duke gjetur ndonjë përdorues tjetër që mund të ndihmojë nga Commons, ose në ndonjë mënyrë tjetër. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 18 maj 2026 12:21 (CEST) :Nëse mund t'i jepet përparësi do ishte mirë, pasi sidoqoftë ato që s'kanë licensim deri tani do grisen të gjitha, ka filluar para shumë kohësh, le të përmbyllet sa më shpejt. Nëse mund ti shkruaje tani, e nëse s'përgjigjet atëherë një kërkesë brenda javës në Commons! - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 19 maj 2026 00:31 (CEST) ::E mirëkuptoj plotësisht vullnetin tënd për ta përmbyllur si çështje (pasi, siç mendoj se e di, jam nismëtar te ajo çështje) por fatkeqësisht tema në fjalë ka disa kompleksitete që duhen trajtuar me kujdes nëse duam t'i japim zgjidhjen e duhur. Shumë fotografi mund të ruhen në Commons përpara se të fshihen. Por për ta bërë këtë duhen studiuar me radhë e t'i gjenden licensat përkatëse. Kjo ka qenë pika që deri herën e fundit ka ndihmuar ai përdoruesi i huaj (jo shqiptar) duke gjetur licensat përkatëse pas hulumtimit për çdo fotografi dhe duke u kujdesur për procesin e eksportimit në Commons (përdoruesi në fjalë kishte zhvilluar dhe robotë që ndihmonin me këtë proces). Gjithashtu, pasi procesi të përfundonte, do të duhej të bëhej një shkrim i mirë i rregulloreve në lidhje me licensat e ligjet shqiptare në mënyrë që të mund të rihapnim ngarkimin lokal të materialeve sërish pas më shumë se 10 viteve. Kjo përsëri do të kërkonte ndihmë nga një përdorues i aftë te çështjet e licensave. Për të gjitha këto, nuk është aq e lehtë të gjesh dikë si vullnetar që pranon të ndihmojë të hulumtojë qindra fotografi të vjetra nga një projekt i huaj dhe më pas merret dhe me përpilimin e rregulloreve përkatëse për të. Dhe nëse do të gjendej lehtësisht, vetë puna do të ishte goxha e ngadaltë për shkak të faktorëve të mësipërm. Rasti i përdoruesit që erdhi të na ndihmonte ishte i veçantë pasi përdoruesi në fjalë merrej specifikisht me këtë punë dhe u ofrua vetë të ndihmonte. Do të përpiqem të komunikoj me të por gjithsesi do të jetë një proces i ngadaltë. Fatkeqësisht aktiviteti im në Wikipedia pakësohet ndjeshëm gjatë periudhës verore kështu që kjo do të ndikojë ca në këtë drejtim. Por pa dëshpërim, bëhet fjalë për materiale që kanë mbi 10 vite aty. Mund të presin dhe pak. :) - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 27 maj 2026 14:36 (CEST) :::E di që je nismëtar, të mundohemi t'i përfundojmë ca punë, jo domosdoshmërisht këtë në veçanti, po mundohem t'i shtyj të gjitha drejt përfundimit, të kalojmë në shkallë të tjera. Besoj se mund të presin dhe pak! Shpresoj të gjindet dikush që do ndihmojë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 qershor 2026 03:20 (CEST) == Occultus == Përshëndetje, si kaloni, kisha një pyetje konkrete për ju, si ka mundësi që jeni përfaqësues/e të WoALUG dhe faqja juaj e përdoruesit është bosh, nuk ka as të dhëna bazike se nga je (AL/KS/tjetër..) apo qfarë përfaqëson dhe cila është pozita/roli juaj në WoALUG. Të paktën të shkruaj që jeni pjesëtarë/përfaqësues të organizatës.. Mirë që ne jemi vullnetarisht (pa përfitime) duke kontribuar për shumë vite, por nga ana juaj më duket paksa komike, që nuk e keni një stampë ose përshkrim të shkurtër, dhe ne si vullnetarë të gjithë kemi bërë njëfar prezantimi në komunitet apo jo?! Nëse kërkesa ime ju tingëllon absurde, na ndriqoni! Të dy zyrat (vendndodhjet) tuaja, është mirë të kenë nga 1 llogari administratori një në Shqipëri dhe tjetra llogari në Kosovë, për arsye të aktiviteteve, duke qenë se Vyolltsa tashmë mori privilegje, nëse ndonjëri nga adminët ekzistues veç nuk është pjesë e juaja, ju inkurajoj ta propozoni edhe ju një kur të jetë momenti i duhur. Me respekt për angazhimin tuaj fisnik, Trimi. - @[[Përdoruesi:Ritamaliqi|Ritamaliqi]], @[[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]], @[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]], @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 12 maj 2026 00:06 (CEST) :Pershendetje @[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] dhe te tjeret, jo tema me relevante per kete diskutim por sidoqofte. Puna si staf/bord ne WoALUG dhe priviligjet a administratorit na nxjerrin probleme per shkak se njerezit asociojne pastaj organizaten me editimet ne wiki qe gjithmone jane pergjegjesi individuale, dhe realisht per punen tone nuk na duhen. Bordin/stafin aktual te WoALUG mund ta shikoni ne kete [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group faqe] (anglishtja zakonisht eshte me e fresket). Çfare na ndihmon shume eshte roli i Rishikuesi per shkak te punes qe bejme me kontribues te rinj, momentalisht kjo aplikohet per @[[Përdoruesi:Eraqena|Eraqena]], @[[Përdoruesi:Margott|Margott]] dhe mua (momentalisht i kam por me tendenca per t'mi hequr :) ). Flm! [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 27 maj 2026 12:09 (CEST) ::Në atë rast nëse vet kërkoni të mbani pavarësinë e organizatës, me mospërfshirje, mund edhe të qëndroni pa privilegje administratori, siç dihet, edhe nga adminët kërkohen detyra (goals) vjetore që duhen arritur në afate të caktuara dhe aktivitet i lartë. Flm për lidhjen e WoALUG. @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], si mund të veprojmë tutje për dhënie privilegjesh (të Rishikuesit) për disa llogari që përdoren rregullisht nga anëtarët kryesorë të WoALUG, që të mos pengohet veprimtaria e tyre.. Dhe në përshkrimin e ndryshimit të privilegjeve të ceket se janë anëtarë të WoALUG.. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 27 maj 2026 18:58 (CEST) == Ndryshime të çuditshme == Të shof që bën disa ndryshime të çuditshme, si ky këtu: https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Jiang_Xueqin&curid=397472&diff=2913173&oldid=2913003 Tani po shoh që e ke bërë edhe me kategori të tjera. Së pari dua të të vë në dukje që ky ndryshim nga '''''Biografi shqiptarësh/kanadezësh/italianësh''''' --> '''''Biografi shqiptare/kanadeze/italiane''''' është shumë i gabuar. Nuk shkon fare. Tingëllon keq, dhe më rëndësishëm lë vend për ambiguitet, sepse psh të gjitha biografitë këtu në wikin tonë biografi shqiptare janë sepse biografia është e shkruar në shqip. Pra biografia duhet ti drejtohet CILËSISË/KARAKTERISTIKËS së subjektit, dhe subjekti në këtë rast dallohet si italian (në shumës ''(disa) italianësh''), jo të dallohet biografia si italiane, sepse biografia është term abstrakt në vetvete... . Nuk e di nëse ti i bën nga nxitimi këto ndryshime apo nëse nuk e kupton mirë nuancën që këto kanë në shqipen standarde. Uroj të kesh marrë konsensus nga adminë të tjerë për këto. Të lutem mendoje me kujdes thelpin, dhe ndjesë për mënyrën e drejtëpërdrejtë të të thënit të gjërave... por kështu jam unë. [[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 24 mars 2026 16:51 (CET) :Çka mundem me të ndihmu konkretisht? - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 16:59 (CET) ::Po të them që (1) '''nuk shkon ndryshimi''' që po bën dhe që ke bërë me emrat e këtyre kategorive. Dhe '''(2)''' po të pyes, '''a ke marrë konsensus më para'''? Nëse nuk e ke marrë konsensusin të lutem hape vet si RfC, pra kërkesë për konsensus... por unë po ta them, sepse ta argumentova, nuk shkon në shqip, dhe jam i sigurt që nuk ke për ta marrë sepse nuk shkon në shqip at ndryshim që po bën. Kuptoje drejtë. Flm [[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 24 mars 2026 17:03 (CET) :::Nuk e kuptove pyetjen që e shtrova. Mirëmbetsh. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 17:08 (CET) ::::Mendoj që në shumicën e rasteve termi i duhur është ''biografi popullsie'', pra biografi për individë nga kombësia në fjalë. Biografi shqiptare/italine etj. do të mund të përdorej vetëm në rastet kur bëhet fjalë për libra ose artikuj biografikë të njohura në gjuhët përkatëse, fenomen disi më i rrallë që s'besoj të ketë kategori të veçantë në projekte wiki. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 25 mars 2026 02:44 (CET) :::::Nëse beson se kështu është gabim, atëherë zhvendose përsëri, atë dhe kategoritë për biografi tjera. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 22 maj 2026 18:09 (CEST) == Undeletion of the article [[Boris Perçatkin]] == Hello. This article was deleted by {{u|Johannnes89}} following [[:meta:Steward requests/Miscellaneous#Discussion on Using AI to Translate Wikipedia Articles|the discussion on Meta-Wiki]]. The discussion concerned the deletion of translations that had not undergone editorial review. However, the article on this wiki was marked as patrolled by you that is it had passed such a review and was deleted in error. Therefore, I ask you to undelete it. [[Përdoruesi:Asorev|Asorev]] ([[Përdoruesi diskutim:Asorev|diskutimet]]) 6 tetor 2026 14:57 (CEST) :The user forgot to mention that he copy+pasted AI generated translations of the same article to 100+ wikis without knowing the language and reviewing the AI output. The discussion linked above proves that their AI model made obvious mistakes in some languages. That’s an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/] and the reason why I‘ve deleted the article across global sysop wikis. Of course local admins may restore the article if their AI text happens to be of good/acceptable quality in this wiki. Most wikis don't use the review feature as an explicit statement that the entire article content has been checked, but rather that they didn’t see obvious vandalism. Don’t know how this is handled at sqwiki but you can’t just interpret the "review" click as "someone has confirmed my page is good" on any wiki. [[Përdoruesi:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Përdoruesi diskutim:Johannnes89|diskutimet]]) 6 tetor 2026 20:05 (CEST) ::Yes, I interpret the "review" click as "someone has confirmed my page is good". I disagree with you that I can't do this. The local admin will settle the matter between us. [[Përdoruesi:Asorev|Asorev]] ([[Përdoruesi diskutim:Asorev|diskutimet]]) 6 tetor 2026 20:15 (CEST) :::The deletion is acceptable in such cases, i don't see a good reason to restore it, since it looks like it was posted in a rushed way in many wikis which is not acceptable. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 tetor 2026 02:48 (CEST) == Ndihmë == Pershendetje Leutrim. Me udhezim te Klein Muçit, artikullin [[Adolf Hitleri]] e kandidova si artikull te perkryer. Do ta vleresoja voten tende pro. Ose, nese mundesh, ta permiresosh artikullin sipas votes se Kleinit. Falemners. --[[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 11 tetor 2026 14:05 (CEST) :Përshëndetje Dielind, pasi nuk është e udhës të diktohet vota e dikujt, mund të kërkohet votim. Unë siç të pata thënë më parë nuk kisha për një kohë në fokus disa nga hapësirat te faqja kryesore, për shkak të kohës së kufizuar se kam dhe angazhime në punë, kur të merrem me atë pjesë do i votoj të gjitha njëheri, se ka dhe një proces rivlerësimi etj.. është pak më e komplikuar se thjesht votimi, duhet rishqyrtuar gjendja e faqeve një nga një në detaje. Jemi zgjeruar me procese të shumta e tani kemi filluar t'i përfundojmë ato kryesoret, që më pas të lirohemi e të jemi më përgjigjës ndaj kërkesave. Faleminderit për shkrimin e punë të mbarë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 tetor 2026 15:59 (CEST) == Kërkesë për shqyrtimin e një redaktimi te [[George Soros]] == Përshëndetje! Kam bërë një redaktim te artikulli «George Soros» më 19 tetor 2026. Kam shtuar disa informacione, por tani dyshoj se ato mund të mos jenë të vërteta. Teksti nuk shfaqet më në artikullin aktual, por ende duket te faqja e ndryshimeve. Ju lutem, a mund ta shqyrtoni redaktimin tim dhe të më tregoni nëse mund të fshihet nga historiku publik, sipas rregullave të Wikipedia-s? Faleminderit për ndihmën! [[Speciale:Kontributet/~2026-55971-13|~2026-55971-13]] ([[Përdoruesi diskutim:~2026-55971-13|talk]]) 19 tetor 2026 14:58 (CEST) :Përshëndetje, a jeni ti dhe @[[Përdoruesi:Materialedukimi|Materialedukimi]], i njëjti përdorues?. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 21 tetor 2026 08:07 (CEST) == Vijimi i kërkesës së arkivuar për artikullin Amedeo Baçi == Përshëndetje Leutrim.P, Ju falënderoj për ndërhyrjen tuaj të 24 shtatorit në kërkesën për rishikimin e grisjes së artikullit “Amedeo Baçi”, tashmë te [[Wikipedia e Ankesave/Arkivi 4#Kërkesë për rishikimin e grisjes së artikullit Amedeo Baçi|Arkivi 4]], dhe për paraqitjen e përmbajtjes e të referencave për shqyrtim. Nga diskutimi nuk e kam të qartë nëse kërkesa konsiderohet e mbyllur apo nëse mbetet i mundur shqyrtimi i saj. A mund të më udhëzoni për hapin konkret pasues dhe të më tregoni nëse nevojitet ndonjë material shtesë nga ana ime? Siç kam deklaruar, jam subjekti i artikullit dhe kam konflikt interesi. Nuk do ta rikrijoj vetë artikullin; vlerësimin e burimeve dhe të përshtatshmërisë për botim ia lë komunitetit. Faleminderit për kohën dhe ndihmën tuaj. [[Përdoruesi:Amedeo Baci|Amedeo Baci]] ([[Përdoruesi diskutim:Amedeo Baci|diskutimet]]) 22 tetor 2026 19:43 (CEST) :Përshëndetje, [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Amedeo_Ba%C3%A7i&action=edit&redlink=1 grisja] është kryer nga administrator tjetër. Arsyeja e grisjes ishte; "vetëpromovimi ndalohet [[WP:JOPROMO]]". @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 10:17 (CEST) 5oit273gqri6wi0uak8qii2ikk7wpw8 3058995 3058994 2026-10-23T08:18:42Z Leutrim.P 113691 /* Vijimi i kërkesës së arkivuar për artikullin Amedeo Baçi */ 3058995 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Përdoruesi diskutim:Leutrim.P/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1MB |archiveheader = {{Archives}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 0 }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Artikujt në lidhje me kronologjinë == [[:Kategoria:Vite]] është e mbushur me artikuj bosh. Po kështu janë dhe [[:Kategoria:Dhjetëvjeçarë]], [[:Kategoria:Shekuj]] e [[:Kategoria:Mijëvjeçarë]]. Shumë prej atyre artikujve janë krijuar vite më parë në mënyrë masive me shpresën se do të mbusheshin me përmbajtje me kalimin e kohës, gjë e cila, fatkeqësisht, nuk ndodhi kurrë. Nuk jam i sigurt cila është mënyra e duhur për ta trajtuar këtë problem pasi, ç'është e vërteta, bëhet fjalë për artikuj që i ka pothuajse çdo projekt wiki e do të ishte humbje thjesht të fshiheshin por duhet pak vëmendje drejt [[:Kategoria:Kronologji]] në tërësi dhe artikujve e nënkategorive të listuara në të. Mendova ta përmendja rikujtuar nga auditimi që u krye te artikujt-lista. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 23 mars 2026 22:47 (CET) :Së pari, kategoritë nuk duhet të shkruhen me numra romakë!? Nëse ka raste ku janë përdorur, ato duhen zhvendosur. :Kategoritë për vitet duhet të krijohen vetëm në formë dhjetëvjeçare, si p.sh.: Vitet 1900, Vitet 1910, dhe jo të ketë kategori për secilin vit veçmas. :Çfarë do të fshija menjëherë (të listuara nga lart>poshtë sipas sasisë për grisje): :Të gjitha kategoritë që tregojnë vitet vetëm si numër, p.sh. [[:Kategoria:1990]], dhe do të mbaheshin vetëm në këtë formë: [[:Kategoria:Vitet 1990]]. :Te [[:Kategoria:Shekuj]] → Faqet në kategorinë “Shekuj”, do të grisja 41 faqet (p.sh. Shekulli 1, Shekulli 2, etj.). :Te [[:Kategoria:Dhjetëvjeçarë]] → Faqet në kategorinë "Dhjetëvjeçarë" te grisen 195 artikujt. :Te [[:Kategoria:Muaj]] → Faqet në Nënkategoritë te grisen 365+ artikujt. :Te [[:Kategoria:Vite]] → Nënkategoritë, do të grisja të gjithë artikujt dhe kategoritë që janë vetëm numra, si “32”, “706” etj., edhe pse më vjen keq që kemi të bëjmë me një sasi të konsiderueshme faqesh, gjithsej 2456. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 01:40 (CET) :@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], @[[Përdoruesi:Edukatori|Edukatori]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 01:44 (CET) ::Unë do të sugjeroja të shikonim kategoritë homologe në EnWiki (ose dhe në gjuhë të tjera) përpara se të vepronim. Emërtimi i kategorive është çështje e lehtë për t'u zgjidhur. Problemi është te artikujt në to që 80% janë bosh. Propozimi im fillestar ishte që t'i kalonim për votim te [[WP:FG]] por pastaj pashë që bëhej fjalë për artikuj që ekzistonin në shumicën e gjuhëve të botës (me qindra në fakt). Në këto kushte do të ishim nga të paktat përjashtime dhe për më tepër do të krijonim një sistem kaotik për sa i përket kronologjisë/historisë ku do të kishim vetëm vite e shekuj rastësorë me kapërcime të mëdha. Këtu mbeta në dilemë për vete e nuk jam i sigurt ç'të propozoj më tutje prandaj e hodha për diskutim. Idealisht do të ishte mirë të ndërrmenim një aktivitet fizik për të plotësuar me përmbajtje faqet boshe, mbase me ndonjë universitet në lidhje me histori-gjeografinë por kjo është më e lehtë të thuhet se sa të bëhet. ::Fakti është që librat, artikujt-lista, vitet dhe artikujt për komunat e Francës e disa shtete të tjera u ndërtuan masivisht këtu e 20 vite më parë me anë të mjeteve automatike të kohës për t'i dhënë formë projektit por ndër vite mbetën pa shumë redaktime. Nga këto, dy të parat i kishim marrë në trajtim tashmë, kështu që mbeteshin të preknim dy të fundit. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 mars 2026 02:43 (CET) :::[[:Kategoria:Muaj]] është gjithashtu një tjetër kategori e kronologjisë që meriton vëmendje. Se kishim harruar ta përmendnim më sipër. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 mars 2026 14:56 (CET) ::::@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], unë jam për grisje në këtë rast, për materialet multimediale të ngarkuara lokalisht dhe për artikujt-lista në parim. Nuk mund të bëjmë plane për përditësimin e 30+ mijë artikujve, le t’i rikrijojmë më vonë nëse kanë rëndësi. Ne po ecim mirë me shtimin e artikujve të rinj dhe vendosëm t'i mbajmë artikujt e librave të cilët poashtu duhen zgjeruar. Ai sistem parasheh, p.sh, që nëse krijojmë një artikull për secilën ditë nga viti 0 deri sot, do të duheshin gjithsej rreth 739,490 artikuj, pa llogaritur të tjerë faktorë, kjo është e pamundur. Nuk mund të kemi një plan të pafundëm kur jemi të kufizuar në qindra aspekte, në njëfar forme është dhe padrejtësi nëse mban mbi 10+ mijë artikuj bosh, e njëkohësisht grisë artikujt e rinj ''se janë jashtë kritereve''. Plan shumë i madh e standard i dyfishtë. Unë jam për grisje si më lartë të propozohet në FG, nëse dhe të tjerët janë për mbajtje, sido që të vendoset nuk ka problem. Çështjen për komunat e Francës e lëmë për më vonë. S'jam i zoti me aktivizëm fizik nëpër fakultete, edhe ajo i ka sfidat, kufizimet e vështirësitë e veta, ndoshta përmes WoALUG mund të bëni diçka konkrete për zgjerimin e artikujve të librave. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 25 mars 2026 02:39 (CET) Pashë që kishe shtuar për rikujtesë vetjake auditimin e kategorive të komunave të Francës, mbase nga diskutimi që patëm te [[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P#Artikujt në lidhje me kronologjinë]]. Për ta pasur listën e plotë të shteteve komunat e të cilave janë shtuar masivisht në të shkuarën duhen përmendur dhe [[:Kategoria:Njësi administrative në Spanjë|ato të Spanjës]] e [[:Kategoria:Komuna në Norvegji|ato të Norvegjisë]]. Nëse shtojmë këtu dhe artikujt te [[:Kategoria:Monumente kulturore në Shqipëri]] dhe ato te [[:Kategoria:Monumente kulturore në Kosovë]] kemi një listë të plotë të artikujve që janë ndërtuar në mënyrë masive në të shkuarën në mënyra të automatizuara ose gjysmë të automatizuara (të paktën me sa kam rastisur unë gjithë këto kohë). E ndërsa artikujt e cunguar te kategoritë për monumentet e kulturës në Shqipëri e Kosovë marrin vetvetiu vëmendje hera-herës prej tematikës e për pasojë zgjerohen, shumica e artikujve të komunave të Francës, Spanjës e Norvegjisë gjenden në trajtën e tyre nistore të cunguar. Thënë të gjitha këto, unë nuk besoj se duhet të veprojmë me grisje masive në këto raste, njëlloj siç nuk vepruam për librat. Cila është rruga e duhur fatkeqësisht nuk e di por mendova që duhet cekur diku ekzistenca e këtyre kategorive e gjeneza e tyre që të kihet parasysh për çdo rast. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:02 (CEST) :@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], E tërhoqa tekstin. Për mua është kritike kryerja e procesimit të artikuj-lista, e nëse vendosim edhe të viteve edhe atë.. Pastaj të kalojmë në uljen në 0 të numrit të listës së Faqeve të pashqyrtuara. Nuk pashë të kesh shkruar një përgjigje në lidhje me Artikujt në lidhje me kronologjinë. Ato për komunat spo i prekë fare. Të lëmë diçka edhe për adminët e tjerë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:15 (CEST) ::Pa problem. Nuk shkrova pasi siç thashë, nuk jam i sigurt si të veprohet në lidhje me to e s'di ç'të shtoj përtej dhënies së informacionit në mënyrë të përgjithshme. U përpoqa të shkruaj çdo gjë që di mbi temën e artikujve të krijuar masivisht nga e shkuara që të jetë diku si informacion për administratorët e rinj që janë aktivë e do të vijnë. Përtej kësaj, realisht s'di ç'të sugjeroj më tepër. Mbase duhen thërritur për mendim përdorues të tjerë. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:23 (CEST) :::Nëse keni ndonjë ide, si t'ia bëjmë. Unë tashmë ja hodha një sy rastit, por Klein thotë se duhen mbajtur, nëse mund të shprehni opinionin tuaj si do duhej të trajtoheshin, kurdo që keni kohë.. etiketoni dhe të tjerë, bëhet fjalë për sasi shumë të madhe artikujsh. @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], @[[Përdoruesi:Edukatori|Edukatori]], @[[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]]. --- [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 6 prill 2026 02:43 (CEST) ::::Unë mendimin tim e shpreha më sipër, jam më tepër tek selektiviteti sipas rastit jo të gjithë duhen mbajtur, nëse shumica është pro për tu mbajtur atherë dakort. [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 6 prill 2026 12:12 (CEST) :::::@[[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]], në cilin vend ke shprehur mendimin?! A do të thotë se jeni i njëjti person ti dhe Kleini? Apo edhe mund t'e kem arkivuar atë pjesë gabimisht. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 prill 2026 00:45 (CEST) ::::::Nuk e lexova nga fillimi pjesën këtu , e ngatërrova me diskutimin e mëhershem për njohushmërinë e Ermal Beqirit. Ndjesë. Sa për këtë temë këtu mendoj të shihen dhe wikit e tjera si shenbull dhe ti adoptojmë këtu. [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 7 prill 2026 00:54 (CEST) :::::::Të kuptoj. Edhe ajo është një mundësi për të bërë zgjidhje. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 prill 2026 01:39 (CEST) == Pastrimi i skedave == Përshëndetje! Padashje kisha arkivuar diskutimin ku më kishe shkruar së fundmi për çështjen e skedave. Mendova të të përgjigjem në një diskutim të ri, pa rikthyer të vjetrin. Nuk ka ndryshime pasi përdoruesi kyç që është marrë me atë punë dhe gëzon njohje të mirë të licensave nuk është bërë i gjallë. Plani im është që të përfundojmë çështjen e automoderatorit (i cili po përparon goxha dhe duhet të jetë gati për të nisur punë së shpejti [[phab:T420450]]) dhe 2000 gabimet e fundit në kod te [[Special:LintErrors]] dhe pastaj t'i shkruaj personalisht atij e nëse nuk përgjigjet të mundohem të gjej zgjidhje alternative, ndoshta duke gjetur ndonjë përdorues tjetër që mund të ndihmojë nga Commons, ose në ndonjë mënyrë tjetër. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 18 maj 2026 12:21 (CEST) :Nëse mund t'i jepet përparësi do ishte mirë, pasi sidoqoftë ato që s'kanë licensim deri tani do grisen të gjitha, ka filluar para shumë kohësh, le të përmbyllet sa më shpejt. Nëse mund ti shkruaje tani, e nëse s'përgjigjet atëherë një kërkesë brenda javës në Commons! - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 19 maj 2026 00:31 (CEST) ::E mirëkuptoj plotësisht vullnetin tënd për ta përmbyllur si çështje (pasi, siç mendoj se e di, jam nismëtar te ajo çështje) por fatkeqësisht tema në fjalë ka disa kompleksitete që duhen trajtuar me kujdes nëse duam t'i japim zgjidhjen e duhur. Shumë fotografi mund të ruhen në Commons përpara se të fshihen. Por për ta bërë këtë duhen studiuar me radhë e t'i gjenden licensat përkatëse. Kjo ka qenë pika që deri herën e fundit ka ndihmuar ai përdoruesi i huaj (jo shqiptar) duke gjetur licensat përkatëse pas hulumtimit për çdo fotografi dhe duke u kujdesur për procesin e eksportimit në Commons (përdoruesi në fjalë kishte zhvilluar dhe robotë që ndihmonin me këtë proces). Gjithashtu, pasi procesi të përfundonte, do të duhej të bëhej një shkrim i mirë i rregulloreve në lidhje me licensat e ligjet shqiptare në mënyrë që të mund të rihapnim ngarkimin lokal të materialeve sërish pas më shumë se 10 viteve. Kjo përsëri do të kërkonte ndihmë nga një përdorues i aftë te çështjet e licensave. Për të gjitha këto, nuk është aq e lehtë të gjesh dikë si vullnetar që pranon të ndihmojë të hulumtojë qindra fotografi të vjetra nga një projekt i huaj dhe më pas merret dhe me përpilimin e rregulloreve përkatëse për të. Dhe nëse do të gjendej lehtësisht, vetë puna do të ishte goxha e ngadaltë për shkak të faktorëve të mësipërm. Rasti i përdoruesit që erdhi të na ndihmonte ishte i veçantë pasi përdoruesi në fjalë merrej specifikisht me këtë punë dhe u ofrua vetë të ndihmonte. Do të përpiqem të komunikoj me të por gjithsesi do të jetë një proces i ngadaltë. Fatkeqësisht aktiviteti im në Wikipedia pakësohet ndjeshëm gjatë periudhës verore kështu që kjo do të ndikojë ca në këtë drejtim. Por pa dëshpërim, bëhet fjalë për materiale që kanë mbi 10 vite aty. Mund të presin dhe pak. :) - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 27 maj 2026 14:36 (CEST) :::E di që je nismëtar, të mundohemi t'i përfundojmë ca punë, jo domosdoshmërisht këtë në veçanti, po mundohem t'i shtyj të gjitha drejt përfundimit, të kalojmë në shkallë të tjera. Besoj se mund të presin dhe pak! Shpresoj të gjindet dikush që do ndihmojë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 qershor 2026 03:20 (CEST) == Occultus == Përshëndetje, si kaloni, kisha një pyetje konkrete për ju, si ka mundësi që jeni përfaqësues/e të WoALUG dhe faqja juaj e përdoruesit është bosh, nuk ka as të dhëna bazike se nga je (AL/KS/tjetër..) apo qfarë përfaqëson dhe cila është pozita/roli juaj në WoALUG. Të paktën të shkruaj që jeni pjesëtarë/përfaqësues të organizatës.. Mirë që ne jemi vullnetarisht (pa përfitime) duke kontribuar për shumë vite, por nga ana juaj më duket paksa komike, që nuk e keni një stampë ose përshkrim të shkurtër, dhe ne si vullnetarë të gjithë kemi bërë njëfar prezantimi në komunitet apo jo?! Nëse kërkesa ime ju tingëllon absurde, na ndriqoni! Të dy zyrat (vendndodhjet) tuaja, është mirë të kenë nga 1 llogari administratori një në Shqipëri dhe tjetra llogari në Kosovë, për arsye të aktiviteteve, duke qenë se Vyolltsa tashmë mori privilegje, nëse ndonjëri nga adminët ekzistues veç nuk është pjesë e juaja, ju inkurajoj ta propozoni edhe ju një kur të jetë momenti i duhur. Me respekt për angazhimin tuaj fisnik, Trimi. - @[[Përdoruesi:Ritamaliqi|Ritamaliqi]], @[[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]], @[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]], @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 12 maj 2026 00:06 (CEST) :Pershendetje @[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] dhe te tjeret, jo tema me relevante per kete diskutim por sidoqofte. Puna si staf/bord ne WoALUG dhe priviligjet a administratorit na nxjerrin probleme per shkak se njerezit asociojne pastaj organizaten me editimet ne wiki qe gjithmone jane pergjegjesi individuale, dhe realisht per punen tone nuk na duhen. Bordin/stafin aktual te WoALUG mund ta shikoni ne kete [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group faqe] (anglishtja zakonisht eshte me e fresket). Çfare na ndihmon shume eshte roli i Rishikuesi per shkak te punes qe bejme me kontribues te rinj, momentalisht kjo aplikohet per @[[Përdoruesi:Eraqena|Eraqena]], @[[Përdoruesi:Margott|Margott]] dhe mua (momentalisht i kam por me tendenca per t'mi hequr :) ). Flm! [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 27 maj 2026 12:09 (CEST) ::Në atë rast nëse vet kërkoni të mbani pavarësinë e organizatës, me mospërfshirje, mund edhe të qëndroni pa privilegje administratori, siç dihet, edhe nga adminët kërkohen detyra (goals) vjetore që duhen arritur në afate të caktuara dhe aktivitet i lartë. Flm për lidhjen e WoALUG. @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], si mund të veprojmë tutje për dhënie privilegjesh (të Rishikuesit) për disa llogari që përdoren rregullisht nga anëtarët kryesorë të WoALUG, që të mos pengohet veprimtaria e tyre.. Dhe në përshkrimin e ndryshimit të privilegjeve të ceket se janë anëtarë të WoALUG.. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 27 maj 2026 18:58 (CEST) == Ndryshime të çuditshme == Të shof që bën disa ndryshime të çuditshme, si ky këtu: https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Jiang_Xueqin&curid=397472&diff=2913173&oldid=2913003 Tani po shoh që e ke bërë edhe me kategori të tjera. Së pari dua të të vë në dukje që ky ndryshim nga '''''Biografi shqiptarësh/kanadezësh/italianësh''''' --> '''''Biografi shqiptare/kanadeze/italiane''''' është shumë i gabuar. Nuk shkon fare. Tingëllon keq, dhe më rëndësishëm lë vend për ambiguitet, sepse psh të gjitha biografitë këtu në wikin tonë biografi shqiptare janë sepse biografia është e shkruar në shqip. Pra biografia duhet ti drejtohet CILËSISË/KARAKTERISTIKËS së subjektit, dhe subjekti në këtë rast dallohet si italian (në shumës ''(disa) italianësh''), jo të dallohet biografia si italiane, sepse biografia është term abstrakt në vetvete... . Nuk e di nëse ti i bën nga nxitimi këto ndryshime apo nëse nuk e kupton mirë nuancën që këto kanë në shqipen standarde. Uroj të kesh marrë konsensus nga adminë të tjerë për këto. Të lutem mendoje me kujdes thelpin, dhe ndjesë për mënyrën e drejtëpërdrejtë të të thënit të gjërave... por kështu jam unë. [[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 24 mars 2026 16:51 (CET) :Çka mundem me të ndihmu konkretisht? - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 16:59 (CET) ::Po të them që (1) '''nuk shkon ndryshimi''' që po bën dhe që ke bërë me emrat e këtyre kategorive. Dhe '''(2)''' po të pyes, '''a ke marrë konsensus më para'''? Nëse nuk e ke marrë konsensusin të lutem hape vet si RfC, pra kërkesë për konsensus... por unë po ta them, sepse ta argumentova, nuk shkon në shqip, dhe jam i sigurt që nuk ke për ta marrë sepse nuk shkon në shqip at ndryshim që po bën. Kuptoje drejtë. Flm [[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 24 mars 2026 17:03 (CET) :::Nuk e kuptove pyetjen që e shtrova. Mirëmbetsh. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 17:08 (CET) ::::Mendoj që në shumicën e rasteve termi i duhur është ''biografi popullsie'', pra biografi për individë nga kombësia në fjalë. Biografi shqiptare/italine etj. do të mund të përdorej vetëm në rastet kur bëhet fjalë për libra ose artikuj biografikë të njohura në gjuhët përkatëse, fenomen disi më i rrallë që s'besoj të ketë kategori të veçantë në projekte wiki. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 25 mars 2026 02:44 (CET) :::::Nëse beson se kështu është gabim, atëherë zhvendose përsëri, atë dhe kategoritë për biografi tjera. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 22 maj 2026 18:09 (CEST) == Undeletion of the article [[Boris Perçatkin]] == Hello. This article was deleted by {{u|Johannnes89}} following [[:meta:Steward requests/Miscellaneous#Discussion on Using AI to Translate Wikipedia Articles|the discussion on Meta-Wiki]]. The discussion concerned the deletion of translations that had not undergone editorial review. However, the article on this wiki was marked as patrolled by you that is it had passed such a review and was deleted in error. Therefore, I ask you to undelete it. [[Përdoruesi:Asorev|Asorev]] ([[Përdoruesi diskutim:Asorev|diskutimet]]) 6 tetor 2026 14:57 (CEST) :The user forgot to mention that he copy+pasted AI generated translations of the same article to 100+ wikis without knowing the language and reviewing the AI output. The discussion linked above proves that their AI model made obvious mistakes in some languages. That’s an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/] and the reason why I‘ve deleted the article across global sysop wikis. Of course local admins may restore the article if their AI text happens to be of good/acceptable quality in this wiki. Most wikis don't use the review feature as an explicit statement that the entire article content has been checked, but rather that they didn’t see obvious vandalism. Don’t know how this is handled at sqwiki but you can’t just interpret the "review" click as "someone has confirmed my page is good" on any wiki. [[Përdoruesi:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Përdoruesi diskutim:Johannnes89|diskutimet]]) 6 tetor 2026 20:05 (CEST) ::Yes, I interpret the "review" click as "someone has confirmed my page is good". I disagree with you that I can't do this. The local admin will settle the matter between us. [[Përdoruesi:Asorev|Asorev]] ([[Përdoruesi diskutim:Asorev|diskutimet]]) 6 tetor 2026 20:15 (CEST) :::The deletion is acceptable in such cases, i don't see a good reason to restore it, since it looks like it was posted in a rushed way in many wikis which is not acceptable. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 tetor 2026 02:48 (CEST) == Ndihmë == Pershendetje Leutrim. Me udhezim te Klein Muçit, artikullin [[Adolf Hitleri]] e kandidova si artikull te perkryer. Do ta vleresoja voten tende pro. Ose, nese mundesh, ta permiresosh artikullin sipas votes se Kleinit. Falemners. --[[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 11 tetor 2026 14:05 (CEST) :Përshëndetje Dielind, pasi nuk është e udhës të diktohet vota e dikujt, mund të kërkohet votim. Unë siç të pata thënë më parë nuk kisha për një kohë në fokus disa nga hapësirat te faqja kryesore, për shkak të kohës së kufizuar se kam dhe angazhime në punë, kur të merrem me atë pjesë do i votoj të gjitha njëheri, se ka dhe një proces rivlerësimi etj.. është pak më e komplikuar se thjesht votimi, duhet rishqyrtuar gjendja e faqeve një nga një në detaje. Jemi zgjeruar me procese të shumta e tani kemi filluar t'i përfundojmë ato kryesoret, që më pas të lirohemi e të jemi më përgjigjës ndaj kërkesave. Faleminderit për shkrimin e punë të mbarë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 tetor 2026 15:59 (CEST) == Kërkesë për shqyrtimin e një redaktimi te [[George Soros]] == Përshëndetje! Kam bërë një redaktim te artikulli «George Soros» më 19 tetor 2026. Kam shtuar disa informacione, por tani dyshoj se ato mund të mos jenë të vërteta. Teksti nuk shfaqet më në artikullin aktual, por ende duket te faqja e ndryshimeve. Ju lutem, a mund ta shqyrtoni redaktimin tim dhe të më tregoni nëse mund të fshihet nga historiku publik, sipas rregullave të Wikipedia-s? Faleminderit për ndihmën! [[Speciale:Kontributet/~2026-55971-13|~2026-55971-13]] ([[Përdoruesi diskutim:~2026-55971-13|talk]]) 19 tetor 2026 14:58 (CEST) :Përshëndetje, a jeni ti dhe @[[Përdoruesi:Materialedukimi|Materialedukimi]], i njëjti përdorues?. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 21 tetor 2026 08:07 (CEST) == Vijimi i kërkesës së arkivuar për artikullin Amedeo Baçi == Përshëndetje Leutrim.P, Ju falënderoj për ndërhyrjen tuaj të 24 shtatorit në kërkesën për rishikimin e grisjes së artikullit “Amedeo Baçi”, tashmë te [[Wikipedia e Ankesave/Arkivi 4#Kërkesë për rishikimin e grisjes së artikullit Amedeo Baçi|Arkivi 4]], dhe për paraqitjen e përmbajtjes e të referencave për shqyrtim. Nga diskutimi nuk e kam të qartë nëse kërkesa konsiderohet e mbyllur apo nëse mbetet i mundur shqyrtimi i saj. A mund të më udhëzoni për hapin konkret pasues dhe të më tregoni nëse nevojitet ndonjë material shtesë nga ana ime? Siç kam deklaruar, jam subjekti i artikullit dhe kam konflikt interesi. Nuk do ta rikrijoj vetë artikullin; vlerësimin e burimeve dhe të përshtatshmërisë për botim ia lë komunitetit. Faleminderit për kohën dhe ndihmën tuaj. [[Përdoruesi:Amedeo Baci|Amedeo Baci]] ([[Përdoruesi diskutim:Amedeo Baci|diskutimet]]) 22 tetor 2026 19:43 (CEST) :Përshëndetje, [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Amedeo_Ba%C3%A7i&action=edit&redlink=1 grisja] është kryer nga administrator tjetër. Arsyeja e grisjes ishte; ''Vetëpromovimi ndalohet [[WP:JOPROMO]]''. @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 10:17 (CEST) lhvy3fpt9let7119l2vewzy9ihfvakq 3058996 3058995 2026-10-23T08:25:37Z Leutrim.P 113691 /* Vijimi i kërkesës së arkivuar për artikullin Amedeo Baçi */ 3058996 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Përdoruesi diskutim:Leutrim.P/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1MB |archiveheader = {{Archives}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 0 }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Artikujt në lidhje me kronologjinë == [[:Kategoria:Vite]] është e mbushur me artikuj bosh. Po kështu janë dhe [[:Kategoria:Dhjetëvjeçarë]], [[:Kategoria:Shekuj]] e [[:Kategoria:Mijëvjeçarë]]. Shumë prej atyre artikujve janë krijuar vite më parë në mënyrë masive me shpresën se do të mbusheshin me përmbajtje me kalimin e kohës, gjë e cila, fatkeqësisht, nuk ndodhi kurrë. Nuk jam i sigurt cila është mënyra e duhur për ta trajtuar këtë problem pasi, ç'është e vërteta, bëhet fjalë për artikuj që i ka pothuajse çdo projekt wiki e do të ishte humbje thjesht të fshiheshin por duhet pak vëmendje drejt [[:Kategoria:Kronologji]] në tërësi dhe artikujve e nënkategorive të listuara në të. Mendova ta përmendja rikujtuar nga auditimi që u krye te artikujt-lista. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 23 mars 2026 22:47 (CET) :Së pari, kategoritë nuk duhet të shkruhen me numra romakë!? Nëse ka raste ku janë përdorur, ato duhen zhvendosur. :Kategoritë për vitet duhet të krijohen vetëm në formë dhjetëvjeçare, si p.sh.: Vitet 1900, Vitet 1910, dhe jo të ketë kategori për secilin vit veçmas. :Çfarë do të fshija menjëherë (të listuara nga lart>poshtë sipas sasisë për grisje): :Të gjitha kategoritë që tregojnë vitet vetëm si numër, p.sh. [[:Kategoria:1990]], dhe do të mbaheshin vetëm në këtë formë: [[:Kategoria:Vitet 1990]]. :Te [[:Kategoria:Shekuj]] → Faqet në kategorinë “Shekuj”, do të grisja 41 faqet (p.sh. Shekulli 1, Shekulli 2, etj.). :Te [[:Kategoria:Dhjetëvjeçarë]] → Faqet në kategorinë "Dhjetëvjeçarë" te grisen 195 artikujt. :Te [[:Kategoria:Muaj]] → Faqet në Nënkategoritë te grisen 365+ artikujt. :Te [[:Kategoria:Vite]] → Nënkategoritë, do të grisja të gjithë artikujt dhe kategoritë që janë vetëm numra, si “32”, “706” etj., edhe pse më vjen keq që kemi të bëjmë me një sasi të konsiderueshme faqesh, gjithsej 2456. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 01:40 (CET) :@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], @[[Përdoruesi:Edukatori|Edukatori]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 01:44 (CET) ::Unë do të sugjeroja të shikonim kategoritë homologe në EnWiki (ose dhe në gjuhë të tjera) përpara se të vepronim. Emërtimi i kategorive është çështje e lehtë për t'u zgjidhur. Problemi është te artikujt në to që 80% janë bosh. Propozimi im fillestar ishte që t'i kalonim për votim te [[WP:FG]] por pastaj pashë që bëhej fjalë për artikuj që ekzistonin në shumicën e gjuhëve të botës (me qindra në fakt). Në këto kushte do të ishim nga të paktat përjashtime dhe për më tepër do të krijonim një sistem kaotik për sa i përket kronologjisë/historisë ku do të kishim vetëm vite e shekuj rastësorë me kapërcime të mëdha. Këtu mbeta në dilemë për vete e nuk jam i sigurt ç'të propozoj më tutje prandaj e hodha për diskutim. Idealisht do të ishte mirë të ndërrmenim një aktivitet fizik për të plotësuar me përmbajtje faqet boshe, mbase me ndonjë universitet në lidhje me histori-gjeografinë por kjo është më e lehtë të thuhet se sa të bëhet. ::Fakti është që librat, artikujt-lista, vitet dhe artikujt për komunat e Francës e disa shtete të tjera u ndërtuan masivisht këtu e 20 vite më parë me anë të mjeteve automatike të kohës për t'i dhënë formë projektit por ndër vite mbetën pa shumë redaktime. Nga këto, dy të parat i kishim marrë në trajtim tashmë, kështu që mbeteshin të preknim dy të fundit. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 mars 2026 02:43 (CET) :::[[:Kategoria:Muaj]] është gjithashtu një tjetër kategori e kronologjisë që meriton vëmendje. Se kishim harruar ta përmendnim më sipër. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 mars 2026 14:56 (CET) ::::@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], unë jam për grisje në këtë rast, për materialet multimediale të ngarkuara lokalisht dhe për artikujt-lista në parim. Nuk mund të bëjmë plane për përditësimin e 30+ mijë artikujve, le t’i rikrijojmë më vonë nëse kanë rëndësi. Ne po ecim mirë me shtimin e artikujve të rinj dhe vendosëm t'i mbajmë artikujt e librave të cilët poashtu duhen zgjeruar. Ai sistem parasheh, p.sh, që nëse krijojmë një artikull për secilën ditë nga viti 0 deri sot, do të duheshin gjithsej rreth 739,490 artikuj, pa llogaritur të tjerë faktorë, kjo është e pamundur. Nuk mund të kemi një plan të pafundëm kur jemi të kufizuar në qindra aspekte, në njëfar forme është dhe padrejtësi nëse mban mbi 10+ mijë artikuj bosh, e njëkohësisht grisë artikujt e rinj ''se janë jashtë kritereve''. Plan shumë i madh e standard i dyfishtë. Unë jam për grisje si më lartë të propozohet në FG, nëse dhe të tjerët janë për mbajtje, sido që të vendoset nuk ka problem. Çështjen për komunat e Francës e lëmë për më vonë. S'jam i zoti me aktivizëm fizik nëpër fakultete, edhe ajo i ka sfidat, kufizimet e vështirësitë e veta, ndoshta përmes WoALUG mund të bëni diçka konkrete për zgjerimin e artikujve të librave. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 25 mars 2026 02:39 (CET) Pashë që kishe shtuar për rikujtesë vetjake auditimin e kategorive të komunave të Francës, mbase nga diskutimi që patëm te [[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P#Artikujt në lidhje me kronologjinë]]. Për ta pasur listën e plotë të shteteve komunat e të cilave janë shtuar masivisht në të shkuarën duhen përmendur dhe [[:Kategoria:Njësi administrative në Spanjë|ato të Spanjës]] e [[:Kategoria:Komuna në Norvegji|ato të Norvegjisë]]. Nëse shtojmë këtu dhe artikujt te [[:Kategoria:Monumente kulturore në Shqipëri]] dhe ato te [[:Kategoria:Monumente kulturore në Kosovë]] kemi një listë të plotë të artikujve që janë ndërtuar në mënyrë masive në të shkuarën në mënyra të automatizuara ose gjysmë të automatizuara (të paktën me sa kam rastisur unë gjithë këto kohë). E ndërsa artikujt e cunguar te kategoritë për monumentet e kulturës në Shqipëri e Kosovë marrin vetvetiu vëmendje hera-herës prej tematikës e për pasojë zgjerohen, shumica e artikujve të komunave të Francës, Spanjës e Norvegjisë gjenden në trajtën e tyre nistore të cunguar. Thënë të gjitha këto, unë nuk besoj se duhet të veprojmë me grisje masive në këto raste, njëlloj siç nuk vepruam për librat. Cila është rruga e duhur fatkeqësisht nuk e di por mendova që duhet cekur diku ekzistenca e këtyre kategorive e gjeneza e tyre që të kihet parasysh për çdo rast. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:02 (CEST) :@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], E tërhoqa tekstin. Për mua është kritike kryerja e procesimit të artikuj-lista, e nëse vendosim edhe të viteve edhe atë.. Pastaj të kalojmë në uljen në 0 të numrit të listës së Faqeve të pashqyrtuara. Nuk pashë të kesh shkruar një përgjigje në lidhje me Artikujt në lidhje me kronologjinë. Ato për komunat spo i prekë fare. Të lëmë diçka edhe për adminët e tjerë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:15 (CEST) ::Pa problem. Nuk shkrova pasi siç thashë, nuk jam i sigurt si të veprohet në lidhje me to e s'di ç'të shtoj përtej dhënies së informacionit në mënyrë të përgjithshme. U përpoqa të shkruaj çdo gjë që di mbi temën e artikujve të krijuar masivisht nga e shkuara që të jetë diku si informacion për administratorët e rinj që janë aktivë e do të vijnë. Përtej kësaj, realisht s'di ç'të sugjeroj më tepër. Mbase duhen thërritur për mendim përdorues të tjerë. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:23 (CEST) :::Nëse keni ndonjë ide, si t'ia bëjmë. Unë tashmë ja hodha një sy rastit, por Klein thotë se duhen mbajtur, nëse mund të shprehni opinionin tuaj si do duhej të trajtoheshin, kurdo që keni kohë.. etiketoni dhe të tjerë, bëhet fjalë për sasi shumë të madhe artikujsh. @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], @[[Përdoruesi:Edukatori|Edukatori]], @[[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]]. --- [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 6 prill 2026 02:43 (CEST) ::::Unë mendimin tim e shpreha më sipër, jam më tepër tek selektiviteti sipas rastit jo të gjithë duhen mbajtur, nëse shumica është pro për tu mbajtur atherë dakort. [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 6 prill 2026 12:12 (CEST) :::::@[[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]], në cilin vend ke shprehur mendimin?! A do të thotë se jeni i njëjti person ti dhe Kleini? Apo edhe mund t'e kem arkivuar atë pjesë gabimisht. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 prill 2026 00:45 (CEST) ::::::Nuk e lexova nga fillimi pjesën këtu , e ngatërrova me diskutimin e mëhershem për njohushmërinë e Ermal Beqirit. Ndjesë. Sa për këtë temë këtu mendoj të shihen dhe wikit e tjera si shenbull dhe ti adoptojmë këtu. [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 7 prill 2026 00:54 (CEST) :::::::Të kuptoj. Edhe ajo është një mundësi për të bërë zgjidhje. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 prill 2026 01:39 (CEST) == Pastrimi i skedave == Përshëndetje! Padashje kisha arkivuar diskutimin ku më kishe shkruar së fundmi për çështjen e skedave. Mendova të të përgjigjem në një diskutim të ri, pa rikthyer të vjetrin. Nuk ka ndryshime pasi përdoruesi kyç që është marrë me atë punë dhe gëzon njohje të mirë të licensave nuk është bërë i gjallë. Plani im është që të përfundojmë çështjen e automoderatorit (i cili po përparon goxha dhe duhet të jetë gati për të nisur punë së shpejti [[phab:T420450]]) dhe 2000 gabimet e fundit në kod te [[Special:LintErrors]] dhe pastaj t'i shkruaj personalisht atij e nëse nuk përgjigjet të mundohem të gjej zgjidhje alternative, ndoshta duke gjetur ndonjë përdorues tjetër që mund të ndihmojë nga Commons, ose në ndonjë mënyrë tjetër. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 18 maj 2026 12:21 (CEST) :Nëse mund t'i jepet përparësi do ishte mirë, pasi sidoqoftë ato që s'kanë licensim deri tani do grisen të gjitha, ka filluar para shumë kohësh, le të përmbyllet sa më shpejt. Nëse mund ti shkruaje tani, e nëse s'përgjigjet atëherë një kërkesë brenda javës në Commons! - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 19 maj 2026 00:31 (CEST) ::E mirëkuptoj plotësisht vullnetin tënd për ta përmbyllur si çështje (pasi, siç mendoj se e di, jam nismëtar te ajo çështje) por fatkeqësisht tema në fjalë ka disa kompleksitete që duhen trajtuar me kujdes nëse duam t'i japim zgjidhjen e duhur. Shumë fotografi mund të ruhen në Commons përpara se të fshihen. Por për ta bërë këtë duhen studiuar me radhë e t'i gjenden licensat përkatëse. Kjo ka qenë pika që deri herën e fundit ka ndihmuar ai përdoruesi i huaj (jo shqiptar) duke gjetur licensat përkatëse pas hulumtimit për çdo fotografi dhe duke u kujdesur për procesin e eksportimit në Commons (përdoruesi në fjalë kishte zhvilluar dhe robotë që ndihmonin me këtë proces). Gjithashtu, pasi procesi të përfundonte, do të duhej të bëhej një shkrim i mirë i rregulloreve në lidhje me licensat e ligjet shqiptare në mënyrë që të mund të rihapnim ngarkimin lokal të materialeve sërish pas më shumë se 10 viteve. Kjo përsëri do të kërkonte ndihmë nga një përdorues i aftë te çështjet e licensave. Për të gjitha këto, nuk është aq e lehtë të gjesh dikë si vullnetar që pranon të ndihmojë të hulumtojë qindra fotografi të vjetra nga një projekt i huaj dhe më pas merret dhe me përpilimin e rregulloreve përkatëse për të. Dhe nëse do të gjendej lehtësisht, vetë puna do të ishte goxha e ngadaltë për shkak të faktorëve të mësipërm. Rasti i përdoruesit që erdhi të na ndihmonte ishte i veçantë pasi përdoruesi në fjalë merrej specifikisht me këtë punë dhe u ofrua vetë të ndihmonte. Do të përpiqem të komunikoj me të por gjithsesi do të jetë një proces i ngadaltë. Fatkeqësisht aktiviteti im në Wikipedia pakësohet ndjeshëm gjatë periudhës verore kështu që kjo do të ndikojë ca në këtë drejtim. Por pa dëshpërim, bëhet fjalë për materiale që kanë mbi 10 vite aty. Mund të presin dhe pak. :) - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 27 maj 2026 14:36 (CEST) :::E di që je nismëtar, të mundohemi t'i përfundojmë ca punë, jo domosdoshmërisht këtë në veçanti, po mundohem t'i shtyj të gjitha drejt përfundimit, të kalojmë në shkallë të tjera. Besoj se mund të presin dhe pak! Shpresoj të gjindet dikush që do ndihmojë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 qershor 2026 03:20 (CEST) == Occultus == Përshëndetje, si kaloni, kisha një pyetje konkrete për ju, si ka mundësi që jeni përfaqësues/e të WoALUG dhe faqja juaj e përdoruesit është bosh, nuk ka as të dhëna bazike se nga je (AL/KS/tjetër..) apo qfarë përfaqëson dhe cila është pozita/roli juaj në WoALUG. Të paktën të shkruaj që jeni pjesëtarë/përfaqësues të organizatës.. Mirë që ne jemi vullnetarisht (pa përfitime) duke kontribuar për shumë vite, por nga ana juaj më duket paksa komike, që nuk e keni një stampë ose përshkrim të shkurtër, dhe ne si vullnetarë të gjithë kemi bërë njëfar prezantimi në komunitet apo jo?! Nëse kërkesa ime ju tingëllon absurde, na ndriqoni! Të dy zyrat (vendndodhjet) tuaja, është mirë të kenë nga 1 llogari administratori një në Shqipëri dhe tjetra llogari në Kosovë, për arsye të aktiviteteve, duke qenë se Vyolltsa tashmë mori privilegje, nëse ndonjëri nga adminët ekzistues veç nuk është pjesë e juaja, ju inkurajoj ta propozoni edhe ju një kur të jetë momenti i duhur. Me respekt për angazhimin tuaj fisnik, Trimi. - @[[Përdoruesi:Ritamaliqi|Ritamaliqi]], @[[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]], @[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]], @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 12 maj 2026 00:06 (CEST) :Pershendetje @[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] dhe te tjeret, jo tema me relevante per kete diskutim por sidoqofte. Puna si staf/bord ne WoALUG dhe priviligjet a administratorit na nxjerrin probleme per shkak se njerezit asociojne pastaj organizaten me editimet ne wiki qe gjithmone jane pergjegjesi individuale, dhe realisht per punen tone nuk na duhen. Bordin/stafin aktual te WoALUG mund ta shikoni ne kete [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group faqe] (anglishtja zakonisht eshte me e fresket). Çfare na ndihmon shume eshte roli i Rishikuesi per shkak te punes qe bejme me kontribues te rinj, momentalisht kjo aplikohet per @[[Përdoruesi:Eraqena|Eraqena]], @[[Përdoruesi:Margott|Margott]] dhe mua (momentalisht i kam por me tendenca per t'mi hequr :) ). Flm! [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 27 maj 2026 12:09 (CEST) ::Në atë rast nëse vet kërkoni të mbani pavarësinë e organizatës, me mospërfshirje, mund edhe të qëndroni pa privilegje administratori, siç dihet, edhe nga adminët kërkohen detyra (goals) vjetore që duhen arritur në afate të caktuara dhe aktivitet i lartë. Flm për lidhjen e WoALUG. @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], si mund të veprojmë tutje për dhënie privilegjesh (të Rishikuesit) për disa llogari që përdoren rregullisht nga anëtarët kryesorë të WoALUG, që të mos pengohet veprimtaria e tyre.. Dhe në përshkrimin e ndryshimit të privilegjeve të ceket se janë anëtarë të WoALUG.. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 27 maj 2026 18:58 (CEST) == Ndryshime të çuditshme == Të shof që bën disa ndryshime të çuditshme, si ky këtu: https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Jiang_Xueqin&curid=397472&diff=2913173&oldid=2913003 Tani po shoh që e ke bërë edhe me kategori të tjera. Së pari dua të të vë në dukje që ky ndryshim nga '''''Biografi shqiptarësh/kanadezësh/italianësh''''' --> '''''Biografi shqiptare/kanadeze/italiane''''' është shumë i gabuar. Nuk shkon fare. Tingëllon keq, dhe më rëndësishëm lë vend për ambiguitet, sepse psh të gjitha biografitë këtu në wikin tonë biografi shqiptare janë sepse biografia është e shkruar në shqip. Pra biografia duhet ti drejtohet CILËSISË/KARAKTERISTIKËS së subjektit, dhe subjekti në këtë rast dallohet si italian (në shumës ''(disa) italianësh''), jo të dallohet biografia si italiane, sepse biografia është term abstrakt në vetvete... . Nuk e di nëse ti i bën nga nxitimi këto ndryshime apo nëse nuk e kupton mirë nuancën që këto kanë në shqipen standarde. Uroj të kesh marrë konsensus nga adminë të tjerë për këto. Të lutem mendoje me kujdes thelpin, dhe ndjesë për mënyrën e drejtëpërdrejtë të të thënit të gjërave... por kështu jam unë. [[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 24 mars 2026 16:51 (CET) :Çka mundem me të ndihmu konkretisht? - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 16:59 (CET) ::Po të them që (1) '''nuk shkon ndryshimi''' që po bën dhe që ke bërë me emrat e këtyre kategorive. Dhe '''(2)''' po të pyes, '''a ke marrë konsensus më para'''? Nëse nuk e ke marrë konsensusin të lutem hape vet si RfC, pra kërkesë për konsensus... por unë po ta them, sepse ta argumentova, nuk shkon në shqip, dhe jam i sigurt që nuk ke për ta marrë sepse nuk shkon në shqip at ndryshim që po bën. Kuptoje drejtë. Flm [[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 24 mars 2026 17:03 (CET) :::Nuk e kuptove pyetjen që e shtrova. Mirëmbetsh. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 17:08 (CET) ::::Mendoj që në shumicën e rasteve termi i duhur është ''biografi popullsie'', pra biografi për individë nga kombësia në fjalë. Biografi shqiptare/italine etj. do të mund të përdorej vetëm në rastet kur bëhet fjalë për libra ose artikuj biografikë të njohura në gjuhët përkatëse, fenomen disi më i rrallë që s'besoj të ketë kategori të veçantë në projekte wiki. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 25 mars 2026 02:44 (CET) :::::Nëse beson se kështu është gabim, atëherë zhvendose përsëri, atë dhe kategoritë për biografi tjera. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 22 maj 2026 18:09 (CEST) == Undeletion of the article [[Boris Perçatkin]] == Hello. This article was deleted by {{u|Johannnes89}} following [[:meta:Steward requests/Miscellaneous#Discussion on Using AI to Translate Wikipedia Articles|the discussion on Meta-Wiki]]. The discussion concerned the deletion of translations that had not undergone editorial review. However, the article on this wiki was marked as patrolled by you that is it had passed such a review and was deleted in error. Therefore, I ask you to undelete it. [[Përdoruesi:Asorev|Asorev]] ([[Përdoruesi diskutim:Asorev|diskutimet]]) 6 tetor 2026 14:57 (CEST) :The user forgot to mention that he copy+pasted AI generated translations of the same article to 100+ wikis without knowing the language and reviewing the AI output. The discussion linked above proves that their AI model made obvious mistakes in some languages. That’s an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/] and the reason why I‘ve deleted the article across global sysop wikis. Of course local admins may restore the article if their AI text happens to be of good/acceptable quality in this wiki. Most wikis don't use the review feature as an explicit statement that the entire article content has been checked, but rather that they didn’t see obvious vandalism. Don’t know how this is handled at sqwiki but you can’t just interpret the "review" click as "someone has confirmed my page is good" on any wiki. [[Përdoruesi:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Përdoruesi diskutim:Johannnes89|diskutimet]]) 6 tetor 2026 20:05 (CEST) ::Yes, I interpret the "review" click as "someone has confirmed my page is good". I disagree with you that I can't do this. The local admin will settle the matter between us. [[Përdoruesi:Asorev|Asorev]] ([[Përdoruesi diskutim:Asorev|diskutimet]]) 6 tetor 2026 20:15 (CEST) :::The deletion is acceptable in such cases, i don't see a good reason to restore it, since it looks like it was posted in a rushed way in many wikis which is not acceptable. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 tetor 2026 02:48 (CEST) == Ndihmë == Pershendetje Leutrim. Me udhezim te Klein Muçit, artikullin [[Adolf Hitleri]] e kandidova si artikull te perkryer. Do ta vleresoja voten tende pro. Ose, nese mundesh, ta permiresosh artikullin sipas votes se Kleinit. Falemners. --[[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 11 tetor 2026 14:05 (CEST) :Përshëndetje Dielind, pasi nuk është e udhës të diktohet vota e dikujt, mund të kërkohet votim. Unë siç të pata thënë më parë nuk kisha për një kohë në fokus disa nga hapësirat te faqja kryesore, për shkak të kohës së kufizuar se kam dhe angazhime në punë, kur të merrem me atë pjesë do i votoj të gjitha njëheri, se ka dhe një proces rivlerësimi etj.. është pak më e komplikuar se thjesht votimi, duhet rishqyrtuar gjendja e faqeve një nga një në detaje. Jemi zgjeruar me procese të shumta e tani kemi filluar t'i përfundojmë ato kryesoret, që më pas të lirohemi e të jemi më përgjigjës ndaj kërkesave. Faleminderit për shkrimin e punë të mbarë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 tetor 2026 15:59 (CEST) == Kërkesë për shqyrtimin e një redaktimi te [[George Soros]] == Përshëndetje! Kam bërë një redaktim te artikulli «George Soros» më 19 tetor 2026. Kam shtuar disa informacione, por tani dyshoj se ato mund të mos jenë të vërteta. Teksti nuk shfaqet më në artikullin aktual, por ende duket te faqja e ndryshimeve. Ju lutem, a mund ta shqyrtoni redaktimin tim dhe të më tregoni nëse mund të fshihet nga historiku publik, sipas rregullave të Wikipedia-s? Faleminderit për ndihmën! [[Speciale:Kontributet/~2026-55971-13|~2026-55971-13]] ([[Përdoruesi diskutim:~2026-55971-13|talk]]) 19 tetor 2026 14:58 (CEST) :Përshëndetje, a jeni ti dhe @[[Përdoruesi:Materialedukimi|Materialedukimi]], i njëjti përdorues?. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 21 tetor 2026 08:07 (CEST) == Vijimi i kërkesës së arkivuar për artikullin [[Amedeo Baçi]] == Përshëndetje Leutrim.P, Ju falënderoj për ndërhyrjen tuaj të 24 shtatorit në kërkesën për rishikimin e grisjes së artikullit “Amedeo Baçi”, tashmë te [[Wikipedia e Ankesave/Arkivi 4#Kërkesë për rishikimin e grisjes së artikullit Amedeo Baçi|Arkivi 4]], dhe për paraqitjen e përmbajtjes e të referencave për shqyrtim. Nga diskutimi nuk e kam të qartë nëse kërkesa konsiderohet e mbyllur apo nëse mbetet i mundur shqyrtimi i saj. A mund të më udhëzoni për hapin konkret pasues dhe të më tregoni nëse nevojitet ndonjë material shtesë nga ana ime? Siç kam deklaruar, jam subjekti i artikullit dhe kam konflikt interesi. Nuk do ta rikrijoj vetë artikullin; vlerësimin e burimeve dhe të përshtatshmërisë për botim ia lë komunitetit. Faleminderit për kohën dhe ndihmën tuaj. [[Përdoruesi:Amedeo Baci|Amedeo Baci]] ([[Përdoruesi diskutim:Amedeo Baci|diskutimet]]) 22 tetor 2026 19:43 (CEST) :Përshëndetje, [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Amedeo_Ba%C3%A7i&action=edit&redlink=1 grisja] është kryer nga administrator tjetër. Arsyeja e grisjes ishte; ''Vetëpromovimi ndalohet [[WP:JOPROMO]]''. @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], nëse do mundje t'i japësh përdoruesit një përgjigje përfundimtare pasi ai të kishte [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Zyra_e_Ankesave/Arkivi_4#K%C3%ABrkes%C3%AB_p%C3%ABr_rishikimin_e_grisjes_s%C3%AB_artikullit_Amedeo_Ba%C3%A7i kontaktuar sërish në lidhje me çështjen te Zyra e Ankesave] ku nuk kishte marrë një përgjigje. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 10:17 (CEST) efetsru5qmxbf27sq2y199f9xcqotbm 0 325531 3058893 2961615 2026-10-22T19:52:35Z ~2026-56317-20 194777 /* Mesjeta */ 3058893 wikitext text/x-wiki '''Duka''' është një titull mashkullor ose i një monarku që sundon mbi një dukat, ose i një anëtari të [[Familja mbretërore|familjes mbretërore]] ose [[Adel|fisnikërisë]]. Si sundimtarë, duka renditet nën [[Perandori|perandorët]], [[Mbreti|mbretërit]], princat e mëdhenj, [[Duka i madh|dukët e mëdhenj]] dhe [[Princi|princat]] sovranë. Si mbretër apo fisnikëri, ata renditen poshtë princave dhe dukëve të mëdhenj. Titulli vjen nga frëngjisht ''duc'', vetë nga [[Gjuha latine|latinishtja]] ''dux'', 'udhëheqës', një term i përdorur në [[Republika Romake|Romën republikane]] për t'iu referuar një komandanti ushtarak pa gradë zyrtare (veçanërisht një me origjinë gjermanike ose [[Keltët|kelte]] ), dhe më vonë do të thotë udhëheqësi. komandant ushtarak i një krahine. Në shumicën e vendeve, fjala '''''dukeshë''''' është ekuivalenti femëror. == Përmbledje == Pas reformave të perandorit [[Diokleciani|Dioklecian]] (që ndanë administratën civile dhe ushtarake të provincave romake), një ''dux'' u bë komandant ushtarak në çdo krahinë. Titulli ''dux'', i helenizuar në ''doux'', mbijetoi në [[Perandoria Bizantine|Perandorinë Romake Lindore,]] ku vazhdoi në disa kontekste, duke nënkuptuar një gradë ekuivalente me një kapiten ose gjeneral. Më vonë, në shekullin e 11-të, titulli ''Megas Doux'' u prezantua për postin e komandantit të përgjithshëm të të gjithë marinës. Gjatë [[Mesjeta|mesjetës]], titulli (si ''Herzog'' ) ishte i pari ndër monarkitë gjermane . Dukat ishin sundimtarët e provincave dhe eprorët e kontëve në qytete dhe më vonë, në [[Feudalizmi|monarkitë feudale]], bashkëmoshatarët e rangut më të lartë të mbretit. Një dukë mund të jetë ose jo, ''ipso facto'', një anëtar i bashkëmoshatarëve të kombit: në Mbretërinë e Bashkuar dhe Spanjë të gjithë dukët janë/ishin gjithashtu bashkëmoshatarë të mbretërisë, në Francë disa ishin dhe disa jo, ndërsa termi nuk është i zbatueshëm. në dukat e kombeve të tjera, edhe kur një institucion i ngjashëm me të afërmit (p.sh Madhështia, Dieta Perandorake, Shtëpia Hungareze e Magnatëve ) ekzistonte. Gjatë shekullit të 19-të, shumë nga shtetet më të vogla gjermane dhe italiane u sunduan nga dukë ose dukë të mëdhenj. Por aktualisht, me përjashtim të [[Luksemburgu|Dukatit të Madh të Luksemburgut]], nuk ka dukë që sundojnë si monarkë. Duka mbetet titulli më i lartë trashëgues (përveç titujve të mbajtur nga një dinasti mbretërore ose më parë mbretërore ) në Portugali (megjithëse tani një republikë), Spanjë dhe Mbretërinë e Bashkuar. Në Suedi, anëtarëve të Familjes Mbretërore u jepet një dukuri personale në lindje. Papa, si një sovran i përkohshëm, gjithashtu, megjithëse rrallë, u ka dhënë titullin dukës ose dukeshës personave për shërbime ndaj Selisë së Shenjtë . Në disa sfera, statusi relativ i "dukës" dhe "princit", si tituj të mbajtur nga [[Adel|fisnikëria]] dhe jo nga anëtarët e dinastive mbretërore, ndryshonte - p.sh. në Itali dhe Gjermani. Një grua që mban në të drejtën e saj titullin e dukatit ose dukës së tillë, ose është e martuar me një dukë, zakonisht quhet dukeshë. [[Elizabeta II|Mbretëresha Elizabeth II]], megjithatë, njihej nga tradita si Duka i Normandisë në [[Ishujt e Kanalit|Ishujt Channel]] dhe Duka i Lancaster në Lancashire . == Dukati dhe duka == Dukati është territori ose entiteti gjeopolitik i sunduar nga një dukë, ndërsa titulli ose zona e tij shpesh quhet duka. [[Luksemburgu|Dukati i Madh i Luksemburgut]] është një shtet plotësisht i pavarur dhe kreu i tij, Duka i Madh, është një monark sovran që mbretëron mbi nënshtetasit e tij luksemburgas. Duka i Cornwallit mban si dukën (titullin) dhe dukatin (pronat e pronave), ky i fundit është burimi i të ardhurave të tij personale; ata që jetojnë në pronat e dukës janë nënshtetas të sovranit britanik dhe nuk i detyrohen as besnikëri as shërbime dukës ''në vetvete'' .  Në Skoci, trashëgimtari mashkull i dukshëm i kurorës britanike është gjithmonë Duka i Rothesay gjithashtu, por ky është një dukedom (titull) pa një dukat. Në mënyrë të ngjashme, monarku britanik sundon dhe zotëron Dukatin e Lancasterit si Duka i Lancasterit, por ai mbahet i ndarë nga kurora, me të ardhurat e pronave të dukatit që sigurojnë kuletën e fshehtë të sovranit. Ishujt e Kanalit janë dy nga tre vartësitë e mbetura të kurorës, gjurmët e fundit të tokave të Dukatit të Normandisë. Ishullorët në dollinë e tyre besnike do të thonë "Le Roi, notre Duc" (Mbreti, Duka ynë). Megjithëse titulli me sa duket u hoq nga Traktati i Parisit në 1259, Kurora ende pohon se titulli ruhet: "Në vitin 1106, djali më i vogël i William, Henry I mori Dukatin e Normandisë nga vëllai i tij Robert; që nga ajo kohë, sovrani anglez ka mbajtur gjithmonë titullin Duka i Normandisë, dhe se "Deri në vitin 1205, Anglia kishte humbur shumicën e tokave të saj franceze, duke përfshirë Normandinë. Megjithatë, Ishujt e Kanalit, pjesë e Dukatit të humbur, mbetën një pronë vetëqeverisëse e Kurorës Angleze. Ndërsa ishujt sot ruajnë autonominë në qeverisje, ata i detyrohen besnikërisë Mbretit në rolin e tij si Duka i Normandisë."<ref>{{Cite web|date=2009|title=Channel Islands|url=http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/QueenandCrowndependencies/ChannelIslands.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120921052748/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/QueenandCrowndependencies/ChannelIslands.aspx|archive-date=21 shtator 2012|access-date=16 gusht 2013|website=The Official Website of the British Monarchy|publisher=The Royal Household}}</ref> == Mesjeta == Gjatë [[Mesjeta|Mesjetës]], pasi pushteti romak në Evropën Perëndimore u shemb, titulli u përdor ende në mbretëritë gjermanike, zakonisht për t'iu referuar sundimtarëve të provincave të vjetra romake. === Shqipëria === Venedikasit vendosën një "Dukë të Durrësit" (sot [[Durrësi]] ) gjatë sundimit të tyre të shkurtër mbi qytetin dhe rrethinat e tij në vitet 1205–1213. Në 1332, Robert i Tarantos pasoi babain e tij, Filipin . Xhaxhai i Robertit, Gjoni, nuk donte t'i bënte homazhe për Principatën e Akaisë, kështu që Roberti mori Achaean nga Gjoni në këmbim të 5000&nbsp;ons ari dhe të drejtat për [[Mbretëria e Arbërisë|Mbretërinë e zvogëluar të Shqipërisë]]. Gjoni mori stilin e [[Mbretëria e Arbërisë|Dukës së Durazzo-]] s. Në vitin 1368, Durrësi (Durazzo) ra në duart e [[Karl Topia|Karl Thopia]], i cili u njoh nga [[Republika e Venedikut|Venediku]] si ''Princi i Shqipërisë'' . === Kosova === Në mesjetë titulli i dukës ishte i pranishëm edhe në Kosovë. Prej tyre duhet përmendur familjen mesjetare shqiptare të [[Dukagjinët|Dukagjinëve]]. Me emrin e tyre është e lidhur edhe një krahinë e madhe etnogjeografike në Kosovë e njohur si [[Rrafshi i Dukagjinit]]. == Shih edhe == * [[Dukati]] * [[Dukagjini]] * [[Dukagjinët]] * [[Lekë Dukagjini]] == Referime == [[Kategoria:Feudalizëm]] [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] 54yx440k96k7d3nu2vhhhxe0akyrzww 4 327521 3058940 3057711 2026-10-23T04:18:18Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Wikipedia:Buletini Teknik]] 3058940 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-48</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A new preference, “Enable limited width mode”, has been added to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|Vector 2022 skin]]. The preference is also available as a toggle on every page if your monitor is 1600 pixels or wider. It allows for increasing the width of the page for logged-out and logged-in users. [https://phabricator.wikimedia.org/T319449] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-29|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-12-01|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]). * Mathematical formulas shown in SVG image format will no longer have PNG fall-backs for browsers that don't support them. This is part of work to modernise the generation system. Showing only PNG versions was the default option until in February 2018. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/3BGOKWJIZGL4TC4HJ22ICRU2SEPWGCR4/][https://phabricator.wikimedia.org/T311620][https://phabricator.wikimedia.org/T186327] * On [[phab:P40224|some wikis]] that use flagged revisions, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs#Special:Contributions|a new checkbox will be added]] to Special:Contributions that enables you to see only the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]] by a user. [https://phabricator.wikimedia.org/T321445] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change early next week at [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train#Wednesday group1 wikis] (but not Wikimedia Commons or Meta-Wiki). This change improves the accessibility of content, and makes it easier to write related CSS. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 nëntor 2022 21:02 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24114342 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Join the Coolest Tool Award 2022: Friday, Dec 16th, 17:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/> The fourth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Wikimedia Coolest Tool Award]] will happen online on [https://zonestamp.toolforge.org/1671210028 Friday 16 December 2022 at 17:00 UTC]! This award is highlighting software tools that have been nominated by contributors to the Wikimedia projects. The ceremony will be a nice moment to show appreciation to our tool developers and maybe discover new tools! [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Read more about the livestream and the discussion channels.]] Thanks for joining! -[[m:User:SSapaty (WMF)|Komla]] <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5 dhjetor 2022 19:53 (CET) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24059435 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Wikisources use a tool called ProofreadPage. ProofreadPage uses OpenSeadragon which is an open source tool. The OpenSeadragon JavaScript API has been significantly re-written to support dynamically loading images. The functionality provided by the older version of the API should still work but it is no longer supported. User scripts and gadgets should migrate over to the newer version of the API. The functionality provided by the newer version of the API is [[mw:Extension:Proofread_Page/Page_viewer#JS_API|documented on MediaWiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098][https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:Proofread_Page/Edit-in-Sequence] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 dhjetor 2022 01:40 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24151590 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * An [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|A/B test has begun]] at 15 Wikipedias for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools on mobile]]. Half of the editors on the [[mw:Reading/Web/Mobile|mobile web site]] will have access to the {{int:discussiontools-replybutton}} tool and other features. [https://phabricator.wikimedia.org/T321961] * The character <code>=</code> cannot be used in new usernames, to make usernames work better with templates. Existing usernames are not affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T254045] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] to [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers|show discussion metadata below section headings]] will be inserted after these headings, not inside of them. This change improves the accessibility of discussion pages for screen reader software. [https://phabricator.wikimedia.org/T314714] '''Events''' * The fourth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award]] will happen online on [https://zonestamp.toolforge.org/1671210002 Friday 16 December 2022 at 17:00 UTC]! The event will be live-streamed on YouTube in the [https://www.youtube.com/user/watchmediawiki MediaWiki channel] and added to Commons afterwards. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 dhjetor 2022 00:34 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24216570 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 9 January 2023. '''Recent changes''' * On a user's contributions page, you can filter it for edits with a tag like 'reverted'. Now, you can also filter for all edits that are not tagged like that. This was part of a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T119072] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new function has been used for gadget developers to add content underneath the title on article pages. This is considered a stable API that should work across all skins. [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core_modules#addSubtitle|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316830] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[test2wiki:|One of our test wikis]] is now being served from a new infrastructure powered by [[w:Kubernetes|Kubernetes]] ([[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more]]). More Wikis will switch to this new infrastructure in early 2023. Please test and let us know of any issues. [https://phabricator.wikimedia.org/T290536] '''Problems''' * Last week, all wikis had no edit access for 9 minutes. This was caused by a database problem. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2022-12-13_sessionstore] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week or next week. * The word "{{int:discussiontools-replybutton}}" is very short in some languages, such as Arabic ("<bdi lang="ar">ردّ</bdi>"). This makes the {{int:discussiontools-preference-label}} button on talk pages difficult to use. An arrow icon will be added to those languages. This will only be visible to editors who have the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] turned on. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Status] [https://phabricator.wikimedia.org/T323537] '''Future changes''' * Edits can be automatically "tagged" by the system software or the {{int:Abusefilter}} system. Those tags link to a help page about the tags. Soon they will also link to Recent Changes to let you see other edits tagged this way. This was a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T301063] * The Trust & Safety tools team [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System/Timeline and Updates|have shared new plans]] for building the Private Incident Reporting System. The system will make it easier for editors to ask for help if they are harassed or abused. * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|Realtime Preview for Wikitext]] is coming out of beta as an enabled feature for every user of the 2010 Wikitext [[mw:Special:MyLanguage/Editor|editor]] in the week of January 9, 2023. It will be available to use via the toolbar in the 2010 Wikitext editor. The feature was the 4th most popular wish of the Community Wishlist Survey 2021. '''Events''' * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2023/Participate|register for the Wikimedia Hackathon 2023]], taking place on May 19–21 in Athens, Greece. You can also apply for a scholarship until January 14th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20 dhjetor 2022 00:59 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24258101 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can use tags to filter edits in the recent changes feed or on your watchlist. You can now use tags to filter out edits you don't want to see. Previously you could only use tags to focus on the edits with those tags. [https://phabricator.wikimedia.org/T174349] * [[Special:WhatLinksHere|Special:WhatLinksHere]] shows all pages that link to a specific page. There is now a [https://wlh.toolforge.org prototype] for how to sort those pages alphabetically. You can see the discussion in the [[phab:T4306|Phabricator ticket]]. * You can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thanks]] function on your watchlist and the user contribution page. [https://phabricator.wikimedia.org/T51541] * A wiki page can be moved to give it a new name. You can now get a dropdown menu with common reasons when you move a page. This is so you don't have to write the explanation every time. [https://phabricator.wikimedia.org/T325257] * [[m:Special:MyLanguage/Matrix.org|Matrix]] is a chat tool. You can now use <code>matrix:</code> to create Matrix links on wiki pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T326021] * You can filter out translations when you look at the recent changes on multilingual wikis. This didn't hide translation pages. You can now also hide subpages which are translation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T233493] '''Changes later this week''' * [[m:Special:MyLanguage/Real Time Preview for Wikitext|Realtime preview for wikitext]] is a tool which lets editors preview the page when they edit wikitext. It will be enabled for all users of the 2010 wikitext editor. You will find it in the editor toolbar. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2023-01-10|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2023-01-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 janar 2023 02:07 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24342971 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-03</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translations]] are available. '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The URLs in "{{int:last}}" links on page history now contain <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=prev&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi> in place of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=[revision ID]&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi>. This is to fix a problem with links pointing to incorrect diffs when history was filtered by a tag. Some user scripts may break as a result of this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T243569] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Some [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|changes to the appearance of talk pages]] have only been available on <code>{{ns:1}}:</code> and <code>{{ns:3}}:</code> namespaces. These will be extended to other talk namespaces, such as <code>{{ns:5}}:</code>. They will continue to be unavailable in non-talk namespaces, including <code>{{ns:4}}:</code> pages (e.g., at the Village Pump). You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|change your preferences]] ([[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T325417] *On Wikisources, when an image is zoomed or panned in the Page: namespace, the same zoom and pan settings will be remembered for all Page: namespace pages that are linked to a particular Index: namespace page. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/ProofreadPage/+/868841] * The Vector 2022 skin will become the default for the English Wikipedia desktop users. The change will take place on January 18 at 15:00 UTC. [[:en:w:Wikipedia:Vector 2022|Learn more]]. '''Future changes''' * The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]], which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts next week on 23 January 2023 at 18:00 UTC. You can start drafting your proposals in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 janar 2023 02:09 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24381020 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, for ~15 minutes, all wikis were unreachable for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a timing issue. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-17_MediaWiki] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * If you have the Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|DiscussionTools]] enabled, the appearance of talk pages will add more information about discussion activity. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Status][https://phabricator.wikimedia.org/T317907] * The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]] (CWS), which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts on Monday 23 January 2023 at [https://zonestamp.toolforge.org/1674496814 18:00 UTC]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 janar 2023 00:45 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24418874 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, for ~15 minutes, some users were unable to log in or edit pages. This was caused by a problem with session storage. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-24_sessionstore_quorum_issues] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis that use localized numbering schemes for references need to add new CSS. This will help to show citation numbers the same way in all reading and editing modes. If your wiki would prefer to do it yourselves, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|details and example CSS to copy from]], and also add your wiki to the list. Otherwise, the developers will directly help out starting the week of February 5. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31 janar 2023 01:05 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24455949 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], logged-out users using the full-width toggle will be able to see the setting of their choice even after refreshing pages or opening new ones. This only applies to wikis where Vector 2022 is the default. [https://phabricator.wikimedia.org/T321498] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Previously, we announced when some wikis would be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. These switches will not be announced any more, as the read-only time has become non-significant. Switches will continue to happen at 7AM UTC on Tuesdays and Thursdays. [https://phabricator.wikimedia.org/T292543#8568433] * Across all the wikis, in the Vector 2022 skin, logged-in users will see the page-related links such as "What links here" in a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Features/Page_tools|new side menu]]. It will be displayed on the other side of the screen. This change had previously been made on Czech, English, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T328692] *[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] will stop receiving new proposals on [https://zonestamp.toolforge.org/1675706431 Monday, 6 February 2023, at 18:00 UTC]. Proposers should complete any edits by then, to give time for [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translations]] and review. Voting will begin on Friday, 10 February. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets and user scripts will be changing to load on desktop and mobile sites. Previously they would only load on the desktop site. It is recommended that wiki administrators audit the [[MediaWiki:Gadgets-definition|gadget definitions]] prior to this change, and add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins=…</code></bdi> for any gadgets which should not load on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610 More details are available]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 shkurt 2023 11:20 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24491749 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translations]] are available. '''Problems''' * On wikis where patrolled edits are enabled, changes made to the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|mentor list]] by autopatrolled mentors are not correctly marked as patrolled. It will be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T328444] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * The Reply tool and other parts of [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools]] will be deployed for all editors using the mobile site. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|read more about this decision]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T298060] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 shkurt 2023 02:48 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24540832 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, during planned maintenance of Cloud Services, unforeseen complications forced the team to turn off all tools for 2–3 hours to prevent data corruption. Work is ongoing to prevent similar problems in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T329535] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). *The voting phase for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] ends on [https://zonestamp.toolforge.org/1677261621 24 February at 18:00 UTC]. The results of the survey will be announced on 28 February. '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 shkurt 2023 02:57 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24570514 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, in some areas of the world, there were problems with loading pages for 20 minutes and saving edits for 55 minutes. These issues were caused by a problem with our caching servers due to unforseen events during a routine maintenance task. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_wiki_outage][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_read_only] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 shkurt 2023 00:46 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24634242 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Community Wishlist Survey 2023 edition has been concluded. Community Tech has [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Results|published the results]] of the survey and will provide an update on what is next in April 2023. * On wikis which use [[mw:Special:MyLanguage/Writing_systems|LanguageConverter]] to handle multiple writing systems, articles which used custom conversion rules in the wikitext (primarily on Chinese Wikipedia) would have these rules applied inconsistently in the table of contents, especially in the Vector 2022 skin. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T306862] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * A search system has been added to the [[Special:Preferences|Preferences screen]]. This will let you find different options more easily. Making it work on mobile devices will happen soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T313804] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7 mars 2023 00:49 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24676916 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-cbk_zamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cdowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cebwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ckbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-csbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542][https://phabricator.wikimedia.org/T304550] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 mars 2023 00:19 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24700189 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, some users experienced issues loading image thumbnails. This was due to incorrectly cached images. [https://phabricator.wikimedia.org/T331820] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A link to the user's [[{{#special:CentralAuth}}]] page will appear on [[{{#special:Contributions}}]] — some user scripts which previously added this link may cause conflicts. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Admins and patrollers/Add link to CentralAuth on Special:Contributions|voted #17 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[{{#special:AbuseFilter}}]] edit window will be resizable and larger by default. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Make the AbuseFilter edit window resizable and larger by default|voted #80 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. * There will be a new option for Administrators when they are unblocking a user, to add the unblocked user’s user page to their watchlist. This will work both via [[{{#special:Unblock}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T257662] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1679677204 24 March at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Office Hours|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 mars 2023 02:25 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24732558 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] condition limit was increased from 1000 to 2000. [https://phabricator.wikimedia.org/T309609] * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter#Locally disabled actions|Some Global AbuseFilter]] actions will no longer apply to local projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T332521] * Desktop users are now able to subscribe to talk pages by clicking on the {{int:discussiontools-newtopicssubscription-button-subscribe-label}} link in the {{int:toolbox}} menu. If you subscribe to a talk page, you receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when new topics are started on that talk page. This is separate from putting the page on your watchlist or subscribing to a single discussion. [https://phabricator.wikimedia.org/T263821] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You will be able to choose [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diffs]] on all [[m:Special:MyLanguage/Help:Page history|history pages]] at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The legacy [[mw:Mobile Content Service|Mobile Content Service]] is going away in July 2023. Developers are encouraged to switch to Parsoid or another API before then to ensure service continuity. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/4MVQQTONJT7FJAXNVOFV3WWVVMCHRINE/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 mars 2023 03:13 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24780854 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The system for automatically creating categories for the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Babel|Babel]] extension has had several important changes and fixes. One of them allows you to insert templates for automatic category descriptions on creation, allowing you to categorize the new categories. [https://phabricator.wikimedia.org/T211665][https://phabricator.wikimedia.org/T64714][https://phabricator.wikimedia.org/T170654][https://phabricator.wikimedia.org/T184941][https://phabricator.wikimedia.org/T33074] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Some older [[w:en:Web browser|Web browsers]] will stop being able to use [[w:en:JavaScript|JavaScript]] on Wikimedia wikis from this week. This mainly affects users of Internet Explorer 11. If you have an old web browser on your computer you can try to upgrade to a newer version. [https://phabricator.wikimedia.org/T178356] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The deprecated <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.hoverIntent</code></bdi> module has been removed. This module could be used by gadgets and user scripts, to create an artificial delay in how JavaScript responds to a hover event. Gadgets and user scripts should now use jQuery <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>hover()</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>on()</code></bdi> instead. Examples can be found in the [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#jquery.hoverIntent|migration guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T311194] * Some of the links in [[{{#special:SpecialPages}}]] will be re-arranged. There will be a clearer separation between links that relate to all users, and links related to your own user account. [https://phabricator.wikimedia.org/T333242] * You will be able to hide the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply button]] in archived discussion pages with a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__ARCHIVEDTALK__</nowiki></code></bdi> magic word. There will also be a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mw-archivedtalk</code></bdi> CSS class for hiding the Reply button in individual sections on a page. [https://phabricator.wikimedia.org/T249293][https://phabricator.wikimedia.org/T295553][https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/DiscussionTools/+/738221] '''Future changes''' * The Vega software that creates data visualizations in pages, such as graphs, will be upgraded to the newest version in the future. Graphs that still use the very old version 1.5 syntax may stop working properly. Most existing uses have been found and updated, but you can help to check, and to update any local documentation. [[phab:T260542|Examples of how to find and fix these graphs are available]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 prill 2023 01:39 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24820268 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] In the visual editor, it is now possible to edit captions of images in galleries without opening the gallery dialog. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/Editable gallery captions in Visual Editor|voted #61 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T190224] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] You can now receive notifications when another user edits your user page. See the "{{int:Echo-category-title-edit-user-page}}" option in [[Special:Preferences#mw-prefsection-echo|your Preferences]]. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Notifications for user page edits|voted #3 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T3876] '''Problems''' * There was a problem with all types of CentralNotice banners still being shown to logged-in users even if they had [[Special:Preferences#mw-prefsection-centralnotice-banners|turned off]] specific banner types. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T331671] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-arywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dinwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-elwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-emlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-etwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-euwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-extwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tumwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ffwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiu_vrowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-furwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gcrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gotwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-guwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304551][https://phabricator.wikimedia.org/T308133] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 prill 2023 22:04 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24851886 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Show_nearby_articles|nearby articles on a Kartographer map]] with the button for the new feature "{{int:Kartographer-sidebar-nearbybutton}}". Six wikis have been testing this feature since October. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles#Implementation][https://phabricator.wikimedia.org/T334079] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[m:Special:GlobalWatchlist|Special:GlobalWatchlist]] page now has links for "{{int:globalwatchlist-markpageseen}}" for each entry. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Button to mark a single change as read in the global watch list|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334246] '''Problems''' * At Wikimedia Commons, some thumbnails have not been getting replaced correctly after a new version of the image is uploaded. This should be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T331138][https://phabricator.wikimedia.org/T333042] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] For the last few weeks, some external tools had inconsistent problems with logging-in with OAuth. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T332650] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 prill 2023 03:54 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24881071 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Graph extension disabled</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message" />Yesterday the [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|Wikimedia Foundation noted]] that in the interests of the security of our users, the [[mw:Extension:Graph|Graph extension]] was disabled. This means that pages that were formerly displaying graphs will now display a small blank area. To help readers understand this situation, communities can now define a brief message that can be displayed to readers in place of each graph until this is resolved. That message can be defined on each wiki at <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Graph-disabled]]</bdi>. Wikimedia Foundation staff are looking at options available and expected timelines. For updates, follow the public Phabricator task for this issue: [[phab:T334940|T334940]]<section end="message" /> </div> --[[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 19 prill 2023 19:36 (CEST) <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24483197 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The date-selection menu on pages such as [[{{#special:Contributions}}]] will now show year-ranges that are in the current and past decade, instead of the current and future decade. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Change year range shown in date selection popup|voted #145 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334316] '''Problems''' * Due to security issues with the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]], graphs have been disabled in all Wikimedia projects. Wikimedia Foundation teams are working to respond to these vulnerabilities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940] * For a few days, it was not possible to save some kinds of edits on the mobile version of a wiki. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T334797][https://phabricator.wikimedia.org/T334799][https://phabricator.wikimedia.org/T334794] '''Changes later this week''' * All wikis will be read-only for a few minutes on April 26. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1682517653 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The Editing team plans an A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|a usability analysis of the Talk page project]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|planned measurements are available]]. Your wiki [[phab:T332946|may be invited to participate]]. Please suggest improvements to the measurement plan at [[mw:Talk:Talk pages project/Usability|the discussion page]]. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024|The Wikimedia Foundation annual plan 2023-2024 draft is open for comment and input]] until May 19. The final plan will be published in July 2023 on Meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 prill 2023 00:03 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24933592 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the French and Italian Wikipedias. More languages will be added in the near future. This is part of the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T243711][https://phabricator.wikimedia.org/T270490][https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[:commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2commons]] tool has been updated. This fixed several bugs related to YouTube uploads. [https://github.com/toolforge/video2commons/pull/162/commits] * The [[{{#special:Preferences}}]] page has been redesigned on mobile web. The new design makes it easier to browse the different categories and settings at low screen widths. You can also now access the page via a link in the Settings menu in the mobile web sidebar. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Content_moderation_on_mobile_web/Preferences] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 maj 2023 03:44 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24966974 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] When you close an image that is displayed via MediaViewer, it will now return to the wiki page instead of going back in your browser history. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Return to the article when closing the MediaViewer|voted #65 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T236591] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|SyntaxHighlight]] extension now supports <bdi lang="en" dir="ltr"><code>wikitext</code></bdi> as a selected language. Old alternatives that were used to highlight wikitext, such as <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html5</code></bdi>, <bdi lang="en" dir="ltr"><code>moin</code></bdi>, and <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html+handlebars</code></bdi>, can now be replaced. [https://phabricator.wikimedia.org/T29828] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating pages with preloaded text|Preloading text to new pages/sections]] now supports preloading from localized MediaWiki interface messages. [https://cs.wikipedia.org/wiki/User_talk:Martin_Urbanec_(WMF)?action=edit&section=new&preload=MediaWiki:July Here is an example] at the {{int:project-localized-name-cswiki/en}} that uses <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>preload=MediaWiki:July</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T330337] '''Problems''' * Graph Extension update: Foundation developers have completed upgrading the visualization software to Vega5. Existing community graphs based on Vega2 are no longer compatible. Communities need to update local graphs and templates, and shared lua modules like <bdi lang="de" dir="ltr">[[:de:Modul:Graph]]</bdi>. The [https://vega.github.io/vega/docs/porting-guide/ Vega Porting guide] provides the most comprehensive detail on migration from Vega2 and [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Template:Graph:PageViews&action=history here is an example migration]. Vega5 has currently just been enabled on mediawiki.org to provide a test environment for communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940#8813922] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Until now, all new OAuth apps went through manual review. Starting this week, apps using identification-only or basic authorizations will not require review. [https://phabricator.wikimedia.org/T67750] '''Future changes''' * During the next year, MediaWiki will stop using IP addresses to identify logged-out users, and will start automatically assigning unique temporary usernames. Read more at [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates]]. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#What should it look like?|join the discussion]] about the [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates#What will temporary usernames look like?|format of the temporary usernames]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T332805] * There will be an [[:w:en:A/B testing|A/B test]] on 10 Wikipedias where the Vector 2022 skin is the default skin. Half of logged-in desktop users will see an interface where the different parts of the page are more clearly separated. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2023-05 Zebra9 A/B test|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333180][https://phabricator.wikimedia.org/T335972] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] <code>jquery.tipsy</code> will be removed from the MediaWiki core. This will affect some user scripts. Many lines with <code>.tipsy(</code> can be commented out. <code>OO.ui.PopupWidget</code> can be used to keep things working like they are now. You can [[phab:T336019|read more]] and [[:mw:Help:Locating broken scripts|read about how to find broken scripts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336019] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 maj 2023 02:35 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24998636 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Automatic citations based on ISBN are broken</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message" /> Apologies if this message does not reach you in your favorite language. [[:m:User:Elitre (WMF)/ISBN|You can help translate it centrally at Meta]]. Thanks for your help. We have recently become unable to access the WorldCat API which provided the ability to generate citations using ISBN numbers. The Wikimedia Foundation's [[mw:Editing_team|Editing team]] is investigating several options to restore the functionality, but will need to disable ISBN citation generation for now. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts, such as the autofill button on [[:en:Wikipedia:RefToolbar|refToolbar]]. Please note that all the other automatic ways of generating citations, including via URL or DOI, are still available. You can keep updated on the situation [[phab:T336298|via Phabricator]], or by reading the next issues of [[m:Tech News]]. If you know of any users or groups who rely heavily on this feature (for instance, someone who has an upcoming editathon), I'd appreciate it if you shared this update with them. [[User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]], on behalf of the Editing team.<section end="message" /> </div> [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 11 maj 2023 21:45 (CEST) <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox3&oldid=25009633 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translations]] are available. '''Problems''' * Citations that are automatically generated based on [[d:Q33057|ISBN]] are currently broken. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts. Work is ongoing to restore this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-gorwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hakwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hifwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-htwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-igwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ilowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-inhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308134] '''Future changes''' * There is a recently formed team at the Wikimedia Foundation which will be focusing on experimenting with new tools. Currently they are building [[m:Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI|a prototype ChatGPT plugin that allows information generated by ChatGPT to be properly attributed]] to the Wikimedia projects. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and userscript developers should replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi>. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> library will be removed in ~1 month, and staff developers will run a script to replace any remaining uses at that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T336018] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 maj 2023 23:44 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25011501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The "recent edits" time period for page watchers is now 30 days. It used to be 180 days. This was a [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Change information about the number of watchers on a page|Community Wishlist Survey proposal]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336250] '''Changes later this week''' * An [[mw:special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Impact|improved impact module]] will be available at Wikipedias. The impact module is a feature available to newcomers [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer homepage|at their personal homepage]]. It will show their number of edits, how many readers their edited pages have, how many thanks they have received and similar things. It is also accessible by accessing Special:Impact. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W21"/> </div> 22 maj 2023 18:54 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25028325 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Citations can once again be added automatically from ISBNs, thanks to Zotero's ISBN searches. The current data sources are the Library of Congress (United States), the Bibliothèque nationale de France (French National Library), and K10plus ISBN (German repository). Additional data source searches can be [[mw:Citoid/Creating Zotero translators|proposed to Zotero]]. The ISBN labels in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]] will reappear later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298#8859917] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The page [[{{#special:EditWatchlist}}]] now has "{{int:watchlistedit-normal-check-all}}" options to select all the pages within a namespace. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Watchlist edit - "check all" checkbox|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334252] '''Problems''' * For a few days earlier this month, the "Add interlanguage link" item in the Tools menu did not work properly. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337081] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/small.dblist small] and [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/medium.dblist medium] wikis this week. Large wikis will follow in the coming weeks. This is part of the effort to move Parsoid into MediaWiki core. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30 maj 2023 00:02 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25079963 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe|RealMe]] extension allows you to mark URLs on your user page as verified for Mastodon and similar software. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Citation and footnote editing can now be started from the reference list when using the visual editor. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Citations/Allow citations to be edited in the references section with VisualEditor|voted #2 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T54750] * Previously, clicking on someone else's link to Recent Changes with filters applied within the URL could unintentionally change your preference for "{{int:Rcfilters-group-results-by-page}}". This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T202916#8874081] '''Problems''' * For a few days last week, some tools and bots returned outdated information due to database replication problems, and may have been down entirely while it was being fixed. These issues have now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337446] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Bots will no longer be prevented from making edits because of URLs that match the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SpamBlacklist|spam blacklist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T313107] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 qershor 2023 00:51 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25114640 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the Dutch, German, Hungarian, Indonesian, Japanese, Polish and Portuguese Wikipedias. This was the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Search Improvements#Search Preview panel|Search Preview panel]] has been deployed on four Wikipedias (Catalan, Dutch, Hungarian and Norwegian). The panel will show an image related to the article (if existing), the top sections of the article, related images (coming from MediaSearch on Commons), and eventually the sister projects associated with the article. [https://phabricator.wikimedia.org/T306341] * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe#Verifying_a_link_on_non-user_pages|RealMe]] extension now allows administrators to verify URLs for any page, for Mastodon and similar software. [https://phabricator.wikimedia.org/T324937] * The default project license [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimediaannounce-l@lists.wikimedia.org/thread/7G6XPWZPQFLZ2JANN3ZX6RT4DVUI3HZQ/ has been officially upgraded] to CC BY-SA 4.0. The software interface messages have been updated. Communities should feel free to start updating any mentions of the old CC BY-SA 3.0 licensing within policies and related documentation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T319064] '''Problems''' * For three days last month, some Wikipedia pages edited with VisualEditor or DiscussionTools had an unintended <code><nowiki>__TOC__</nowiki></code> (or its localized form) added during an edit. There is [[mw:Parsoid/Deployments/T336101_followup|a listing of affected pages sorted by wiki]], that may still need to be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T336101] * Currently, the "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is broken. Existing <code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code> keywords incorrectly appear as missing templates in VisualEditor. Developers are exploring how to fix this. In the meantime, those wishing to edit the default sortkey of a page are advised to switch to source editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Last week, an update to the delete form may have broken some gadgets or user scripts. If you need to manipulate (empty) the reason field, replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#wpReason</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space: nowrap;"><code>#wpReason > input</code></bdi>. See [https://cs.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AGadget-CleanDeleteReasons.js&diff=22859956&oldid=12794189 an example fix]. [https://phabricator.wikimedia.org/T337809] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on English Wikipedia on Monday, and all other [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/large.dblist large] wikis on Thursday. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''Future changes''' * From 5 June to 17 July, the Foundation's [[:mw:Wikimedia Security Team|Security team]] is holding a consultation with contributors regarding a draft policy to govern the use of third-party resources in volunteer-developed gadgets and scripts. Feedback and suggestions are warmly welcome at [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] on meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 qershor 2023 16:50 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25133779 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Flame graphs are now available in WikimediaDebug. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/JXNQD3EHG5V5QW5UXFDPSHQG4MJ3FWJQ/][https://techblog.wikimedia.org/2023/06/08/flame-graphs-arrive-in-wikimediadebug/] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * There is now a toolbar search popup in the visual editor. You can trigger it by typing <code>\</code> or pressing <code>ctrl + shift + p</code>. It can help you quickly access most tools in the editor. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Visual_editor_toolbar_search_feature.png][https://phabricator.wikimedia.org/T66905] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 qershor 2023 22:08 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25159510 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Action API modules and Special:LinkSearch will now add a trailing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>/</code></bdi> to all <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prop=extlinks</code></bdi> responses for bare domains. This is part of the work to remove duplication in the <code>externallinks</code> database table. [https://phabricator.wikimedia.org/T337994] '''Problems''' * Last week, search was broken on Commons and Wikidata for 23 hours. [https://phabricator.wikimedia.org/T339810][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-06-18_search_broken_on_wikidata_and_commons] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Minerva skin now applies more predefined styles to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mbox-text</code></bdi> CSS class. This enables support for mbox templates that use divs instead of tables. Please make sure that the new styles won't affect other templates in your wiki. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/skins/MinervaNeue/+/930901/][https://phabricator.wikimedia.org/T339040] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets will now load on both desktop and mobile by default. Previously, gadgets loaded only on desktop by default. Changing this default using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|targets=</code></bdi> parameter is also deprecated and should not be used. You should make gadgets work on mobile or disable them based on the skin (with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|skins=</code></bdi> parameter in <bdi lang="en" dir="ltr">MediaWiki:Gadgets-definition</bdi>) rather than whether the user uses the mobile or the desktop website. Popular gadgets that create errors on mobile will be disabled by developers on the Minerva skin as a temporary solution. [https://phabricator.wikimedia.org/T127268] * All namespace tabs now have the same browser [[m:Special:MyLanguage/Help:Keyboard_shortcuts|access key]] by default. Previously, custom and extension-defined namespaces would have to have their access keys set manually on-wiki, but that is no longer necessary. [https://phabricator.wikimedia.org/T22126] * The review form of the Flagged Revisions extension now uses the standardized [[mw:Special:MyLanguage/Codex|user interface components]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change in the coming weeks at [[:wikitech:Deployments/Train#Thursday|group2 wikis]]. This change improves the accessibility of content. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 qershor 2023 18:18 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25202311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the rolling out of the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|audio links that play on click]] wishlist proposal, [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/small.dblist small wikis] will now be able to use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline audio player mode|inline audio player]] that is implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] From this week all gadgets automatically load on mobile and desktop sites. If you see any problems with gadgets on your wikis, please adjust the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|gadget options]] in your gadget definitions file. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 korrik 2023 00:50 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25231546 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Section-level Image Suggestions|Section-level Image Suggestions feature]] has been deployed on seven Wikipedias (Portuguese, Russian, Indonesian, Catalan, Hungarian, Finnish and Norwegian Bokmål). The feature recommends images for articles on contributors' watchlists that are a good match for individual sections of those articles. * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter|Global abuse filters]] have been enabled on all Wikimedia projects, except English and Japanese Wikipedias (who opted out). This change was made following a [[:m:Requests for comment/Make global abuse filters opt-out|global request for comments]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T341159] * [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] is a new tool for administrators to help fight spam. It provides a clearer interface for blocking plain domains (and their subdomains), is more easily searchable, and is faster for the software to process for each edit on the wiki. It does not support regex (for complex cases), nor URL path-matching, nor the [[MediaWiki:Spam-whitelist|MediaWiki:Spam-whitelist]], but otherwise it replaces most of the functionalities of the existing [[MediaWiki:Spam-blacklist|MediaWiki:Spam-blacklist]]. There is a Python script to help migrate all simple domains into this tool, and more feature details, within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:BlockedExternalDomains|the tool's documentation]]. It is available at all wikis except for Meta-wiki, Commons, and Wikidata. [https://phabricator.wikimedia.org/T337431] * The WikiEditor extension was updated. It includes some of the most frequently used features of wikitext editing. In the past, many of its messages could only be translated by administrators, but now all regular translators on translatewiki can translate them. Please check [https://translatewiki.net/wiki/Special:MessageGroupStats?group=ext-wikieditor&messages=&x=D#sortable:0=asc the state of WikiEditor localization into your language], and if the "Completion" for your language shows anything less than 100%, please complete the translation. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-ambassadors@lists.wikimedia.org/thread/D4YELU2DXMZ75PGELUOKXXMFF3FH45XA/ a more detailed explanation]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * The default protocol of [[{{#special:LinkSearch}}]] and API counterparts has changed from http to both http and https. [https://phabricator.wikimedia.org/T14810] * [[{{#special:LinkSearch}}]] and its API counterparts will now search for all of the URL provided in the query. It used to be only the first 60 characters. This feature was requested fifteen years ago. [https://phabricator.wikimedia.org/T17218] '''Future changes''' * There is an experiment with a [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin. This is to show users where the information is coming from when they read information from Wikipedia. It has been tested by Wikimedia Foundation staff and other Wikimedians. Soon all ChatGPT plugin users can use the Wikipedia plugin. This is the same plugin which was mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Tech News 2023/20]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] * There is an ongoing discussion on a [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|proposed Third-party resources policy]]. The proposal will impact the use of third-party resources in gadgets and userscripts. Based on the ideas received so far, policy includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, some best practices and exemption requirements such as code transparency and inspectability. Your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on [[m:Talk:Third-party resources policy|on the policy talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 korrik 2023 21:53 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25278797 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] We are now serving 1% of all global user traffic from [[:en:Kubernetes|Kubernetes]] (you can [[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more technical details]]). We are planning to increment this percentage regularly. You can [[phab:T290536|follow the progress of this work]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message|system messages]] will now look for available local fallbacks, instead of always using the default fallback defined by software. This means wikis no longer need to override each language on the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback_languages|fallback chain]] separately. For example, English Wikipedia doesn't have to create <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-ca</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-gb</code></bdi> subpages with a transclusion of the base pages anymore. This makes it easier to maintain local overrides. [https://phabricator.wikimedia.org/T229992] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthsetmentorstatus</code></bdi> API will be deprecated with the new MediaWiki version. Bots or scripts calling that API should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthmanagementorlist</code></bdi> API now. [https://phabricator.wikimedia.org/T321503] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 korrik 2023 01:07 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25289122 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] On July 18, the Wikimedia Foundation launched a survey about the [[:mw:Technical_decision_making|technical decision making process]] for people who do technical work that relies on software that is maintained by the Foundation or affiliates. If this applies to you, [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/885471 please take part in the survey]. The survey will be open for three weeks, until August 7. You can find more information in [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/Q7DUCFA75DXG3G2KHTO7CEWMLCYTSDB2/|the announcement e-mail on wikitech-l]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 korrik 2023 04:19 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25332248 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Synchronizer|Synchronizer]] tool is now available to keep Lua modules synced across Wikimedia wikis, along with [[mw:Multilingual Templates and Modules|updated documentation]] to develop global Lua modules and templates. * The tag filter on [[{{#special:NewPages}}]] and revision history pages can now be inverted. For example, you can hide edits that were made using an automated tool. [https://phabricator.wikimedia.org/T334337][https://phabricator.wikimedia.org/T334338] * The Wikipedia [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin experiment can now be used by ChatGPT users who can use plugins. You can participate in a [[:m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Draft/Future Audiences#Announcing monthly Future Audiences open "office hours"|video call]] if you want to talk about this experiment or similar work. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] '''Problems''' * It was not possible to generate a PDF for pages with non-Latin characters in the title, for the last two weeks. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T342442] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Tuesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-kawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kaawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-knwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kshwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kwwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308135] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 gusht 2023 01:53 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25362228 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Mobile Web editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced_mobile_contributions#August_1,_2023_-_Full-page_editing_added_on_mobile|edit a whole page at once]]. To use this feature, turn on "{{int:Mobile-frontend-mobile-option-amc}}" in your settings and use the "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" button in the "{{int:Minerva-page-actions-overflow}}" menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T203151] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7 gusht 2023 23:20 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25420038 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Content translation system is no longer using Youdao's [[mw:Special:MyLanguage/Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation service]]. The service was in place for several years, but due to no usage, and availability of alternatives, it was deprecated to reduce maintenance overheads. Other services which cover the same languages are still available. [https://phabricator.wikimedia.org/T329137] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ladwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lezwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lfnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-liwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lijwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lmowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ltgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-maiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-map_bmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mdfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kywiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308136] <!-- TODO replace wiki codes --> '''Future changes''' * A few gadgets/user scripts which add icons to the Minerva skin need to have their CSS updated. There are more details available including a [[phab:T344067|search for all existing instances and how to update them]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 gusht 2023 07:59 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25428668 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-34</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [https://gdrive-to-commons.toolforge.org/ GDrive to Commons Uploader] tool is now available. It enables [[m:Special:MyLanguage/GDrive to Commons Uploader|securely selecting and uploading files]] from your Google Drive directly to Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T267868] * From now on, we will announce new Wikimedia wikis in Tech News, so you can update any tools or pages. ** Since the last edition, two new wikis have been created: *** a Wiktionary in [[d:Q7121294|Pa'O]] ([[wikt:blk:|<code>wikt:blk:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343540] *** a Wikisource in [[d:Q34002|Sundanese]] ([[s:su:|<code>s:su:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343539] ** To catch up, the next most recent six wikis are: *** Wikifunctions ([[f:|<code>f:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T275945] *** a Wiktionary in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[wikt:btm:|<code>wikt:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335216] *** a Wikipedia in [[d:Q5555465|Ghanaian Pidgin]] ([[w:gpe:|<code>w:gpe:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335969] *** a Wikinews in [[d:Q3111668|Gungbe]] ([[n:guw:|<code>n:guw:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T334394] *** a Wiktionary in [[d:Q33522|Kabardian]] ([[wikt:kbd:|<code>wikt:kbd:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T333266] *** a Wikipedia in [[d:Q35570|Fante]] ([[w:fat:|<code>w:fat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335016] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There is an existing [[mw:Stable interface policy|stable interface policy]] for MediaWiki backend code. There is a [[mw:User:Jdlrobson/Stable interface policy/frontend|proposed stable interface policy for frontend code]]. This is relevant for anyone who works on gadgets or Wikimedia frontend code. You can read it, discuss it, and let the proposer know if there are any problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W34"/> </div> 21 gusht 2023 17:24 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25497111 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-35</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diff handling of paragraph splits]], improved detection of splits is being rolled out. Over the last two weeks, we deployed this support to [[wikitech:Deployments/Train#Groups|group0]] and group1 wikis. This week it will be deployed to group2 wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341754] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] All [[{{#special:Contributions}}]] pages now show the user's local edit count and the account's creation date. [https://phabricator.wikimedia.org/T324166] * Wikisource users can now use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpbengalicurrency</code></bdi> label to denote Bengali currency characters as page numbers inside the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><pagelist></nowiki></code></bdi> tag. [https://phabricator.wikimedia.org/T268932] * Two preferences have been relocated. The preference "{{int:visualeditor-preference-visualeditor}}" is now shown on the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|"{{int:prefs-editing}}" tab]] at all wikis. Previously it was shown on the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab at some wikis. The preference "{{int:visualeditor-preference-newwikitexteditor-enable}}" is now also shown on the "{{int:prefs-editing}}" tab at all wikis, instead of the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab. [https://phabricator.wikimedia.org/T335056][https://phabricator.wikimedia.org/T344158] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] New signups for a Wikimedia developer account will start being pushed towards <bdi lang="en" dir="ltr">[https://idm.wikimedia.org/ idm.wikimedia.org]</bdi>, rather than going via Wikitech. [[wikitech:IDM|Further information about the new system is available]]. * All right-to-left language wikis, plus Korean, Armenian, Ukrainian, Russian, and Bulgarian Wikipedias, will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. This feature will come to more wikis in future weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * The removal of the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DoubleWiki|DoubleWiki extension]] is being discussed. This extension currently allows Wikisource users to view articles from multiple language versions side by side when the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><=></code></bdi> symbol next to a specific language edition is selected. Comments on this are welcomed at [[phab:T344544|the phabricator task]]. * A proposal has been made to merge the second hidden-categories list (which appears below the wikitext editing form) with the main list of categories (which is further down the page). [[phab:T340606|More information is available on Phabricator]]; feedback is welcome! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 gusht 2023 15:59 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25510866 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-36</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[m:Wikisource_EditInSequence|EditInSequence]], a feature that allows users to edit pages faster on Wikisource has been moved to a Beta Feature based on community feedback. To enable it, you can navigate to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features tab in Preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Generate Audio for IPA|Generate Audio for IPA]] and [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|Audio links that play on click]] wishlist proposals, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player mode]] of [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] has been deployed to all projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * There is a new option for Administrators when they are changing the usergroups for a user, to add the user’s user page to their watchlist. This works both via [[{{#special:UserRights}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T272294] * One new wiki has been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34318|Talysh]] ([[w:tly:|<code>w:tly:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T345166] '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:LoginNotify|LoginNotify extension]] was not sending notifications since January. It has now been fixed, so going forward, you may see notifications for failed login attempts, and successful login attempts from a new device. [https://phabricator.wikimedia.org/T344785] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-mhrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-miwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-minwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mtwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mwlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-myvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mznwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-napwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ndswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nds_nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-novwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nqowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nrmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nsowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ocwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-olowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-omwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-orwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-oswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pagwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-papwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pcdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pdcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pflwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pihwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pnbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pntwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pswiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308137][https://phabricator.wikimedia.org/T308138] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5 shtator 2023 01:33 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25566983 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-37</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/ORES|ORES]], the revision evaluation service, is now using a new open-source infrastructure on all wikis except for English Wikipedia and Wikidata. These two will follow this week. If you notice any unusual results from the Recent Changes filters that are related to ORES (for example, "{{int:ores-rcfilters-damaging-title}}" and "{{int:ores-rcfilters-goodfaith-title}}"), please [[mw:Talk:Machine Learning|report them]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T342115] * When you are logged in on one Wikimedia wiki and visit a different Wikimedia wiki, the system tries to log you in there automatically. This has been unreliable for a long time. You can now visit the login page to make the system try extra hard. If you feel that made logging in better or worse than it used to be, your feedback is appreciated. [https://phabricator.wikimedia.org/T326281] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Technical decision making|Technical Decision-Making Forum Retrospective]] team invites anyone involved in the technical field of Wikimedia projects to signup to and join [[mw:Technical decision making/Listening Sessions|one of their listening sessions]] on 13 September. Another date will be scheduled later. The goal is to improve the technical decision-making processes. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|Better diff handling of paragraph splits]] wishlist proposal, the inline switch widget in diff pages is being rolled out this week to all wikis. The inline switch will allow viewers to toggle between a unified inline or two-column diff wikitext format. [https://phabricator.wikimedia.org/T336716] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on 20 September. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * The Enterprise API is launching a new feature called "[http://breakingnews-beta.enterprise.wikimedia.com/ breaking news]". Currently in BETA, this attempts to identify likely "newsworthy" topics as they are currently being written about in any Wikipedia. Your help is requested to improve the accuracy of its detection model, especially on smaller language editions, by recommending templates or identifiable editing patterns. See more information at [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/Breaking news|the documentation page]] on MediaWiki or [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#What is Breaking News|the FAQ]] on Meta. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11 shtator 2023 23:06 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25589064 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-38</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki now has a [[mw:Stable interface policy/frontend|stable interface policy for frontend code]] that more clearly defines how we deprecate MediaWiki code and wiki-based code (e.g. gadgets and user scripts). Thank you to everyone who contributed to the content and discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T346467][https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on September 20. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * All wikis will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The team investigating the Graph Extension posted [[mw:Extension:Graph/Plans#Proposal|a proposal for reenabling it]] and they need your input. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 shtator 2023 21:18 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25623533 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-39</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Vector 2022 skin will now remember the pinned/unpinned status for the Table of Contents for all logged-out users. [https://phabricator.wikimedia.org/T316060] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui</nowiki></code></bdi> modules are now deprecated as part of the move to Vue.js and Codex. There is a [[mw:Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. More [[phab:T346468|details are available in the task]] and your questions are welcome there. * Gadget definitions will have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "namespaces" option]]. The option takes a list of namespace IDs. Gadgets that use this option will only load on pages in the given namespaces. '''Future changes''' * New variables will be added to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]]: <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_groups</bdi></code> and <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_editcount</bdi></code>. They are available only when an account is being created. You can use them to prevent blocking automatic creation of accounts when users with many edits elsewhere visit your wiki for the first time. [https://phabricator.wikimedia.org/T345632][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Rules_format] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1698426015 27 October at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Office_Hours#October_2023|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 shtator 2023 18:50 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25655264 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Temporary accounts for unregistered editors</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="body" /> ''[[m:Special:MyLanguage/IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/Updates/2023-09|Read this in your language]] • <span class=plainlinks>[https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FUpdates%2F2023-09&language=&action=page&filter= {{Int:please-translate}}]</span> • Please tell other users about these changes'' [[File:MediaWiki Temporary accounts page history mockup 2023-09 en.gif|alt=Mock up of history page showing old and new username styles. The IP address 172.0.0.1 changes to the temporary account ~2024-23126-086, with an icon for revealing the underlying IP address|thumb|400px|Next year, unregistered editors will start using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary_accounts|temporary accounts]].]] In 2024, editors who have not [[Special:CreateAccount|registered an account]] will automatically begin using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary_accounts|temporary accounts]]. These editors are sometimes called "IP editors" because the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Privacy_policy/Glossary_of_key_terms#ip-address|IP address]] is displayed in the page history. The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] gave a presentation at Wikimania about this change. You can [https://www.youtube.com/live/3ygRnVXTAPM?si=lAkJEcvgPl1sV6JO&t=22290 watch it on YouTube]. There is more information at [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation]].<section end="body" /> </div> <span dir=ltr>[[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]])</span> 30 shtator 2023 04:05 (CEST) <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636618 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-40</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering-advancedrendering|user preference]] for "{{int:tog-forcesafemode}}". This setting will make pages load without including any on-wiki JavaScript or on-wiki stylesheet pages. It can be useful for debugging broken JavaScript gadgets. [https://phabricator.wikimedia.org/T342347] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget definitions now have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "<var>contentModels</var>" option]]. The option takes a list of page content models, like <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">wikitext</bdi></code> or <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">css</bdi></code>. Gadgets that use this option will only load on pages with the given content models. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.29|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Vector 2022 skin will no longer use the custom styles and scripts of Vector legacy (2010). The change will be made later this year or in early 2024. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|how to adjust the CSS and JS pages on your wiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T331679] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3 tetor 2023 03:25 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25686930 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-41</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33291|Fon]] ([[w:fon:|<code>w:fon:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T347935] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-warwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xalwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xmfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zeawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zh_min_nanwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zuwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308139] * At some wikis, newcomers are suggested images from Commons to add to articles without any images. Starting on Tuesday, newcomers at these wikis will be able to add images to unillustrated article sections. The specific wikis are listed under "Images recommendations" [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment table|at the Growth team deployment table]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add an image|learn more about this feature.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345940] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In the mobile web skin (Minerva) the CSS ID <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#page-actions</nowiki></code></bdi> will be replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-views</nowiki></code></bdi>. This change is to make it consistent with other skins and to improve support for gadgets and extensions in the mobile skin. A few gadgets may need to be updated; there are [https://phabricator.wikimedia.org/T348267 details and search-links in the task]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 tetor 2023 16:37 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25712895 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-42</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|Unified login]] system's edge login should now be fixed for some browsers (Chrome, Edge, Opera). This means that if you visit a new sister project wiki, you should be logged in automatically without the need to click "Log in" or reload the page. Feedback on whether it's working for you is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T347889] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/Edit_notice|Edit notices]] are now available within the MobileFrontend/Minerva skin. This feature was inspired by [[w:en:Wikipedia:EditNoticesOnMobile|the gadget on English Wikipedia]]. See more details in [[phab:T316178|T316178]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * In 3 weeks, in the Vector 2022 skin, code related to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-namespaces</nowiki></code></bdi> that was deprecated one year ago will be removed. If you notice tools that should appear next to the "Discussion" tab are then missing, please tell the gadget's maintainers to see [[phab:T347907|instructions in the Phabricator task]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 tetor 2023 01:45 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25745824 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-43</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language engineering/Newsletter/2023/October|Language and internationalization newsletter]], written quarterly. It contains updates on new feature development, improvements in various language-related technical projects, and related support work. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Source map support has been enabled on all wikis. When you open the debugger in your browser's developer tools, you should be able to see the unminified JavaScript source code. [https://phabricator.wikimedia.org/T47514] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 tetor 2023 01:15 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25782286 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-44</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Structured Content team, as part of its project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]], made some UX improvements to the upload step of choosing own vs not own work ([[phab:T347590|T347590]]), as well as to the licensing step for own work ([[phab:T347756|T347756]]). * The Design Systems team has released version 1.0.0 of [[wmdoc:codex/latest/|Codex]], the new design system for Wikimedia. See the [[mw:Special:MyLanguage/Design_Systems_Team/Announcing_Codex_1.0|full announcement about the release of Codex 1.0.0]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * Listings on category pages are sorted on each wiki for that language using a [[:w:en:International Components for Unicode|library]]. For a brief period on 2 November, changes to categories will not be sorted correctly for many languages. This is because the developers are upgrading to a new version of the library. They will then use a script to fix the existing categories. This will take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T345561][https://phabricator.wikimedia.org/T267145] * Starting November 1, the impact module (Special:Impact) will be upgraded by the Growth team. The new impact module shows newcomers more data regarding their impact on the wiki. It was tested by a few wikis during the last few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] '''Future changes''' * There is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans#Roadmap|a proposed plan]] for re-enabling the Graph Extension. You can help by reviewing this proposal and [[mw:Extension_talk:Graph/Plans#c-PPelberg_(WMF)-20231020221600-Update:_20_October|sharing what you think about it]]. * The WMF is working on making it possible for administrators to [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration_2.0|edit MediaWiki configuration directly]]. This is similar to previous work on Special:EditGrowthConfig. [[phab:T349757|A technical RfC is running until November 08, where you can provide feedback.]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31 tetor 2023 00:20 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25801989 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-45</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the Vector 2022 skin, the default font-size of a number of navigational elements (tagline, tools menu, navigational links, and more) has been increased slightly to match the font size used in page content. [https://phabricator.wikimedia.org/T346062] '''Problems''' * Last week, there was a problem displaying some recent edits on [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist a few wikis], for 1-6 hours. The edits were saved but not immediately shown. This was due to a database problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T350443] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * The Growth team will reassign newcomers from former mentors to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Structured mentor list|the currently active mentors]]. They have also changed the notification language to be more user-friendly. [https://phabricator.wikimedia.org/T330071][https://phabricator.wikimedia.org/T327493] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 nëntor 2023 22:04 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25838105 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-46</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Four new wikis have been created: ** a Wikipedia in [[d:Q7598268|Moroccan Amazigh]] ([[w:zgh:|<code>w:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350216] ** a Wikipedia in [[d:Q35159|Dagaare]] ([[w:dga:|<code>w:dga:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350218] ** a Wikipedia in [[d:Q33017|Toba Batak]] ([[w:bbc:|<code>w:bbc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350320] ** a Wikiquote in [[d:Q33151|Banjar]] ([[q:bjn:|<code>q:bjn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350217] '''Problems''' * Last week, users who previously visited Meta-Wiki or Wikimedia Commons and then became logged out on those wikis could not log in again. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350695] * Last week, some pop-up dialogs and menus were shown with the wrong font size. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350544] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Reference Previews are coming to many wikis as a default feature. They are popups for references, similar to the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|You can opt out]] of seeing them. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews. [[phab:T282999|Deployment]] is planned for November 22, 2023. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Canary (also known as heartbeat) events will be produced into [https://stream.wikimedia.org/?doc#/streams Wikimedia event streams] from December 11. Streams users are advised to filter out these events, by discarding all events where <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>meta.domain == "canary"</nowiki></code></bdi>. Updates to [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] or [https://github.com/ChlodAlejandro/wikimedia-streams wikimedia-streams] will discard these events by default. [https://phabricator.wikimedia.org/T266798] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 nëntor 2023 00:51 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25859263 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-47</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-quwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_rupwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_tarawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rwwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-satwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-shwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-siwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-skwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-slwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-smwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-suwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-szlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tcywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tetwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-towiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tpiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ttwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-twwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tyvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-udmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-uzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vecwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vepwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vlswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vowiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308141][https://phabricator.wikimedia.org/T308142][https://phabricator.wikimedia.org/T308143] * The Vector 2022 skin will have some minor visual changes to drop-down menus, column widths, and more. These changes were added to four Wikipedias last week. If no issues are found, these changes will proceed to all wikis this week. These changes will make it possible to add new menus for readability and dark mode. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Updates#November_2023:_Visual_changes,_more_deployments,_and_shifting_focus|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T347711] '''Future changes''' * There is [[mw:Extension talk:Graph/Plans#Update: 15 November|an update on re-enabling the Graph Extension]]. To speed up the process, Vega 2 will not be supported and only [https://phabricator.wikimedia.org/T335325 some protocols] will be available at launch. You can help by sharing what you think about the plan. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 nëntor 2023 01:54 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25884616 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-48</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki's JavaScript system will now allow <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax in gadgets and user scripts. Gadget authors should remember that users' browsers may not support it, so it should be used appropriately. [https://phabricator.wikimedia.org/T343499] * The deployment of "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a link]]" announced [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|last week]] was postponed. It will resume this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 nëntor 2023 00:07 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25906379 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The spacing between paragraphs on Vector 2022 has been changed from 7px to 14px to match the size of the text. This will make it easier to distinguish paragraphs from sentences. [https://phabricator.wikimedia.org/T351754] * The "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is working again. You no longer need to switch to source editing to edit <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code></bdi> keywords. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * On 6 December, people who have the enabled the preference for "{{int:Discussiontools-preference-visualenhancements}}" will notice the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|talk page usability improvements]] appear on pages that include the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__NEWSECTIONLINK__</nowiki></code></bdi> magic word. If you notice any issues, please [[phab:T352232|share them with the team on Phabricator]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge [[wikitech:News/Toolforge Grid Engine deprecation|Grid Engine shutdown process]] will start on December 14. Maintainers of [[toolforge:grid-deprecation|tools that still use this old system]] should plan to migrate to Kubernetes, or tell the team your plans on Phabricator in the task about your tool, before that date. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/VIWWQKMSQO2ED3TVUR7KPPWRTOBYBVOA/] * Communities using [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions|Structured Discussions]] are being contacted regarding [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|the upcoming deprecation of Structured Discussions]]. You can read more about this project, and share your comments, [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|on the project's page]]. '''Events''' * Registration & Scholarship applications are now open for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2024|Wikimedia Hackathon 2024]] that will take place from 3–5 May in Tallinn, Estonia. Scholarship applications are open until 5 January 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5 dhjetor 2023 00:48 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25914435 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikimedia Commons, there are some minor user-interface improvements for the "choosing own vs not own work" step in the UploadWizard. This is part of the Structured Content team's project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T352707][https://phabricator.wikimedia.org/T352709] '''Problems''' * There was a problem showing the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Newcomer homepage|Newcomer homepage]] feature with the "impact module" and their page-view graphs, for a few days in early December. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T352352][https://phabricator.wikimedia.org/T352349] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]] The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/796964 2023 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 5 January 2024, and has an associated [[foundation:Legal:December_2023_Developer_Satisfaction_Survey|privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 dhjetor 2023 03:11 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25945501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * The next issue of Tech News will be sent out on 8 January 2024 because of [[w:en:Christmas and holiday season|the holidays]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting December 18, it won't be possible to activate Structured Discussions on a user's own talk page using the Beta feature. The Beta feature option remains available for users who want to deactivate Structured Discussions. This is part of [[mw:Structured Discussions/Deprecation|Structured Discussions' deprecation work]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T248309] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There will be full support for redirects in the Module namespace. The "Move Page" feature will leave an appropriate redirect behind, and such redirects will be appropriately recognized by the software (e.g. hidden from [[{{#special:UnconnectedPages}}]]). There will also be support for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Renaming or moving modules|manual redirects]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T120794] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The MediaWiki JavaScript documentation is moving to a new format. During the move, you can read the old docs using [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/REL1_41/js/ version 1.41]. Feedback about [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/master/js/ the new site] is welcome on the [[mw:Talk:JSDoc_WMF_theme|project talk page]]. * The Wishathon is a new initiative that encourages collaboration across the Wikimedia community to develop solutions for wishes collected through the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]]. The first community Wishathon will take place from 15–17 March. If you are interested in a project proposal as a user, developer, designer, or product lead, you can [[m:Special:MyLanguage/Event:WishathonMarch2024|register for the event and read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 dhjetor 2023 17:16 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25959059 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [https://mediawiki2latex.wmflabs.org/ mediawiki2latex] is a tool that converts wiki content into the formats of LaTeX, PDF, ODT, and EPUB. The code now runs many times faster due to recent improvements. There is also an optional Docker container you can [[b:de:Benutzer:Dirk_Hünniger/wb2pdf/install#Using_Docker|install]] on your local machine. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The way that Random pages are selected has been updated. This will slowly reduce the problem of some pages having a lower chance of appearing. [https://phabricator.wikimedia.org/T309477] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 janar 2024 02:18 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26026251 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-03</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Pages that use the JSON [[mw:Special:MyLanguage/Manual:ContentHandler|contentmodel]] will now use tabs instead of spaces for auto-indentation. This will significantly reduce the page size. [https://phabricator.wikimedia.org/T326065] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and personal user scripts may now use JavaScript syntax introduced in ES6 (also known as "ES2015") and ES7 ("ES2016"). MediaWiki validates the source code to protect other site functionality from syntax errors, and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browsers|supported browsers]]. Previously, Gadgets could use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>requiresES6</nowiki></code></bdi> option. This option is no longer needed and will be removed in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T75714] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|Bot passwords]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|owner-only OAuth consumers]] can now be restricted to allow editing only specific pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T349957] * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thank]] edits made by bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T341388] * An update on the status of the Community Wishlist Survey for 2024 [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Future Of The Wishlist/January 4, 2024 Update|has been published]]. Please read and give your feedback. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on January 17, it will not be possible to login to Wikimedia wikis from some specific old versions of the Chrome browser (versions 51–66, released between 2016 and 2018). Additionally, users of iOS 12, or Safari on Mac OS 10.14, may need to login to each wiki separately. [https://phabricator.wikimedia.org/T344791] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> module was deprecated and replaced with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi> module last year. A script has now been run to replace any remaining uses, and this week the temporary alias will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354966] '''Future changes''' * Wikimedia Deutschland is working to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. They are looking for people who are interested in participating in [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ individual video calls for user research in January and February]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 janar 2024 01:11 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26074460 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translations]] are available. '''Problems''' * A bug in UploadWizard prevented linking to the userpage of the uploader when uploading. It has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354529] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 janar 2024 02:02 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26096197 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting Monday January 29, all talk pages messages' timestamps will become a link. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they are looking for, even if this comment was moved elsewhere. This will affect all wikis except for the English Wikipedia. You can read more about this change [https://diff.wikimedia.org/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/ on Diff] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk_pages_permalinking|on Mediawiki.org]].<!-- The Diff post will be published on Monday morning UTC--> [https://phabricator.wikimedia.org/T302011] * There are some improvements to the CAPTCHA to make it harder for spam bots and scripts to bypass it. If you have feedback on this change, please comment on [[phab:T141490|the task]]. Staff are monitoring metrics related to the CAPTCHA, as well as secondary metrics such as account creations and edit counts. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] On February 1, a link will be added to the "Tools" menu to download a [[w:en:QR code|QR code]] that links to the page you are viewing. There will also be a new [[{{#special:QrCode}}]] page to create QR codes for any Wikimedia URL. This addresses the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Mobile and apps/Add ability to share QR code for a page in any Wikimedia project|#19 most-voted wish]] from the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Results|2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T329973] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] which only work in some skins have sometimes used the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>targets</code></bdi> option to limit where you can use them. This will stop working this week. You should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins</code></bdi> option instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T328497] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29 janar 2024 20:30 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26137870 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' *The mobile site history pages now use the same HTML as the desktop history pages. If you hear of any problems relating to mobile history usage please point them to [[phab:T353388|the phabricator task]]. *On most wikis, admins can now block users from making specific actions. These actions are: uploading files, creating new pages, moving (renaming) pages, and sending thanks. The goal of this feature is to allow admins to apply blocks that are adequate to the blocked users' activity. [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks#action-blocks|Learn more about "action blocks"]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T242541][https://phabricator.wikimedia.org/T280531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Talk pages permalinks that included diacritics and non-Latin script were malfunctioning. This issue is fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356199] '''Future changes''' * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#24WPs|24 Wikipedias]] with [[mw:Special:MyLanguage/Reference_Tooltips|Reference Tooltips]] as a default gadget are encouraged to remove that default flag. This would make [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] the new default for reference popups, leading to a more consistent experience across wikis. For [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#46WPs|46 Wikipedias]] with less than 4 interface admins, the change is already scheduled for mid-February, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|unless there are concerns]]. The older Reference Tooltips gadget will still remain usable and will override this feature, if it is available on your wiki and you have enabled it in your settings. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews#Reference_Previews_to_become_the_default_for_previewing_references_on_more_wikis][https://phabricator.wikimedia.org/T355312] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5 shkurt 2024 20:21 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26180971 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split experiment]] is working and loaded onto 3 test servers. The team in charge is testing the split's impact and requires feedback from WDQS users through the UI or programmatically in different channels. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata_talk:SPARQL_query_service/WDQS_graph_split][https://phabricator.wikimedia.org/T356773][https://www.wikidata.org/wiki/User:Sannita_(WMF)] Users' feedback will validate the impact of various use cases and workflows around the Wikidata Query service. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/October_2023_scaling_update][https://www.mediawiki.org/wiki/Wikidata_Query_Service/User_Manual#Federation] '''Problems''' *There was a bug that affected the appearance of visited links when using mobile device to access wiki sites. It made the links appear black; [[phab:T356928|this issue]] is fixed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] As work continues on the grid engine deprecation,[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation] tools on the grid engine will be stopped starting on February 14th, 2024. If you have tools actively migrating you can ask for an extension so they are not stopped. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 shkurt 2024 06:47 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26223994 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * If you have the "{{int:Tog-enotifwatchlistpages}}" option enabled, edits by bot accounts no longer trigger notification emails. Previously, only minor edits would not trigger the notification emails. [https://phabricator.wikimedia.org/T356984] * There are changes to how user and site scripts load for [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022| Vector 2022]] on specific wikis. The changes impacted the following Wikis: all projects with [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector legacy]] as the default skin, Wikivoyage, and Wikibooks. Other wikis will be affected over the course of the next three months. Gadgets are not impacted. If you have been affected or want to minimize the impact on your project, see [[Phab:T357580| this ticket]]. Please coordinate and take action proactively. *Newly auto-created accounts (the accounts you get when you visit a new wiki) now have the same local notification preferences as users who freshly register on that wiki. It is effected in four notification types listed in the [[phab:T353225|task's description]]. *The maximum file size when using [[c:Special:MyLanguage/Commons:Upload_Wizard|Upload Wizard]] is now 5 GiB. [https://phabricator.wikimedia.org/T191804] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Selected tools on the grid engine have been [[wikitech:News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation|stopped]] as we prepare to shut down the grid on March 14th, 2024. The tool's code and data have not been deleted. If you are a maintainer and you want your tool re-enabled reach out to the [[wikitech:Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support|team]]. Only tools that have asked for extension are still running on the grid. * The CSS <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/filter filter]</code></bdi> property can now be used in HTML <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>style</code></bdi> attributes in wikitext. [https://phabricator.wikimedia.org/T308160] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 shkurt 2024 16:35 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26254282 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile|mobile visual editor]] is now the default editor for users who never edited before, at a small group of wikis. [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile/VE_mobile_default#A/B_test_results| Research ]] shows that users using this editor are slightly more successful publishing the edits they started, and slightly less successful publishing non-reverted edits. Users who defined the wikitext editor as their default on desktop will get the wikitext editor on mobile for their first edit on mobile as well. [https://phabricator.wikimedia.org/T352127] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core modules#mw.config|mw.config]] value <code>wgGlobalGroups</code> now only contains groups that are active in the wiki. Scripts no longer have to check whether the group is active on the wiki via an API request. A code example of the above is: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>if (/globalgroupname/.test(mw.config.get("wgGlobalGroups")))</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T356008] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The right to change [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Tags|edit tags]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>changetags</code></bdi>) will be removed from users in Wikimedia sites, keeping it by default for admins and bots only. Your community can ask to retain the old configuration on your wiki before this change happens. Please indicate in [[phab:T355639|this ticket]] to keep it for your community before the end of March 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 shkurt 2024 20:22 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26294125 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Special:Book</code></bdi> page (as well as the associated "Create a book" functionality) provided by the old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Collection|Collection extension]] has been removed from all Wikisource wikis, as it was broken. This does not affect the ability to download normal books, which is provided by the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Wikisource|Wikisource extension]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358437] * [[m:Wikitech|Wikitech]] now uses the next-generation [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] wikitext parser by default to generate all pages in the Talk namespace. Report any problems on the [[mw:Talk:Parsoid/Parser_Unification/Known_Issues|Known Issues discussion page]]. You can use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ParserMigration|ParserMigration]] extension to control the use of Parsoid; see the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|ParserMigration help documentation]] for more details. * Maintenance on [https://etherpad.wikimedia.org etherpad] is completed. If you encounter any issues, please indicate in [[phab:T316421|this ticket]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=| Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] allow interface admins to create custom features with CSS and JavaScript. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget_definition</code></bdi> namespaces and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>gadgets-definition-edit</code></bdi> user right were reserved for an experiment in 2015, but were never used. These were visible on Special:Search and Special:ListGroupRights. The unused namespaces and user rights are now removed. No pages are moved, and no changes need to be made. [https://phabricator.wikimedia.org/T31272] * A usability improvement to the "Add a citation" in Wikipedia workflow has been made, the insert button was moved to the popup header. [https://phabricator.wikimedia.org/T354847] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233] * The HTML markup of headings and section edit links will be changed later this year to improve accessibility. See [[mw:Special:MyLanguage/Heading_HTML_changes|Heading HTML changes]] for details. The new markup will be the same as in the new Parsoid wikitext parser. You can test your gadget or stylesheet with the new markup if you add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?useparsoid=1</code></bdi> to your URL ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Selecting_a_parser_using_a_URL_query_string|more info]]) or turn on Parsoid read views in your user options ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Enabling_via_user_preference|more info]]). * '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 mars 2024 20:45 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26329807 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * After consulting with various communities, the line height of the text on the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] will be increased to its previous value of 1.65. Different options for typography can also be set using the options in the menu, as needed. [https://phabricator.wikimedia.org/T358498] *The active link color in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva]] will be changed to provide more consistency with our other platforms and best practices. [https://phabricator.wikimedia.org/T358516] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data|Structured data on Commons]] will no longer ask whether you want to leave the page without saving. This will prevent the “information you’ve entered may not be saved” popups from appearing when no information have been entered. It will also make file pages on Commons load faster in certain cases. However, the popups will be hidden even if information has indeed been entered. If you accidentally close the page before saving the structured data you entered, that data will be lost. [https://phabricator.wikimedia.org/T312315] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 mars 2024 00:03 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26374013 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The notice "Language links are at the top of the page" that appears in the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]] main menu has been removed now that users have learned the new location of the Language switcher. [https://phabricator.wikimedia.org/T353619] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/IP_Info_feature|IP info feature]] displays data from Spur, an IP addresses database. Previously, the only data source for this feature was MaxMind. Now, IP info is more useful for patrollers. [https://phabricator.wikimedia.org/T341395] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge Grid Engine services have been shut down after the final migration process from Grid Engine to Kubernetes. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Obsolete:Toolforge/Grid][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation][https://techblog.wikimedia.org/2022/03/14/toolforge-and-grid-engine/] * Communities can now customize the default reasons for undeleting a page by creating [[MediaWiki:Undelete-comment-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T326746] '''Problems''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE_Technical_Wishes/RevisionSlider|RevisionSlider]] is an interface to interactively browse a page's history. Users in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider/Developing_a_RTL-accessible_feature_in_MediaWiki_-_what_we%27ve_learned_while_creating_the_RevisionSlider|right-to-left]] languages reported RevisionSlider reacting wrong to mouse clicks. This should be fixed now. [https://phabricator.wikimedia.org/T352169] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1710943200 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 mars 2024 18:38 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26410165 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] An update was made on March 18th 2024 to how various projects load site, user JavaScript and CSS in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]]. A [[phab:T360384|checklist]] is provided for site admins to follow. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 mars 2024 19:54 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26446209 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|reading accessibility]] beta feature will notice that the default line height for the standard and large text options has changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T359030] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation has an annual plan. The annual plan decides what the Wikimedia Foundation will work on. You can now read [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs#Draft Key Results|the draft key results]] for the Product and Technology department. They are suggestions for what results the Foundation wants from big technical changes from July 2024 to June 2025. You can [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs|comment on the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 prill 2024 05:34 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26462933 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Web browsers can use tools called [[:w:en:Browser extension|extensions]]. There is now a Chrome extension called [[m:Future Audiences/Experiment:Citation Needed|Citation Needed]] which you can use to see if an online statement is supported by a Wikipedia article. This is a small experiment to see if Wikipedia can be used this way. Because it is a small experiment, it can only be used in Chrome in English. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit Recovery|Edit Recovery]] feature has been added to all wikis, available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user preference]]. Once you enable it, your in-progress edits will be stored in your web browser, and if you accidentally close an editing window or your browser or computer crashes, you will be prompted to recover the unpublished text. Please leave any feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey 2023/Edit-recovery feature|project talk page]]. This was the #8 wish in the 2023 Community Wishlist Survey. * Initial results of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] experiments [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#4_April_2024|have been published]]. Edit Check is now deployed as a default feature at [[phab:T342930#9538364|the wikis that tested it]]. [[mw:Talk:Edit check|Let us know]] if you want your wiki to be part of the next deployment of Edit check. [https://phabricator.wikimedia.org/T342930][https://phabricator.wikimedia.org/T361727] * Readers using the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] on mobile will notice there has been an improvement in the line height across all typography settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T359029] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * New accounts and logged-out users will get the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] as their default editor on mobile. This deployment is made at all wikis except for the English Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T361134] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 prill 2024 01:35 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translations]] are available. '''Problems''' * Between 2 April and 8 April, on wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|Flagged Revisions]], the "{{Int:tag-mw-reverted}}" tag was not applied to undone edits. In addition, page moves, protections and imports were not autoreviewed. This problem is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T361918][https://phabricator.wikimedia.org/T361940] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#DEFAULTSORT|Default category sort keys]] will now affect categories added by templates placed in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite|footnotes]]. Previously footnotes used the page title as the default sort key even if a different default sort key was specified (category-specific sort keys already worked). [https://phabricator.wikimedia.org/T40435] * A new variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>page_last_edit_age</code></bdi> will be added to [[Special:AbuseFilter|abuse filters]]. It tells how many seconds ago the last edit to a page was made. [https://phabricator.wikimedia.org/T269769] '''Future changes''' * Volunteer developers are kindly asked to update the code of their tools and features to handle [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]]. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Four database fields will be removed from database replicas (including [[quarry:|Quarry]]). This affects only the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter_history</code></bdi> tables. Some queries might need to be updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T361996] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 prill 2024 01:27 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting this week, newcomers editing Wikipedia [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Leveling up 3|will be encouraged]] to try structured tasks. [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer tasks|Structured tasks]] have been shown to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Structured tasks/Add a link/Experiment analysis, December 2021|improve newcomer activation and retention]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348086] * You can [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|nominate your favorite tools]] for the fifth edition of the Coolest Tool Award. Nominations will be open until May 10. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * This is the last warning that by the end of May 2024 the Vector 2022 skin will no longer share site and user scripts/styles with old Vector. For user-scripts that you want to keep using on Vector 2022, copy the contents of [[{{#special:MyPage}}/vector.js]] to [[{{#special:MyPage}}/vector-2022.js]]. There are [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|more technical details]] available. Interface administrators who foresee this leading to lots of technical support questions may wish to send a mass message to your community, as was done on French Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T362701] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22 prill 2024 22:26 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26647188 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for the following wikis: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}. These wikis participated to a test, where 50% of users got the new design, for one year. As this test [[Mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|gave positive results]], the new design is deployed on these wikis as the default design. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at all wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T341491] * Seven new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[w:bew:|<code>w:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T357866] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35708|Kusaal]] ([[w:kus:|<code>w:kus:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T359757] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35513|Igala]] ([[w:igl:|<code>w:igl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361644] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q33541|Karakalpak]] ([[wikt:kaa:|<code>wikt:kaa:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T362135] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9228|Burmese]] ([[s:my:|<code>s:my:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361085] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[s:ms:|<code>s:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363039] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q8108|Georgian]] ([[s:ka:|<code>s:ka:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363085] * You can now [https://translatewiki.net/wiki/Support#Early_access:_Watch_Message_Groups_on_Translatewiki.net watch message groups/projects] on [[m:Special:MyLanguage/translatewiki.net|Translatewiki.net]]. Initially, this feature will notify you of added or deleted messages in these groups. [https://phabricator.wikimedia.org/T348501] * Dark mode is now available on all wikis, on mobile web for logged-in users who opt into the [[Special:MobileOptions|advanced mode]]. This is the early release of the feature. Technical editors are invited to [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ check for accessibility issues on wikis]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|more detailed guidelines]]. '''Problems''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can use an alternative visual style without labels, by using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mapstyle="osm"</nowiki></code></bdi>. This wasn't working in previews, creating the wrong impression that it wasn't supported. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T362531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30 prill 2024 05:32 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26689057 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for all wikis, except for Commons, Wikidata and most Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|a few]] have already received this design change). You can read the detail of the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at remaining wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T352087][https://phabricator.wikimedia.org/T319146] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Interface admins now have greater control over the styling of article components on mobile with the introduction of the <code>SiteAdminHelper</code>. More information on how styles can be disabled can be found [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikimediaMessages#Site_admin_helper|at the extension's page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T363932] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has added article body sections in JSON format and a curated short description field to the existing parsed Infobox. This expansion to the API is also available via Wikimedia Cloud Services. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/article-sections-and-description/] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you look at the Special:Log page, the first view is labelled "All public logs", but it only shows some logs. This label will now say "Main public logs". [https://phabricator.wikimedia.org/T237729] '''Future changes''' * A new service will be built to replace [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Extension:Graph]]. Details can be found in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans|the latest update]] regarding this extension. * Starting May 21, English Wikipedia and German Wikipedia will get the possibility to activate "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]". This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to all Wikipedias]]. These communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|activate and configure the feature locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308144] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 maj 2024 18:42 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26729363 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikisource there is a special page listing pages of works without corresponding scan images. Now you can use the new magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>__EXPECTWITHOUTSCANS__</code></bdi> to exclude certain pages (list of editions or translations of works) from that list. [https://phabricator.wikimedia.org/T344214] * If you use the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user-preference]] "{{int:tog-uselivepreview}}", then the template-page feature "{{int:Templatesandbox-editform-legend}}" will now also work without reloading the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T136907] * [[mw:Special:Mylanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now specify an alternative text via the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute. This is identical in usage to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Images#Syntax|image and gallery syntax]]. An exception for this feature is wikis like Wikivoyage where the miniature maps are interactive. [https://phabricator.wikimedia.org/T328137] * The old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|Guided Tour]] for the "[[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|New Filters for Edit Review]]" feature has been removed. It was created in 2017 to show people with older accounts how the interface had changed, and has now been seen by most of the intended people. [https://phabricator.wikimedia.org/T217451] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[{{#special:search}}]] results page will now use CSS flex attributes, for better accessibility, instead of a table. If you have a gadget or script that adjusts search results, you should update your script to the new HTML structure. [https://phabricator.wikimedia.org/T320295] '''Future changes''' * In the Vector 2022 skin, main pages will be displayed at full width (like special pages). The goal is to keep the number of characters per line large enough. This is related to the coming changes to typography in Vector 2022. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T357706] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Two columns of the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:pagelinks table|pagelinks]]</code></bdi> database table (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_title</code></bdi>) are being dropped soon. Users must use two columns of the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:special:MyLanguage/Manual:linktarget table|linktarget]]</code></bdi> table instead (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_title</code></bdi>). In your existing SQL queries: *# Replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN linktarget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_</code></bdi> in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>ON</code></bdi> statement *# Below that add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks ON lt_id = pl_target_id</code></bdi> ** See <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T222224]]</bdi> for technical reasoning. [https://phabricator.wikimedia.org/T222224][https://phabricator.wikimedia.org/T299947] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 maj 2024 01:57 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26762074 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, will now correctly delete pages which were moved to another title. [https://phabricator.wikimedia.org/T43351] * New changes have been made to the UploadWizard in Wikimedia Commons: the overall layout has been improved, by following new styling and spacing for the form and its fields; the headers and helper text for each of the fields was changed; the Caption field is now a required field, and there is an option for users to copy their caption into the media description. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:WMF_support_for_Commons/Upload_Wizard_Improvements#Changes_to_%22Describe%22_workflow][https://phabricator.wikimedia.org/T361049] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading_HTML_changes|is being changed to improve accessibility]]. It will change on 22 May in some skins (Timeless, Modern, CologneBlue, Nostalgia, and Monobook). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in all other skins. The developers are also considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 maj 2024 01:02 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26786311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Several bugs related to the latest updates to the UploadWizard on Wikimedia Commons have been fixed. For more information, see [[:phab:T365107|T365107]] and [[:phab:T365119|T365119]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In March 2024 a new [[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortlet|addPortlet]] API was added to allow gadgets to create new portlets (menus) in the skin. In certain skins this can be used to create dropdowns. Gadget developers are invited to try it and [[phab:T361661|give feedback]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Some CSS in the Minerva skin has been removed to enable easier community configuration. Interface editors should check the rendering on mobile devices for aspects related to the classes: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.collapsible</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.multicol</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.reflist</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.coordinates</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.topicon</code></bdi>. [[phab:T361659|Further details are available on replacement CSS]] if it is needed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you visit a wiki where you don't yet have a local account, local rules such as edit filters can sometimes prevent your account from being created. Starting this week, MediaWiki takes your global rights into account when evaluating whether you can override such local rules. [https://phabricator.wikimedia.org/T316303] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 maj 2024 02:13 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26832205 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * It is now possible for local administrators to add new links to the bottom of the site Tools menu without JavaScript. [[mw:Manual:Interface/Sidebar#Add or remove toolbox sections|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T6086] * The message name for the definition of the tracking category of WikiHiero has changed from "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikhiero-usage-tracking-category</code></bdi>" to "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikihiero-usage-tracking-category</code></bdi>". [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/wikihiero/+/1035855] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q5317225|Kadazandusun]] ([[w:dtp:|<code>w:dtp:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T365220] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * Next week, on wikis with the Vector 2022 skin as the default, logged-out desktop users will be able to choose between different font sizes. The default font size will also be increased for them. This is to make Wikimedia projects easier to read. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-06 deployments|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 qershor 2024 00:33 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26844397 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The software used to render SVG files has been updated to a new version, fixing many longstanding bugs in SVG rendering. [https://phabricator.wikimedia.org/T265549] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading HTML changes|is being changed to improve accessibility]]. It was changed last week in some skins (Vector legacy and Minerva). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in Vector-2022. The developers are still considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used for citations by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] changed last week. In places where Parsoid previously added the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-reference-text</code></bdi> class, Parsoid now also adds the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>reference-text</code></bdi> class for better compatibility with the legacy parser. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1036705] '''Problems''' * There was a bug with the Content Translation interface that caused the tools menus to appear in the wrong location. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T366374] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The new version of MediaWiki includes another change to the HTML markup used for citations: [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] will now generate a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><span class="mw-cite-backlink"></nowiki></code></bdi> wrapper for both named and unnamed references for better compatibility with the legacy parser. Interface administrators should verify that gadgets that interact with citations are compatible with the new markup. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1035809] * On multilingual wikis that use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><translate></nowiki></code></bdi> system, there is a feature that shows potentially-outdated translations with a pink background until they are updated or confirmed. From this week, confirming translations will be logged, and there is a new user-right that can be required for confirming translations if the community [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requests it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T49177] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 qershor 2024 22:18 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26893898 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * People who attempt to add an external link in the visual editor will now receive immediate feedback if they attempt to link to a domain that a project has decided to block. Please see [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#11_June_2024|Edit check]] for more details. [https://phabricator.wikimedia.org/T366751] * The new [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CommunityConfiguration|Community Configuration extension]] is available [[testwiki:Special:CommunityConfiguration|on Test Wikipedia]]. This extension allows communities to customize specific features to meet their local needs. Currently only Growth features are configurable, but the extension will support other [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration#Use_cases|Community Configuration use cases]] in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T323811][https://phabricator.wikimedia.org/T360954] * The dark mode [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] is now available on category and help pages, as well as more special pages. There may be contrast issues. Please report bugs on the [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility_for_reading|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366370] '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Cloud Services tools were not available for 25 minutes last week. This was caused by a faulty hardware cable in the data center. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2024-06-11_WMCS_Ceph] * Last week, styling updates were made to the Vector 2022 skin. This caused unforeseen issues with templates, hatnotes, and images. Changes to templates and hatnotes were reverted. Most issues with images were fixed. If you still see any, [[phab:T367463|report them here]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367480] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting June 18, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Edit Check]] will be deployed to [[phab:T361843|a new set of Wikipedias]]. This feature is intended to help newcomers and to assist edit-patrollers by inviting people who are adding new content to a Wikipedia article to add a citation when they do not do so themselves. During [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#Reference_Check_A/B_Test|a test at 11 wikis]], the number of citations added [https://diff.wikimedia.org/?p=127553 more than doubled] when Reference Check was shown to people. Reference Check is [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|community configurable]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361843]<!-- NOTE: THE DIFF BLOG WILL BE PUBLISHED ON MONDAY --> * [[m:Special:MyLanguage/Mailing_lists|Mailing lists]] will be unavailable for roughly two hours on Tuesday 10:00–12:00 UTC. This is to enable migration to a new server and upgrade its software. [https://phabricator.wikimedia.org/T367521] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 qershor 2024 01:47 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26911987 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Editors will notice that there have been some changes to the background color of text in the diff view, and the color of the byte-change numbers, last week. These changes are intended to make text more readable in both light mode and dark mode, and are part of a larger effort to increase accessibility. You can share your comments or questions [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading|on the project talkpage]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361717] * The text colors that are used for visited-links, hovered-links, and active-links, were also slightly changed last week to improve their accessibility in both light mode and dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T366515] '''Problems''' * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|copy permanent links to talk page comments]] by clicking on a comment's timestamp. [[mw:Talk pages project/Permalinks|This feature]] did not always work when the topic title was very long and the link was used as a wikitext link. This has been fixed. Thanks to Lofhi for submitting the bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T356196] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting 26 June, all talk pages messages' timestamps will become a link at English Wikipedia, making this feature available for you to use at all wikis. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they were linked to, even if this comment has since been moved elsewhere. You can read more about this feature [[DiffBlog:/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/|on Diff]] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|on Mediawiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365974] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 qershor 2024 00:31 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26989424 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Over the next three weeks, dark mode will become available for all users, both logged-in and logged-out, starting with the mobile web version. This fulfils one of the [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2023/Reading/Dark_mode|top-requested community wishes]], and improves low-contrast reading and usage in low-light settings. As part of these changes, dark mode will also work on User-pages and Portals. There is more information in [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading/Updates#June_2024:_Typography_and_dark_mode_deployments,_new_global_preferences|the latest Web team update]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366364] * Logged-in users can now set [[m:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering-skin-skin-prefs|global preferences for the text-size and dark-mode]], thanks to a combined effort across Foundation teams. This allows Wikimedians using multiple wikis to set up a consistent reading experience easily, for example by switching between light and dark mode only once for all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341278] * If you use a very old web browser some features might not work on the Wikimedia wikis. This affects Internet Explorer 11 and versions of Chrome, Firefox and Safari older than 2016. This change makes it possible to use new [[d:Q46441|CSS]] features and to send less code to all readers. [https://phabricator.wikimedia.org/T288287][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Manual:How_to_make_a_MediaWiki_skin#Using_CSS_variables_for_supporting_different_themes_e.g._dark_mode] * Wikipedia Admins can customize local wiki configuration options easily using [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]]. Community Configuration was created to allow communities to customize how some features work, because each language wiki has unique needs. At the moment, admins can configure [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] on their home wikis, in order to better recruit and retain new editors. More options will be provided in the coming months. [https://phabricator.wikimedia.org/T366458] * Editors interested in language issues that are related to [[w:en:Unicode|Unicode standards]], can now discuss those topics at [[mw:Talk:WMF membership with Unicode Consortium|a new conversation space in MediaWiki.org]]. The Wikimedia Foundation is now a [[mw:Special:MyLanguage/WMF membership with Unicode Consortium|member of the Unicode Consortium]], and the coordination group can collaboratively review the issues discussed and, where appropriate, bring them to the attention of the Unicode Consortium. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[w:btm:|<code>w:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T368038] '''Problems''' * Editors can once again click on links within the visual editor's citation-preview, thanks to a bug fix by the Editing Team. [https://phabricator.wikimedia.org/T368119] '''Future changes''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 2 weeks. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 korrik 2024 01:57 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27038456 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At the Wikimedia Foundation a new task force was formed to replace the disabled Graph with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project|more secure, easy to use, and extensible Chart]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Chart Project|subscribe to the newsletter]] to get notified about new project updates and other news about Chart. * The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents]] extension is now available on Meta-wiki, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested on your wiki. This extension helps in managing and making events more visible, giving Event organizers the ability to use tools like the Event registration tool. To learn more about the deployment status and how to request this extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment_status|CampaignEvents page on Meta-wiki]]. * Editors using the iOS Wikipedia app who have more than 50 edits can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits#Add an image|Add an Image]] feature. This feature presents opportunities for small but useful contributions to Wikipedia. * Thank you to [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth/Celebration|all of the authors]] who have contributed to MediaWiki Core. As a result of these contributions, the [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth|percentage of authors contributing more than 5 patches has increased by 25% since last year]], which helps ensure the sustainability of the platform for the Wikimedia projects. '''Problems''' * A problem with the color of the talkpage tabs always showing as blue, even for non-existent pages which should have been red, affecting the Vector 2022 skin, [[phab:T367982|has been fixed]]. '''Future changes''' * The Trust and Safety Product team wants to introduce [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] with as little disruption to tools and workflows as possible. Volunteer developers, including gadget and user-script maintainers, are kindly asked to update the code of their tools and features to handle temporary accounts. The team has [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|created documentation]] explaining how to do the update. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 1 more week. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 korrik 2024 23:30 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27080357 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translations]] are available. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 3 more days. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia developers can now officially continue to use both [[mw:Special:MyLanguage/Gerrit|Gerrit]] and [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]], due to a June 24 decision by the Wikimedia Foundation to support software development on both platforms. Gerrit and GitLab are both code repositories used by developers to write, review, and deploy the software code that supports the MediaWiki software that the wiki projects are built on, as well as the tools used by editors to create and improve content. This decision will safeguard the productivity of our developers and prevent problems in code review from affecting our users. More details are available in the [[mw:GitLab/Migration status|Migration status]] page. * The Wikimedia Foundation seeks applicants for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council]] (PTAC). This group will bring technical contributors and Wikimedia Foundation together to co-define a more resilient, future-proof technological platform. Council members will evaluate and consult on the movement's product and technical activities, so that we develop multi-generational projects. We are looking for a range of technical contributors across the globe, from a variety of Wikimedia projects. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal#Joining the PTAC as a technical volunteer|Please apply here by August 10]]. * Editors with rollback user-rights who use the Wikipedia App for Android can use the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Anti Vandalism|Edit Patrol]] features. These features include a new feed of Recent Changes, related links such as Undo and Rollback, and the ability to create and save a personal library of user talk messages to use while patrolling. If your wiki wants to make these features available to users who do not have rollback rights but have reached a certain edit threshold, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android#Contact us|you can contact the team]]. You can [[diffblog:2024/07/10/ِaddressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/|read more about this project on Diff blog]]. * Editors who have access to [[m:Special:MyLanguage/The_Wikipedia_Library|The Wikipedia Library]] can once again use non-open access content in SpringerLinks, after the Foundation [[phab:T368865|contacted]] them to restore access. You can read more about [[m:Tech/News/Recently_resolved_community_tasks|this and 21 other community-submitted tasks that were completed last week]]. '''Changes later this week''' * This week, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-07 deployments|dark mode will be available on a number of Wikipedias]], both desktop and mobile, for logged-in and logged-out users. Interface admins and user script maintainers are encouraged to check gadgets and user scripts in the dark mode, to find any hard-coded colors and fix them. There are some [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations for dark mode compatibility]] to help. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Next week, functionaries, volunteers maintaining tools, and software development teams are invited to test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on testwiki. Temporary accounts is a feature that will help improve privacy on the wikis. No further temporary account deployments are scheduled yet. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348895] * Editors who upload files cross-wiki, or teach other people how to do so, may wish to join a Wikimedia Commons discussion. The Commons community is discussing limiting who can upload files through the cross-wiki upload/Upload dialog feature to users auto-confirmed on Wikimedia Commons. This is due to the large amount of copyright violations uploaded this way. There is a short summary at [[c:Special:MyLanguage/Commons:Cross-wiki upload|Commons:Cross-wiki upload]] and [[c:Commons:Village pump/Proposals#Deactivate cross-wiki uploads for new users|discussion at Commons:Village Pump]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 korrik 2024 03:29 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27124561 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translations]] are available. '''Feature News''' * Stewards can now [[:m:Special:MyLanguage/Global_blocks|globally block]] accounts. Before [[phab:T17294|the change]] only IP addresses and IP ranges could be blocked globally. Global account blocks are useful when the blocked user should not be logged out. [[:m:Special:MyLanguage/Global_locks|Global locks]] (a similar tool logging the user out of their account) are unaffected by this change. The new global account block feature is related to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project, which is a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors that are no longer made public. * Later this week, Wikimedia site users will notice that the Interface of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") is improved and consistent with the rest of the MediaWiki interface and [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Wikimedia's design system]]. The FlaggedRevs interface experience on mobile and [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MinervaNeue|Minerva skin]] was inconsistent before it was fixed and ported to [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]] by the WMF Growth team and some volunteers. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] * Wikimedia site users can now submit account vanishing requests via [[m:Special:GlobalVanishRequest|GlobalVanishRequest]]. This feature is used when a contributor wishes to stop editing forever. It helps you hide your past association and edit to protect your privacy. Once processed, the account will be locked and renamed. [https://phabricator.wikimedia.org/T367329] * Have you tried monitoring and addressing vandalism in Wikipedia using your phone? [https://diff.wikimedia.org/2024/07/10/%d9%90addressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/ A Diff blog post on Patrolling features in the Mobile App] highlights some of the new capabilities of the feature, including swiping through a feed of recent changes and a personal library of user talk messages for use when patrolling from your phone. * Wikimedia contributors and GLAM (galleries, libraries, archives, and museums) organisations can now learn and measure the impact Wikimedia Commons is having towards creating quality encyclopedic content using the [https://doc.wikimedia.org/generated-data-platform/aqs/analytics-api/reference/commons.html Commons Impact Metrics] analytics dashboard. The dashboard offers organizations analytics on things like monthly edits in a category, the most viewed files, and which Wikimedia articles are using Commons images. As a result of these new data dumps, GLAM organisation can more reliably measure their return on investment for programs bringing content into the digital Commons. [https://diff.wikimedia.org/2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/] '''Project Updates''' * Come share your ideas for improving the wikis on the newly reopened [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]]. The Community Wishlist is Wikimedia’s forum for volunteers to share ideas (called wishes) to improve how the wikis work. The new version of the wishlist is always open, works with both wikitext and Visual Editor, and allows wishes in any language. '''Learn more''' * Have you ever wondered how Wikimedia software works across over 300 languages? This is 253 languages more than the Google Chrome interface, and it's no accident. The Language and Product Localization Team at the Wikimedia Foundation supports your work by adapting all the tools and interfaces in the MediaWiki software so that contributors in our movement who translate pages and strings can translate them and have the sites in all languages. Read more about the team and their upcoming work on [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/building-towards-a-robust-multilingual-knowledge-ecosystem-for-the-wikimedia-movement/ Diff]. * How can Wikimedia build innovative and experimental products while maintaining such heavily used websites? A recent [https://diff.wikimedia.org/2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/ blog post] by WMF staff Johan Jönsson highlights the work of the [[m:Future Audiences#Objectives and Key Results|WMF Future Audience initiative]], where the goal is not to build polished products but test out new ideas, such as a [[m:Future_Audiences/Experiments: conversational/generative AI|ChatGPT plugin]] and [[m:Future_Audiences/Experiment:Add a Fact|Add a Fact]], to help take Wikimedia into the future. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 korrik 2024 02:02 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27142915 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors using the Visual Editor in languages that use non-Latin characters for numbers, such as Hindi, Manipuri and Eastern Arabic, may notice some changes in the formatting of reference numbers. This is a side effect of preparing a new sub-referencing feature, and will also allow fixing some general numbering issues in Visual Editor. If you notice any related problems on your wiki, please share details at the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|project talkpage]]. '''Bugs status''' * Some logged-in editors were briefly unable to edit or load pages last week. [[phab:T370304|These errors]] were mainly due to the addition of new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|linter]] rules which led to caching problems. Fixes have been applied and investigations are continuing. * Editors can use the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Information tool]] to get information about IP addresses. This tool is available as a Beta Feature in your preferences. The tool was not available for a few days last week, but is now working again. Thank you to Shizhao for filing the bug report. You can read about that, and [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks#2024-07-25|28 other community-submitted tasks]] that were resolved last week. '''Project updates''' * There are new features and improvements to Phabricator from the Release Engineering and Collaboration Services teams, and some volunteers, including: the search systems, the new task creation system, the login systems, the translation setup which has resulted in support for more languages (thanks to Pppery), and fixes for many edge-case errors. You can [[phab:phame/post/view/316/iterative_improvements/|read details about these and other improvements in this summary]]. * There is an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|update on the Charts project]]. The team has decided which visualization library to use, which chart types to start focusing on, and where to store chart definitions. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9056|Czech]] ([[voy:cs:|<code>voy:cs:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T370905] '''Learn more''' * There is a [[diffblog:2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/|new Wikimedia Foundation data center]] in São Paulo, Brazil which helps to reduce load times. * There is new [[diffblog:2024/07/22/the-perplexing-process-of-uploading-images-to-wikipedia/|user research]] on problems with the process of uploading images. * Commons Impact Metrics are [[diffblog:2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/|now available]] via data dumps and API. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/July|Technical Community Newsletter]] is now available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30 korrik 2024 01:09 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27164109 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Two new parser functions will be available this week: <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#dir|#dir]]<nowiki>}}</nowiki></code> and <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#bcp47|#bcp47]]<nowiki>}}</nowiki></code>. These will reduce the need for <code>Template:Dir</code> and <code>Template:BCP47</code> on Commons and allow us to [[phab:T343131|drop 100 million rows]] from the "what links here" database. Editors at any wiki that use these templates, can help by replacing the templates with these new functions. The templates at Commons will be updated during the Hackathon at Wikimania. [https://phabricator.wikimedia.org/T359761][https://phabricator.wikimedia.org/T366623] * Communities can request the activation of the visual editor on entire namespaces where discussions sometimes happen (for instance ''Wikipedia:'' or ''Wikisource:'' namespaces) if they understand the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/FAQ#WPNS|known limitations]]. For discussions, users can already use [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] in these namespaces. * The tracking category "Pages using Timeline" has been renamed to "Pages using the EasyTimeline extension" [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3ATimeline-tracking-category&namespace=8 in TranslateWiki]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. '''Project updates''' * Editors who help to organize WikiProjects and similar on-wiki collaborations, are invited to share ideas and examples of successful collaborations with the Campaigns and Programs teams. You can fill out [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|a brief survey]] or share your thoughts [[m:Talk:Campaigns/WikiProjects|on the talkpage]]. The teams are particularly looking for details about successful collaborations on non-English wikis. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The new parser is being rolled out on {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} wikis over the next few months. The {{int:project-localized-name-enwikivoyage}} and {{int:project-localized-name-hewikivoyage}} were [[phab:T365367|switched]] to Parsoid last week. For more information, see [[mw:Parsoid/Parser_Unification|Parsoid/Parser Unification]]. '''Learn more''' * There will be more than 200 sessions at Wikimania this week. Here is a summary of some of the [[diffblog:2024/08/05/interested-in-product-and-tech-here-are-some-wikimania-sessions-you-dont-want-to-miss/|key sessions related to the product and technology area]]. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/July|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New design previews for Translatable pages; Updates about MinT for Wiki Readers; the release of Translation dumps; and more. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/31|Growth newsletter]] is available. * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/July 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5 gusht 2024 22:41 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27233905 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] editors and maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Actions#Show a CAPTCHA|make a CAPTCHA show if a filter matches an edit]]. This allows communities to quickly respond to spamming by automated bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T20110] * [[m:Special:MyLanguage/Stewards|Stewards]] can now specify if global blocks should prevent account creation. Before [[phab:T17273|this change]] by the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product]] Team, all global blocks would prevent account creation. This will allow stewards to reduce the unintended side-effects of global blocks on IP addresses. '''Project updates''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#August_2024_committee_nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new members to refresh the [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]]. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open until at least 2024-08-26. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2880037|West Coast Bajau]] ([[w:bdr:|<code>w:bdr:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T371757] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 gusht 2024 01:20 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27253654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]]. '''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you: * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. * [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand. Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors who want to re-use references but with different details such as page numbers, will be able to do so by the end of 2024, using a new [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Sub-referencing in a nutshell|sub-referencing]] feature. You can read more [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|about the project]] and [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|how to test the prototype]]. * Editors using tracking categories to identify which pages use specific extensions may notice that six of the categories have been renamed to make them more easily understood and consistent. These categories are automatically added to pages that use specialized MediaWiki extensions. The affected names are for: [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aintersection-category&namespace=8 DynamicPageList], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Akartographer-tracking-category&namespace=8 Kartographer], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aphonos-tracking-category&namespace=8 Phonos], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Arss-tracking-category&namespace=8 RSS], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Ascore-use-category&namespace=8 Score], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Awikihiero-usage-tracking-category&namespace=8 WikiHiero]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. Thanks to Pppery for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T347324] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Technical volunteers who edit modules and want to get a list of the categories used on a page, can now do so using the <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">categories</bdi></code> property of <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">[[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Title objects|mw.title objects]]</bdi></code>. This enables wikis to configure workflows such as category-specific edit notices. Thanks to SD001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T50175][https://phabricator.wikimedia.org/T85372] '''Bugs status''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Your help is needed to check if any pages need to be moved or deleted. A maintenance script was run to clean up unreachable pages (due to Unicode issues or introduction of new namespaces/namespace aliases). The script tried to find appropriate names for the pages (e.g. by following the Unicode changes or by moving pages whose titles on Wikipedia start with <code>Talk:WP:</code> so that their titles start with <code>Wikipedia talk:</code>), but it may have failed for some pages, and moved them to <bdi lang="zxx" dir="ltr">[[Special:PrefixIndex/T195546/]]</bdi> instead. Your community should check if any pages are listed there, and move them to the correct titles, or delete them if they are no longer needed. A full log (including pages for which appropriate names could be found) is available in [[phab:P67388]]. * Editors who volunteer as [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|mentors]] to newcomers on their wiki are once again able to access lists of potential mentees who they can connect with to offer help and guidance. This functionality was restored thanks to [[phab:T372164|a bug fix]]. Thank you to Mbch331 for filing the bug report. You can read about that, and 18 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * The application deadline for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC) has been extended to September 16. Members will help by providing advice to Foundation Product and Technology leadership on short and long term plans, on complex strategic problems, and help to get feedback from more contributors and technical communities. Selected members should expect to spend roughly 5 hours per month for the Council, during the one year pilot. Please consider applying, and spread the word to volunteers you think would make a positive contribution to the committee. '''Learn more''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award#2024 Winners|2024 Coolest Tool Awards]] were awarded at Wikimania, in seven categories. For example, one award went to the ISA Tool, used for adding structured data to files on Commons, which was recently improved during the [[m:Event:Wiki Mentor Africa ISA Hackathon 2024|Wiki Mentor Africa Hackathon]]. You can see video demonstrations of each tool at the awards page. Congratulations to this year's recipients, and thank you to all tool creators and maintainers. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available, and includes some highlights from Wikimania, an upcoming Language community meeting, and other news from the movement. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20 gusht 2024 02:51 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27307284 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Administrators can now test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on test2wiki. This was done to allow cross-wiki testing of temporary accounts, for when temporary accounts switch between projects. The feature was enabled on testwiki a few weeks ago. No further temporary account deployments are scheduled yet. Temporary Accounts is a project to create a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors which are no longer made public. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. * Later this week, editors at wikis that use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") may notice that the indicators at the top of articles have changed. This change makes the system more consistent with the rest of the MediaWiki interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Bugs status''' * Editors who use the 2010 wikitext editor, and use the Character Insert buttons, will [[phab:T361465|no longer]] experience problems with the buttons adding content into the edit-summary instead of the edit-window. You can read more about that, and 26 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Please review and vote on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas|Focus Areas]], which are groups of wishes that share a problem. Focus Areas were created for the newly reopened Community Wishlist, which is now open year-round for submissions. The first batch of focus areas are specific to moderator workflows, around welcoming newcomers, minimizing repetitive tasks, and prioritizing tasks. Once volunteers have reviewed and voted on focus areas, the Foundation will then review and select focus areas for prioritization. * Do you have a project and are willing to provide a three (3) month mentorship for an intern? [[mw:Special:MyLanguage/Outreachy|Outreachy]] is a twice a year program for people to participate in a paid internship that will start in December 2024 and end in early March 2025, and they need mentors and projects to work on. Projects can be focused on coding or non-coding (design, documentation, translation, research). See the Outreachy page for more details, and a list of past projects since 2013. '''Learn more''' * If you're curious about the product and technology improvements made by the Wikimedia Foundation last year, read [[diffblog:2024/08/21/wikimedia-foundation-product-technology-improving-the-user-experience/|this recent highlights summary on Diff]]. * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together.webm|Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together]] (55 mins) - about the [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Belgrade - Day 1 - Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views.webm|Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views]] (30 mins) - an overview for both technical and non technical audiences, covering some of the challenges and open questions, related to the [[mw:MediaWiki Product Insights|platform evolution, stewardship and developer experiences]] research. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 gusht 2024 22:30 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27341211 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Editors and volunteer developers interested in data visualisation can now test the new software for charts. Its early version is available on beta Commons and beta Wikipedia. This is an important milestone before making charts available on regular wikis. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|read more about this project update]] and help to test the charts. '''Feature news''' * Editors who use the [[{{#special:Unusedtemplates}}]] page can now filter out pages which are expected to be there permanently, such as sandboxes, test-cases, and templates that are always substituted. Editors can add the new magic word [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#EXPECTUNUSEDTEMPLATE|<code dir="ltr"><nowiki>__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__</nowiki></code>]] to a template page to hide it from the listing. Thanks to Sophivorus and DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T184633] * Editors who use the New Topic tool on discussion pages, will [[phab:T334163|now be reminded]] to add a section header, which should help reduce the quantity of newcomers who add sections without a header. You can read more about that, and {{formatnum:28}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Last week, some Toolforge tools had occasional connection problems. The cause is still being investigated, but the problems have been resolved for now. [https://phabricator.wikimedia.org/T373243] * Translation administrators at multilingual wikis, when editing multiple translation units, can now easily mark which changes require updates to the translation. This is possible with the [[phab:T298852#10087288|new dropdown menu]]. '''Project updates''' * A new draft text of a policy discussing the use of Wikimedia's APIs [[m:Special:MyLanguage/API Policy Update 2024|has been published on Meta-Wiki]]. The draft text does not reflect a change in policy around the APIs; instead, it is an attempt to codify existing API rules. Comments, questions, and suggestions are welcome on [[m:Talk:API Policy Update 2024|the proposed update’s talk page]] until September 13 or until those discussions have concluded. '''Learn more''' * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization.webm|Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization]] (25 mins) – about the above-mentioned Charts project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 3 - State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia.webm|State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia]] (90 mins) – about some of the language tools that support Wikimedia sites, such as [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content]]/[[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation|Section Translation]], [[mw:Special:MyLanguage/MinT|MinT]], and LanguageConverter; also the current state and future of languages onboarding. [https://phabricator.wikimedia.org/T368772] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3 shtator 2024 03:04 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27390268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translations]] are available. '''Feature news''' * Starting this week, the standard [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will receive new colors that make them compatible in dark mode. This is the first of many changes to come as part of a major upgrade to syntax highlighting. You can learn more about what's to come on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365311][https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Editors of wikis using Wikidata will now be notified of only relevant Wikidata changes in their watchlist. This is because the Lua functions <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>entity:getSitelink()</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw.wikibase.getSitelink(qid)</code></bdi> will have their logic unified for tracking different aspects of sitelinks to reduce junk notifications from [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Projects/Watchlist Wikidata Sitelinks Tracking|inconsistent sitelinks tracking]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T295356] '''Project updates''' * Users of all Wikis will have access to Wikimedia sites as read-only for a few minutes on September 25, starting at 15:00 UTC. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] * Contributors of [[phab:T363538#10123348|11 Wikipedias]], including English will have a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS</code></bdi> namespace added to their Wikipedias. This improvement ensures that links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> (usually shortcuts to the [[w:en:Wikipedia:Manual of Style|Manual of Style]]) are not broken by [[w:en:Mooré|Mooré]] Wikipedia (language code <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mos</code></bdi>). [https://phabricator.wikimedia.org/T363538] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 shtator 2024 20:50 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27424457 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translations]] are available. '''Improvements and Maintenance''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Editors interested in templates can help by reading the latest Wishlist focus area, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template recall and discovery]], and share your feedback on the talkpage. This input helps the Community Tech team to decide the right technical approach to build. Everyone is also encouraged to continue adding [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|new wishes]]. * The new automated [[{{#special:NamespaceInfo}}]] page helps editors understand which [[mw:Special:MyLanguage/Help:Namespaces|namespaces]] exist on each wiki, and some details about how they are configured. Thanks to DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T263513] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|References Check]] is a feature that encourages editors to add a citation when they add a new paragraph to a Wikipedia article. For a short time, the corresponding tag "Edit Check (references) activated" was erroneously being applied to some edits outside of the main namespace. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T373692] * It is now possible for a wiki community to change the order in which a page’s categories are displayed on their wiki. By default, categories are displayed in the order they appear in the wikitext. Now, wikis with a consensus to do so can [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|request]] a configuration change to display them in alphabetical order. [https://phabricator.wikimedia.org/T373480] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool authors can now access ToolsDB's [[wikitech:Portal:Data Services#ToolsDB|public databases]] from both [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry|Quarry]] and [[wikitech:Superset|Superset]]. Those databases have always been accessible to every [[wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] user, but they are now more broadly accessible, as Quarry can be accessed by anyone with a Wikimedia account. In addition, Quarry's internal database can now be [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry#Querying Quarry's own database|queried from Quarry itself]]. This database contains information about all queries that are being run and starred by users in Quarry. This information was already public through the web interface, but you can now query it using SQL. You can read more about that, and {{formatnum:20}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Any pages or tools that still use the very old CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-message-box</code></bdi> need to be updated. These old classes will be removed next week or soon afterwards. Editors can use a [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-message-box&regex=1&namespaces=&title= global-search] to determine what needs to be changed. It is possible to use the newer <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>cdx-message</code></bdi> group of classes as a replacement (see [https://doc.wikimedia.org/codex/latest/components/demos/message.html#css-only-version the relevant Codex documentation], and [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Tech/Header&diff=prev&oldid=27449042 an example update]), but using locally defined onwiki classes would be best. [https://phabricator.wikimedia.org/T374499] '''Technical project updates''' * Next week, all Wikimedia wikis will be read-only for a few minutes. This will start on September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This maintenance process also targets other services.]] The previous switchover took 3 minutes, and the Site Reliability Engineering teams use many tools to make sure that this essential maintenance work happens as quickly as possible. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] '''Tech in depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/August 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes details about: research about [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Hooks|hook]] handlers to help simplify development, research about performance improvements, work to improve the REST API for end-users, and more. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Auditorium Kyiv - Day 4 - Hackathon Showcase.webm|Hackathon Showcase]] (45 mins) - 19 short presentations by some of the Hackathon participants, describing some of the projects they worked on, such as automated testing of maintenance scripts, a video-cutting command line tool, and interface improvements for various tools. There are [[phab:T369234|more details and links available]] in the Phabricator task. ** [[c:File:Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem.webm|Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem]] (40 mins) - a roundtable discussion for tool-maintainers, users, and supporters of Toolforge about how to make the platform sustainable and how to evaluate the tools available there. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 shtator 2024 02:00 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27460876 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only]] for a few minutes on Wednesday September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. Reading the wikis will not be interrupted, but editing will be paused. These twice-yearly processes allow WMF's site reliability engineering teams to remain prepared to keep the wikis functioning even in the event of a major interruption to one of our data centers. '''Updates for editors''' [[File:Add alt text from a halfsheet, with the article behind.png|thumb|A screenshot of the interface for the Alt Text suggested-edit feature]] * Editors who use the iOS Wikipedia app in Spanish, Portuguese, French, or Chinese, may see the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|Alt Text suggested-edit experiment]] after editing an article, or completing a suggested edit using "[[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project#Hypothesis 2 Add an Image Suggested Edit|Add an image]]". Alt-text helps people with visual impairments to read Wikipedia articles. The team aims to learn if adding alt-text to images is a task that editors can be successful with. Please share any feedback on [[mw:Talk:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|the discussion page]]. * The Codex color palette has been updated with new and revised colors for the MediaWiki user interfaces. The [[mw:Special:MyLanguage/Design System Team/Color/Design documentation#Updates|most noticeable changes]] for editors include updates for: dark mode colors for Links and for quiet Buttons (progressive and destructive), visited Link colors for both light and dark modes, and background colors for system-messages in both light and dark modes. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] It is now possible to include clickable wikilinks and external links inside code blocks. This includes links that are used within <code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code> tags and on code pages (JavaScript, CSS, Scribunto and Sanitized CSS). Uses of template syntax <code><nowiki>{{…}}</nowiki></code> are also linked to the template page. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T368166] * Two bugs were fixed in the [[m:Special:MyLanguage/Account vanishing|GlobalVanishRequest]] system by improving the logging and by removing an incorrect placeholder message. [https://phabricator.wikimedia.org/T370595][https://phabricator.wikimedia.org/T372223] * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] From [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]]: ** The API now enables 5,000 on-demand API requests per month and twice-monthly HTML snapshots freely (gratis and libre). More information on the updates and also improvements to the software development kits (SDK) are explained on [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ the project's blog post]. While Wikimedia Enterprise APIs are designed for high-volume commercial reusers, this change enables many more community use-cases to be built on the service too. ** The Snapshot API (html dumps) have added beta Structured Contents endpoints ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/ blog post on that]) as well as released two beta datasets (English and French Wikipedia) from that endpoint to Hugging Face for public use and feedback ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/hugging-face-dataset/ blog post on that]). These pre-parsed data sets enable new options for researchers, developers, and data scientists to use and study the content. '''In depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The Wikidata Query Service (WDQS) is used to get answers to questions using the Wikidata data set. As Wikidata grows, we had to make a major architectural change so that WDQS could remain performant. As part of the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split project]], we have new SPARQL endpoints available for serving the "[https://query-scholarly.wikidata.org scholarly]" and "[https://query-main.wikidata.org main]" subgraphs of Wikidata. The [http://query.wikidata.org query.wikidata.org endpoint] will continue to serve the full Wikidata graph until March 2025. After this date, it will only serve the main graph. For more information, please see [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|the announcement on Wikidata]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 shtator 2024 01:34 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27493779 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 27 shtator 2024 20:56 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Readers of [[phab:T375401|42 more wikis]] can now use Dark Mode. If the option is not yet available for logged-out users of your wiki, this is likely because many templates do not yet display well in Dark Mode. Please use the [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ night-mode-checker tool] if you are interested in helping to reduce the number of issues. The [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations page]] provides guidance on this. Dark Mode is enabled on additional wikis once per month. * Editors using the 2010 wikitext editor as their default can access features from the 2017 wikitext editor by adding <code dir=ltr>?veaction=editsource</code> to the URL. If you would like to enable the 2017 wikitext editor as your default, it can be set in [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-newwikitext|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T239796] * For logged-out readers using the Vector 2022 skin, the "donate" link has been moved from a collapsible menu next to the content area into a more prominent top menu, next to "Create an account". This restores the link to the level of prominence it had in the Vector 2010 skin. [[mw:Readers/2024 Reader and Donor Experiences#Donor Experiences (Key Result WE 3.2 and the related hypotheses)|Learn more]] about the changes related to donor experiences. [https://phabricator.wikimedia.org/T373585] * The CampaignEvents extension provides tools for organizers to more easily manage events, communicate with participants, and promote their events on the wikis. The extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|enabled]] on Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, Swahili Wikipedia, and Meta-Wiki. [[w:zh:Wikipedia:互助客栈/其他#引進CampaignEvents擴充功能|Chinese Wikipedia has decided]] to enable the extension, and discussions on the extension are in progress [[w:es:Wikipedia:Votaciones/2024/Sobre la política de Organizadores de Eventos|on Spanish Wikipedia]] and [[d:Wikidata:Project chat#Enabling the CampaignEvents Extention on Wikidata|on Wikidata]]. To learn how to enable the extension on your wiki, you can visit [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|the CampaignEvents page on Meta-Wiki]]. * View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers with an account on Wikitech-wiki should [[wikitech:Wikitech/SUL-migration|check if any action is required]] for their accounts. The wiki is being changed to use the single-user-login (SUL) system, and other configuration changes. This change will help reduce the overall complexity for the weekly software updates across all our wikis. '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|server switch]] was completed successfully last week with a read-only time of [[wikitech:Switch Datacenter#Past Switches|only 2 minutes 46 seconds]]. This periodic process makes sure that engineers can switch data centers and keep all of the wikis available for readers, even if there are major technical issues. It also gives engineers a chance to do maintenance and upgrades on systems that normally run 24 hours a day, and often helps to reveal weaknesses in the infrastructure. The process involves dozens of software services and hundreds of hardware servers, and requires multiple teams working together. Work over the past few years has reduced the time from 17 minutes down to 2–3 minutes. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/66ZW7B2MG63AESQVTXDIFQBDBS766JGW/] '''Meetings and events''' * October 4–6: [[m:Special:MyLanguage/WikiIndaba conference 2024|WikiIndaba Conference's Hackathon]] in Johannesburg, South Africa * November 4–6: [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] in Vienna, Austria '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 tetor 2024 00:17 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27530062 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities can now request installation of [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator|Automoderator]] on their wiki. Automoderator is an automated anti-vandalism tool that reverts bad edits based on scores from the new "Revert Risk" machine learning model. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AutoModerator/Deploying|read details about the necessary steps]] for installation and configuration. [https://phabricator.wikimedia.org/T336934] '''Updates for editors''' * Translators in wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|the mobile experience of Content Translation is available]], can now customize their articles suggestion list from 41 filtering options when using the tool. This topic-based article suggestion feature makes it easy for translators to self-discover relevant articles based on their area of interest and translate them. You can [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions try it with your mobile device]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368422] * View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * It is now possible for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code></bdi> code blocks to offer readers a "Copy" button if the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>copy=1</nowiki></code></bdi> attribute is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight#copy|set on the tag]]. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T40932] * Customized copyright footer messages on all wikis will be updated. The new versions will use wikitext markup instead of requiring editing raw HTML. [https://phabricator.wikimedia.org/T375789] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this month, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] will be rolled out on several pilot wikis. The final list of the wikis will be published in the second half of the month. If you maintain any tools, bots, or gadgets on [[phab:T376499|these 11 wikis]], and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Rate limiting has been enabled for the code review tools [[Wikitech:Gerrit|Gerrit]] and [[Wikitech:GitLab|GitLab]] to address ongoing issues caused by malicious traffic and scraping. Clients that open too many concurrent connections will be restricted for a few minutes. This rate limiting is managed through [[Wikitech:nftables|nftables]] firewall rules. For more details, see Wikitech's pages on [[Wikitech:Firewall#Throttling with nftables|Firewall]], [[Wikitech:GitLab/Abuse and rate limiting|GitLab limits]] and [[Wikitech:Gerrit/Operations#Throttling IPs|Gerrit operations]]. * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q49224|Komering]] ([[w:kge:|<code>w:kge:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374813] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36096|Mooré]] ([[m:mos:|<code>m:mos:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374641] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[wikt:mad:|<code>wikt:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374968] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q2501174|Gorontalo]] ([[q:gor:|<code>q:gor:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375088] ** a {{int:project-localized-name-group-wikinews}} in [[d:Q56482|Shan]] ([[n:shn:|<code>n:shn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375430] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 tetor 2024 01:40 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27557422 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is starting to be removed. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|A first set of wikis]] are being contacted. These wikis are invited to stop using Flow, and to move all Flow boards to sub-pages, as archives. At these wikis, a script will move all Flow pages that aren't a sub-page to a sub-page automatically, starting on 22 October 2024. On 28 October 2024, all Flow boards at these wikis will be set in read-only mode. [https://www.mediawiki.org/wiki/Structured_Discussions/Deprecation][https://phabricator.wikimedia.org/T370722] * WMF's Search Platform team is working on making it easier for readers to perform text searches in their language. A [[phab:T332342|change last week]] on over 30 languages makes it easier to find words with accents and other diacritics. This applies to both full-text search and to types of advanced search such as the <bdi lang="en" dir="ltr">''hastemplate''</bdi> and <bdi lang="en" dir="ltr">''incategory''</bdi> keywords. More technical details (including a few other minor search upgrades) are available. [https://www.mediawiki.org/wiki/User:TJones_%28WMF%29/Notes/Language_Analyzer_Harmonization_Notes#ASCII-folding/ICU-folding_%28T332342%29] * View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|EditCheck]] was installed at Russian Wikipedia, and fixes were made for some missing user interface styles. '''Updates for technical contributors''' * Editors who use the Toolforge tool [[toolforge:copyvios|Earwig's Copyright Violation Detector]] will now be required to log in with their Wikimedia account before running checks using the "search engine" option. This change is needed to help prevent external bots from misusing the system. Thanks to Chlod for these improvements. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_talk:New_pages_patrol/Reviewers#Authentication_is_now_required_for_search_engine_checks_on_Earwig's_Copyvio_Tool] * [[m:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] users can create tickets and add comments on existing tickets via Email again. [[mw:Special:MyLanguage/Phabricator/Help#Using email|Sending email to Phabricator]] has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356077] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Some HTML elements in the interface are now wrapped with a <code><nowiki><bdi></nowiki></code> element, to make our HTML output more aligned with Web standards. More changes like this will be coming in future weeks. This change might break some tools that rely on the previous HTML structure of the interface. Note that relying on the HTML structure of the interface is [[mw:Special:MyLanguage/Stable interface policy/Frontend#What is not stable?|not recommended]] and might break at any time. [https://phabricator.wikimedia.org/T375975] '''In depth''' * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/September 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes: updates on Wikimedia's authentication system, research to simplify feature development in the MediaWiki platform, updates on Parser Unification and MathML rollout, and more. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/October|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition include: research about improving topic suggestions related to countries, improvements to PHPUnit tests, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 tetor 2024 23:19 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27597254 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Mobile Apps team has released an [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh#Phase 1: Creating a user Profile Menu (T373714)|update]] to the iOS app's navigation, and it is now available in the latest App store version. The team added a new Profile menu that allows for easy access to editor features like Notifications and Watchlist from the Article view, and brings the "Donate" button into a more accessible place for users who are reading an article. This is the first phase of a larger planned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh|navigation refresh]] to help the iOS app transition from a primarily reader-focused app, to an app that fully supports reading and editing. The Wikimedia Foundation has added more editing features and support for on-wiki communication based on volunteer requests in recent years. [[File:IOS App Navigation refresh first phase 05.png|thumb|iOS Wikipedia App's profile menu and contents]] '''Updates for editors''' * Wikipedia readers can now download a browser extension to experiment with some early ideas on potential features that recommend articles for further reading, automatically summarize articles, and improve search functionality. For more details and to stay updated, check out the Web team's [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments|Content Discovery Experiments page]] and [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Web team's projects|subscribe to their newsletter]]. * Later this month, logged-out editors of [[phab:T376499|these 12 wikis]] will start to have [[mw:Special:Mylanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] created. The list may slightly change - some wikis may be removed but none will be added. Temporary account is a new [[mw:Special:MyLanguage/User account types|type of user account]]. It enhances the logged-out editors' privacy and makes it easier for community members to communicate with them. If you maintain any tools, bots, or gadgets on these 12 wikis, and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. Read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|deployment plan across all wikis]]. * View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[w:nr:Main Page|South Ndebele]], [[w:rsk:Главни бок|Pannonian Rusyn]], [[w:ann:Uwu|Obolo]], [[w:iba:Lambar Keterubah|Iban]] and [[w:tdd:ᥞᥨᥝᥴ ᥘᥣᥲ ᥖᥥᥰ|Tai Nüa]] Wikipedia languages were created last week. [https://www.wikidata.org/wiki/Q36785][https://www.wikidata.org/wiki/Q35660][https://www.wikidata.org/wiki/Q36614][https://www.wikidata.org/wiki/Q33424][https://www.wikidata.org/wiki/Q36556] * It is now possible to create functions on Wikifunctions using Wikidata lexemes, through the new [[f:Z6005|Wikidata lexeme type]] launched last week. When you go to one of these functions, the user interface provides a lexeme selector that helps you pick a lexeme from Wikidata that matches the word you type. After hitting run, your selected lexeme is retrieved from Wikidata, transformed into a Wikidata lexeme type, and passed into the selected function. Read more about this in [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-10-17#Function of the Week: select representation from lexeme|the latest Wikifunctions newsletter]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Users of the Wikimedia sites can now format dates more easily in different languages with the new <code dir="ltr">{{[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef|#timef]]:…}}</code> parser function. For example, <code dir="ltr"><nowiki>{{#timef:now|date|en}}</nowiki></code> will show as "<bdi lang="en" dir="ltr">{{#timef:now|date|en}}</bdi>". Previously, <code dir="ltr"><nowiki>{{#time:…}}</nowiki></code> could be used to format dates, but this required knowledge of the order of the time and date components and their intervening punctuation. <code dir="ltr">#timef</code> (or <code dir="ltr">#timefl</code> for local time) provides access to the standard date formats that MediaWiki uses in its user interface. This may help to simplify some templates on multi-lingual wikis like Commons and Meta. [https://phabricator.wikimedia.org/T223772][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Commons and Meta users can now efficiently [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Localization|retrieve the user's language]] using <code dir="ltr"><nowiki>{{USERLANGUAGE}}</nowiki></code> instead of using <code dir="ltr"><nowiki>{{int:lang}}</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T4085] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Tech Advisory Council]] (PTAC) now has its pilot members with representation across Africa, Asia, Europe, North America and South America. They will work to address the [[Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives/Technology Council|Movement Strategy's Technology Council]] initiative of having a co-defined and more resilient technological platform. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy/Initiatives/Technology_Council] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/32|Growth newsletter]] is available. It includes: an upcoming Newcomer Homepage Community Updates module, new Community Configuration options, and details on new projects. * The Wikimedia Foundation is [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Security Team#CNA Partnership|now an official partner of the CVE program]], which is an international effort to catalog publicly disclosed cybersecurity vulnerabilities. This partnership will allow the Security Team to instantly publish [[w:en:Common Vulnerabilities and Exposures|common vulnerabilities and exposures]] (CVE) records that are affecting MediaWiki core, extensions, and skins, along with any other code the Foundation is a steward of. * The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]] is now [[m:Community Wishlist/Updates#October 16, 2024: Conversations Made Easier: Machine-Translated Wishes Are Here!|testing machine translations]] for Wishlist content. Volunteers can now read machine-translated versions of wishes and dive into discussions even before translators arrive to translate content. '''Meetings and events''' * 24 October - Wiki Education Speaker Series Webinar - [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/N4XTB4G55BUY3M3PNGUAKQWJ7A4UOPAK/ Open Source Tech: Building the Wiki Education Dashboard], featuring Wikimedia interns and a Web developer in the panel. * 20–22 December 2024 - [[m:Special:MyLanguage/Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024|Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024]] in Odisha, India. A hackathon for community members, including developers, designers and content editors, to build technical solutions that improve contributors' experiences. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 tetor 2024 22:50 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27634672 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 22 tetor 2024 13:28 (CEST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later in November, the Charts extension will be deployed to the test wikis in order to help identify and fix any issue. A security review is underway to then enable deployment to pilot wikis for broader testing. You can read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates#October 2024: Working towards production deployment|the October project update]] and see the [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Charts latest documentation and examples on Beta Wikipedia]. * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[w:en:PediaPress|Pediapress.com]], an external service that creates books from Wikipedia, can now use [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Maps|Wikimedia Maps]] to include existing pre-rendered infobox map images in their printed books on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T375761] '''Updates for technical contributors''' * Wikis can use [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|the Guided Tour extension]] to help newcomers understand how to edit. The Guided Tours extension now works with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Dark mode|dark mode]]. Guided Tour maintainers can check their tours to see that nothing looks odd. They can also set <code>emitTransitionOnStep</code> to <code>true</code> to fix an old bug. They can use the new flag <code>allowAutomaticBack</code> to avoid back-buttons they don't want. [https://phabricator.wikimedia.org/T73927#10241528] * Administrators in the Wikimedia projects who use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Nuke|Nuke Extension]] will notice that mass deletions done with this tool have the "Nuke" tag. This change will make reviewing and analyzing deletions performed with the tool easier. [https://phabricator.wikimedia.org/T366068] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 tetor 2024 21:54 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27668811 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Stewards can now make [[m:Special:MyLanguage/Global blocks|global account blocks]] cause global [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblocks]]. This will assist stewards in preventing abuse from users who have been globally blocked. This includes preventing globally blocked temporary accounts from exiting their session or switching browsers to make subsequent edits for 24 hours. Previously, temporary accounts could exit their current session or switch browsers to continue editing. This is an anti-abuse tool improvement for the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project. You can read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|progress on key features for temporary accounts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368949] * Wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]] can now use the [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Event list#October 29, 2024: Collaboration List launched|Collaboration List]] feature. This list provides a new, easy way for contributors to learn about WikiProjects on their wikis. Thanks to the Campaign team for this work that is part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product %26 Technology OKRs#WE KRs|the 2024/25 annual plan]]. If you are interested in bringing the CampaignEvents extension to your wiki, you can [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|follow these steps]] or you can reach out to User:Udehb-WMF for help. * The text color for red links will be slightly changed later this week to improve their contrast in light mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T370446] * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, on multilingual wikis, users [[phab:T216368|can now]] hide translations from the WhatLinksHere special page. '''Updates for technical contributors''' * XML [[m:Special:MyLanguage/Data dumps|data dumps]] have been temporarily paused whilst a bug is investigated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/message/BXWJDPO5QI2QMBCY7HO36ELDCRO6HRM4/] '''In depth''' * Temporary Accounts have been deployed to six wikis; thanks to the Trust and Safety Product team for [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|this work]], you can read about [[phab:T340001|the deployment plans]]. Beginning next week, Temporary Accounts will also be enabled on [[phab:T378336|seven other projects]]. If you are active on these wikis and need help migrating your tools, please reach out to [[m:User:Udehb-WMF|User:Udehb-WMF]] for assistance. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/October|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New languages supported in translatewiki or in MediaWiki; New keyboard input methods for some languages; details about recent and upcoming meetings, and more. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] is happening in Vienna, Austria and online from 4 to 6 November 2024. The conference will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 nëntor 2024 21:48 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27693917 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * On wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|Translate extension]] enabled, users will notice that the FuzzyBot will now automatically create translated versions of categories used on translated pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285463] * View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the submitted task to use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SecurePoll|SecurePoll extension]] for English Wikipedia's special [[w:en:Wikipedia:Administrator elections|administrator election]] was resolved on time. [https://phabricator.wikimedia.org/T371454] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] In <code dir="ltr">[[mw:MediaWiki_1.44/wmf.2|1.44.0-wmf-2]]</code>, the logic of Wikibase function <code>getAllStatements</code> changed to behave like <code>getBestStatements</code>. Invoking the function now returns a copy of values which are immutable. [https://phabricator.wikimedia.org/T270851] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. The API will be rerouting some page content endpoints from RESTbase to the newer [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST API]] endpoints. The [[phab:T374683|impacted endpoints]] include getting page/revision metadata and rendered HTML content. These changes will be available on testwiki later this week, with other projects to follow. This change should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints should verify behavior on testwiki, and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]]. '''In depth''' * Admins and users of the Wikimedia projects [[mw:Special:MyLanguage/Moderator_Tools/Automoderator#Usage|where Automoderator is enabled]] can now monitor and evaluate important metrics related to Automoderator's actions. [https://superset.wmcloud.org/superset/dashboard/unified-automoderator-activity-dashboard/ This Superset dashboard] calculates and aggregates metrics about Automoderator's behaviour on the projects in which it is deployed. Thanks to the Moderator Tools team for this Dashboard; you can visit [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator/Unified Activity Dashboard|the documentation page]] for more information about this work. [https://phabricator.wikimedia.org/T369488] '''Meetings and events''' * 21 November 2024 ([[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] & [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]) - [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Community call]] with Wikimedia Commons volunteers and stakeholders to help prioritize support efforts for 2025-2026 Fiscal Year. The theme of this call is how content should be organised on Wikimedia Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 nëntor 2024 01:05 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27732268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of Wikimedia sites will now be warned when they create a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects|redirect]] to a page that doesn't exist. This will reduce the number of broken redirects to red links in our projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T326057] * View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot/Overview|Pywikibot]], which automates work on MediaWiki sites, was upgraded to 9.5.0 on Toolforge. [https://phabricator.wikimedia.org/T378676] '''Updates for technical contributors''' * On wikis that use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]], pages created or moved by users with the appropriate permissions are marked as flagged automatically. This feature has not been working recently, and changes fixing it should be deployed this week. Thanks to Daniel and Wargo for working on this. [https://phabricator.wikimedia.org/T379218][https://phabricator.wikimedia.org/T368380] '''In depth''' * There is a new [https://diff.wikimedia.org/2024/11/05/say-hi-to-temporary-accounts-easier-collaboration-with-logged-out-editors-with-better-privacy-protection Diff post] about Temporary Accounts, available in more than 15 languages. Read it to learn about what Temporary Accounts are, their impact on different groups of users, and the plan to introduce the change on all wikis. '''Meetings and events''' * Technical volunteers can now register for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which will take place in Istanbul, Turkey. [https://pretix.eu/wikimedia/hackathon2025/ Application for travel and accommodation scholarships] is open from '''November 12 to December 10 2024'''. The registration for the event will close in mid-April 2025. The Wikimedia Hackathon is an annual gathering that unites the global technical community to collaborate on existing projects and explore new ideas. * Join the [[C:Special:MyLanguage/Commons:WMF%20support%20for%20Commons/Commons%20community%20calls|Wikimedia Commons community calls]] this week to help prioritize support for Commons which will be planned for 2025–2026. The theme will be how content should be organised on Wikimedia Commons. This is an opportunity for volunteers who work on different things to come together and talk about what matters for the future of the project. The calls will take place '''November 21, 2024, [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]'''. * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place '''November 29, 16:00 UTC''' to discuss updates and technical problem-solving. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 nëntor 2024 02:58 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27806858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new version of the standard wikitext editor-mode [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will be available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] later this week. This brings many new features and bug fixes, including right-to-left support, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Template folding|template folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and an improved search panel. You can learn more on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. * The 2010 wikitext editor now supports common keyboard shortcuts such <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>B</code></bdi> for bold and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>I</code></bdi> for italics. A full [[mw:Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|list of all six shortcuts]] is available. Thanks to SD0001 for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T62928] * Starting November 28, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>bswiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>elwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>euwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiquote</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiversity</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikivoyage</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>idwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>lvwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>plwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>ptwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>urwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>viwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwikisource</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a user creating a new AbuseFilter can now only set the filter to "protected" [[phab:T377765|if it includes a protected variable]]. '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]], which can be used in JavaScript, CSS, JSON, and Lua pages, [[phab:T377663|now offers]] live autocompletion. Thanks to SD0001 for this improvement. The feature can be temporarily disabled on a page by pressing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>,</code></bdi> and un-selecting "<bdi lang="en" dir="ltr">Live Autocompletion</bdi>". * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool-maintainers who use the Graphite system for tracking metrics, need to migrate to the newer Prometheus system. They can check [https://grafana.wikimedia.org/d/K6DEOo5Ik/grafana-graphite-datasource-utilization?orgId=1 this dashboard] and the list in the Description of the [[phab:T350592|task T350592]] to see if their tools are listed, and they should claim metrics and dashboards connected to their tools. They can then disable or migrate all existing metrics by following the instructions in the task. The Graphite service will become read-only in April. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/KLUV4IOLRYXPQFWD6WKKJUHMWE77BMSZ/] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/NewPP parser report|New PreProcessor parser performance report]] has been fixed to give an accurate count for the number of Wikibase entities accessed. It had previously been resetting after 400 entities. [https://phabricator.wikimedia.org/T279069] '''Meetings and events''' * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place November 29 at [https://zonestamp.toolforge.org/1732896000 16:00 UTC]. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Mooré Wikipedia, the language support track at [[m:Wiki Indaba|Wiki Indaba]], and a report from the Wayuunaiki community on their experiences with the Incubator and as a new community over the last 3 years. This meeting will be in English and will also have Spanish interpretation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 nëntor 2024 23:40 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27847039 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Two new parser functions were added this week. The <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interwikilink|#interwikilink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interwiki links|interwiki link]] and the <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interlanguagelink|#interlanguagelink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interlanguage links|interlanguage link]]. These parser functions are useful on wikis where namespaces conflict with interwiki prefixes. For example, links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> on English Wikipedia [[phab:T363538|conflict with the <code>mos</code> language code prefix of Mooré Wikipedia]]. * Starting this week, Wikimedia wikis no longer support connections using old RSA-based HTTPS certificates, specifically rsa-2048. This change is to improve security for all users. Some older, unsupported browser or smartphone devices will be unable to connect; Instead, they will display a connectivity error. See the [[wikitech:HTTPS/Browser_Recommendations|HTTPS Browser Recommendations page]] for more-detailed information. All modern operating systems and browsers are always able to reach Wikimedia projects. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CTYEHVNSXUD3NFAAMG3BLZVTVQWJXJAH/] * Starting December 16, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>arwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>cawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>mediawikiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>orwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiktionary</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wikidatawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwiki</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T380910] * This month the Chart extension was deployed to production and is now available on Commons and Testwiki. With the security review complete, pilot wiki deployment is expected to start in the first week of December. You can see a working version [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug with the "Download as PDF" system was fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T376438] '''Updates for technical contributors''' * In late February, temporary accounts will be rolled out on at least 10 large wikis. This deployment will have a significant effect on the community-maintained code. This is about Toolforge tools, bots, gadgets, and user scripts that use IP address data or that are available for logged-out users. The Trust and Safety Product team wants to identify this code, monitor it, and assist in updating it ahead of the deployment to minimize disruption to workflows. The team asks technical editors and volunteer developers to help identify such tools by adding them to [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/Impacted tools|this list]]. In addition, review the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|updated documentation]] to learn how to adjust the tools. Join the discussions on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|project talk page]] or in the [[discord:channels/221049808784326656/1227616742340034722|dedicated thread]] on the [[w:Wikipedia:Discord|Wikimedia Community Discord server (in English)]] for support and to share feedback. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 dhjetor 2024 23:21 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27873992 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Technical documentation contributors can find updated resources, and new ways to connect with each other and the Wikimedia Technical Documentation Team, at the [[mw:Special:MyLanguage/Documentation|Documentation hub]] on MediaWiki.org. This page links to: resources for writing and improving documentation, a new <bdi lang="zxx" dir="ltr">#wikimedia-techdocs</bdi> IRC channel on libera.chat, a listing of past and upcoming documentation events, and ways to request a documentation consultation or review. If you have any feedback or ideas for improvements to the documentation ecosystem, please [[mw:Wikimedia Technical Documentation Team#Contact us|contact the Technical Documentation Team]]. '''Updates for editors''' [[File:Edit Check on Desktop.png|thumb|Layout change for the Edit Check feature]] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] will be relocated to a sidebar on desktop. Edit check is the feature for new editors to help them follow policies and guidelines. This layout change creates space to present people with [[mw:Edit check#1 November 2024|new Checks]] that appear ''while'' they are typing. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#Reference Check A/B Test|initial results]] show newcomers encountering Edit Check are 2.2 times more likely to publish a new content edit that includes a reference and is not reverted. * The Chart extension, which enables editors to create data visualizations, was successfully made available on MediaWiki.org and three pilot wikis (Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedias). You can see a working examples [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * Translators in wikis where the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|mobile experience of Content Translation is available]], can now discover articles in Wikiproject campaigns of their interest from the "[https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=specialcx&filter-type=automatic&filter-id=collections&active-list=suggestions&from=es&to=en All collection]" category in the articles suggestion feature. Wikiproject Campaign organizers can use this feature, to help translators to discover articles of interest, by adding the <code dir=ltr><nowiki><page-collection> </page-collection></nowiki></code> tag to their campaign article list page on Meta-wiki. This will make those articles discoverable in the Content Translation tool. For more detailed information on how to use the tool and tag, please refer to [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists/How to use the features|the step-by-step guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378958] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, now has a [[phab:T376379#10310998|multiselect filter for namespace selection]]. This enables users to select multiple specific namespaces, instead of only one or all, when fetching pages for deletion. * The Nuke feature also now [[phab:T364225#10371365|provides links]] to the userpage of the user whose pages were deleted, and to the pages which were not selected for deletion, after page deletions are queued. This enables easier follow-up admin-actions. Thanks to Chlod and the Moderator Tools team for both of these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T364225#10371365] * The Editing Team is working on making it easier to populate citations from archive.org using the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|Citoid]] tool, the auto-filled citation generator. They are asking communities to add two parameters preemptively, <code dir=ltr>archiveUrl</code> and <code dir=ltr>archiveDate</code>, within the TemplateData for each citation template using Citoid. You can see an [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACite_web%2Fdoc&diff=1261320172&oldid=1260788022 example of a change in a template], and a [https://global-search.toolforge.org/?namespaces=10&q=%5C%22citoid%5C%22%3A%20%5C%7B&regex=1&title= list of all relevant templates]. [https://phabricator.wikimedia.org/T374831] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9240|Indonesian]] ([[voy:id:|<code>voy:id:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T380726] * Last week, all wikis had problems serving pages to logged-in users and some logged-out users for 30–45 minutes. This was caused by a database problem, and investigation is ongoing. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/3g2ckc7bp6l9] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add Link]] feature has been fixed. Previously, the list of sections which are excluded from Add Link was partially ignored in certain cases. [https://phabricator.wikimedia.org/T380455][https://phabricator.wikimedia.org/T380329] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, now has an early-stage [[git:design/codex-php|implementation in PHP]]. It is available for general use in MediaWiki extensions and Toolforge apps through [https://packagist.org/packages/wikimedia/codex Composer], with use in MediaWiki core coming soon. More information is available in [[wmdoc:design-codex-php/main/index.html|the documentation]]. Thanks to Doğu for the inspiration and many contributions to the library. [https://phabricator.wikimedia.org/T379662] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. On December 4, the MediaWiki Interfaces team began rerouting page/revision metadata and rendered HTML content endpoints on [[testwiki:|testwiki]] from RESTbase to comparable MediaWiki REST API endpoints. The team encourages active users of these endpoints to verify their tool's behavior on testwiki and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]] before the end of the year, as they intend to roll out the same change across all Wikimedia projects in early January. These changes are part of the work to replace the outdated [[mw:RESTBase/deprecation|RESTBase]] system. * The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/986172 2024 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 3 January 2025, and has an associated [[foundation:Legal:Developer Satisfaction Survey 2024 Privacy Statement|privacy statement]]. * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation discussions with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Event:Commons community discussion - 12 December 2024 08:00 UTC|December 12 at 8:00 UTC]] and [[m:Event:Commons community discussion - 12_December 2024 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is new media and new contributors. Contributors from all wikis are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 dhjetor 2024 23:14 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27919424 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Interested in improving event management on your home wiki? The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents extension]] offers organizers features like event registration management, event/wikiproject promotion, finding potential participants, and more - all directly on-wiki. If you are an organizer or think your community would benefit from this extension, start a discussion to enable it on your wiki today. To learn more about how to enable this extension on your wiki, visit the [[m:CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|deployment status page]]. '''Updates for editors''' * Users of the iOS Wikipedia App in Italy and Mexico on the Italian, Spanish, and English Wikipedias, can see a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] with insights based on their reading and editing history. * Users of the Android Wikipedia App in Sub-Saharan Africa and South Asia can see the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Rabbit Holes|Rabbit Holes]] feature. This feature shows a suggested search term in the Search bar based on the current article being viewed, and a suggested reading list generated from the user’s last two visited articles. * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|global reminder bot]] is now active and running on nearly 800 wikis. This service reminds most users holding temporary rights when they are about to expire, so that they can renew should they want to. See [[m:Global reminder bot/Technical details|the technical details page]] for more information. * The next issue of Tech News will be sent out on 13 January 2025 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was [[phab:T374988|fixed]] in the Android Wikipedia App which had caused translatable SVG images to show the wrong language when they were tapped. '''Updates for technical contributors''' * There is no new MediaWiki version next week. The next deployments will start on 14 January. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar/2025] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 dhjetor 2024 23:23 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27942374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Single User Login system is being updated over the next few months. This is the system which allows users to fill out the login form on one Wikimedia site and get logged in on all others at the same time. It needs to be updated because of the ways that browsers are increasingly restricting cross-domain cookies. To accommodate these restrictions, login and account creation pages will move to a central domain, but it will still appear to the user as if they are on the originating wiki. The updated code will be enabled this week for users on test wikis. This change is planned to roll out to all users during February and March. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and a timeline. '''Updates for editors''' * On wikis with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments|PageAssessments]] installed, you can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments#Search|filter search results]] to pages in a given WikiProject by using the <code dir=ltr>inproject:</code> keyword. (These wikis: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwikivoyage/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-huwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}) [https://phabricator.wikimedia.org/T378868] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34129|Tigre]] ([[w:tig:|<code>w:tig:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T381377] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with updating a user's edit-count after making a rollback edit, which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382592] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia REST API users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. Starting the week of January 13, we will begin rerouting [[phab:T374683|some page content endpoints]] from RESTbase to the newer MediaWiki REST API endpoints for all wiki projects. This change was previously available on testwiki and should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints may raise issues directly to the [[phab:project/view/6931/|MediaWiki Interfaces Team]] in Phabricator if they arise. * Toolforge tool maintainers can now share their feedback on Toolforge UI, an initiative to provide a web platform that allows creating and managing Toolforge tools through a graphic interface, in addition to existing command-line workflows. This project aims to streamline active maintainers’ tasks, as well as make registration and deployment processes more accessible for new tool creators. The initiative is still at a very early stage, and the Cloud Services team is in the process of collecting feedback from the Toolforge community to help shape the solution to their needs. [[wikitech:Wikimedia Cloud Services team/EnhancementProposals/Toolforge UI|Read more and share your thoughts about Toolforge UI]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] For tool and library developers who use the OAuth system: The identity endpoint used for [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user|OAuth 1]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user 2|OAuth 2]] returned a JSON object with an integer in its <code>sub</code> field, which was incorrect (the field must always be a string). This has been fixed; the fix will be deployed to Wikimedia wikis on the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T382139] * Many wikis currently use [[:mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|Cite CSS]] to render custom footnote markers in Parsoid output. Starting January 20 these rules will be disabled, but the developers ask you to ''not'' clean up your <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi> until February 20 to avoid issues during the migration. Your wikis might experience some small changes to footnote markers in Visual Editor and when using experimental Parsoid read mode, but if there are changes these are expected to bring the rendering in line with the legacy parser output. [https://phabricator.wikimedia.org/T370027] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Special:MyLanguage/Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation Community Conversations with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 08:00 UTC|January 15 at 8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is defining the priorities in tool investment for Commons. Contributors from all wikis, especially users who are maintaining tools for Commons, are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 janar 2025 02:40 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28048614 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can mass-delete multiple pages created by a user or IP address using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Extension:Nuke]]. It previously only allowed deletion of pages created in the last 30 days. It can now delete pages from the last 90 days, provided it is targeting a specific user or IP address. [https://phabricator.wikimedia.org/T380846] * On [[phab:P72148|wikis that use]] the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Patrolled edits|Patrolled edits]] feature, when the rollback feature is used to revert an unpatrolled page revision, that revision will now be marked as "manually patrolled" instead of "autopatrolled", which is more accurate. Some editors that use [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|filters]] on Recent Changes may need to update their filter settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T302140] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Visual Editor's "Insert link" feature did not always suggest existing pages properly when an editor started typing, which has now been [[phab:T383497|fixed]]. '''Updates for technical contributors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is being progressively removed from the wikis. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|The last group of wikis]] ({{int:project-localized-name-cawikiquote/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwikimedia/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwikibooks/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewikimedia/en}}) will soon be contacted. If you have questions about this process, please ping [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] at your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T380912] * The latest quarterly [[mw:Technical_Community_Newsletter/2025/January|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: updates about services from the Data Platform Engineering teams, information about Codex from the Design System team, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 janar 2025 02:35 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28129769 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Patrollers and admins - what information or context about edits or users could help you to make patroller or admin decisions more quickly or easily? The Wikimedia Foundation wants to hear from you to help guide its upcoming annual plan. Please consider sharing your thoughts on this and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|13 other questions]] to shape the technical direction for next year. '''Updates for editors''' * iOS Wikipedia App users worldwide can now access a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review/How your data is used|personalized Year in Review]] feature, which provides insights based on their reading and editing history on Wikipedia. This project is part of a broader effort to help welcome new readers as they discover and interact with encyclopedic content. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Edit patrollers now have a new feature available that can highlight potentially problematic new pages. When a page is created with the same title as a page which was previously deleted, a tag ('Recreated') will now be added, which users can filter for in [[{{#special:RecentChanges}}]] and [[{{#special:NewPages}}]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T56145] * Later this week, there will be a new warning for editors if they attempt to create a redirect that links to another redirect (a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects#Double redirects|double redirect]]). The feature will recommend that they link directly to the second redirect's target page. Thanks to the user SomeRandomDeveloper for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T326056] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia wikis allow [[w:en:WebAuthn|WebAuthn]]-based second factor checks (such as hardware tokens) during login, but the feature is [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Fix security key (WebAuthn) support|fragile]] and has very few users. The MediaWiki Platform team is temporarily disabling adding new WebAuthn keys, to avoid interfering with the rollout of [[mw:MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3]] (single user login version 3). Existing keys are unaffected. [https://phabricator.wikimedia.org/T378402] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For developers that use the [[wikitech:Data Platform/Data Lake/Edits/MediaWiki history dumps|MediaWiki History dumps]]: The Data Platform Engineering team has added a couple of new fields to these dumps, to support the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] initiative. If you maintain software that reads those dumps, please review your code and the updated documentation, since the order of the fields in the row will change. There will also be one field rename: in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki_user_history</code></bdi> dump, the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>anonymous</code></bdi> field will be renamed to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>is_anonymous</code></bdi>. The changes will take effect with the next release of the dumps in February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LKMFDS62TXGDN6L56F4ABXYLN7CSCQDI/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 janar 2025 23:13 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28149374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use the "Special characters" editing-toolbar menu can now see the 32 special characters you have used most recently, across editing sessions on that wiki. This change should help make it easier to find the characters you use most often. The feature is in both the 2010 wikitext editor and VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T110722] * Editors using the 2010 wikitext editor can now create sublists with correct indentation by selecting the line(s) you want to indent and then clicking the toolbar buttons.[https://phabricator.wikimedia.org/T380438] You can now also insert <code><nowiki><code></nowiki></code> tags using a new toolbar button.[https://phabricator.wikimedia.org/T383010] Thanks to user stjn for these improvements. * Help is needed to ensure the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]] works properly on each wiki. ** (1) Administrators should update the local versions of the page <code dir=ltr>MediaWiki:Citoid-template-type-map.json</code> to include entries for <code dir=ltr>preprint</code>, <code dir=ltr>standard</code>, and <code dir=ltr>dataset</code>; Here are example diffs to replicate [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1189164774&oldid=1165783565 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1270832208&oldid=1270828390 for 'standard' and 'dataset']. ** (2.1) If the citoid map in the citation template used for these types of references is missing, [[mediawikiwiki:Citoid/Enabling Citoid on your wiki#Step 2.a: Create a 'citoid' maps value for each citation template|one will need to be added]]. (2.2) If the citoid map does exist, the TemplateData will need to be updated to include new field names. Here are example updates [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270829051&oldid=1262470053 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270831369&oldid=1270829480 for 'standard' and 'dataset']. The new fields that may need to be supported are <code dir=ltr>archiveID</code>, <code dir=ltr>identifier</code>, <code dir=ltr>repository</code>, <code dir=ltr>organization</code>, <code dir=ltr>repositoryLocation</code>, <code dir=ltr>committee</code>, and <code dir=ltr>versionNumber</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T383666] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q15637215|Central Kanuri]] ([[w:knc:|<code>w:knc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T385181] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Help:Extension:Wikisource/Wikimedia OCR|OCR (optical character recognition) tool]] used for Wikisource now supports a new language, Church Slavonic. [https://phabricator.wikimedia.org/T384782] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 shkurt 2025 01:07 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28203495 --> == Questions from the CEE Hub regarding your technical village pump == Hello and sorry for writing in English. There is an automatically translated version below, feel free to modify it if it contains errors. I'm user Strainu, member of the [[metawiki:CEE Hub|CEE Hub]] Steering Committee. One of the directions of the Hub for 2025 is to support its member communities technically, including for technical village pumps. We would like to understand how you use this page, so I would appreciate your answers to a few questions: # If you have a technical problem, does it usually get an answer here? # Does your project have enough technical members to respond such questions? # Are there any profiles missing locally? (for instance: gadget creators, bot creators, people with graphical skills etc.) # On a scale from 1 to 10, how important is it for you to receive an answer in the project's language? # Would you be willing to support smaller communities to resolve technical issues if you get notified about such questions? Thank you! Based on the community's responses, we will try to provide some ideas that would support you in the next few months. Best, [[Përdoruesi:Strainu|Strainu]] ([[Përdoruesi diskutim:Strainu|diskutimet]]) 10 shkurt 2025 13:16 (CET) ---- Unë jam përdoruesi Strainu, anëtar i Komitetit Drejtues të [[metawiki:CEE Hub|CEE Hub]]. Një nga drejtimet e Hub-it për vitin 2025 është mbështetja teknike për komunitetet e tij anëtare, duke përfshirë edhe forumet teknike. Do të donim të kuptonim se si e përdorni këtë faqe, prandaj do të vlerësoja përgjigjet tuaja për disa pyetje: #Nëse keni një problem teknik, a merrni zakonisht një përgjigje këtu? #A ka projekti juaj mjaft anëtarë teknikë që mund të përgjigjen në pyetje të tilla? #A mungojnë disa profile në komunitetin tuaj? (p.sh.: krijues të mjeteve, krijues të robotëve, persona me aftësi grafike, etj.) #Në një shkallë nga 1 deri në 10, sa e rëndësishme është për ju që të merrni një përgjigje në gjuhën e projektit? #A do të ishit të gatshëm të ndihmoni komunitete më të vogla për të zgjidhur çështje teknike nëse do të merrnit njoftime për pyetje të tilla? Faleminderit! Bazuar në përgjigjet e komunitetit, do të përpiqemi të ofrojmë disa ide që mund t’ju ndihmojnë në muajt e ardhshëm. Të mirat, [[Përdoruesi:Strainu|Strainu]] ([[Përdoruesi diskutim:Strainu|diskutimet]]) 10 shkurt 2025 13:16 (CET) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Product and Technology Advisory Council (PTAC) has published [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|a draft of their recommendations]] for the Wikimedia Foundation's Product and Technology department. They have recommended focusing on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback/Mobile experiences|mobile experiences]], particularly contributions. They request community [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|feedback at the talk page]] by 21 February. '''Updates for editors''' * The "Special pages" portlet link will be moved from the "Toolbox" into the "Navigation" section of the main menu's sidebar by default. This change is because the Toolbox is intended for tools relating to the current page, not tools relating to the site, so the link will be more logically and consistently located. To modify this behavior and update CSS styling, administrators can follow the instructions at [[phab:T385346|T385346]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333211] * As part of this year's work around improving the ways readers discover content on the wikis, the Web team will be running an experiment with a small number of readers that displays some suggestions for related or interesting articles within the search bar. Please check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments#Experiment 1: Display article recommendations in more prominent locations, search|the project page]] for more information. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template editors who use TemplateStyles can now customize output for users with specific accessibility needs by using accessibility related media queries (<code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-motion prefers-reduced-motion]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-transparency prefers-reduced-transparency]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-contrast prefers-contrast]</code>, and <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/forced-colors forced-colors]</code>). Thanks to user Bawolff for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T384175] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the global blocks log will now be shown directly on the {{#special:CentralAuth}} page, similarly to global locks, to simplify the workflows for stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T377024] '''Updates for technical contributors''' * Wikidata [[d:Special:MyLanguage/Help:Default values for labels and aliases|now supports a special language as a "default for all languages"]] for labels and aliases. This is to avoid excessive duplication of the same information across many languages. If your Wikidata queries use labels, you may need to update them as some existing labels are getting removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T312511] * The function <code dir="ltr">getDescription</code> was invoked on every Wiki page read and accounts for ~2.5% of a page's total load time. The calculated value will now be cached, reducing load on Wikimedia servers. [https://phabricator.wikimedia.org/T383660] * As part of the RESTBase deprecation [[mw:RESTBase/deprecation|effort]], the <code dir="ltr">/page/related</code> endpoint has been blocked as of February 6, 2025, and will be removed soon. This timeline was chosen to align with the deprecation schedules for older Android and iOS versions. The stable alternative is the "<code dir="ltr">morelike</code>" action API in MediaWiki, and [[gerrit:c/mediawiki/services/mobileapps/+/982154/13/pagelib/src/transform/FooterReadMore.js|a migration example]] is available. The MediaWiki Interfaces team [[phab:T376297|can be contacted]] for any questions. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/GFC2IJO7L4BWO3YTM7C5HF4MCCBE2RJ2/] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: Updates about the "Contribute" menu; details on some of the newest language editions of Wikipedia; details on new languages supported by the MediaWiki interface; updates on the Community-defined lists feature; and more. * The latest [[mw:Extension:Chart/Project/Updates#January 2025: Better visibility into charts and tabular data usage|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on the progress towards bringing better visibility into global charts usage and support for categorizing pages in the Data namespace on Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11 shkurt 2025 01:10 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28231022 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities using growth tools can now showcase one event on the <code>{{#special:Homepage}}</code> for newcomers. This feature will help newcomers to be informed about editing activities they can participate in. Administrators can create a new event to showcase at <code>{{#special:CommunityConfiguration}}</code>. To learn more about this feature, please read [[diffblog:2025/02/12/community-updates-module-connecting-newcomers-to-your-initiatives/|the Diff post]], have a look [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Community updates module|at the documentation]], or contact [[mw:Talk:Growth|the Growth team]]. '''Updates for editors''' [[File:Page Frame Features on desktop.png|thumb|Highlighted talk pages improvements]] * Starting next week, talk pages at these wikis – {{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}} – will get [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|a new design]]. This change was extensively tested as a Beta feature and is the last step of [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|talk pages improvements]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379102] * You can now navigate to view a redirect page directly from its action pages, such as the history page. Previously, you were forced to first go to the redirect target. This change should help editors who work with redirects a lot. Thanks to user stjn for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T5324] * When a Cite reference is reused many times, wikis currently show either numbers like "1.23" or localized alphabetic markers like "a b c" in the reference list. Previously, if there were so many reuses that the alphabetic markers were all used, [[MediaWiki:Cite error references no backlink label|an error message]] was displayed. As part of the work to [[phab:T383036|modernize Cite customization]], these errors will no longer be shown and instead the backlinks will fall back to showing numeric markers like "1.23" once the alphabetic markers are all used. * The log entries for each change to an editor's user-groups are now clearer by specifying exactly what has changed, instead of the plain before and after listings. Translators can [[phab:T369466|help to update the localized versions]]. Thanks to user Msz2001 for these improvements. * A new filter has been added to the [[{{#special:Nuke}}]] tool, which allows administrators to mass delete pages, to enable users to filter for pages in a range of page sizes (in bytes). This allows, for example, deleting pages only of a certain size or below. [https://phabricator.wikimedia.org/T378488] * Non-administrators can now check which pages are able to be deleted using the [[{{#special:Nuke}}]] tool. Thanks to user MolecularPilot for this and the previous improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T376378] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed in the configuration for the AV1 video file format, which enables these files to play again. [https://phabricator.wikimedia.org/T382193] '''Updates for technical contributors''' * Parsoid Read Views is going to be rolling out to most Wiktionaries over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyage to Parsoid Read Views last year. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/T385923][https://phabricator.wikimedia.org/T371640] * Developers of tools that run on-wiki should note that <code dir=ltr>mw.Uri</code> is deprecated. Tools requiring <code dir=ltr>mw.Uri</code> must explicitly declare <code dir=ltr>mediawiki.Uri</code> as a ResourceLoader dependency, and should migrate to the browser native <code dir=ltr>URL</code> API soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T384515] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 shkurt 2025 22:15 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28275610 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can now customize how the [[m:Special:MyLanguage/User language|Babel feature]] creates categories using [[{{#special:CommunityConfiguration/Babel}}]]. They can rename language categories, choose whether they should be auto-created, and adjust other settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T374348] * The <bdi lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimedia.org/ wikimedia.org]</bdi> portal has been updated – and is receiving some ongoing improvements – to modernize and improve the accessibility of our portal pages. It now has better support for mobile layouts, updated wording and links, and better language support. Additionally, all of the Wikimedia project portals, such as <bdi lang="en" dir="ltr">[https://wikibooks.org wikibooks.org]</bdi>, now support dark mode when a reader is using that system setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T373204][https://phabricator.wikimedia.org/T368221][https://meta.wikimedia.org/wiki/Project_portals] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33965|Santali]] ([[wikt:sat:|<code>wikt:sat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386619] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that prevented clicking on search results in the web-interface for some Firefox for Android phone configurations. [https://phabricator.wikimedia.org/T381289] '''Meetings and events''' * The next Language Community Meeting is happening soon, February 28th at [https://zonestamp.toolforge.org/1740751200 14:00 UTC]. This week's meeting will cover: highlights and technical updates on keyboard and tools for the Sámi languages, Translatewiki.net contributions from the Bahasa Lampung community in Indonesia, and technical Q&A. If you'd like to join, simply [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#28 February 2025|sign up on the wiki page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 shkurt 2025 01:39 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28296129 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * All logged-in editors using the mobile view can now edit a full page. The "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" link is accessible from the "{{int:minerva-page-actions-overflow}}" menu in the toolbar. This was previously only available to editors using the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|Advanced mobile contributions]] setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T387180] * Interface administrators can now help to remove the deprecated Cite CSS code matching "<code dir="ltr">mw-ref</code>" from their local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi>. The list of wikis in need of cleanup, and the code to remove, [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-ref%5B%5E-a-z%5D&regex=1&namespaces=8&title=.*css can be found with this global search] and in [https://ace.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css&oldid=145662#L-139--L-144 this example], and you can learn more about how to help on the [[mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|CSS migration project page]]. The Cite footnote markers ("<code dir="ltr">[1]</code>") are now rendered by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]], and the deprecated CSS is no longer needed. The CSS for backlinks ("<code dir="ltr">mw:referencedBy</code>") should remain in place for now. This cleanup is expected to cause no visible changes for readers. Please help to remove this code before March 20, after which the development team will do it for you. * When editors embed a file (e.g. <code><nowiki>[[File:MediaWiki.png]]</nowiki></code>) on a page that is protected with cascading protection, the software will no longer restrict edits to the file description page, only to new file uploads.[https://phabricator.wikimedia.org/T24521] In contrast, transcluding a file description page (e.g. <code><nowiki>{{:File:MediaWiki.png}}</nowiki></code>) will now restrict edits to the page.[https://phabricator.wikimedia.org/T62109] * When editors revert a file to an earlier version it will now require the same permissions as ordinarily uploading a new version of the file. The software now checks for 'reupload' or 'reupload-own' rights,[https://phabricator.wikimedia.org/T304474] and respects cascading protection.[https://phabricator.wikimedia.org/T140010] * When administrators are listing pages for deletion with the Nuke tool, they can now also list associated talk pages and redirects for deletion, alongside pages created by the target, rather than needing to manually delete these pages afterwards. [https://phabricator.wikimedia.org/T95797] * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|previously noted]] update to Single User Login, which will accommodate browser restrictions on cross-domain cookies by moving login and account creation to a central domain, will now roll out to all users during March and April. The team plans to enable it for all new account creation on [[wikitech:Deployments/Train#Tuesday|Group0]] wikis this week. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and an updated timeline. * Since last week there has been a bug that shows some interface icons as black squares until the page has fully loaded. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T387351] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q2044560|Sylheti]] ([[w:syl:|<code>w:syl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386441] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed with loading images in very old versions of the Firefox browser on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T386400] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 mars 2025 03:29 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28334563 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use password managers at multiple wikis may notice changes in the future. The way that our wikis provide information to password managers about reusing passwords across domains has recently been updated, so some password managers might now offer you login credentials that you saved for a different Wikimedia site. Some password managers already did this, and are now doing it for more Wikimedia domains. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3 project]] which aims to improve how our unified login works, and to keep it compatible with ongoing changes to the web-browsers we use. [https://phabricator.wikimedia.org/T385520][https://phabricator.wikimedia.org/T384844] * The Wikipedia Apps Team is inviting interested users to help improve Wikipedia’s offline and limited internet use. After discussions in [[m:Afrika Baraza|Afrika Baraza]] and the last [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Hub/Meetings|ESEAP call]], key challenges like search, editing, and offline access are being explored, with upcoming focus groups to dive deeper into these topics. All languages are welcome, and interpretation will be available. Want to share your thoughts? [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline & Limited Internet Use|Join the discussion]] or email <bdi lang="en" dir="ltr">aramadan@wikimedia.org</bdi>! * All wikis will be read-only for a few minutes on March 19. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/33|Growth newsletter]] is available. It includes: the launch of the Community Updates module, the most recent changes in Community Configuration, and the upcoming test of in-article suggestions for first-time editors. * An old API that was previously used in the Android Wikipedia app is being removed at the end of March. There are no current software uses, but users of the app with a version that is older than 6 months by the time of removal (2025-03-31), will no longer have access to the Suggested Edits feature, until they update their app. You can [[diffblog:2025/02/24/sunset-of-wikimedia-recommendation-api/|read more details about this change]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11 mars 2025 00:07 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28372257 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Twice a year, around the equinoxes, the Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team performs [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|a datacenter server switchover]], redirecting all traffic from one primary server to its backup. This provides reliability in case of a crisis, as we can always fall back on the other datacenter. [http://listen.hatnote.com/ Thanks to the Listen to Wikipedia] tool, you can hear the switchover take place: Before it begins, you'll hear the steady stream of edits; Then, as the system enters a brief read-only phase, the sound stops for a couple of minutes, before resuming after the switchover. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. If you want to keep an ear out for the next server switchover, listen to the wikis on [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 March 19 at 14:00 UTC]. '''Updates for editors''' * The [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es improved Content Translation tool dashboard] is now available in [[phab:T387820|10 Wikipedias]] and will be available for all Wikipedias [[phab:T387821|soon]]. With [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|the unified dashboard]], desktop users can now: Translate new sections of an article; Discover and access topic-based [https://ig.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions&from=en&to=ig&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits article suggestion filters] (initially available only for mobile device users); Discover and access the [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists|Community-defined lists]] filter, also known as "Collections", from wiki-projects and campaigns. * On Wikimedia Commons, a [[c:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements#Improve category selection|new system to select the appropriate file categories]] has been introduced: if a category has one or more subcategories, users will be able to click on an arrow that will open the subcategories directly within the form, and choose the correct one. The parent category name will always be shown on top, and it will always be possible to come back to it. This should decrease the amount of work for volunteers in fixing/creating new categories. The change is also available on mobile. These changes are part of planned improvements to the UploadWizard. * The Community Tech team is seeking wikis to join a pilot for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] feature and a refreshed Special:Block page in late March. Multiblocks enables administrators to impose multiple different types of blocks on the same user at the same time. If you are an admin or steward and would like us to discuss joining the pilot with your community, please leave a message on the [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|project talk page]]. * Starting March 25, the Editing team will test a new feature for Edit Check at [[phab:T384372|12 Wikipedias]]: [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi-check|Multi-Check]]. Half of the newcomers on these wikis will see all [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Checks]] during their edit session, while the other half will continue seeing only one. The goal of this test is to see if users are confused or discouraged when shown multiple Reference Checks (when relevant) within a single editing session. At these wikis, the tags used on edits that show References Check will be simplified, as multiple tags could be shown within a single edit. Changes to the tags are documented [[phab:T373949|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379131] * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], which is a service for notifying users that their temporary user-rights are about to expire, now supports using the localized name of the user-rights group in the message heading. Translators can see the [[m:Global reminder bot/Translation|listing of existing translations and documentation]] to check if their language needs updating or creation. * The [[Special:GlobalPreferences|GlobalPreferences]] gender setting, which is used for how the software should refer to you in interface messages, now works as expected by overriding the local defaults. [https://phabricator.wikimedia.org/T386584] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Wikipedia App for Android had a bug fixed for when a user is browsing and searching in multiple languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T379777] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, the way that Codex styles are loaded will be changing. There is a small risk that this may result in unstyled interface message boxes on certain pages. User generated content (e.g. templates) is not impacted. Gadgets may be impacted. If you see any issues [[phab:T388847|please report them]]. See the linked task for details, screenshots, and documentation on how to fix any affected gadgets. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 mars 2025 00:47 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28412594 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation is seeking your feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|drafts of the objectives and key results that will shape the Foundation's Product and Technology priorities]] for the next fiscal year (starting in July). The objectives are broad high-level areas, and the key-results are measurable ways to track the success of their objectives. Please share your feedback on the talkpage, in any language, ideally before the end of April. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be released to multiple wikis (see [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|deployment plan]] for details) in April 2025, and the team has begun the process of engaging communities on the identified wikis. The extension provides tools to organize, manage, and promote collaborative activities (like events, edit-a-thons, and WikiProjects) on the wikis. The extension has three tools: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation Lists]]. It is currently on 13 Wikipedias, including English Wikipedia, French Wikipedia, and Spanish Wikipedia, as well as Wikidata. Questions or requests can be directed to the [[mw:Help talk:Extension:CampaignEvents|extension talk page]] or in Phabricator (with <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). * Starting the week of March 31st, wikis will be able to set which user groups can view private registrants in [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], as part of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension. By default, event organizers and the local wiki admins will be able to see private registrants. This is a change from the current behavior, in which only event organizers can see private registrants. Wikis can change the default setup by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requesting a configuration change]] in Phabricator (and adding the <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). Participants of past events can cancel their registration at any time. * Administrators at wikis that have a customized <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Sidebar]]</bdi> should check that it contains an entry for the {{int:specialpages}} listing. If it does not, they should add it using <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">* specialpages-url|specialpages</code>. Wikis with a default sidebar will see the link moved from the page toolbox into the sidebar menu in April. [https://phabricator.wikimedia.org/T388927] * The Minerva skin (mobile web) combines both Notice and Alert notifications within the bell icon ([[File:OOjs UI icon bell.svg|16px|link=|class=skin-invert]]). There was a long-standing bug where an indication for new notifications was only shown if you had unseen Alerts. This bug is now fixed. In the future, Minerva users will notice a counter atop the bell icon when you have 1 or more unseen Notices and/or Alerts. [https://phabricator.wikimedia.org/T344029] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * VisualEditor has introduced a [[mw:VisualEditor/Hooks|new client-side hook]] for developers to use when integrating with the VisualEditor target lifecycle. This hook should replace the existing lifecycle-related hooks, and be more consistent between different platforms. In addition, the new hook will apply to uses of VisualEditor outside of just full article editing, allowing gadgets to interact with the editor in DiscussionTools as well. The Editing Team intends to deprecate and eventually remove the old lifecycle hooks, so any use cases that this new hook does not cover would be of interest to them and can be [[phab:T355555|shared in the task]]. * Developers who use the <code dir=ltr>mw.Api</code> JavaScript library, can now identify the tool using it with the <code dir=ltr>userAgent</code> parameter: <code dir=ltr>var api = new mw.Api( { userAgent: 'GadgetNameHere/1.0.1' } );</code>. If you maintain a gadget or user script, please set a user agent, because it helps with library and server maintenance and with differentiating between legitimate and illegitimate traffic. [https://phabricator.wikimedia.org/T373874][https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Wikimedia_Foundation_User-Agent_Policy] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 mars 2025 23:41 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28443127 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Editing team is working on a new [[mw:Special:MyLanguage/Edit Check|Edit check]]: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#26 March 2025|Peacock check]]. This check's goal is to identify non-neutral terms while a user is editing a wikipage, so that they can be informed that their edit should perhaps be changed before they publish it. This project is at the early stages, and the team is looking for communities' input: [[phab:T389445|in this Phabricator task]], they are gathering on-wiki policies, templates used to tag non-neutral articles, and the terms (jargon and keywords) used in edit summaries for the languages they are currently researching. You can participate by editing the table on Phabricator, commenting on the task, or directly messaging [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|Single User Login]] has now been updated on all wikis to move login and account creation to a central domain. This makes user login compatible with browser restrictions on cross-domain cookies, which have prevented users of some browsers from staying logged in. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting on March 31st, the MediaWiki Interfaces team will begin a limited release of generated OpenAPI specs and a SwaggerUI-based sandbox experience for [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST APIs]]. They invite developers from a limited group of non-English Wikipedia communities (Arabic, German, French, Hebrew, Interlingua, Dutch, Chinese) to review the documentation and experiment with the sandbox in their preferred language. In addition to these specific Wikipedia projects, the sandbox and OpenAPI spec will be available on the [[testwiki:Special:RestSandbox|on the test wiki REST Sandbox special page]] for developers with English as their preferred language. During the preview period, the MediaWiki Interfaces Team also invites developers to [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|share feedback about your experience]]. The preview will last for approximately 2 weeks, after which the sandbox and OpenAPI specs will be made available across all wiki projects. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.23|MediaWiki]] '''In depth''' * Sometimes a small, [[gerrit:c/operations/cookbooks/+/1129184|one line code change]] can have great significance: in this case, it means that for the first time in years we're able to run all of the stack serving <bdi lang="en" dir="ltr">[http://maps.wikimedia.org/ maps.wikimedia.org]</bdi> - a host dedicated to serving our wikis and their multi-lingual maps needs - from a single core datacenter, something we test every time we perform a [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter switchover]]. This is important because it means that in case one of our datacenters is affected by a catastrophe, we'll still be able to serve the site. This change is the result of [[phab:T216826|extensive work]] by two developers on porting the last component of the maps stack over to [[w:en:Kubernetes|kubernetes]], where we can allocate resources more efficiently than before, thus we're able to withstand more traffic in a single datacenter. This work involved a lot of complicated steps because this software, and the software libraries it uses, required many long overdue upgrades. This type of work makes the Wikimedia infrastructure more sustainable. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025|MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025]] is happening in Sandusky, USA, and online, from 14–16 May 2025. The workshop will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. Registration and presentation signup is now available at the workshop's website. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 prill 2025 02:04 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28473566 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From now on, [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface admins]] and [[m:Special:MyLanguage/Central notice administrators|centralnotice admins]] are technically required to enable [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] before they can use their privileges. In the future this might be expanded to more groups with advanced user-rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T150898] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The Design System Team is preparing to release the next major version of Codex (v2.0.0) on April 29. Editors and developers who use CSS from Codex should see the [[mw:Codex/Release Timeline/2.0|2.0 overview documentation]], which includes guidance related to a few of the breaking changes such as <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">font-size</code>, <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">line-height</code>, and <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">size-icon</code>. * The results of the [[mw:Developer Satisfaction Survey/2025|Developer Satisfaction Survey (2025)]]  are now available. Thank you to all participants. These results help the Foundation decide what to work on next and to review what they recently worked on. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.24|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]] will take place in Istanbul, Turkey, between 2–4 May. Registration for attending the in-person event will close on 13 April. Before registering, please note the potential need for a [https://www.mfa.gov.tr/turkish-representations.en.mfa visa] or [https://www.mfa.gov.tr/visa-information-for-foreigners.en.mfa e-visa] to enter the country. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7 prill 2025 20:51 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28507470 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Later this week, the default thumbnail size will be increased from 220px to 250px. This changes how pages are shown in all wikis and has been requested by some communities for many years, but wasn't previously possible due to technical limitations. [https://phabricator.wikimedia.org/T355914] * File thumbnails are now stored in discrete sizes. If a page specifies a thumbnail size that's not among the standard sizes (20, 40, 60, 120, 250, 330, 500, 960), then MediaWiki will pick the closest larger thumbnail size but will tell the browser to downscale it to the requested size. In these cases, nothing will change visually but users might load slightly larger images. If it doesn't matter which thumbnail size is used in a page, please pick one of the standard sizes to avoid the extra in-browser down-scaling step. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Images#Thumbnail_sizes][https://phabricator.wikimedia.org/T355914] '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation are working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]] which will enable [[:w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[:w:en:Denial-of-service attack|Distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is so that they can more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. * To improve security for users, a small percentage of logins will now require that the account owner input a one-time password [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:EmailAuth|emailed to their account]]. It is recommended that you [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|check]] that the email address on your account is set correctly, and that it has been confirmed, and that you have an email set for this purpose. [https://phabricator.wikimedia.org/T390662] * "Are you interested in taking a short survey to improve tools used for reviewing or reverting edits on your Wiki?" This question will be [[phab:T389401|asked at 7 wikis starting next week]], on Recent Changes and Watchlist pages. The [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools team]] wants to know more about activities that involve looking at new edits made to your Wikimedia project, and determining whether they adhere to your project's policies. * On April 15, the full Wikidata graph will no longer be supported on <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi>. After this date, scholarly articles will be available through <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space:nowrap;">[https://query-scholarly.wikidata.org/ query-scholarly.wikidata.org]</bdi>, while the rest of the data hosted on Wikidata will be available through the <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi> endpoint. This is part of the scheduled split of the Wikidata Graph, which was [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|announced in September 2024]]. More information is [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|available on Wikidata]]. * The latest quarterly [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter/First quarter of 2025|Wikimedia Apps Newsletter]] is now available. It covers updates, experiments, and improvements made to the Wikipedia mobile apps. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2025/April|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: an invitation for tool maintainers to attend the Toolforge UI Community Feedback Session on April 15th; recent community metrics; and recent technical blog posts. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 prill 2025 02:23 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28540654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is now integrated with [[w:dag:Solɔɣu|Dagbani Wikipedia]] since April 15. It is the first project that will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in articles. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. [https://www.wikifunctions.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status_updates/2025-04-16] * A new type of lint error has been created: [[Special:LintErrors/empty-heading|{{int:linter-category-empty-heading}}]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Lint errors/empty-heading|documentation]]). The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|Linter extension]]'s purpose is to identify wikitext patterns that must or can be fixed in pages and provide some guidance about what the problems are with those patterns and how to fix them. [https://phabricator.wikimedia.org/T368722] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Following its publication on HuggingFace, the "Structured Contents" dataset, developed by Wikimedia Enterprise, is [https://enterprise.wikimedia.com/blog/kaggle-dataset/ now also available on Kaggle]. This Beta initiative is focused on making Wikimedia data more machine-readable for high-volume reusers. They are releasing this beta version in a location that open dataset communities already use, in order to seek feedback, to help improve the product for a future wider release. You can read more about the overall [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/#open-datasets Structured Contents project], and about the [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-wikipedia-infobox/ first release that's freely usable]. * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings and events''' * The Editing and Machine Learning Teams invite interested volunteers to a video meeting to discuss [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Peacock check|Peacock check]], which is the latest [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] that will detect "peacock" or "overly-promotional" or "non-neutral" language whilst an editor is typing. Editors who work with newcomers, or help to fix this kind of writing, or are interested in how we use artificial intelligence in our projects are encouraged to attend. The [[mw:Special:MyLanguage/Editing team/Community Conversations#Next Conversation|meeting will be on April 28, 2025]] at [https://zonestamp.toolforge.org/1745863200 18:00–19:00 UTC] and hosted on Zoom. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 prill 2025 22:59 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28578245 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 28 prill 2025 17:03 (CEST) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Event organizers who host collaborative activities on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|multiple wikis]], including Bengali, Japanese, and Korean Wikipedias, will have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] this week. Also, admins in the Wikipedia where the extension is enabled will automatically be granted the event organizer right soon. They won't have to manually grant themselves the right before they can manage events as [[phab:T386861|requested by a community]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The release of the next major version of [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, is scheduled for 29 April 2025. Technical editors will have access to the release by the week of 5 May 2025. This update will include a number of [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Breaking_changes|breaking changes]] and minor [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Visual_changes|visual changes]]. Instructions on handling the breaking and visual changes are documented on [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release Timeline/2.0#|this page]]. Pre-release testing is reported in [[phab:T386298|T386298]], with post-release issues tracked in [[phab:T392379|T392379]] and [[phab:T392390|T392390]]. * Users of [[wikitech:Special:MyLanguage/Help:Wiki_Replicas|Wiki Replicas]] will notice that the database views of <code dir="ltr">ipblocks</code>, <code dir="ltr">ipblocks_ipindex</code>, and <code dir="ltr">ipblocks_compat</code> are [[phab:T390767|now deprecated]]. Users can query the <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_table|block]]</code> and <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_target_table|block_target]]</code> new views that mirror the new tables in the production database instead. The deprecated views will be removed entirely from Wiki Replicas in June, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.27|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes an overview of the improved [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributionsmenu&to=es&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en#/ Content Translation Dashboard Tool], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Language Support for New and Existing Languages|support for new languages]], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Wiki Loves Ramadan Articles Made In Content Translation Mobile Workflow|highlights from the Wiki Loves Ramadan campaign]], [[m:Special:MyLanguage/Research:Languages Onboarding Experiment 2024 - Executive Summary|results from the Language Onboarding Experiment]], an analysis of topic diversity in articles, and information on upcoming community meetings and events. '''Meetings and events''' * The [[Special:MyLanguage/Grants:Knowledge_Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1745937000 April 29 at 14:30 UTC]. This edition will focus on "Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects". You can [[m:Special:MyLanguage/Event:Learning Clinic %E2%80%93 Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects (Part_1)|register now]] to attend. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which brings the global technical community together to connect, brainstorm, and hack existing projects, will take place from May 2 to 4th, 2025, at Istanbul, Turkey. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 prill 2025 21:30 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28585685 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared the latest draft update to their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|annual plan]] for next year (July 2025–June 2026). This includes an [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|executive summary]] (also on [[diffblog:2025/04/25/sharing-the-wikimedia-foundations-2025-2026-draft-annual-plan/|Diff]]), details about the three main [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals|goals]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]], [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]], and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]), [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]], and the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Budget Overview|budget]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Financial Model|financial model]]. Feedback and questions are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|talk page]] until the end of May. '''Updates for editors''' * For wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]], two new feature improvements have been released: ** Admins can now choose which namespaces are permitted for [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] via [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Permitted namespaces|documentation]]). The default setup is for event registration to be permitted in the Event namespace, but other namespaces (such as the project namespace or WikiProject namespace) can now be added. With this change, communities like WikiProjects can now more easily use Event Registration for their collaborative activities. ** Editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Transclusion|transclude]] the Collaboration List on a wiki page ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Collaboration list/Transclusion|documentation]]). The Collaboration List is an automated list of events and WikiProjects on the wikis, accessed via {{#special:AllEvents}} ([[w:en:Special:AllEvents|example]]). Now, the Collaboration List can be added to all sorts of wiki pages, such as: a wiki mainpage, a WikiProject page, an affiliate page, an event page, or even a user page. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers who use the <code dir=ltr>moment</code> library in gadgets and user scripts should revise their code to use alternatives like the <code dir=ltr>Intl</code> library or the new <code dir=ltr>mediawiki.DateFormatter</code> library. The <code dir=ltr>moment</code> library has been deprecated and will begin to log messages in the developer console. You can see a global search for current uses, and [[phab:T392532|ask related questions in this Phabricator task]]. * Developers who maintain a tool that queries the Wikidata term store tables (<code dir=ltr style="white-space: nowrap;">wbt_*</code>) need to update their code to connect to a separate database cluster. These tables are being split into a separate database cluster. Tools that query those tables via the wiki replicas must be adapted to connect to the new cluster instead. [[wikitech:News/2025 Wikidata term store database split|Documentation and related links are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T390954] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.28|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on preparing to expand the deployment to additional wikis as soon as this week (starting May 6) and scaling up over the following weeks, plus exploring filtering and transforming source data. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 maj 2025 02:13 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28665011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 6 maj 2025 17:07 (CEST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|"Get shortened URL"]] link on the sidebar now includes a [[phab:T393309|QR code]]. Wikimedia site users can now use it by scanning or downloading it to quickly share and access shared content from Wikimedia sites, conveniently. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation is working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]], which will enable [[w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[w:en:Denial-of-service attack|distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is to help more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. Tech News has [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|previously written about this]]. The deployment will be gradual. Some might see the Edge Uniques cookie the week of 19 May. You can discuss this on the [[m:Talk:Edge Uniques|talk page]]. * Starting May 19, 2025, Event organisers in wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled can use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] in the project namespace (e.g., Wikipedia namespace, Wikidata namespace). With this change, communities don't need admins to use the feature. However, wikis that don't want this change can remove and add the permitted namespaces at [[Special:CommunityConfiguration/CampaignEvents]]. * The Wikipedia project now has a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q36720|Nupe]] ([[w:nup:|<code>w:nup:</code>]]). This is a language primarily spoken in the North Central region of Nigeria. Speakers of this language are invited to contribute to [[w:nup:Tatacin feregi|new Wikipedia]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers can now access pre-parsed Dutch Wikipedia, amongst others (English, German, French, Spanish, Italian, and Portuguese) through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/snapshot/#structured-contents-snapshot-bundle-info-beta Structured Contents snapshots (beta)]. The content includes parsed Wikipedia abstracts, descriptions, main images, infoboxes, article sections, and references. * The <code dir="ltr">/page/data-parsoid</code> REST API endpoint is no longer in use and will be deprecated. It is [[phab:T393557|scheduled to be turned off]] on June 7, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.1|MediaWiki]] '''In depth''' * The [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/2025_Cloud_VPS_VXLAN_IPv6_migration IPv6 support] is a newly introduced Cloud virtual network that significantly boosts Wikimedia platforms' scalability, security, and readiness for the future. If you are a technical contributor eager to learn more, check out [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/06/wikimedia-cloud-vps-ipv6-support/ this blog post] for an in-depth look at the journey to IPv6. '''Meetings and events''' * The 2nd edition of 2025 of [[m:Special:MyLanguage/Afrika Baraza|Afrika Baraza]], a virtual platform for African Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747328400 May 15 at 17:00 UTC]. This edition will focus on discussions regarding [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|Wikimedia Annual planning and progress]]. * The [[m:Special:MyLanguage/MENA Connect Community Call|MENA Connect Community Call]], a virtual meeting for [[w:en:Middle East and North Africa|MENA]] Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747501200 May 17 at 17:00 UTC]. You can [[m:Event:MENA Connect (Wiki_Diwan) APP Call|register now]] to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 maj 2025 00:37 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28714188 --> == Join the 6th Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign – 2025 Edition == Dear Wikipedia community, (''Please help translate to your language'') We invite your community to participate in the 6th edition of the [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025|Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign]], a global campaign taking place from July 1 to August 31, 2025. Participants will choose among Wikipedia pages without photos, then add a suitable photo from among the many thousands of photos in the Wikimedia Commons, especially those uploaded from thematic contests ([[:m:Wiki Loves Africa|Wiki Loves Africa]], [[:m:Wiki Loves Earth|Wiki Loves Earth]], [[:m:Wiki Loves Folklore|Wiki Loves Folklore]], [[:m:Wiki Loves Monuments|Wiki Loves Monuments]], etc.) over the years. More than 80 Wikimedia affiliates have participated since the campaign was launched in 2020 and have added images to more than 400,000 Wikipedia articles in over 245 Wikipedia languages. Thanks to the volunteer contributors! We now invite your community to organize and lead the campaign within your community. As a local organizer, you may: *Encourage individual members to take part by adding images to Wikipedia articles. *Host edit-a-thons focused on improving visual content. *Organize training workshops to teach contributors how to correctly integrate images into Wikipedia. These activities will help build local capacity and increase visual content across Wikipedia. Please note that for participants to be eligible to participate in the campaign, they need to have registered an account for at least a year before the official start date of the contest. That is, for the 2025 edition, they must have registered an account on or before July 1, 2025. The account can be from any Wikimedia project wikis. The organizing team is looking for a contact person to coordinate WPWP participation at the Wikimedia user group or chapter level (geographically or thematically) or for a language Wikipedia. We would be glad for you to [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|sign up directly]] at [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|WPWP Participating Communities]]. With kind regards, [[User:Reading Beans]] On behalf of the Wikipedia Pages Wanting Photos campaign 2025. [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 18 maj 2025 23:53 (CEST) <!-- Message sent by User:T Cells@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Pages_Wanting_Photos_2025/Call_for_participation_letter/Village_pump&oldid=28751075 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Edit check/Peacock check|Peacock check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Peacock language model for the following languages: Arabic, Spanish, Portuguese, English, and Japanese. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Edit check/Peacock check/model test|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on May 23, which will be the start date of the test. '''Updates for editors''' * From May 20, 2025, [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|oversighters]] and [[m:Special:MyLanguage/Meta:CheckUsers|checkusers]] will need to have their accounts secured with two-factor authentication (2FA) to be able to use their advanced rights. All users who belong to these two groups and do not have 2FA enabled have been informed. In the future, this requirement may be extended to other users with advanced rights. [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|Learn more]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] will begin mass deployment by the end of the month: all non-Wikipedia projects plus Catalan Wikipedia will adopt Multiblocks in the week of May 26, while all other Wikipedias will adopt it in the week of June 2. Please [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|contact the team]] if you have concerns. Administrators can test the new user interface now on your own wiki by browsing to [{{fullurl:Special:Block|usecodex=1}} {{#special:Block}}?usecodex=1], and can test the full multiblocks functionality [[testwiki:Special:Block|on testwiki]]. Multiblocks is the feature that makes it possible for administrators to impose different types of blocks on the same user at the same time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|help page]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * Later this week, the [[{{#special:SpecialPages}}]] listing of almost all special pages will be updated with a new design. This page has been [[phab:T219543|redesigned]] to improve the user experience in a few ways, including: The ability to search for names and aliases of the special pages, sorting, more visible marking of restricted special pages, and a more mobile-friendly look. The new version can be [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:SpecialPages previewed] at Beta Cluster now, and feedback shared in the task. [https://phabricator.wikimedia.org/T219543] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is being enabled on more wikis. For a detailed list of when the extension will be enabled on your wiki, please read the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|deployment timeline]]. * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] will be deployed on May 27 on five Wiktionaries: [[wikt:ha:|Hausa]], [[wikt:ig:|Igbo]], [[wikt:bn:|Bengali]], [[wikt:ml:|Malayalam]], and [[wikt:dv:|Dhivehi/Maldivian]]. This is the second batch of deployment planned for the project. After deployment, the projects will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in their pages. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. * Later this week, the Wikimedia Foundation will publish a hub for [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|experiments]]. This is to showcase and get user feedback on product experiments. The experiments help the Wikimedia movement [[diffblog:2023/07/13/exploring-paths-for-the-future-of-free-knowledge-new-wikipedia-chatgpt-plugin-leveraging-rich-media-social-apps-and-other-experiments/|understand new users]], how they interact with the internet and how it could affect the Wikimedia movement. Some examples are [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Generated Video|generated video]], the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Roblox game|Wikipedia Roblox speedrun game]] and [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Discord bot|the Discord bot]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with creating an account using the API, which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T390751] '''Updates for technical contributors''' * Gadgets and user scripts that interact with [[{{#special:Block}}]] may need to be updated to work with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|manage blocks interface]]. Please review the [[mw:Help:Manage blocks/Developers|developer guide]] for more information. If you need help or are unable to adapt your script to the new interface, please let the team know on the [[mw:Help talk:Manage blocks/Developers|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * The <code dir=ltr>mw.title</code> object allows you to get information about a specific wiki page in the [[w:en:Wikipedia:Lua|Lua]] programming language. Starting this week, a new property will be added to the object, named <code dir=ltr>isDisambiguationPage</code>. This property allows you to check if a page is a disambiguation page, without the need to write a custom function. [https://phabricator.wikimedia.org/T71441] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] User script developers can use a [[toolforge:gitlab-content|new reverse proxy tool]] to load javascript and css from [[gitlab:|gitlab.wikimedia.org]] with <code dir=ltr>mw.loader.load</code>. The tool's author hopes this will enable collaborative development workflows for user scripts including linting, unit tests, code generation, and code review on <bdi lang="zxx" dir="ltr">gitlab.wikimedia.org</bdi> without a separate copy-and-paste step to publish scripts to a Wikimedia wiki for integration and acceptance testing. See [[wikitech:Tool:Gitlab-content|Tool:Gitlab-content on Wikitech]] for more information. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.2|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The 12th edition of [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|Wiki Workshop 2025]], a forum that brings together researchers that explore all aspects of Wikimedia projects, will be held virtually on 21-22 May. Researchers can [https://pretix.eu/wikimedia/wikiworkshop2025/ register now]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20 maj 2025 01:11 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28724712 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A community-wide discussion about a very delicate issue for the development of [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is now open on Meta: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. The discussion is open until June 12 at [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]], and every opinion is welcomed. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. '''Updates for editors''' * Since last week, on all wikis except [[phab:T388604|the largest 20]], people using the mobile visual editor will have [[phab:T385851|additional tools in the menu bar]], accessed using the new <code>+</code> toolbar button. To start, the new menu will include options to add: citations, hieroglyphs, and code blocks. Deployment to the remaining wikis is [[phab:T388605|scheduled]] to happen in June. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##ifexist|#ifexist]]</code> parser function will no longer register a link to its target page. This will improve the usefulness of [[{{#special:WantedPages}}]], which will eventually only list pages that are the target of an actual red link. This change will happen gradually as the source pages are updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T14019] * This week, the Moderator Tools team will launch [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], starting at Indonesian Wikipedia. This new filter highlights edits that are likely to be reverted. The goal is to help Recent Changes patrollers identify potentially problematic edits. Other wikis will benefit from this filter in the future. * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading. The feature will be available on both desktop and mobile. Readers of Catalan, Hebrew, and Italian Wikipedias and some sister projects will receive the change between May 21 and mid-June. Readers of other wikis will receive the change later. The goal is to encourage users to read the wikis more. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * Some users of the Wikipedia Android app can use a new feature for readers, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|WikiGames]], a daily trivia game based on real historical events. The release has started as an A/B test, available to 50% of users in the following languages: English, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Newsletter|Newsletter extension]] that is available on MediaWiki.org allows the creation of [[mw:Special:Newsletters|various newsletters]] for global users. The extension can now publish new issues as section links on an existing page, instead of requiring a new page for each issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T393844] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The previously deprecated <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Ipblocks table|ipblocks]]</code> views in [[wikitech:Help:Wiki Replicas|Wiki Replicas]] will be removed in the beginning of June. Users are encouraged to query the new <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block table|block]]</code> and <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block target table|block_target]]</code> views instead. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects|Wikidata and Sister Projects]] is a multi-day online event that will focus on how Wikidata is integrated to Wikipedia and the other Wikimedia projects. The event runs from May 29 – June 1. You can [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects#Sessions|read the Program schedule]] and [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 maj 2025 22:04 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28788673 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is now available on all Wikimedia wikis. Editors can use this new extension to create interactive data visualizations like bar, line, area, and pie charts. Charts are designed to replace many of the uses of the legacy [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]]. '''Updates for editors''' * It is now easier to configure automatic citations for your wiki within the visual editor's [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]]. Administrators can now set a default template by using the <code dir=ltr>_default</code> key in the local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Citoid-template-type-map.json]]</bdi> page ([[mw:Special:Diff/6969653/7646386|example diff]]). Setting this default will also help to future-proof your existing configurations when [[phab:T347823|new item types]] are added in the future. You can still set templates for individual item types as they will be preferred to the default template. [https://phabricator.wikimedia.org/T384709] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting the week of June 2, bots logging in using <code dir=ltr>action=login</code> or <code dir=ltr>action=clientlogin</code> will fail more often. This is because of stronger protections against suspicious logins. Bots using [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|bot passwords]] or using a loginless authentication method such as [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|OAuth]] are not affected. If your bot is not using one of those, you should update it; using <code dir=ltr>action=login</code> without a bot password was deprecated [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/3EEMN7VQX5G7WMQI5K2GP5JC2336DPTD/|in 2016]]. For most bots, this only requires changing what password the bot uses. [https://phabricator.wikimedia.org/T395205] * From this week, Wikimedia wikis will allow ES2017 features in JavaScript code for official code, gadgets, and user scripts. The most visible feature of ES2017 is <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax, allowing for easier-to-read code. Until this week, the platform only allowed up to ES2016, and a few months before that, up to ES2015. [https://phabricator.wikimedia.org/T381537] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.4|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Scholarship applications to participate in the [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025|GLAM Wiki Conference 2025]] are now open. The conference will take place from 30 October to 1 November, in Lisbon, Portugal. GLAM contributors who lack the means to support their participation can [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025/Scholarships|apply here]]. Scholarship applications close on June 7th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3 qershor 2025 01:54 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28819186 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias later this month. The team has worked with stewards and other users with extended rights to predict and address many use cases that may arise on larger wikis, so that community members can continue to effectively moderate and patrol temporary accounts. This will be the second of three phases of deployment – the last one will take place in September at the earliest. For more information about the recent developments on the project, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|see this update]]. If you have any comments or questions, write on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|talk page]], and [[m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|join a CEE Catch Up]] this Tuesday. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist expiry|watchlist expiry]] feature allows editors to watch pages for a limited period of time. After that period, the page is automatically removed from your watchlist. Starting this week, you can set a preference for the default period of time to watch pages. The [[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist-pageswatchlist|preferences]] also allow you to set different default watch periods for editing existing pages, pages you create, and when using rollback. [https://phabricator.wikimedia.org/T265716] [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages will change at almost all Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|some]] have already received this design change, [[phab:T379264|a few]] will get these changes later). You can read details about the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). [https://phabricator.wikimedia.org/T319146][https://phabricator.wikimedia.org/T392121] * Users with specific extended rights (including administrators, bureaucrats, checkusers, oversighters, and stewards) can now have IP addresses of all temporary accounts [[phab:T358853|revealed automatically]] during time-limited periods where they need to combat high-speed account-hopping vandalism. This feature was requested by stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T386492] * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to several more Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * AbuseFilter editors active on Meta-Wiki and large Wikipedias are kindly asked to update AbuseFilter to make it compatible with temporary accounts. A link to the instructions and the private lists of filters needing verification are [[phab:T369611|available on Phabricator]]. * Lua modules now have access to the name of a page's associated thumbnail image, and on [https://gerrit.wikimedia.org/g/operations/mediawiki-config/+/2e4ab14aa15bb95568f9c07dd777065901eb2126/wmf-config/InitialiseSettings.php#10849 some wikis] to the WikiProject assessment information. This is possible using two new properties on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#added-by-extensions|mw.title objects]], named <code dir=ltr>pageImage</code> and <code dir=ltr>pageAssessments</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T131911][https://phabricator.wikimedia.org/T380122] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 qershor 2025 03:16 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28846858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * You can [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/359761?lang=en nominate your favorite tools] for the sixth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award]]. Nominations are anonymous and will be open until June 25. You can re-use the survey to nominate multiple tools. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.6|MediaWiki]] '''In depth''' * Foundation staff and technical volunteers use Wikimedia APIs to build the tools, applications, features, and integrations that enhance user experiences. Over the coming years, the MediaWiki Interfaces team will be investing in Wikimedia web (HTTP) APIs to better serve technical volunteer needs and protect Wikimedia infrastructure from potential abuse. You can [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ read more about their plans to evolve the APIs in this Techblog post]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 qershor 2025 01:37 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to the third and last batch of Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] '''Updates for editors''' * Last week, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] were rolled out on Czech, Korean, and Turkish Wikipedias. This and next week, deployments on larger Wikipedias will follow. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. [https://phabricator.wikimedia.org/T340001] * Later this week, the Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to all Wikipedias (except English Wikipedia). This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. This feature was previously available as an A/B test. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/multi_check_ab_test_report_final.html#summary-of-results The test shows] that users who are shown multiple checks are 1.3 times more likely to add a reference to their edit, and their edit is less likely to be reverted (-34.7%). [https://phabricator.wikimedia.org/T395519] * A few pages need to be renamed due to software updates and to match more recent Unicode standards. All of these changes are related to title-casing changes. Approximately 71 pages and 3 files will be renamed, across 15 wikis; the complete list is in [[phab:T396903|the task]]. The developers will rename these pages next week, and they will fix redirects and embedded file links a few minutes later via a system settings update. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused pages to scroll upwards when text near the top was selected. [https://phabricator.wikimedia.org/T364023] '''Updates for technical contributors''' * Editors can now use Lua modules to filter and transform tabular data for use with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Extension:Chart]]. This can be used for things like selecting a subset of rows or columns from the source data, converting between units, statistical processing, and many other useful transformations. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Transforms|Information on how to use transforms is available]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates] * The <code dir=ltr>all_links</code> variable in [[Special:AbuseFilter|AbuseFilter]] is now renamed to <code dir=ltr>new_links</code> for consistency with other variables. Old usages will still continue to work. [https://phabricator.wikimedia.org/T391811] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.7|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/34|Growth newsletter]] is available. It includes: the recent updates for the "Add a Link" Task, two new Newcomer Engagement Features, and updates to Community Configuration. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 qershor 2025 01:20 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|Deployment information page]]. '''Updates for editors''' * AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user's IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. [https://phabricator.wikimedia.org/T354599] * Hidden content that is within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|collapsible parts of wikipages]] will now be revealed when someone searches the page using the web browser's "Find in page" function (Ctrl+F or ⌘F) in supporting browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature, called [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|Favourite Templates]], will be deployed later this week on all projects (except English Wikipedia, which will receive the feature next week), following a piloting phase on Polish and Arabic Wikipedia, and Italian and English Wikisource. The feature will provide a better way for new and experienced contributors to recall and discover templates via the template dialog, by allowing users to put templates on a special "favourite list". The feature works with both the visual editor and the wikitext editor. The feature is a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|community wishlist focus area]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused some Notifications to be sent multiple times. [https://phabricator.wikimedia.org/T397103] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 korrik 2025 01:40 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28917415 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese. Now, about 1/3 of all logged-out activity across wikis is coming from temporary accounts. Users involved in patrolling may be interested in two new documentation pages: [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Access to IP|Access to IP]], explaining everything related to access to temporary account IP addresses, and [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Repository|Repository]] with a list of new gadgets and user scripts. '''Updates for editors''' * Anyone can play an experimental new game, [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|WikiRun]], that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible. The project's goal is to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Try playing the game] and let the team know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]]. * Users of the Wikipedia Android app in some languages can now play the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]]. ''Which came first?'' is a simple history game where you guess which of two events happened earlier on today's date. It was previously available as an A/B test. It is now available to all users in English, German, French, Spanish, Portuguese, Russian, Arabic, Turkish, and Chinese. The goal of the feature is to help engage with new generations of readers. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22] * Users of the iOS Wikipedia App in some languages may see a new tabbed browsing feature that enables you to open multiple tabs while reading. This feature makes it easier to explore related topics and switch between articles. The A/B test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. More details are available on the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing project page]]. * Bureaucrats on Wikimedia wikis can now use [[{{#special:VerifyOATHForUser}}]] to check if users have enabled [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T265726] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed later this week to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]]. * It is now possible to access watchlist preferences from the watchlist page. Also the redundant button to edit the watchlist has been removed. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Watchlist] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of [[mw:MediaWiki_1.44|MediaWiki 1.44]] there is now a unified built-in Notifications system that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications. Check out the updated documentation at [[mw:Manual:Notifications|Manual:Notifications]], information about migration in [[phab:T388663|T388663]] and details on deprecated hooks in [[phab:T389624|T389624]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.9|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]], the conference dedicated to Wikidata is now open for [https://pretalx.com/wikidatacon-2025/cfp session proposals] and for [[d:Special:RegisterForEvent/1340|registration]]. This year's event will be held online from October 31 – November 02 and will explore on the theme of "Connecting People through Linked Open Data". '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 korrik 2025 02:04 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28930584 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 14 korrik 2025 14:46 (CEST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Featured templates|Featured templates]], a new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed this week to all Wikimedia projects: With this feature, editors will be able to quickly access a list of templates that are likely to be useful. These templates will be displayed in a list, under the "featured" tab of the template discovery interface. Administrators can define the list via the Community Configuration interface. The feature fulfills a request by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Easy access Templates|through the Community Wishlist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367428][https://phabricator.wikimedia.org/T392896] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldWikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books are accurate. [https://phabricator.wikimedia.org/T374457] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * Developers, designers, and all Wikimedians are invited to [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/7953/ submit a project idea] for the Wikimania Hackathon 2025. Read [https://diff.wikimedia.org/2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/ this Diff blog post] for more details. '''Meetings and events''' * [[m:WikiIndaba conference 2025|WikiIndaba 2025]] scholarship application and program submission is open until 23:59 GMT on July 20. WikiIndaba is a regional conference for African Wikimedians both on the continent and in the diaspora to unite and grow together. Submit [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdJTv68R1OPASXXDfpIl8EWiMLTM-TDwh6_5gNVvFuWccFZ2Q/viewform your scholarship application] and [https://ee.kobotoolbox.org/x/BI3omIfH program proposal] now! * [https://br.wikimedia.org/wiki/WikiCon_Brasil_2025 WikiCon Brasil 2025] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. The Brazilian community members are encouraged to register and attend! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 korrik 2025 22:08 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28980963 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Translation Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] now has another level of article filters added to the "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=fi#/ ... More]" category. Translators who use the Suggestions feature can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new "{{int:Cx-sx-suggestions-filters-tab-regions}}" filter. [https://phabricator.wikimedia.org/T113257] * Administrators can now limit "Add a Link" to newcomers. The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|"Add a Link"]] Structured Task [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test & "Add a Link" Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 & 1.2.16)|helps new account holders start editing]], but some communities have requested the ability to restrict it to its intended audience: newcomers. Administrators can configure this setting within the [[Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For AbuseFilter editors on [[phab:T392144|some wikis]], it is now possible to filter edits based on the RevertRisk score of the edit being attempted. It is only populated if the action being evaluated is an edit. For more information, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ORES/AbuseFilter variables#What variables are available for use|ORES/AbuseFilter variables]] documentation. * The [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] wikis have [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/YDABPV75LADRQCXMJAFWUP256N4EQ25B/|been moved]] from <code dir=ltr>beta.wmflabs.org</code> to <code dir=ltr>beta.wmcloud.org</code>. Users may need to update URLs in any tools, or in their password managers. Any related issues can be [[phab:T289318|reported in the task]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.11|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[m:Special:MyLanguage/WikiCite 2025|WikiCite 2025]] will take place from 29–31 August, both online and in-person in Bern, Switzerland. The event's goals are to reconnect communities, institutions, and individuals working with open citations, bibliographic data, and the Wikidata/Wikibase ecosystem. Registration is open and the call for proposals will be announced soon. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/message/KQZUG3ETKLBWPBYSB2YAWZIRPWHS24TG/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22 korrik 2025 01:41 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29005283 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Community Tech team will be focusing on wishes related to Watchlists and Recent Changes pages, over the next few months. They are looking for feedback. Please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|read the latest update]], and if you have ideas, please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|submit a wish]] on the topic. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Commons community has decided to block [[:mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|cross-wiki uploads]] to Wikimedia Commons, for all users without autoconfirmed rights on that wiki, starting on August 16. This is because of [[:c:Commons:Cross-wiki media upload tool/History|widespread problems]] related to files that are uploaded by newcomers. Users who are affected by this will get an error message with a link to the less restrictive UploadWizard on Commons. Please help translating the [[:c:Special:MyLanguage/MediaWiki:Abusefilter-disallowed-cross-wiki-upload|message]] or give feedback on the message text. Please also update your local help pages to explain this restriction. [https://phabricator.wikimedia.org/T370598] * On wikis with temporary accounts enabled and Meta-Wiki, administrators may now set up a footer for the Special:Contributions pages of temporary accounts, similar to those which can be shown on IP and user-account pages. They may do it by creating the page named <code dir=ltr>MediaWiki:Sp-contributions-footer-temp</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T398347] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KFEFVG/ Temporary Accounts: Enhancing privacy for our unregistered editors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ Building a Sustainable Future for Wikimedia Contributors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/WTRQCJ/ A dozen visions for wikitext!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/8YKKP9/ Coordinate Across Stakeholders with the Product and Technology Advisory Council] * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2025|MediaWiki Users and Developers Conference, Fall 2025]] will be held 28–30 October 2025 in Hanover, Germany. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29 korrik 2025 02:25 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29051727 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors can now enable the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info card]]. This feature adds an icon next to usernames on history pages and similar user-contribution log pages. When you tap or click on the icon, it displays data related to that user account such as the number of edits, reverted edits, blocks, and more. It's part of a broader project to make it easier for moderators to evaluate account trustworthiness. The feature can be enabled in [[testwiki:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|your global preferences]], and later this week it will be available in local preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T386439] * Everybody is invited to share comments on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]], a project recently launched by the [[m:Special:MyLanguage/Connection Team|Connection team]]. The project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. Post your comments on the [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378035] * Administrators can now define the default block duration for temporary accounts. To do that, they need to create a page named <code dir=ltr>MediaWiki:Ipb-default-expiry-temporary-account</code> and use a value defined in <code dir=ltr>MediaWiki:Ipboptions</code>. This allows administrators to easily block temporary accounts for 90 days, which is functionally equivalent to an indefinite block. The advantage of this solution is that it does not clutter Special:BlockList. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block and unblock#Default block duration options|More documentation]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T398626] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Gadgets can now include <code dir=ltr>.vue</code> files. This makes it easier to develop modern user interfaces using [[mw:Vue.js|Vue.js]], in particular using [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the official design system of Wikimedia. [[wmdoc:codex/latest/icons/overview.html|Codex icons]] can be loaded through the gadget definition. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Pages|The documentation]] has examples. For user scripts that use Vue.js, an [[mw:API:CodexIcons|API module]] now exists to load Codex icons. [https://phabricator.wikimedia.org/T340460][https://phabricator.wikimedia.org/T311099] * Module developers can now use a [[mw:Help:Extension:Translate/Message Bundles/Lua reference|Lua interface]] to simplify the preparation of Lua modules for translation on Meta-Wiki. This improvement makes it easier for translators to find and edit module strings without dealing with raw Lua code. It helps prevent mistakes that could break the module during translation. Module developers and translators are invited to [[commons:File:Translatable modules video demo July 2025.webm|watch the demo video]], read more about [[mw:Special:MyLanguage/Translatable modules|translatable modules]] to understand how it works, refer to Meta-Wiki's [[m:Module:User Wikimedia project|Module:User Wikimedia project]] for example usage, and [[mw:Talk:Translatable modules|share their feedback]] on how well it addresses the challenges in their workflow. The interface still has some performance issues, so it should not be used in widely used modules yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T359918] * Developers of external tools that connect to Wikimedia pages must set a user-agent that complies with [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|the user-agent policy]]. This policy will start to be more strongly enforced in August because of external crawlers that are [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|overusing]] Wikimedia's resources. Tools that are hosted on Wikimedia's Toolforge or Cloud VPS will not be affected by this for now, but should still set a user-agent. [[phab:T400119|More technical details are available]], and related questions are welcome in that task. * Parsoid Read Views is going to be rolling out to some smaller Wikipedias over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyages and Wiktionaries to Parsoid Read Views. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/profile/7694/] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.13|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/GEH9DH/ Wikimedia’s knowledge infrastructure in a changing internet: Establishing sustainable pathways for content reuse] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/7ELN9Q/ Wikifunctions is coming soon to a wiki near you!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/ZMGVJV/ Shaping the Future of Wikipedia’s Reader Experience] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KCKTFZ/ Making Wikipedia More Readable: What Comes Next] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5 gusht 2025 05:39 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29083927 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The WikiEditor toolbar now includes [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|its keyboard shortcuts]] in the tooltips for its buttons. This will help to improve the discoverability of this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T400583] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] published a set of [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proposed experiments]] the Wikimedia Foundation can try to improve communication with community. Feedback on the proposals are welcomed until August 22 on [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|this talk page]]. * The search bar on the Minerva skin (mobile) has been updated to use the same type-ahead search component that is used on the Vector 2022 skin. There are no changes in search functionality but there are minor visual changes. Specifically, the close-search button has been changed from an "X" to a back arrow. This helps to distinguish it from the other "X" button that is used to clear any text. [https://phabricator.wikimedia.org/T393944] * Editors on some wikis will see a new toggle for "Group results by page" on watchlist, related changes, and recent changes pages. This is [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment|an A/B experiment]] that is planned to start on August 11, and will run for 3–6 weeks on the Bengali, Chinese, Czech, French, Greek, Portuguese, and Urdu Wikipedias. The experiment will examine how making this feature more discoverable might affect editors' ability to find the edits they are looking for. [https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The multiwiki datasets of [[:wikt:en:Module:Unicode data|Unicode data]] have been moved to [[c:Category:Unicode Module Datasets|Category:Unicode Module Datasets]] on Wikimedia Commons, to follow the idea of "One common data source, multiple local wikis". Most wikis have been updated to use the Commons version. You can ask questions at [[c:Category talk:Unicode Module Datasets|the talkpage]]. [https://en.wiktionary.org/wiki/Module_talk:Unicode_data#Data_from_commons] * Lua code can add warnings when something is wrong, by using the <code dir=ltr>mw.addWarning()</code> function. It is now possible to add more than one warning, instead of new warnings replacing old ones. If you maintain a Lua module that used warnings, you should check it still works as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T398390] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 gusht 2025 01:28 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29106516 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later this week, people who are logged-in and have the "[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] enabled will gain the ability to "Thank" individual comments directly from talk pages, rather than needing to navigate to page history. [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|Learn more about this feature]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400849] * An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki on 12 August and on English Wikipedia 14 August for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September. [https://phabricator.wikimedia.org/T395716] * An A/A test to measure the baseline for reader retention was launched 12 August using [[wikitech:Experimentation Lab|Experimentation Lab]]. This measures the percentage of users who revisit a wiki after their initial visit over a 14-day period. No visual changes are expected. The experiment will run through 31 August. [https://phabricator.wikimedia.org/T399227] * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q34057|Tagalog]] ([[s:tl:|<code>s:tl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T388639] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[s:mad:|<code>s:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T391747] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3450749|Rakhine]] ([[w:rki:|<code>w:rki:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T392490] ** a {{int:project-localized-name-group-wikibooks/en}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[b:min:|<code>b:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T395452] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q7598268|Standard Moroccan Amazigh]] ([[wikt:zgh:|<code>wikt:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T399684] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:46}} community-submitted {{PLURAL:46|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 gusht 2025 02:37 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29127690 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. For example: <code>width: fit-content</code>; <code>ruby-align</code>; relative units such as <code>lh</code>; and custom strings in <code>list-style-type</code>. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271958][https://phabricator.wikimedia.org/T277755][https://phabricator.wikimedia.org/T293633][https://phabricator.wikimedia.org/T295088][https://phabricator.wikimedia.org/T326906][https://phabricator.wikimedia.org/T340057][https://phabricator.wikimedia.org/T360725][https://phabricator.wikimedia.org/T371809][https://phabricator.wikimedia.org/T375344][https://phabricator.wikimedia.org/T394619] * On large wikis, the default time period to display edits from, within the Special:RecentChanges page, has been changed from 7 days to 1 day. This is part of a performance improvement project. This should have no user-facing impact due to the quantity of edits on these wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T399455] * Administrators can now access the [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] page from the [[{{#special:CommunityConfiguration}}]] list page. This makes it easier to find. [https://phabricator.wikimedia.org/T393240] * Wikimedia Commons videos were not shown in the Videos tab in Google Search. The problem was investigated and reported to Google who have now fixed the issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T396168][https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/Wishes/Do_something_about_Google_%26_DuckDuckGo_search_not_indexing_media_files_and_categories_on_Commons] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[wikt:bew:|<code>wikt:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T402130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:39}} community-submitted {{PLURAL:39|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Two fields of the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Recentchanges table|recentchanges database table]] are being removed. <code>rc_new</code> and <code>rc_type</code> are being removed in favor of <code>rc_source</code>. Queries to these older fields will start to fail starting this week and developers should use <code>rc_source</code> instead. These older fields were deprecated over 10 years ago and should not be in use. This is part of work to improve the performance and stability of queries to the recentchanges table. [https://phabricator.wikimedia.org/T400696] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.16|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/July|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes: support for new languages in MediaWiki and translatewiki; the start of the Language Onboarding and Development project to help support the growth of new and small wikis; updates on research projects; and more. '''Meetings and events''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|Language Community Meeting]] is happening soon, August 29th at [https://zonestamp.toolforge.org/1756479600 15:00 UTC]. This week's meeting will cover: the Avro keyboard developers from Wikimedia Bangladesh, who were recently awarded a national award for their contributions to this keyboard; and other topics. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 gusht 2025 02:11 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29175124 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team wants to compile a list of templates, jargon terms, and policies used in edit summaries when a copyright violation is removed. This will help them identify the number of edits reverted due to copyright issues. We invite community members from the following Wikis to list these terms in [[Phab:T402601|T402601]], or to share their list with [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]]: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-plwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}. This project is open until September 9th 2025. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled for all Wikisources. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Connection Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the Deployment information page. [https://meta.wikimedia.org/wiki/CampaignEvents/Deployment_status#How_to_Request_the_CampaignEvents_Extension_for_your_wiki] * The lists in the footer of the editing interface, such as "Templates used on this page," will now be organized into columns when there is enough space. This enhancement minimizes scrolling when editing lengthy articles on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T401066] * On September 3rd, 2025 we will increase the sampling percentages of our [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment#Scope of the experiment|group by toggle experiment]] of the <code>Special:RecentChanges</code>, <code>Special:Watchlist</code>, and <code>Special:RelatedChanges</code> pages on the Chinese, French, and Portuguese Wikipedias to 100 percent, allowing more editors to be part of this experiment. This adjustment is intended to ensure we have sufficient data to make informed decisions when evaluating the experiment results. [https://phabricator.wikimedia.org/T402958][https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading on English Wikipedia beginning the week of September 22. The feature will be available on both desktop and mobile. All non-English wikis received this change in June and July. The goal is to make it easier for users to find articles. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.17|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions now has a new capability called "lightweight enumeration types", an enumeration type is simply a fixed set of values that's in the type's definition. This capability makes it quick and easy to define such a type, and allows for the reuse of values that are already present in Wikidata. Here is [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|a newsletter]] to learn more. * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Readers Newsletter]] is now available. This edition includes: the formation of two new teams — Reader Growth and Reader Experience; insights into declining pageviews and account creations; highlights from the Wikimania Nairobi panel on improving the reading experience; upcoming experiments to engage new and existing readers; and more. '''Meetings and events''' * Spotlight on some Wikimania 2025 Sessions: ** Identifying AI-generated text by searching for ISBNs whose checksums fail: Mathias Schindler of WMDE [https://www.youtube.com/watch?v=Dw9o8Lsl974&t=15910s shared tools to help communities search for these]. ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TCHZKH/ La durabilité du mouvement Wikimedia face aux défis actuels et futurs]: This session explored how Wikimedia can stay a trusted source of knowledge in the age of generative AI, information overload, and disinformation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 shtator 2025 22:49 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29196010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Confidence_Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)</bdi> 5 shtator 2025 20:31 (CEST) <!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-09-05_Wikipedias&oldid=29228338 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team is working on a new check: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Paste check]]. This check informs newcomers who paste text into Wikipedia that the content might not be accepted. This check is an effort to increase the likelihood that the new content people are adding to Wikipedia is aligned with the Movement's commitment to offering information under a free content license. This check will soon be tested at a few wikis. If your community is interested in this test, please [[phab:T403680|tell us in this task]], or [[mw:Talk:Edit check|contact the team]]. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will be able to use a [[w:en:Lint (software)|linting tool]] to see errors or other potential problems in wikitext in real time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|help page for more information]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T381577] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] When browsing a wiki (like <code dir=ltr>en.wikipedia.org</code>), the software responds in one of two ways: a desktop page, or a redirect to a mobile version on an "m" domain (like <code dir=ltr>en.m.wikipedia.org</code>). Over the next three weeks, MediaWiki will start displaying the mobile version to mobile devices directly on the standard domain, without this redirect. This change does not affect existing m-dot URLs, or the "Desktop view" opt-out. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * When an edit changes the categories of a page, the changes to the category membership counts are now happening asynchronously. This improves the speed of saving edits, especially when moving many pages to or from the same category, and reduces the risk of site outages, but it means that the counts can show outdated information for a few minutes. [https://phabricator.wikimedia.org/T365303] * Edits on Wikidata to qualifiers (properties and values) and references (properties and values) in a Wikidata item statement will now not add entries to the RecentChanges or Watchlist pages on all other Wikis. This is a temporary change to improve performance while other solutions are created. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: Turn off (temporarily) Qualifiers and References Wikidata edits to the Recent Changes tables|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401286][https://phabricator.wikimedia.org/T400698] * Japanese-language wikis have had a major upgrade to the way that search works. The new search should generally give more accurate and more relevant search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T318269] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 shtator 2025 03:13 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29238161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * References lists that are made using the <code dir=ltr><nowiki><references/></nowiki></code> [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite#references-tag|tag]] will now automatically display with columns in Vector 2022 when readers are using its 'standard' settings for text-size and page-width. [https://phabricator.wikimedia.org/T334941] * Starting in the week of October 6, on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small wikis]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] that have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled, all autoconfirmed users will be able to use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] as an organizer. No changes will be made for [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|large wikis]] unless requested in Phabricator. This change is being made to make it easier for more people to use Event Registration, especially on wikis that are less likely to have policies related to the Event Organizer right. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|Learn more]]. * Users that search using regular expressions (regex) can now use additional features including: ** for the <code dir=ltr>intitle:</code> keyword: [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Metacharacters|metacharacters]] for start-of-line (<code dir=ltr>^</code>) and end-of-line (<code dir=ltr>$</code>) anchors [https://phabricator.wikimedia.org/T317599] ** for both <code dir=ltr>intitle:</code> and <code dir=ltr>insource:</code> keywords: shorthand [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Character_Classes|character classes]] for digits (<code dir=ltr>\d</code>), whitespace (<code dir=ltr>\s</code>), and word characters (<code dir=ltr>\w</code>); and [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Escape codes|escape codes]] for line feed (<code dir=ltr>\r</code>), newline (<code dir=ltr>\n</code>), tab (<code dir=ltr>\t</code>), and unicode (e.g. <code dir=ltr>\uHHHH</code>). [https://phabricator.wikimedia.org/T403212] * When you search for text that looks like an IP, the system will now show search results. It used to take you to the contributions for that IP instead of showing search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T306325] * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on September 24. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests which happen twice a year. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that affected users who used the page-tabs to switch from wikitext editing of a section into the visualeditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T401043] '''Updates for technical contributors''' * The MediaWiki Interfaces team is redesigning the Wikimedia REST API Sandbox with Codex. If you have feedback on improvements for the API documentation or what makes developer experiences smooth (or frustrating), you’re invited to [https://calendar.google.com/calendar/u/0/appointments/schedules/AcZssZ2aZzbXeQvjOF7gB1fJXiwAYemQjKf4sXNaRODPA7_obFyNBwkzNkoVCoTF-aeov89kIjXHbCQm join an upcoming discovery interview], or [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Developer Feedback/Wikimedia Web APIs|leave feedback onwiki]]. [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/C4FBAOA57PH6G5ORVMAUF5TGYBLZDU5Q/|Learn more]]. * Edits to Wikidata aliases (an alternative name for an item or a property) will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: More granular Alias tracking|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401288] * The new [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ Unicode 17.0] version has been released. The [[:c:Category:Unicode Module Datasets|datasets on Commons]] for the [[:d:Q39301585|Module:Unicode data]] have been updated. Wikipedias that do not use the Commons datasets should either update their own data or switch to the Commons datasets. * Users of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] Structured Contents endpoints can now access [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Parsed Tables]. The new Parsed Tables feature extracts and represents Wikipedia tables in structured JSON. This improves machine accessibility as part of the [https://enterprise.wikimedia.com/api/structured-contents/ Structured Contents initiative]. Structured Contents output is freely available through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/on-demand/#article-structured-contents-beta On-demand API], or through Wikimedia Cloud Services. * A [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/english-wikipedia-people-dataset dataset of English Wikipedia biographical information] from [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has been published on Kaggle, for evaluation and research. This provides structured data from more than 1.5 million biographies, including birth and death dates, education, affiliations, careers, awards, and more (from a June 2024 snapshot). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.19|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Scholarship applications]] for Wikimania 2026 in Paris, France, are open until October 31. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 shtator 2025 19:05 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29263921 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 On September 24th at 15:00 UTC], all Wikimedia sites users will experience a brief read-only period due to a scheduled [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter server switchover]]. The Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team will redirect all traffic from one primary server to its backup. You can listen to the switchover using the [http://listen.hatnote.com/ "Listen to Wikipedia"] tool, where you will hear edits stop for a few minutes during the read-only phase, then resume. This twice-yearly datacenter server switchover ensures reliability by testing the backup datacenter, so that our sites can stay online even if the primary datacenter fails. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the process on the Diff blog]]. '''Updates for editors''' * Editors of [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 more Wiktionaries]] will soon be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them into their pages. A function takes one or more inputs and transforms them into a desired output, like adding numbers, converting miles to meters, calculating elapsed time, or declining a word into a case. They will join the other [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|65 Wiktionary language editions]], which already have access to embedded Wikifunctions calls. Later this year, plans are in place to expand to more Wiktionaries and the Incubator. * A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|parser function]] has been added: <code><nowiki>{{#contentmodel}}</nowiki></code>. Template editors and admins can use it to get the localized or canonical name of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|content model]] of a specific page. The function makes it easier to create and edit system messages, such as ''MediaWiki:editinginterface'', even when you switch types of pages, like wiki, JavaScript, CSS or JSON page. [https://phabricator.wikimedia.org/T328254] * Adding or editing a <code>DISPLAYTITLE</code> for an article using VisualEditor will no longer be broken. Editors who use VisualEditor mode to modify the <code><nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki></code> would no longer have the literal text "DISPLAYTITLE" or its localized variant added to their articles. A list of pages that may have been affected and might need cleanup is documented in [[phab:P83438|this ticket]]. * Beta users of the Wikipedia Android app can now try the redesigned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]], which replaces the Edits tab. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions users can now import many essential facts involving [[f:Special:MyLanguage/Z6011|geo-coordinates]], [[f:Special:MyLanguage/Z6010|quantities]] and [[f:Special:MyLanguage/Z6064|time]] values from Wikidata. This is made possible by the creation of Wikifunctions types for these values, which makes them available for use by functions in Wikifunctions. Learn more about how this works in [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|this video]] and Wikifunctions' [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|August 1 newsletter]] (for quantities) and [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|August 22 newsletter]] (for geo-coordinates). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 shtator 2025 00:54 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29305556 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A major software upgrade has been made to [[phab:|Phabricator]]. The update introduces performance improvements, a refreshed search interface, enhancements to Maniphest task search, updates to user profile pages and project workboards, new Herald automation features, as well as general text input, mobile experience improvements and more. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/] '''Updates for editors''' * The Community Tech team will release the new Community Wishlist extension on October 1, that will improve the way wishes will be submitted. The new extension will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. The old system will be retired. There will be a brief period of downtime while the extension is deployed and wishes are migrated to the new system. You can read more about this [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|in the latest update]] or you can consult the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|current documentation on MediaWiki]]. * As announced [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|on Diff blog]], the production trial of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] service for bot detection has begun. The trial is currently using hCaptcha to protect account creation on Chinese, Persian, Portuguese, Indonesian, Japanese, and Turkish Wikipedias, where it will replace our existing [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] (FancyCaptcha). The goal with the trial is to better block bots while also improving usability and accessibility for users who encounter CAPTCHA challenges. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|deployed]] to Wikimedia Commons. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. On Commons, anyone who is a registered user can use it as an event participant. To use it as an organizer, someone needs to have the [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|event organizer right]]. * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to German Wikipedia. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|test the feature]] on testwiki or [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing on betawiki] as well. Please share your thoughts on [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|using templates in sub-references]] or [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|volunteer to become a pilot wiki]]. * On wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|Mentorship]] system, communities can now opt experienced editors out of Mentorship through [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]]. Within this setting, communities may define thresholds, based on edit count and account age, to decide when an editor is considered experienced enough to no longer receive Mentorship. [https://phabricator.wikimedia.org/T403563] * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Tone language model for the following languages: Arabic, Czech, German, Hebrew, Indonesian, Dutch, Polish, Russian, Turkish, Chinese, Farsi, Italian, Norwegian, Romanian and Latvian. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on October 3, which will be the start date of the test. * The rollout of [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|multiblocks]] had the side effect that non-active block logs may have been shown on {{#special:Contributions}} and on blocked users' user and user_talk pages. This issue will be fully resolved in a few days. As part of the fix, [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} messages prefixed with <code>sp-contributions-blocked-notice</code>] will be removed and replaced with [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} those prefixed with <code>blocked-notice-logextract</code>] in a few weeks. Please help translate the new messages and update any local overrides if needed. * There was a bug with links added using visual editor if they included characters such as <code dir=ltr><nowiki>[ ] |</nowiki></code> after the fragment identifier (<code><nowiki>#</nowiki></code>). They were not encoded properly creating an incorrect link. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T404823] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikiquote/en}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[q:ms:|<code>q:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info Card]] now displays currently active global lock/blocks. [https://phabricator.wikimedia.org/T401128] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, editors using Lua modules will be able to use the <code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]</code> function to look up the existence of up to 25 pages at once, in a way that only increases the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|expensive function]] count once. * A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed as part of ongoing efforts to collectively determine technical work priorities, similar to the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC). The working group will help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. For the first cycle, the group will be prioritizing an unsupported Wikimedia Commons tool. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29 shtator 2025 22:51 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29355230 --> == Upcoming Dark Mode user interface rollout for anonymous Wikimedia sites users == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:Hello}} Wikimedians, Apologies if this message is not in your language. {{int:please-translate}}. The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will launch the Dark mode feature for anonymous users on all Wikimedia sites, including yours, on October 29, 2025. [[:en:Special:MyLanguage/Light-on-dark color scheme|Dark mode]] is an option that allows users to view pages in light-coloured text, and icons on a dark background. Once it is available for anonymous users, they can enable it when using various devices. More information on ways to enable it can be found on [[:en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Dark mode#Options for anyone|this page]]. Given many pages are still not compatible with dark mode this will be an opt-in feature and not automatically apply to pages. Dark mode requires modifications to content pages and templates, and since our initial launch [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/dark-modes-bright-future-how-dark-mode-will-transform-wikipedias-accessibility/ in July 2024], we have been working with communities and helping them prepare for dark mode. Before the rollout, it is essential that template authors and technical contributors test dark mode and read [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|this page]] to learn how to make pages Dark mode-ready and address any compatibility issues found in templates. We will fix most color compatibility issues only on the most-viewed pages on projects with over 5 million monthly page views. Technical contributors with an account should opt into dark mode currently using preferences or settings and test pages and seek help before the release to ensure everything complies before the enablement. If you have any questions or need help, please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|contact the Reader Experience team]] for support. Thank you! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 30 shtator 2025 04:08 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_mass_message_list_(October_2025)&oldid=29358561 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]] is a new Edit Check feature to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. Starting Wednesday, 8 October, [[phab:T403680|22 wikis will test Paste Check]]. Paste Check will help new volunteers understand and follow the policies and guidelines necessary to make constructive contributions to Wikipedia projects. '''Updates for editors''' * Mobile devices will receive mobile articles directly on the standard domain (like <code>en.wikipedia.org</code>), instead of via a redirect to an "m" domain (like <code>en.m.wikipedia.org</code>). This change improves performance. This week it will be enabled on Wikipedias. The existing mobile URLs and the "Desktop view" opt-out remain available. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * New [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|date filters]], <code dir=ltr>creationdate:</code> and <code dir=ltr>lasteditdate:</code>, are now available in the wiki search engine. This allows users to filter search results by a page's first or last revision date. The filters support comparison operators (e.g. <code dir=ltr>>2024</code>) and relative dates (e.g. <code dir=ltr>today-1d</code>), making it easier to find recently updated content or pages within specific age ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T403593] * [[f:|Wikifunctions]] now supports rich text in embedded calls across the 150 wikis where it's enabled. To showcase this, the team created a [[f:Z26333|Latin declination table]] that Wiktionary editors can use to automatically generate noun forms, producing clear, formatted results — see an [[f:Wikifunctions:Embedded function calls/Wiktionary tables demonstration|example output]]. If you need any help or have any feedback, please [[f:Wikifunctions:Project chat|contact the Wikifunctions Team]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T397402] * An edit link will now appear inside the categories box on article pages for logged in users, which will directly launch the VisualEditor category dialog. [https://phabricator.wikimedia.org/T291691] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a problem downloading pdf files last week and that has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T405957] '''Updates for technical contributors''' * The field <code dir=ltr>rev_sha1</code> in the revision database table is being removed in favor of <code dir=ltr>content_sha1</code> in the content database table. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ the announcement] for more information. * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will roll out [[w:en:Light-on-dark color scheme|Dark Mode]] user interface on all Wikimedia sites on October 29, 2025. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. Template authors and technical contributors are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|learn how to make pages ready for Dark mode]] and address any compatibility issues found in templates in their wiki before the enablement. Please contact the Web team for questions or any support on [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|this talk page]] before the enablement. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Starting on Monday, October 6, API endpoints under the <code>rest.php</code> path will be rerouted through a new internal API Gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 tetor 2025 19:22 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29400897 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Last week, improvements to account security and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. These changes include user interface improvements for [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity], the support of multiple 2FA methods via authenticator apps and portable security keys (previously users could only enable one method), and a new Recovery Codes module which facilitates fewer account lockouts due to lost two-factor apps and devices. As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project, work is continuing through the rest of 2025 on further user experience improvements, and support for passkeys as an alternate second factor. '''Updates for editors''' * Another part of the Account security project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. Instructions for activation are on the linked page. The plan is to continue increasing availability if it is determined that the user support capabilities are able to support global usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T400579] * This week, users at wikis where talk page [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|Usability Improvements]] are already available by default (everywhere ''except'' the 12 wikis listed in [[phab:T379264|T379264]]) will gain the ability to Thank a comment directly from the talk page it appears on. Before this change, Thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. You can [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|learn more about this change]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366095] * Users who have not [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|verified their email address]] will soon be receiving monthly Notification reminders to do so. This is because users who have verified their email can more easily recover their account. These reminders will not be sent if the user is inactive or removes the unverified email from their account. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a fix was made for an occasional error with saving translated paragraphs in the Content Translation tool, and the related error messages are now easier to see. [https://phabricator.wikimedia.org/T376531] '''Updates for technical contributors''' * The Unsupported Tools Working Group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Learn more on Meta]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 tetor 2025 20:58 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29434481 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * To optimize how user data is stored in our databases, the saved preferences of users who haven't logged in for over five years and have fewer than 100 edits will be cleared. When those users return, default settings will apply. [https://phabricator.wikimedia.org/T406724] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a broken link from the GlobalContributions interface message to the XTools GlobalContributions page which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406415] '''Updates for technical contributors''' * The work to reroute all traffic to API endpoints under the <code dir=ltr><nowiki>rest.php</nowiki></code> route through a common API gateway is now complete. If any issues are observed, please file a phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. * Edits to Wikidata references or qualifiers will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T401290] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20 tetor 2025 21:35 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29478670 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia iOS app has launched an A/B/C test of improvements made to the tabbed browsing feature for select regions and languages. The test, named “More dynamic tabs”, explores new tab experiences and includes “Did you know” and “Because you read” article recommendations. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|read more on the project page]]. * Autoconfirmed users on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue of flashing colors when holding or pressing the arrow keys under the dark mode settings in Vector 2022 has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T402285] '''Updates for technical contributors''' * The CampaignEvents extension will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: Event Registration, Collaboration List, and Invitation List. For this rollout, Invitation List will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Visit the deployment page to learn more]]. * The SwaggerUI-based REST sandbox experience is now live on all wiki projects. The sandbox can be accessed through the [[{{#special:RestSandbox}}]] page. Please report any issues to the MediaWiki Interfaces team board, or join the discussion on the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|project launch]] page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/] * Transform endpoints with a trailing slash path in the MediaWiki REST API are now marked as deprecated. They will remain functional during this time, but removal is expected by the end of January 2026. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found and tested using the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. See the [[mw:API/Deprecation|MediaWiki REST API Deprecation]] page for more detailed information about the API deprecation policies and procedures. * A dedicated [[mw:API:REST API/Changelog|changelog now exists for the MediaWiki REST API]]. The changelog provides an overview of these changes, making it easier for developers to keep track of improvements and iterations. Announcements will also continue to flow through the standard communication channels, including Tech News and email distribution lists, but can now be more easily referenced from a central location. If you have feedback about the style, structure, or content of this changelog, please [[mw:API talk:REST API/Changelog|join the discussion]]. * Administrators can delete the tracking category which was previously added by the JsonConfig extension, as it is no longer used. See the categories linked from [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130635582]]. It is OK if there are still pages listed in the category as that is just a caching issue, and they will be automatically cleared out the next time each page is edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T378352] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 tetor 2025 20:30 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29513638 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958] * For users with "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools "{{int:Skin-action-addsection}}" or "{{int:Discussiontools-replybutton}}" widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778] * Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861] * Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318] '''Updates for technical contributors''' * Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as "Get shortened URL". There are 30 wikis that also install an older "ShortUrl" extension. The old extension will soon be removed. This means <code>/s/</code> URLs will not be advertised under article titles via HTML <code dir=ltr>class="title-shortlink"</code>. The <code>/s/</code> URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188] * On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board. * MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]] '''In depth''' * In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3 nëntor 2025 20:33 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29552512 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in "{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T379264] * MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347] * Using the "{{int:showpreview}}" or "{{int:showdiff}}" buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097] * Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454] * The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment] * The Reader Growth team is launching an experiment called "Image browsing" to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185] '''Updates for technical contributors''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28. * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to <code><nowiki>https://meta.wikimedia.org</nowiki></code>. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from <code><user id></code> to <code dir=ltr style="white-space:nowrap">mw:<identity type>:<user id></code>, where <code><identity type></code> is typically <code dir=ltr>CentralAuth:</code><!-- not a typo --> (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or <code dir=ltr style="white-space:nowrap">local:<wiki id></code> (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the <code>sessionJwt</code> cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page <code><nowiki>$9</nowiki></code> or emailing other users <code><nowiki>$</nowiki><nowiki>10</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612] * A <code>REL1_45</code> branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/] * The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 nëntor 2025 21:37 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29606150 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November. * Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]]. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|<code>s:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''"Report Visual Bug"'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. * Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email <bdi lang="en" dir="ltr">hackathon@wikimedia.org</bdi>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 nëntor 2025 18:26 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29627455 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Search Team]] recreated the "DWIM" (Do What I Mean) gadget functionality server-side, for Russian and Hebrew Wikipedias. This feature adds cross-keyboard suggestions to the standard search-box suggestions. For example, searching for ''<span lang="und" dir="ltr">cxfcnmt</span>'' on Russian Wikipedia will now add suggestions for ''<span lang="ru" dir="ltr">счастье</span>'' ("happiness") that the user probably intended. They plan to enable this feature for other Russian and Hebrew wikis this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734] * Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have syntax highlighting available in [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]. This requires that the "{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}" preference be set. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] – the set of tools for coordinating events and other on-wiki collaborations has now been deployed to all Wikimedia wikis. A new feature known as [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]] to help organizers and participants see the impact of activities has also been added. Join the upcoming [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|learning session]] to see the new feature in action and share your feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417] '''Updates for technical contributors''' * Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/] * The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for <code dir=ltr>format=xml'''&xlst={stylesheet}'''</code> will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/] * The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (<span dir=ltr><nowiki>https://query.wikidata.org/</nowiki></span> - Main graph or <span dir=ltr><nowiki>https://query-scholarly.wikidata.org/</nowiki></span> - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 nëntor 2025 16:56 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29702226 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]]. * The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|<code>w:tok:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|<code>q:pcm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 dhjetor 2025 19:57 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29732328 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions. '''Updates for editors''' * Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either <bdi lang="ka-Latn" dir="ltr">''bedniereba''</bdi> or <bdi lang="ka-Cyrl" dir="ltr">''бедниереба''</bdi> will now suggest the existing article about <bdi lang="ka" dir="ltr">ბედნიერება</bdi> ("happiness"). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development. * Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new "Edit full page" button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project. * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025. * A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281] '''Updates for technical contributors''' * Starting this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711] * Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/] * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 dhjetor 2025 18:45 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29738112 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927] '''Updates for technical contributors''' * To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the <code dir=ltr>externallinks</code> table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 dhjetor 2025 20:02 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29796010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-52</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W52"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324] * The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping "First Steps" in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546] '''Updates for technical contributors''' * Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute <code dir=ltr>data-mw="interface"</code> to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with <code dir=ltr>data-mw-interface=""</code>, to avoid potential conflicts with other <code dir=ltr>data-mw</code> attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W52"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22 dhjetor 2025 22:45 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29831856 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 janar 2026 20:33 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 janar 2026 21:29 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 janar 2026 22:17 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 shkurt 2026 18:43 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 shkurt 2026 00:30 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 shkurt 2026 20:17 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 shkurt 2026 20:03 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 mars 2026 18:51 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 mars 2026 19:52 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 mars 2026 20:35 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|diskutimi]])</bdi> 19 mars 2026 12:15 (CET) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 mars 2026 17:51 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30 mars 2026 21:25 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 3 prill 2026 19:09 (CEST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29905755 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 prill 2026 18:19 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 prill 2026 17:18 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20 prill 2026 17:00 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 prill 2026 20:06 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 maj 2026 22:43 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11 maj 2026 21:20 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 maj 2026 22:21 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 maj 2026 23:52 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> == Survey (proposed direction for Wishlist) == Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}. You are invited to voice your opinion on a new [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|community-proposed direction]] for the [[m:Community Wishlist|Community Wishlist]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 29 maj 2026 05:07 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:기나ㅏㄴ@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:%EA%B8%B0%EB%82%98%E3%85%8F%E3%84%B4/MassMessage&oldid=30604233 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 qershor 2026 23:08 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 qershor 2026 23:29 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 qershor 2026 18:48 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 qershor 2026 15:05 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29 qershor 2026 13:47 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 korrik 2026 15:56 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 korrik 2026 18:11 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 korrik 2026 07:46 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077] * DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[</nowiki></code></bdi>), templates (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{</nowiki></code></bdi>), HTML and parser tags (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><</nowiki></code></bdi>), and magic words (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__</nowiki></code></bdi>), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews. * The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201] '''Updates for technical contributors''' * After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-helpusername</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-help</nowiki></code></bdi> that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet1</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet2</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet3</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604] * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533] * From now on, wikis can restrict editing in the "User" namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 korrik 2026 20:49 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30856308 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518] * The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists&filter=&action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia. * Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326] '''Updates for technical contributors''' * The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698] * The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3 gusht 2026 21:46 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30872536 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting "{{int:Mw-math-mathjax}}" in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001] * Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>cldsort=timestamp</nowiki></code></bdi> URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 gusht 2026 22:45 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30901051 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC. '''Updates for editors''' * [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921] * Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640] '''Updates for technical contributors''' * Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 gusht 2026 23:03 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783] * In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448] '''Updates for technical contributors''' * User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{#uic:}}</nowiki></code></bdi> parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{Userlinks}}</nowiki></code></bdi>]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466] * Due to user security and privacy risks, we have disabled access to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs when specifically using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs can still be accessed and used without <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. Specified user page URLs (e.g. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>User:Myusername</nowiki></code></bdi>) can still be used with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386] * Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>librsvg</nowiki></code></bdi> to 2.60 and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ImageMagick</nowiki></code></bdi> to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 gusht 2026 22:45 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30961208 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks. '''Updates for editors''' * The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28. * At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors. * Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>onlyredirects:</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>withredirects:</nowiki></code></bdi>, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>incategory:</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>intitle:</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>insource:</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089] * The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>deepcat</nowiki></code></bdi> could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859] '''Updates for technical contributors''' * The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465] * The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]] '''In depth''' * Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31 gusht 2026 22:52 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30990659 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259] * The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the "[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]" option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback. * The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549] * A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:1</nowiki></code></bdi> instead of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:0</nowiki></code></bdi>. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704] * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116] '''Updates for technical contributors''' * Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi> option, as gadgets are always loaded through <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi>. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7 shtator 2026 20:43 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31008437 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]]. '''Updates for editors''' * The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]]. * The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a "read more" button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks. * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 shtator 2026 17:30 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31039826 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] '''Updates for editors''' * The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551] * For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|"Suggestion mode" Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing "experimental" edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe. * A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]]. * The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias. * After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659] '''Updates for technical contributors''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>formatversion=2</nowiki></code></bdi> configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 shtator 2026 13:55 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31085309 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013] * Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769] * An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]]. * Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Draft:</nowiki></code></bdi> namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section. * New magic words <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual. * On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 shtator 2026 12:48 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31092225 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January. '''Updates for editors''' * Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations. * Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading. * Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847] * Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194] '''Updates for technical contributors''' * Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. * A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/api/</nowiki></code></bdi> pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/w/rest.php/</nowiki></code></bdi>). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W41"/> </div> 5 tetor 2026 20:51 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31098825 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name=":1" /></syntaxhighlight>). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="Miller2026-1" /></syntaxhighlight>). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304] '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs. * The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077] * [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]]. * Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075] '''Updates for technical contributors''' * There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response. '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 tetor 2026 09:39 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31142468 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * To measure the impact of incorporating some [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#November 2025: Ideas and feedback|community-requested features]] on logged-out reader retention, a test for [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing|Image Carousel]] will be pushed to logged-out readers. With the Image Carousel feature, readers browse community-uploaded images, selected by editors as relevant to specific articles. The test starts on November 20. * An experimental notice will be pushed to 0.5% of logged-out mobile readers who come to English Wikipedia from Google, asking them to add Wikipedia as a [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/preferred-sources/ Google Preferred Source]. The test is to see if this notice increases reader retention and encourages people who use Google Search to visit Wikipedia more often. It will run from October 15–29 and will be assessed for its impact on retention and referrals. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[quarry:|Quarry]] returned an “Access denied” error when users tried to run SQL queries, preventing queries from running normally, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T440966] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Cog-icon-grey.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Due to a long-standing bug, applications that use the [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For_Developers|OAuth 2]] client credentials flow to act on their owners’ behalf are treated as if they are logged out. This will be fixed for new applications registered on or after Monday, October 19. Some affected applications need to re-register. [https://phabricator.wikimedia.org/T420297] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.1|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A proposal to hold the Wikimedia Hackathon every three years, with regional hackathons in between, [[mw:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|has been shared]]. It explores making the event more accessible to technical communities in different regions. Share your feedback on the proposal’s [[mw:Talk:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|talk page]] before November 6. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 tetor 2026 16:37 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31178499 --> g5x7vw3h9v9ksx79ds7s756zf73ranq 0 335265 3058900 3042876 2026-10-22T20:38:47Z Martin Macha 2111 125565 /* */ 3058900 wikitext text/x-wiki {{Infobox post zyrtar | post = Kryeministri i Qeverisë së Rumanisë | native_name = ''Prim-ministrul Guvernului României'' | flag = Flag of the Prime Minister of Romania.svg | flagsize = 125px | flagcaption = Flamuri i kryeministrit të Rumanisë | flagborder = yes | acting = | image = First press conference of PM Luca Niculescu (cropped).jpg | imagesize = 175px | incumbent = [[Luca Niculescu]] | status = | incumbentsince = 20 tetor 2026 | style = [[Shkëlqesia|Shkëlqesia e Tij/Saj]] | member_of = [[Qeveria e Rumanisë]]<br />[[Këshilli i Lartë i Mbrojtjes Kombëtare (Rumani)|Këshilli i Lartë i Mbrojtjes Kombëtare]] | appointer = [[Presidenti i Rumanisë]] | seat = [[Pallati Victoria]], [[Bukuresht]] | formation = 22 janar 1862 | termlength = 4 vjet | termlength_qualified = S'ka kufizim | inaugural = [[Barbu Catargiu]] <br /><small>si ''Presidenti i Këshillit të Ministrave''</small> | salary = 181,296 [[Leu rumun|lei]] vjetor (2015)<ref>{{cite web|url=http://www.gandul.info/financiar/guvernul-majoreaza-din-august-prin-ordonanta-salariile-demnitarilor-cat-vor-castiga-iohannis-si-ponta-14561969|title=Guvernul majorează, din august, prin ordonanţă, salariile demnitarilor. Cât vor câştiga Iohannis şi Ponta|website=gandul.info|language=en|date=8 korrik 2015|access-date=30 mars 2018}}</ref> | website = {{url|gov.ro/ro/guvernul/cabinetul-de-ministri/prim-ministru1575537361}} }} '''Kryeministri i Rumanisë''' ([[Gjuha rumune|rumanisht]]: ''Prim-ministrul României''), zyrtarisht '''Kryeministri i Qeverisë së Rumanisë''' ([[Gjuha rumune|rumanisht]]: ''Prim-ministrul Guvernului României''), është kreu i [[Qeveria e Rumanisë|Qeverisë së Rumanisë]]. Fillimisht, zyra u emërua President i Këshillit të Ministrave (rumanisht: ''Președintele Consiliului de Miniștri''), kur termi "Qeveri" përfshinte më shumë se kabinetin, dhe kabineti u quajt Këshilli i Ministrave (rumanisht: ''Consiliul de Miniștri''). Titulli u ndryshua zyrtarisht në Kryeministër nga [[Kushtetuta e Rumanisë 1965|Kushtetuta e Rumanisë e vitit 1965]] gjatë [[Republika Popullore e Rumanisë|regjimit komunist]].<ref>{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/legis/legis_pck.htp_act_text?idt=37735|title=''CONSTITUŢIA Republicii Socialiste România din 1965'' ("1965 Constitution of the Socialist Republic of Romania")|at=Article 80|publisher=[[Dhoma e Deputetëve (Rumani)]]|language=ro|access-date=10 dhjetor 2018|archive-date=10 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210154705/http://www.cdep.ro/pls/legis/legis_pck.htp_act_text?idt=37735|url-status=dead}}</ref> Kryeministri aktual është një politikan i pavarur, [[Luca Niculescu]], i cili shërben si kreu i qeverisë që nga 20 tetori 2026, duke qeverisur në koalicion me [[Partia Social Demokratike (Rumani)|Partinë Social Demokrate]] (PSD). ==Historia== I stilizuar fillimisht President i Këshillit të Ministrave, zyra u krijua për herë të parë në vitin 1862 gjatë mbretërimit të princit [[Alexandru Ioan Cuza]]. Cuza, ndryshe nga monarkët e tjerë të kohës së tij, nuk ishte një sundimtar i trashëguar. Në vitin 1859 ai u zgjodh Princi i [[Vllahia (Rumani)|Vllahisë]] dhe Princi i [[Moldavia (rajon historik)|Moldavisë]] në dy zgjedhje të veçanta, duke bashkuar kështu de facto dy principatat. Deri në vitin 1862, ai kishte shkrirë plotësisht të dy administratat në një qeveri të vetme me kryeqytet Bukureshtin, vendi i ri që mbante emrin Rumani, por bashkimi rrezikohej të shpërbëhej pas përfundimit të sundimit të tij. Liberal, në favor të dy projekteve të mëdha reformuese të parashikuara nga liberalët e kohës (reformat zgjedhore dhe agrare), Cuza nuk i përqafoi publikisht preferencat e tij politike apo nuk u pozicionua si lider i një fraksioni, duke preferuar të mbajë detyrën e Princi politikisht neutral. Për t'i dhënë vendit një qeveri politike, Cuza krijoi zyrën e kryeministrit dhe solli në pushtet kreun e fraksionit konservator, [[Barbu Catargiu]].<ref>{{harvnb|Isar|2005|pp=48–50}}</ref> Gjatë viteve të para pas krijimit të saj, zyra kishte një autoritet të konsiderueshëm, duke qenë në gjendje të sfidonte vullnetin e Princit dhe së bashku me një Asamble Legjislative të përbërë kryesisht nga konservatorë dhe reaksionarë, qeveria konservatore e Catargiut ishte në gjendje të vononte miratimin e disa reformave. I frustruar nga kundërshtimi i qeverisë ndaj reformave dhe i paaftë për të punuar me një Kuvend të dominuar nga forcat reaksionare për shkak të natyrës censituese të sistemit zgjedhor, Cuza filloi një [[grusht shteti]], i ndjekur nga një [[Referendumi kushtetues rumun 1864|referendum kushtetues]] që zëvendësoi Konventën e Parisit, një akt që shërbeu si kushtetutë e vendit, me versionin e tij të quajtur Statuti që zgjeron Konventën e Parisit (rumanisht: ''Statutul dezvoltător al Conventției de la Paris''). Kushtetuta e re krijoi [[Senati i Rumanisë|Senatin]] për t'i shërbyer qëllimeve legjislative të Cuzës dhe i dha detyrën e Princit me autoritet të plotë ekzekutiv, ndërsa kryeministri mbeti vartës i tij. Edhe pse Cuza tani kishte kompetenca plenare, zyra e kryeministrit mbeti me ndikim dhe Mihail Kogălniceanu, kryeministri i tretë, një liberal dhe ish-aleat i Cuzës shpesh përplasej me të.<ref>{{harvnb|Isar|2005|pp=57–65}}</ref> Pas largimit të Cuzës me grusht shteti në vitin 1866 nga një koalicion i formuar nga të dy anëtarët e fraksioneve liberale dhe konservatore, forcat politike të kohës u vendosën mbi dy objektiva: sjelljen e një princi të huaj nga një familje fisnike evropiane në fronin e vendit dhe hartimin e një kushtetutë liberale. Kushtetuta e vitit 1866 konfirmoi se kryeministri shërbente sipas dëshirës së Princit, duke qenë në gjendje të emëronte dhe shkarkonte të parën në çdo kohë dhe për çdo arsye. Megjithatë, kryeministri kishte ende një ndikim të konsiderueshëm.<ref>{{harvnb|Isar|2005|pp=83}}</ref> Pasi [[Lufta e Parë Botërore]] çoi në krijimin e [[Rumania e Madhe|Rumanisë së Madhe]], një tjetër kushtetutë u hartua më 1923 për të pasqyruar ndryshimet që kishte pësuar shteti rumun që nga [[Traktati i Versajës]] dhe [[Traktati i Trianonit]]. Kushtetuta e re kufizoi kompetencat e Mbretit, duke ia dhënë pushtetin ekzekutiv tërësisht kryeministrit dhe kabinetit të tij, të cilët tani qeverisnin në emër të mbretit pasi ky i fundit e emëroi atë.<ref>{{cite book|last1=Scurtu|first1=Ioan|title=Istoria Românilor Vol. VIII|publisher=Editura Enciclopedică|language=ro|isbn=973-45-0381-2|pages=188–189}}</ref> Kushtetuta e re bëri gjithashtu hapat e parë drejt një kontrolli parlamentar të qeverisë, duke përcaktuar që secila nga dhomat mund të akuzojë ministrat për të dalë në gjyq.<ref>{{cite web|title=1923 Constitution|date=2 janar 2000|url=http://www.constitutia.ro/const1923.htm|language=en}}</ref> ==Lista== {{Kryesor|Lista e kryeministrave të Rumanisë}} == Referime == {{reflist}} == Bibliografia == * {{cite book|last1=Isar|title=Nicolae|year=2005|publisher=Fundația România de mâine|language=ro|isbn=973-725-240-3}} ==Lidhje të jashtme== * [https://www.constituteproject.org/constitution/Romania_2003.pdf?lang=en Kushtetuta e Rumanisë së vitit 1991] (në anglisht) [[Kategoria:Kryeministra të Rumanisë| ]] fzijtsl3psg8l486sk4974fzvsryf5t 1 339430 3058971 3057148 2026-10-23T04:26:07Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Gjuha tamile/Arkivi 1]] 3058971 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Gjuha tamile/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} 49ufm3zi39rvpm764nx8ht77s0tn4bj 4 345381 3058859 3058694 2026-10-22T15:12:47Z Smallem 126080 U shtuan kërkesat e reja "Matja e fuqisë dhe energjisë", "Matja e rezistencës", "Matja e rrymes dhe tensonit", "Gabimet në matje", "Termoçiftet" ([[User:Smallem/Hollësi#kërkesat|hollësi]]) 3058859 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Wikipedia:Forumi i Grisjes/Hyrja/styles.css" /> __ARCHIVEDTALK__ <div class="fg-divider" id="Kërkesa_në_proces_grisjeje"><div class="fg-divider-line"></div><div class="fg-divider-label">Kërkesa në proces grisjeje<span class="fg-divider-edit plainlinks">&#91;[{{fullurl:Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje|action=edit}} redakto]&#93;</span></div><div class="fg-divider-line"></div></div> {{Vote summary|Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje|grisje|bosh=po}} [[Kategoria:Wikipedia]] <section begin="dritare" /> <!--Vendosni kërkesën tuaj këtu në formën {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Titulli}}--> <!-- ________________________________________________________________________________________ --> {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Termoçiftet}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Gabimet në matje}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensonit}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rezistencës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e fuqisë dhe energjisë}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e partive politike në Suedi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Kosova (1912-1945)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Ilir Vrenozi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Eralda Baze}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Alores (Albanian Music Artist)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Kujtim Ademi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Butrint avdiu}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Qeveria}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Zana Avdiu}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Nexhat Behluli}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Feja në trevat shqiptare}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Mustafë Bytyçi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/KF Vullnetari i UÇK-së}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Liga futbollistike e Veriut të Kosovës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Ajeti i Paralajmërimit}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e personaliteteve nga komuna e Podujevës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e qyteteve më të mëdha të botës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e udhëtimeve përqark botës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e qyteteve më të mëdha të BE}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e qyteteve sipas banorëve}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e shteteve}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e vendeve sipas sipërfaqes}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (7)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (13)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (14)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (19)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (20)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (21)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista, faza e 2-të e rishikimit (1)}} t6i1241zqtjwqjs2g9t5dpjcgtapmnh 0 350613 3058894 2966176 2026-10-22T20:00:47Z ~2026-56446-67 194779 /* */ https://www.facebook.com/share/p/18d8j8DkHM/?mibextid=wwXIfr 3058894 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ Petrit Miftari ka lindur më 1 prill 2002 në Podujevë, Kosovë. Shkollimin e mesëm e ka përfunduar në Gjimnazin “Aleksandër Xhuvani” në Podujevë, ndërsa studimet universitare i ka përfunduar në Kolegjin AAB, ku është diplomuar me gradën Bachelor në Komunikim Masiv dhe Gazetari. Nga viti 2016 është angazhuar tek [[KF Llapi]] në rolin e Zyrtarit për Media dhe Komunikim, rol të cilin e kryen tash e 10 vite me radhë.<ref>{{Cite web|date=2021-12-30|title=Llapi gëzon në këtë mënyrë futbollistët dhe stafin për festat e fundvitit|url=https://gazetaolle.com/llapi-gezon-ne-kete-menyre-futbollistet-dhe-stafin-per-festat-e-fundvitit/|access-date=2024-02-20|website=Gazeta OLLE|language=en-US|archive-date=20 shkurt 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240220211013/https://gazetaolle.com/llapi-gezon-ne-kete-menyre-futbollistet-dhe-stafin-per-festat-e-fundvitit/|url-status=dead}}</ref> Në vazhdën e punës së tij në vitin 2021, fotografia e realizuar nga Miftari është zgjedhur si Fotografia më e mirë e vitit nga Shoqata e Gazetarëve Sportiv të Kosovës. [[Skeda:PetritMiftari-Fotografia e Vitit 2021.jpg|parapamje|Petrit Miftari duke pranuar çmimin "Fotografia e Vitit 2021" përzgjedhur nga Shoqata e Gazetarëve Sportiv të Kosovës]] Në qershor të vitit 2023 pas një angazhimi maksimal të tij ka fituar të drejtën që të menaxhoj te dhënat e Albi Mall Superliges së Kosovës në futboll në webfaqen e specializuar për transferime, Transfermarkt.<ref>{{Cite web|date=2023-12-06|title=Të rinjtë kreativ nga Kosova bëjnë revolucion në futbollin kosovar duke e bërë Kosovën pjesë të “transfermarkt”|url=https://lajmi.net/te-rinjte-kreativ-nga-kosova-bejne-revolucion-ne-futbollin-kosovar-duke-e-bere-kosoven-pjese-te-transfermarkt/|access-date=2024-02-20|website=Lajmi.net - Lajme të Kosovës nga politika, zgjedhjet, ekonomia, sporti, showbiz, lifestyle, arti dhe teknologjia.|language=en-US}}</ref> Falë punës së tij, Albi Mall Superliga e Kosovës në vleresimin e fundit është rritur për mbi 8 milion euro. Aktualisht është duke vijuar punën në klubin futbollistik Llapi si Zyrtar për Media dhe Komunikim, si Menaxher i të Dhënave për Albi Mall Superligën e Kosoves në futboll në faqen Transfermarkt. <ref>{{Cite web|date=2023-11-29|title=Ajeti dhe Miftari, dy djelmoshat që rivlerësuan statistikat e futbollit kosovar në faqen gjigante “Transfermarkt”|url=https://www.arbresh.info/sport/ajeti-dhe-miftari-dy-djelmoshat-qe-rivleresuan-statistikat-e-futbollit-kosovar-ne-faqen-gjigante-transfermarkt/|access-date=2024-02-20|website=Arbresh.info|language=en-GB}}</ref> == Shikoni dhe == [[KF Llapi]] [[Kolegji AAB]] [[ATV (Kosovë)]] == Referime == {{reflist}} == Lidhjet e jashtme == [https://www.facebook.com/petrit.m.miftari?mibextid=ZbWKwL Petrit Miftari në Facebook] [https://www.instagram.com/petritmiftari_?igsh=NWt1cnA0dHZpbWt2 Petrit Miftari në Instagram] [https://www.transfermarkt.com/petrit-miftari/profil/trainer/71979 Petrit Miftari në Transfermarkt] bqfbb2wanb2sn8smc26svgk7x4dy0nq 2 351689 3058983 2650368 2026-10-23T06:51:56Z Robertsky 132102 Robertsky zhvendosi faqen [[Përdoruesi:Përzgjedhja Natyrore]] te [[Përdoruesi:ShrinkingUniverse]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Përzgjedhja Natyrore|Përzgjedhja Natyrore]]" to "[[Special:CentralAuth/ShrinkingUniverse|ShrinkingUniverse]]" 2650368 wikitext text/x-wiki Përshëndetje! {{Babel-3|sq|en-4|el-3|AL|}} {{User Përkthyes|en}} cl0ytid69aish2btr12ucl25bs44l6l 2 351863 3058985 2650286 2026-10-23T06:52:56Z Robertsky 132102 Robertsky zhvendosi faqen [[Përdoruesi:Përzgjedhja Natyrore/sandbox]] te [[Përdoruesi:ShrinkingUniverse/sandbox]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Përzgjedhja Natyrore|Përzgjedhja Natyrore]]" to "[[Special:CentralAuth/ShrinkingUniverse|ShrinkingUniverse]]" 2650286 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 351916 3058981 2651667 2026-10-23T06:51:56Z Robertsky 132102 Robertsky zhvendosi faqen [[Përdoruesi diskutim:Përzgjedhja Natyrore]] te [[Përdoruesi diskutim:ShrinkingUniverse]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Përzgjedhja Natyrore|Përzgjedhja Natyrore]]" to "[[Special:CentralAuth/ShrinkingUniverse|ShrinkingUniverse]]" 2651439 wikitext text/x-wiki == Përkthime == Dëshironi të përktheni apo krijoni artikujt [[Xhamia e Monemvasias]] ([[:en:Monemvasia Mosque]]), [[Xhamia e Halil Beut]] ([[:en:Halil Bey Mosque]]), [[Xhamia e Gazi Omer Beut]] ([[:en:Gazi Omer Bey Mosque]]), [[Xhamia e Vjeter (Nafplio)]] ([[:en:Trianon Mosque]]), [[Xhamia e Vezirit]] ([[:en:Vizier Mosque]]), [[Xhamia Zinxhirli]] ([[:en:Zincirli Mosque, Serres]]), [[Xhamia Veli Pasha]] ([[:en:Veli Pasha Mosque (Rethymno)]]), [[Xhamia Arabe]] ([[:en:Arap Mosque (Drama)]]), [[Xhamia e Gazi Hysen Pashës]] ([[:en:Neradje Mosque]]), [[Xhamia e Kara Musa Pashës]] ([[:en:Kara Musa Pasha Mosque]]), [[Xhamia Hamidije]] ([[:en:Ierapetra Mosque]]), [[Xhamia Ibrahim Han]] ([[:en:Ibrahim Han Mosque]]), [[gorançe]] ([[:en:Gora dialect]]), [[torlakian]] ([[:en:Torlakian dialects]]), [[Sllavishtja Jugore Lindore]] ([[:en:Eastern South Slavic]]), [[gjuhët sllave të jugut]] ([[:en:South Slavic languages]]), [[sllavët e jugut]] ([[:en:South Slavs]]), [[Milanka Kariq]] ([[:en:Milinka Karić]]), [[Milovan Krivokapiq]] ([[:en:Milovan Krivokapić]]), [[Dragisha Krstoviq]] ([[:en:Dragiša Krstović]]), [[Darko Laketiq]] ([[:en:Darko Laketić]]), [[Llazari Serb]] ([[:en:Lazar the Serb]]), [[Marko Peqki]] ([[:en:Marko Pećki]]), [[Dragomir Kariq]] ([[:en:Dragomir Karić]]) dhe [[Xhamia e Iskender Beut]] ([[:en:Iskender Bey Mosque]]) nga anglishtja? [[Speciale:Kontributet/2A02:3102:6A55:FF7D:E99E:EF1D:9B44:51C8|2A02:3102:6A55:FF7D:E99E:EF1D:9B44:51C8]] 20 mars 2024 16:56 (CET) :@[[Përdoruesi:2A02:3102:6A55:FF7D:E99E:EF1D:9B44:51C8|2A02:3102:6A55:FF7D:E99E:EF1D:9B44:51C8]] jo nuk dëshiroj [[Përdoruesi:Përzgjedhja Natyrore|Përzgjedhja Natyrore]] ([[Përdoruesi diskutim:Përzgjedhja Natyrore|diskutimet]]) 21 mars 2024 08:19 (CET) ::Pse? 🥺--[[Speciale:Kontributet/2A02:3033:20E:3685:75C:44E6:B187:595E|2A02:3033:20E:3685:75C:44E6:B187:595E]] 24 mars 2024 18:31 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Nefilimë]]'' == Përshëndetje, Përzgjedhja Natyrore! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2651361|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Nefilimë]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht|Datë e përkthyer automatikisht]] - Referimet shfaqin këtë problem kur përdoren data që janë përkthyer automatikisht nga moduli CS1. Për ta zgjidhur këtë problem mjafton të vendosni në referim datën e përkthyer në shqip sipas formatit shqiptar. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(24%20mars%202024,%2012:20)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 24 mars 2024 13:20 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Nefilimë]]'' == Përshëndetje, Përzgjedhja Natyrore! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2651361|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Nefilimë]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Lidhjet e jashtme|Lidhjet e jashtme]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë adresa në parametra që nuk mund të përmbajnë adresa. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: external links|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(24%20mars%202024,%2012:20)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 24 mars 2024 13:20 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[Nefilimë]]'' == Përshëndetje, Përzgjedhja Natyrore! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/2651361|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:Nefilimë]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(24%20mars%202024,%2012:21)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 24 mars 2024 13:21 (CET) a2flxgqzb13bjl33muxu4p5ox345mz7 1 356626 3058973 3054207 2026-10-23T04:26:27Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Thomas Strakosha/Arkivi 1]] 3058973 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Thomas Strakosha/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} fro4uixi11ovacownzzw3sqrvafy8tj 0 360549 3059056 2688921 2026-10-23T11:00:58Z Mitrovica02 128863 /* Referimet */ 3059056 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = KF Divjaka | image = | upright = 0.7 | caption = | fullname = Klubi i Futbollit Divjaka | founded = {{Start date and age|df=yes|1960}} | ground = Fusha Sportive Divjakë | capacity = | owner = | chrtitle = | chairman = | manager = | league = | season = | position = }}'''Klubi i Futbollit Divjaka''', ''KF Divjaka,'' është një klub profesionist [[futbolli]] shqiptar me seli në [[Divjaka|Divjakë]]. Ata aktualisht nuk janë duke konkurruar në asnjë ligë të lartë.<ref>[https://fshf.org/competition/kategoria-e-trete Kategoria e Tretë]</ref> == Referimet == [[Kategoria:Klube futbolli në Shqipëri|Divjaka]] [[Kategoria:Divjakë]] it3iqnb7fc99ekkfvg981vme43cazos 1 361387 3058952 3004110 2026-10-23T04:21:39Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Ylber Ramadani]] 3058952 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli [[Ylber Ramadani]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1997550 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20170801181206/http://www.fshf.org/index.php/sq/lajme/5165-u-21-zbardhet-lista-per-sfiden-ndaj-greqise te http://www.fshf.org/index.php/sq/lajme/5165-u-21-zbardhet-lista-per-sfiden-ndaj-greqise *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20170705233918/http://fshf.org/index.php/sq/lajme/5666-alban-bushi-shpall-listen-e-u21-per-francen-dhe-estonine te http://www.fshf.org/index.php/sq/lajme/5666-alban-bushi-shpall-listen-e-u21-per-francen-dhe-estonine Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 12:17 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ylber Ramadani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2040212 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Gjithashtu aty mund të gjeni informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170819021454/http://www.kosovalive360.com/kf-drita-perforcohet-me-tre-futbolliste.html për lidhjen http://www.kosovalive360.com/kf-drita-perforcohet-me-tre-futbolliste.html. *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171128170838/http://albsport.al/2017/11/26/muaji-i-arte-i-ramadanit-vjen-goli-i-pare-jashte-shqiperise/ për lidhjen http://albsport.al/2017/11/26/muaji-i-arte-i-ramadanit-vjen-goli-i-pare-jashte-shqiperise/. *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160422050147/http://www.sporti1.com/?id=4&a=11759 për lidhjen http://www.sporti1.com/?id=4&a=11759. *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171104034553/http://www.fshf.org/index.php/sq/lajme/5877-trajneri-panuci-shpall-listen-per-miqesoren-e-13-nentorit-turqi-shqiperi për lidhjen http://fshf.org/index.php/sq/lajme/5877-trajneri-panuci-shpall-listen-per-miqesoren-e-13-nentorit-turqi-shqiperi. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 shtator 2019 17:58 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ylber Ramadani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2233806 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160610194553/http://gazetaolle.com/ylber-ramadani-drejt-partizanit-te-tiranes/ për lidhjen http://gazetaolle.com/ylber-ramadani-drejt-partizanit-te-tiranes/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171116191400/http://gazetaolle.com/ylber-ramadani-shpallet-talenti-i-vitit-ne-shqiperi/ për lidhjen http://gazetaolle.com/ylber-ramadani-shpallet-talenti-i-vitit-ne-shqiperi/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 korrik 2021 21:09 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ylber Ramadani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2523240 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171023011806/http://president.al/?p=35545 për lidhjen http://president.al/?p=35545. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 shkurt 2023 10:00 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ylber Ramadani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2658418 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210616150813/https://vejle-boldklub.dk/albansk-midtbanekriger-stopper-i-noerreskoven/ për lidhjen https://vejle-boldklub.dk/albansk-midtbanekriger-stopper-i-noerreskoven/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 prill 2024 11:41 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ylber Ramadani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2828185 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230805064959/https://www.uslecce.it/news/290008239622/ramadani-e-un-calciatore-del-lecce për lidhjen http://www.uslecce.it/news/290008239622/ramadani-e-un-calciatore-del-lecce. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 gusht 2025 00:23 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ylber Ramadani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2997344 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250826210421/https://www.besoccer.com/player/y-ramadani-330656 për lidhjen https://www.besoccer.com/player/y-ramadani-330656. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 qershor 2026 10:57 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ylber Ramadani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054398 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260528235707/https://www.oranews.tv/article/alban-hoxha-kualifikon-partizanin-per-ne-fazen-tjeter për lidhjen https://www.oranews.tv/article/alban-hoxha-kualifikon-partizanin-per-ne-fazen-tjeter. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 tetor 2026 16:54 (CEST) mwbnup2t91m5xefek5kg5bhy3encrdz 1 362264 3058968 3057729 2026-10-23T04:25:20Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Alessandro Del Piero]] 3058968 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alessandro Del Piero]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2253716 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170104202111/http://www.goal.com/en/people/italy/112/alessandro-del-piero për lidhjen http://www.goal.com/en/people/italy/112/alessandro-del-piero. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304210944/http://www.figc.it/nazionali/DettaglioConvocato?codiceConvocato=1148&squadra=1 për lidhjen http://www.figc.it/nazionali/DettaglioConvocato?codiceConvocato=1148&squadra=1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 shtator 2021 16:08 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alessandro Del Piero]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2376365 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120908032754/http://au.fourfourtwo.com/news/250078,buongiorno-oz-del-piero-signs---official.aspx për lidhjen http://au.fourfourtwo.com/news/250078,buongiorno-oz-del-piero-signs---official.aspx. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160311220843/http://www.tuttosport.com/calcio/calciomercato/2012/09/06-210947/inzaghi+saluta+del+piero%3A+%C2%ABciao+alex%2C+tifer%C3%B2+per+te%C2%BB për lidhjen http://www.tuttosport.com/calcio/calciomercato/2012/09/06-210947/Inzaghi+saluta+Del+Piero%3A+%C2%ABCiao+Alex%2C+tifer%C3%B2+per+te%C2%BB. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131022114526/http://www.footballaustralia.com.au/sydneyfc/players/Alessandro-Del%20Piero/854 për lidhjen http://www.footballaustralia.com.au/sydneyfc/players/Alessandro-Del%20Piero/854. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20121211090640/http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/calciatore?p_p_id=BDC_dettaglio_calciatore_WAR_LegaCalcioBDC&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_pos=1&p_p_col_count=2&_BDC_dettaglio_calciatore_WAR_LegaCalcioBDC_idPersona=10235 për lidhjen http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/calciatore?p_p_id=BDC_dettaglio_calciatore_WAR_LegaCalcioBDC&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_pos=1&p_p_col_count=2&_BDC_dettaglio_calciatore_WAR_LegaCalcioBDC_idPersona=10235. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 dhjetor 2021 12:16 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alessandro Del Piero]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2694472 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20121012125833/http://articles.chicagotribune.com/2012-09-05/sports/sns-rt-uk-soccer-australia-del-pierobre88505r-20120905_1_australian-sport-del-piero-australian-rules për lidhjen http://articles.chicagotribune.com/2012-09-05/sports/sns-rt-uk-soccer-australia-del-pierobre88505r-20120905_1_australian-sport-del-piero-australian-rules. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 shtator 2024 00:22 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alessandro Del Piero]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2713766 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120909170032/http://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/roma/articoli/1844/totti-nostalgia-di-del-piero.shtml për lidhjen http://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/roma/articoli/1844/totti-nostalgia-di-del-piero.shtml. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 nëntor 2024 06:12 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alessandro Del Piero]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2871022 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130510182043/http://aic.football.it/scheda/78 për lidhjen http://aic.football.it/scheda/78. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 10 nëntor 2025 18:07 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alessandro Del Piero]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3022017 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170915114207/http://www.alessandrodelpiero.com/profilo/passaporto.html për lidhjen http://www.alessandrodelpiero.com/profilo/passaporto.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 4 gusht 2026 19:28 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alessandro Del Piero]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3049262 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen http://www.juventus.com/it/news/detail.aspx?lml_language_id=0&trs_id=1201000&ID=8488. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20121127113222/http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=13768/profile/index.html për lidhjen http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=13768/profile/index.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 shtator 2026 21:31 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alessandro Del Piero]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3052277 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190530212217/https://www.lastampa.it/2014/02/21/sport/calcio/qui-juve/le-sette-vite-del-capitano-un-ebook-racconta-alex-del-piero-WU258LwrFalNzBpCJdo8WM/pagina.html për lidhjen http://www.lastampa.it/2014/02/21/sport/calcio/qui-juve/le-sette-vite-del-capitano-un-ebook-racconta-alex-del-piero-WU258LwrFalNzBpCJdo8WM/pagina.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 shtator 2026 00:46 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alessandro Del Piero]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3053040 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260722160909/https://m.football-lineups.com/team/Italy/Euro-2000/players për lidhjen https://m.football-lineups.com/team/Italy/Euro-2000/players. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190507171211/https://www.alessandrodelpiero.com/news/gol-a-kashima_285.html për lidhjen http://www.alessandrodelpiero.com/news/gol-a-kashima_285.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210228150732/https://en.alessandrodelpiero.com/profile/palmares.html për lidhjen http://en.alessandrodelpiero.com/profile/palmares.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 tetor 2026 15:01 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 6 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alessandro Del Piero]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054457 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190507181206/https://www.alessandrodelpiero.com/news/save-the-dream_292.html për lidhjen http://www.alessandrodelpiero.com/news/save-the-dream_292.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190507175056/https://www.alessandrodelpiero.com/news/raccolti-30388000_210.html për lidhjen http://www.alessandrodelpiero.com/news/raccolti-30388000_210.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190507174945/https://www.alessandrodelpiero.com/news/golf-e-beneficenza_185.html për lidhjen http://www.alessandrodelpiero.com/news/golf-e-beneficenza_185.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200406140453/https://en.alessandrodelpiero.com/news/inauguration-of-the-ayrton-exhibition_475.html për lidhjen http://en.alessandrodelpiero.com/news/inauguration-of-the-ayrton-exhibition_475.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190414151952/https://www.calciomercato.com/en/news/watch-del-piero-is-in-the-legend-team-of-pes2019-27266 për lidhjen https://www.calciomercato.com/en/news/watch-del-piero-is-in-the-legend-team-of-pes2019-27266. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160815050538/http://ricerca.gelocal.it/nuovavenezia/archivio/nuovavenezia/2007/01/26/VT1VM_VT100.html për lidhjen http://ricerca.gelocal.it/nuovavenezia/archivio/nuovavenezia/2007/01/26/VT1VM_VT100.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 tetor 2026 21:23 (CEST) er9ic6tuji3iikdu4f9n42eef3vxizy 1 366206 3058927 3058574 2026-10-23T02:16:23Z MajavahBot 122738 Vendosja e faqes së diskutimit për arkivim automatik. 3058927 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Lista e xhamive në divizionin e Dhakës/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e xhamive në divizionin e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2715197 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141026210120/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=96156 për lidhjen http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=96156. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 nëntor 2024 15:53 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 10 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e xhamive në divizionin e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3057737 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://en.banglapedia.org/index.php?title=Mosque_Architecture. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241202173257/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Shah_Muhammad_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Shah_Muhammad_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170922051514/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Atiya_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Atiya_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200617223708/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Farrukh_Siyar_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Farrukh_Siyar_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200611184853/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kartalab_Khan%E2%80%99s_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kartalab_Khan%E2%80%99s_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210928035744/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Shaista_Khan_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Shaista_Khan_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240812185820/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Musa_Khan_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Musa_Khan_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250601203124/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Chawk_Mosque%2C_Dhaka për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Chawk_Mosque,_Dhaka. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241130200810/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Churihatta_Mosque,_Dhaka për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Churihatta_Mosque,_Dhaka. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20231117051153/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bakht_Binat%E2%80%99s_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bakht_Binat%E2%80%99s_Mosque. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://en.banglapedia.org/index.php?title=Goaldi_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241201195634/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Baba_Adam%E2%80%99s_Mosque_and_Tomb për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Baba_Adam%E2%80%99s_Mosque_and_Tomb. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 tetor 2026 07:20 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e xhamive në divizionin e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3058573 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221206030805/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Baitul_Mukarram_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Baitul_Mukarram_Mosque. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 tetor 2026 19:54 (CEST) rei9blqzhiimzw5x78gve9ly2q873l4 3058975 3058927 2026-10-23T04:26:47Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Lista e xhamive në divizionin e Dhakës/Arkivi 1]] 3058975 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Lista e xhamive në divizionin e Dhakës/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 10 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e xhamive në divizionin e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3057737 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://en.banglapedia.org/index.php?title=Mosque_Architecture. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241202173257/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Shah_Muhammad_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Shah_Muhammad_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170922051514/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Atiya_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Atiya_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200617223708/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Farrukh_Siyar_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Farrukh_Siyar_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200611184853/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kartalab_Khan%E2%80%99s_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kartalab_Khan%E2%80%99s_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210928035744/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Shaista_Khan_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Shaista_Khan_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240812185820/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Musa_Khan_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Musa_Khan_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250601203124/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Chawk_Mosque%2C_Dhaka për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Chawk_Mosque,_Dhaka. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241130200810/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Churihatta_Mosque,_Dhaka për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Churihatta_Mosque,_Dhaka. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20231117051153/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bakht_Binat%E2%80%99s_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bakht_Binat%E2%80%99s_Mosque. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://en.banglapedia.org/index.php?title=Goaldi_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241201195634/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Baba_Adam%E2%80%99s_Mosque_and_Tomb për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Baba_Adam%E2%80%99s_Mosque_and_Tomb. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 tetor 2026 07:20 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e xhamive në divizionin e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3058573 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221206030805/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Baitul_Mukarram_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Baitul_Mukarram_Mosque. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 tetor 2026 19:54 (CEST) ezx6hizl6c9qj71nafsmxni5tp2endb 1 366497 3058926 3058494 2026-10-23T02:16:13Z MajavahBot 122738 Vendosja e faqes së diskutimit për arkivim automatik. 3058926 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Kristjan Asllani/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kristjan Asllani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2717459 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://ata.gov.al/2024/09/16/kristjan-asllani-rinovon-kontraten-me-interin-deri-ne-2028-en/?amp=1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 19 nëntor 2024 00:38 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kristjan Asllani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2819760 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230531180858/https://www.inter.it/en/teams/first-team/kristjan-asllani për lidhjen https://www.inter.it/en/teams/first-team/kristjan-asllani. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230531180858/https://www.inter.it/en/teams/first-team/kristjan-asllani për lidhjen https://www.inter.it/en/teams/first-team/kristjan-asllani. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 korrik 2025 03:37 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kristjan Asllani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2904333 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240916214223/https://www.transfermarkt.us/kristjan-asllani/nationalmannschaft/spieler/543771/verein_id/11952 për lidhjen https://www.transfermarkt.us/kristjan-asllani/nationalmannschaft/spieler/543771/verein_id/11952. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 shkurt 2026 15:45 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kristjan Asllani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3056419 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20251223013101/https://sport.sky.it/calciomercato/2022/06/10/kristjan-asllani-chi-e-carriera-inter për lidhjen https://sport.sky.it/calciomercato/2022/06/10/kristjan-asllani-chi-e-carriera-inter. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Empoli/06-06-2022/asllani-empoli-inter-450268667429.shtml. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 12 tetor 2026 03:15 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kristjan Asllani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3058493 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20261011023140/https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Empoli/06-06-2022/asllani-empoli-inter-450268667429.shtml për lidhjen https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Empoli/06-06-2022/asllani-empoli-inter-450268667429.shtml. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 tetor 2026 14:43 (CEST) b72iqp3ki1vdi52viws1zagesponpfj 3058977 3058926 2026-10-23T04:27:07Z MajavahBot 122738 U arkivuan 3 diskutime pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Kristjan Asllani/Arkivi 1]] 3058977 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Kristjan Asllani/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kristjan Asllani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3056419 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20251223013101/https://sport.sky.it/calciomercato/2022/06/10/kristjan-asllani-chi-e-carriera-inter për lidhjen https://sport.sky.it/calciomercato/2022/06/10/kristjan-asllani-chi-e-carriera-inter. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Empoli/06-06-2022/asllani-empoli-inter-450268667429.shtml. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 12 tetor 2026 03:15 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kristjan Asllani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3058493 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20261011023140/https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Empoli/06-06-2022/asllani-empoli-inter-450268667429.shtml për lidhjen https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Empoli/06-06-2022/asllani-empoli-inter-450268667429.shtml. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 tetor 2026 14:43 (CEST) 58zqvpbpknihxpgdflteut5i1saxncn 1 367008 3058966 3043683 2026-10-23T04:25:00Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Të drejtat e njeriut në Maltë]] 3058966 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Të drejtat e njeriut në Maltë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2228193 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190531055536/https://activeageing.gov.mt/en/Pages/Malta-National-Disability-Strategy.aspx për lidhjen https://activeageing.gov.mt/en/Pages/Malta-National-Disability-Strategy.aspx. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 qershor 2021 16:31 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Të drejtat e njeriut në Maltë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2436889 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190531063332/https://www.internations.org/malta-expats/guide/working-in-malta-15758/working-conditions-in-malta-2 për lidhjen https://www.internations.org/malta-expats/guide/working-in-malta-15758/working-conditions-in-malta-2. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 prill 2022 15:48 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Të drejtat e njeriut në Maltë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2612218 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190324162822/https://parlament.mt/menues/about-parliament/how-parliament-works/historical-background/ për lidhjen https://parlament.mt/menues/about-parliament/how-parliament-works/historical-background/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 nëntor 2023 05:31 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Të drejtat e njeriut në Maltë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2655501 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150717093301/http://www.users.on.net/~charbell/riot.htm për lidhjen http://www.users.on.net/~charbell/riot.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 10 prill 2024 21:46 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Të drejtat e njeriut në Maltë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2720230 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191123203646/http://www.ncwmalta.com/resolutions?l=1 për lidhjen http://www.ncwmalta.com/resolutions?l=1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 nëntor 2024 18:57 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Të drejtat e njeriut në Maltë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2894803 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20211111053300/https://mywage.org/malta/labour-law/fair-treatment/minors-and-youth për lidhjen https://mywage.org/malta/labour-law/fair-treatment/minors-and-youth. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 janar 2026 21:40 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Të drejtat e njeriut në Maltë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3029627 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190509194226/http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8565&l=1 për lidhjen http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8565&l=1. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150418073347/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 për lidhjen http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 4 shtator 2026 06:44 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Të drejtat e njeriut në Maltë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054331 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230419164321/https://timesofmalta.com/articles/view/20181013/local/malta-remains-worse-than-eu-average-for-gender-equality.691432 për lidhjen https://www.timesofmalta.com/articles/view/20181013/local/malta-remains-worse-than-eu-average-for-gender-equality.691432. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 tetor 2026 10:34 (CEST) hdd70zjah07i903j660f9pow8y8yt6s 1 367011 3058972 3006139 2026-10-23T04:26:17Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Thomas Strakosha]] 3058972 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Thomas Strakosha]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2671769 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180914094504/http://www.soccerfame.com/transfer/13274/thomas-strakosha për lidhjen http://www.soccerfame.com/transfer/13274/thomas-strakosha. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190419210531/http://sportekspres.com/zyrtare-strakosha-rinovon-me-lacion/ për lidhjen http://sportekspres.com/zyrtare-strakosha-rinovon-me-lacion/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191204224506/http://www.sslazio.it/it/news/press-release-2/41990-comunicato-21-10-17 për lidhjen http://www.sslazio.it/it/news/press-release-2/41990-comunicato-21-10-17. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131203060107/http://gazetadita.al/foto-strakosha-krenar-per-djalin-tim/ për lidhjen http://gazetadita.al/foto-strakosha-krenar-per-djalin-tim/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 qershor 2024 14:40 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Thomas Strakosha]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2676628 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240620121054/https://sot.com.al/sport/strakosha-e-berisha-skane-minutazh-dy-portieret-e-kombetares-perfundojne-n-i556853 për lidhjen https://sot.com.al/sport/strakosha-e-berisha-skane-minutazh-dy-portieret-e-kombetares-perfundojne-n-i556853. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 korrik 2024 16:00 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Thomas Strakosha]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2678890 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221108091522/https://www.brentfordfc.com/en/teams/profile/thomas-strakosha për lidhjen https://www.brentfordfc.com/en/teams/profile/thomas-strakosha. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 korrik 2024 15:58 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Thomas Strakosha]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2720208 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161006020312/http://durreslajm.com/sport/strakosha-rr%C3%ABfen-emocionet-n%C3%AB-debutimin-ndaj-milanit për lidhjen http://durreslajm.com/sport/strakosha-rr%C3%ABfen-emocionet-n%C3%AB-debutimin-ndaj-milanit. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 nëntor 2024 17:33 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Thomas Strakosha]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2884141 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240623044500/https://www.transfermarkt.us/dhimitri-strakosha/profil/spieler/346141 për lidhjen https://www.transfermarkt.us/dhimitri-strakosha/profil/spieler/346141. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 dhjetor 2025 07:36 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Thomas Strakosha]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3000305 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220718132736/http://minuta90.com/strakosha-vendimtar-salernitana-kualifikohet/ për lidhjen http://minuta90.com/strakosha-vendimtar-salernitana-kualifikohet/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 21 qershor 2026 20:30 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Thomas Strakosha]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054206 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220714151005/https://www.brentfordfc.com/news/2022/july/thomas-strakosha-signs-for-brentford/ për lidhjen https://www.brentfordfc.com/news/2022/july/thomas-strakosha-signs-for-brentford/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240623044709/https://www.brentfordfc.com/en/match/brentford-vs-west-ham-united-english-fa-cup-2023-01-07 për lidhjen https://www.brentfordfc.com/en/match/brentford-vs-west-ham-united-english-fa-cup-2023-01-07. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.brentfordfc.com/en/match/colchester-united-vs-brentford-english-league-cup-2022-08-23. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20181004225937/http://albaniasoccer.com/lajme/shqiperi/kombetarja/moshat/6698-u-19-foto-strakosha-shpall-listen-per-ndeshjet-eleminatore-te-europianit.html për lidhjen http://albaniasoccer.com/lajme/shqiperi/kombetarja/moshat/6698-u-19-foto-strakosha-shpall-listen-per-ndeshjet-eleminatore-te-europianit.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 tetor 2026 08:47 (CEST) a4ixaxw5v9xslrtr5us38nl8czjfpdm 0 369175 3058890 3006009 2026-10-22T19:45:36Z ~2026-56317-20 194777 /* Zia e bukës në rusi */ 3058890 wikitext text/x-wiki {{Infobox organizatë||name=Save the Children|logo=Save_the_Children_Logo.svg|type=[[Organizata joqeveritare ndërkombëtare|OJQ ndërkombëtare]]|status=Kompani e regjistruar me garancion<ref>[http://www.savethechildren.org.uk/ Save the Children] website</ref>|founded_date={{start date and age|df=y|1919|4|15}}|registration_id=Anglia dhe Uellsi '''213890''' <br />'''SC039570'''<br /> '''[[Numri Identifikimit të Personit të Tatueshëm|NIPT]]: 06-0726487'''|founders=[[Eglantyne Jebb]]<br />[[Dorothy Buxton]]|origins=Londër, Angli|area_served=Në mbarë botën|revenue=|endowment=|num_volunteers=|num_employees=|num_members=|subsid=|former name=|homepage=www.savethechildren.net|dissolved=|footnotes=}} '''Fondi Save the Children''',<ref>{{Cite web|title=Register Home Page|url=http://www.charity-commission.gov.uk/Showcharity/RegisterOfCharities/CharityWithPartB.aspx?RegisteredCharityNumber=213890&SubsidiaryNumber=0|access-date=11 qershor 2015}}</ref> i njohur zakonisht si '''Save the Children''' ([[Shqip|shq.]] Shpëtoni Fëmijët), është një [[Organizata joqeveritare|organizatë joqeveritare]] ndërkombëtare. Ajo u themelua në MB në vitin 1919, me qëllim që të përmirësojë jetën e fëmijëve në mbarë botën. Organizata mbledh para për të përmirësuar jetën e fëmijëve duke krijuar mundësi më të mira arsimore, kujdes më të mirë shëndetësor dhe mundësi të përmirësuara ekonomike. Këtë e arrin përmes disa metodave, duke përfshirë programet shëndetësore, arsimore dhe mbrojtëse. Organizata ka [[Lista e organizatave me status konsultativ në Këshillin Ekonomik dhe Social të Kombeve të Bashkuara|status të përgjithshëm konsultativ në Këshillin Ekonomik dhe Social të Kombeve të Bashkuara]]. == Origjina == Fondi Save the Children u themelua në Londër, Angli, më 15 prill 1919 nga [[Eglantyne Jebb]] dhe motra e saj [[Dorothy Buxton]] në një përpjekje për të lehtësuar urinë e fëmijëve në Gjermani dhe [[Austro-Hungaria|Austro-Hungari]] gjatë [[Bllokada e Gjermanisë (1914–1919)|bllokadës aleate të Gjermanisë]] në [[Lufta e Parë Botërore|Luftën e Parë Botërore]] e cila vazhdoi pas [[Armëpushimi|armëpushimit]].<ref name="Yates 2011">{{Cite web|last=Yates|first=Mick|title=Eglantyne Jebb|url=https://www.leader-values.com/leader.php?lid=1|access-date=9 tetor 2018|website=LeaderValues}}</ref> Në fund të Luftës së Parë Botërore, imazhet e fëmijëve të kequshqyer dhe të sëmurë u përhapën në të gjithë Evropën. Këshilli Fight the Famine filloi fillimisht në 1919 për të ushtruar presion politik mbi qeverinë britanike për t'i dhënë fund bllokadës, takimi i parë u mbajt në shtëpinë e [[Catherine Courtney, Baroness Courtney of Penwith|Catherine Courtney]], në [[15 Cheyne Walk]]. Më 15 prill 1919, motrat u ndanë nga këshilli dhe krijuan "Save the Children Fund".<ref name="Yates 2011"/> Në maj 1919, Fondi u krijua publikisht në një takim në [[Royal Albert Hall]] të Londrës për të "siguruar lehtësim për fëmijët që vuajnë pasojat e luftës" dhe për të mbledhur para për ndihmë urgjente për fëmijët që vuajnë nga mungesa e ushqimit dhe furnizimeve gjatë kohës së luftës.<ref>{{Cite web|title=CalmView: Overview|url=http://catalogue.royalalberthall.com/Record.aspx?src=CalmView.Performance&id=Olomootoxidiot&pos=1|access-date=27 qershor 2017|website=catalogue.royalalberthall.com}}</ref> Jebb dhe motra e saj, Buxton, punuan për të fituar ekspozim për të nxjerrë ndihmë. Në dhjetor 1919, [[Benedikti XV|Papa Benedikti XV]] shpalli publikisht mbështetjen e tij për Save the Children dhe shpalli 28 Dhjetorin "[[Dita e të Pafajshmëve|Ditën e të Pafajshmëve]]" për të mbledhur donacione.<ref name="ReferenceA"/> Dega e parë u hap në Fife, Skoci në 1919. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<span title="same year as initial founding in London (June 2021)">[[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers#Chronological items|kur?]]</span>''&#x5D;</sup> Një homolog, [[Rädda Barnen]] (që do të thotë gjithashtu "Save the Children"), u themelua më vonë atë vit, më 19 nëntor, në Suedi me [[Anna Kleman]] në bord.<ref name="Blekinge">[https://kulturlandskapetblekinge.wordpress.com/2015/04/16/anna-kleman-unik-i-systerduo/ " Anna Kleman – med engagemang i kvinnofrågor och fredsarbete"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807023045/https://kulturlandskapetblekinge.wordpress.com/2015/04/16/anna-kleman-unik-i-systerduo/|date=7 August 2020}}. Läst 15 januari 2018.</ref> Së bashku me shumë organizata të tjera, ata themeluan [[Unioni Ndërkombëtar Save the Children|Unionin Ndërkombëtar Save the Children]] në Gjenevë më 6 janar 1920. Jebb ndërtoi marrëdhënie me organizata të tjera me bazë në Gjenevë, duke përfshirë [[Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq|Komitetin Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq]], i cili mbështeti Fondacionin Ndërkombëtar të Save-it.<ref name="Yates 2011"/> Jebb përdori teknika për mbledhjen e fondeve për t'u ekspozuar, për shembull, duke e bërë Save the Children shoqatën e parë bamirëse në Mbretërinë e Bashkuar që përdor reklama të gjata në faqe në gazeta. Jebb kontraktoi mjekë, avokatë dhe profesionistë të tjerë për të krijuar fushata masive reklamuese. Në vitin 1920, Save the Children filloi sponsorizimin individual të fëmijëve për të angazhuar më shumë donatorë. Deri në fund të vitit, Save the Children mblodhi ekuivalentin e rreth £8 000 000 në paratë e sotme.<ref name="ReferenceA"/> === Zia e bukës në rusi === Deri në gusht 1921, MB Save the Children kishte mbledhur mbi £1 000 000 dhe kushtet për fëmijët në Evropën Qendrore po përmirësoheshin falë përpjekjeve të tyre. Megjithatë, [[Zia ruse e bukës në 1921|zia ruse e bukës e vitit 1921]] e bëri Jebb-in të kuptonte se Save the Children duhet të jetë një organizatë e përhershme dhe se të drejtat e fëmijëve vazhdimisht duhet të mbrohen. Misioni i tyre u ndryshua kështu në "një përpjekje ndërkombëtare për të ruajtur jetën e fëmijëve kudo që ajo kërcënohet nga kushtet e vështirësive ekonomike dhe ankthit".<ref name="ReferenceA">[http://www.savethechildren.net/alliance/about_us/history.html History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050315193829/http://www.savethechildren.net/alliance/about_us/history.html|date=15 March 2005}}. Save the Children.</ref> Nga viti 1921 deri në vitin 1923, Save the Children krijoi fushata shtypi, filma propagandistikë dhe qendra ushqimi në Rusi dhe Turqi për të akomoduar dhe arsimuar mijëra refugjatë. Ata filluan të punojnë me disa organizata të tjera si Fondi Rus për Ndihmën e Zisë së Ushqimit dhe Nansen, të cilat rezultuan në njohjen nga [[Lidhja e Kombeve]]. Edhe pse Rusia ishte kryesisht e mbyllur për ndihmë dhe ndihmë ndërkombëtare, Save the Children i bindi autoritetet sovjetike që t'i lejonin ata të kishin një prani në tokë.<ref name="Yates 2011"/> Në shtëpi, ''[[Daily Express]]'' kritikoi punën e Fondit, duke mohuar ashpërsinë e situatës dhe duke argumentuar se ata duhet të ndihmojnë njerëzit e tyre përpara se të ndihmojnë Rusinë. Organizata bamirëse u përgjigj me një publicitet të shtuar për zinë, duke treguar imazhe të fëmijëve të uritur dhe varre masive. Fushata fitoi tërheqje kombëtare, duke lejuar përfundimisht organizatën të kartësojë SS ''Torcello'' në Rusi me 600 ton furnizime ndihmash. Mbi 157 milionë racione u dhanë, duke shpëtuar rreth 300 000 fëmijë. Përmirësimi i kushteve nënkuptonte që programi i të ushqyerit i Save the Children në rusi ishte në gjendje të mbyllej në verën e vitit 1923, pasi kishte fituar famë ndërkombëtare.<ref name="Yates 2011"/> === Lufta e Dytë Botërore === Stafi i Save the Children ishte ndër të parët që hynë në zonat e çliruara pas [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], duke punuar me fëmijët refugjatë dhe personat e zhvendosur në Evropën e ish-Okupuar, duke përfshirë të mbijetuarit e [[Kampet naziste të përqendrimit|kampeve naziste të përqendrimit]]. Në të njëjtën kohë, puna në Mbretërinë e Bashkuar u fokusua në përmirësimin e kushteve për fëmijët që rriteshin në qytete të shkatërruara nga bombardimet dhe duke u përballur me ndërprerje të mëdha në jetën familjare.<ref name="ReferenceA"/> === Kriza të vazhdueshme === Vitet 1950 panë një vazhdimësi të këtij lloji të punës së drejtuar nga kriza, me kërkesa shtesë për ndihmë pas [[Lufta Koreane|Luftës së Koresë]] dhe [[Revolucioni hungarez i vitit 1956|Revolucionit Hungarez të vitit 1956]], dhe hapja e punëve të reja në Afrikë, Azi dhe Lindjen e Mesme si përgjigje ndaj rënies së perandorisë britanike.<ref name="ReferenceA"/> Ashtu si [[Agjencia e ndihmës|agjencitë e tjera të ndihmës]], Save the Children ishte aktiv në fatkeqësitë kryesore të epokës - veçanërisht në [[Lufta e Vietnamit|Luftën e Vietnamit]] dhe shkëputjen e [[Biafra|Biafras]] në Nigeri. Ky i fundit solli për herë të parë në një mënyrë madhore imazhe tronditëse të zisë së urisë të fëmijëve në ekranet televizive të Perëndimit. Lloji i fushatave të marketingut masiv të përdorur për herë të parë nga Save the Children në vitet 1920 u përsërit, me sukses të madh në mbledhjen e fondeve. Fatkeqësitë në Etiopi, Sudan dhe shumë pika të tjera të nxehta botërore çuan në apele që sollën donacione publike në një shkallë të madhe, dhe si pasojë një zgjerim të punës së organizatës. Megjithatë, [[Qasje e bazuar në të drejtat ndaj zhvillimit|qasja e zhvillimit të bazuar në të drejtat]] e fëmijëve e nisur nga Jebb vazhdon të jetë një faktor i rëndësishëm. Ai u përdor në një fushatë të madhe në fund të viteve 1990 kundër përdorimit të [[Fëmijët në ushtri|fëmijëve ushtarë]] në Afrikë.<ref name="ReferenceA"/> Gjatë [[Epidemia e virusit Ebola në Afrikën Perëndimore|shpërthimit të Ebolës të vitit 2014]] në Sierra Leone, rastet e reja tejkaluan numrin e shtretërve spitalorë të disponueshëm në vend. Save the Children punoi me Departamentin për Zhvillim Ndërkombëtar të qeverisë së Mbretërisë së Bashkuar dhe Ministrinë e Mbrojtjes për të ndërtuar dhe drejtuar një qendër trajtimi me 100 shtretër në Sierra Leone, si dhe për të mbështetur një Qendra të Përkohshme të Kujdesit në [[Kailahun]] për fëmijët që kishin humbur familjet e tyre nga Ebola.<ref>{{Cite web|last=Uenuma|first=Francine|title=Desperate Demand for Ebola Treatment in Sierra Leone; Five People Infected Every Hour|url=http://www.savethechildren.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=8rKLIXMGIpI4E&b=8943305&ct=14223797&notoc=1|access-date=1 tetor 2014|website=savethechildren.org}}</ref> == Struktura dhe llogaridhënia == Save the Children është një organizatë ndërkombëtare ombrellë, me 30 organizata kombëtare anëtare që u shërbejnë mbi 120 vendeve.<ref>{{Cite web|title=Where we work|url=https://www.savethechildren.net/where-we-work|access-date=11 qershor 2015|website=Save the Children International}}</ref> Anëtarët drejtojnë aktivitetet brenda territorit të tyre dhe punojnë me donatorët për të zhvilluar programe jashtë vendit, të cilat koordinohen dhe ofrohen nga një organ qendror – [[Save the Children International]] – nëpërmjet ekipeve në terren në çdo vend. Save the Children International gjithashtu mbikëqyr përgjigjet humanitare. Të gjithë anëtarët e shoqatës janë të detyruar nga aktet nënligjore të Aleancës International to Save the Children, të cilat përfshijnë Protokollin e Mbrojtjes së Fëmijëve dhe Kodin e Sjelljes. Këto vendosin një standard për vlerat, parimet dhe besimet e përbashkëta.<ref name="ReferenceB">[http://www.savethechildren.net/alliance/about_us/structure/index.html Our Structure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520124615/http://savethechildren.net/alliance/about_us/structure/index.html|date=20 May 2011}}. Save the Children.</ref> == Polemikat == === ''Save the Children Fund Film'' === {{Kryesor|Save the Children Fund Film}} Në vitin 1969, Save the Children në Mbretërinë e Bashkuar porositi regjisorin [[Ken Loach]] dhe producentin Tony Garnett për të bërë [[The Save the Children Fund Film|filmin ''The Save the Children Fund Film'']]. Filmi që rezultoi ishte i papranueshëm për organizatën sepse ata mendonin se ai e prezantoi punën e tyre në një dritë të pafavorshme. Përfundimisht u arrit një marrëveshje ligjore e cila përfshinte depozitimin e materialit në [[Arkivi Kombëtar i BFI-së|Arkivin Kombëtar të Filmit]].<ref>{{Cite news|last=Bradshaw|first=Peter|author-link=Peter Bradshaw|date=1 shtator 2011|title=Ken Loach's Save the Children: the film that bit the hand that fed it|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/film/2011/sep/01/ken-loach-save-the-children|access-date=8 janar 2014}}</ref> Në vitin 2011, afërsisht 42 vjet më vonë, u shfaq për herë të parë për publikun.<ref>{{Cite news|last=Smith|first=Neil|date=23 gusht 2011|title=Banned Ken Loach charity film gets rare airing|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-14628381|access-date=7 janar 2014}}</ref> === Dëbimi nga Pakistani === Në korrik 2011, Guardian zbuloi një program të rremë vaksinimi nga [[Agjencia Qendrore e Inteligjencës (ShBA)|CIA]].<ref name="Guardian exposé">{{Cite web|last=Shah|first=Saeed|date=11 korrik 2011|title=CIA organized fake vaccination drive to get Osama bin Laden's family DNA|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jul/11/cia-fake-vaccinations-osama-bin-ladens-dna|access-date=25 nëntor 2014|website=The Guardian}}</ref> Më pas doli se Dr. [[Shakil Afridi]], personi që organizoi "vaksinimet" e CIA-s, kishte pohuar se ai ishte një punonjës i Save the Children. Në maj 2012, drejtori i vendit të Save the Children për Pakistanin, David Wright, zbuloi se puna e organizatës ishte ndërprerë keq që kur Afridi kishte bërë kërkesën e tij, me barnat e mbajtura për periudha të gjata në aeroporte, stafi i paaftë për të marrë viza, etj. me radhë. Wright akuzoi gjithashtu se CIA kishte shkelur ligjin ndërkombëtar humanitar dhe kishte rrezikuar sigurinë e grupeve të ndihmës në mbarë botën.<ref name="STC pressure">{{Cite web|last=Crilly|first=Rob|date=3 maj 2012|title=Save the Children Pakistan chief under pressure after 'fake CIA vaccination' campaign|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/pakistan/9243243/Save-the-Children-Pakistan-chief-under-pressure-after-fake-CIA-vaccination-campaign.html|access-date=25 nëntor 2014|website=The Daily Telegraph}}</ref> "Ishte një pengesë, pa dyshim," tha Dr. Elias Durry, koordinatori i poliomielitit i Organizatës Botërore të Shëndetësisë për Pakistanin, disa muaj më vonë.<ref name="CIA setback">{{Cite web|last=McNeil|first=Donald G.|date=9 korrik 2012|title=C.I.A. Vaccine Ruse May Have Harmed the War on Polio|url=https://www.nytimes.com/2012/07/10/health/cia-vaccine-ruse-in-pakistan-may-have-harmed-polio-fight.html|access-date=25 nëntor 2014|website=The New York Times}}</ref> Më vonë të atij viti, në shtator, u raportua se qeveria pakistaneze kishte kërkuar që stafi i huaj i Save the Children të largohej nga vendi,<ref name="STC leave">{{Cite news|date=6 shtator 2012|title=Save the Children foreign staff ordered out of Pakistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-19500103|access-date=25 nëntor 2014}}</ref> Në janar 2013, dekanët e dymbëdhjetë shkollave më të mira të shëndetit publik në SHBA i dërguan një letër Presidentit Obama duke protestuar kundër përfshirjes së operacioneve të inteligjencës në fushatat e shëndetit publik. Letra përshkruan ndikimet negative dhe të qëndrueshme të përdorimit të një fushate vaksinimi të rreme nga Agjencia Qendrore e Inteligjencës (CIA) në Pakistan gjatë gjuetisë për [[Bin Laden|Osama bin Ladenin]] në vitin 2011, e cila përkeqësoi mosbesimin tashmë të vazhdueshëm publik ndaj vaksinave në vend.<ref name="Health letter">{{Cite web|date=8 janar 2013|title=CIA Vaccination Cover in Pakistan|url=http://www.jhsph.edu/news/news-releases/2013/klag-CIA-vaccination-cover-pakistan.html|access-date=25 nëntor 2014|website=jhsph.edu}}</ref> Programi i "vaksinimit" i CIA-s shkaktoi një seri sulmesh vdekjeprurëse në Pakistan kundër dhjetëra punonjësve të ndihmës dhe shëndetësisë të lidhur me fushata të ndryshme humanitare dhe shëndetësore, duke bërë që fushata e mbështetur nga OKB për vaksinimin kundër poliomielitit të ndërpritej në mënyrë të përsëritur.<ref name="Suspend 1">{{Cite news|last=Khan|first=Jamal|date=19 dhjetor 2012|title=UN suspends polio drive in Pakistan after killings|agency=Associated Press|url=http://bigstory.ap.org/article/fresh-attacks-polio-teams-pakistan-wound-1|access-date=25 nëntor 2014|archive-date=25 nëntor 2014|archive-url=https://archive.today/20141125233755/http://bigstory.ap.org/article/fresh-attacks-polio-teams-pakistan-wound-1|url-status=dead}}</ref><ref name="Suspend 2">{{Cite news|last=Khan|first=Riaz|last2=Toosi|first2=Nahal|date=28 maj 2013|title=Pakistan polio vaccination suspended after killing|agency=Associated Press|url=http://bigstory.ap.org/article/gunmen-kill-female-polio-worker-nw-pakistan|url-status=dead|access-date=25 nëntor 2014|archive-url=https://archive.today/20141125233755/http://bigstory.ap.org/article/gunmen-kill-female-polio-worker-nw-pakistan|archive-date=25 nëntor 2014}}</ref><ref name="NYT end">{{Cite web|date=20 maj 2014|title=U.S. Cites End to C.I.A. Ruses Using Vaccines|url=https://www.nytimes.com/2014/05/20/us/us-cites-end-to-cia-ruses-using-vaccines.html|access-date=25 nëntor 2014|website=The New York Times}}</ref> Gjatë këtij reagimi, deri në tetë punonjës të vaksinimit kundër poliomielitit u vranë në vend.<ref>{{Cite web|date=8 janar 2013|title=CIA Vaccination Cover in Pakistan {{!}} Johns Hopkins {{!}} Bloomberg School of Public Health|url=https://publichealth.jhu.edu/2013/klag-CIA-vaccination-cover-pakistan|access-date=10 qershor 2022|website=publichealth.jhu.edu|language=en}}</ref> Në maj 2014, administrata e Obamës njoftoi se nuk do të përdorte më programet e vaksinimit si mbulesë për aktivitetet e CIA-s.<ref name="NYT end" /> Hetuesit pakistanezë thanë në një raport të korrikut 2012 se Shakil Afridi u takua 25 herë me "agjentë sekretë të huaj, mori udhëzime dhe u dha atyre informacione të ndjeshme".<ref name="wapo20120726">{{Cite news|last=Leiby, Richard|date=26 korrik 2012|title=Pakistan recounts in a new report how doctor helped U.S. in bin Laden operation|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/pakistan-recounts-how-convicted-spy-helped-us-in-bin-laden-operation/2012/07/26/gJQAGyL1BX_story.html|access-date=27 korrik 2012}}</ref> Sipas një drafti të hershëm të një raporti të Qeverisë së Pakistanit, i cili nuk është publikuar publikisht, Afridi u tha hetuesve se bamirësia Save the Children ndihmoi në lehtësimin e takimit të tij me agjentët e inteligjencës amerikane edhe pse bamirësia e mohon akuzën. Raporti pretendon se drejtori i Save the Children në Pakistan në kohën e incidentit e prezantoi Afridin me një grua perëndimore në [[Islamabadi|Islamabad]] dhe se Afridi dhe gruaja takoheshin rregullisht më pas.<ref name="guardian20120905">{{Cite news|last=Boone, Jon|date=5 shtator 2012|title=Pakistan orders Save the Children foreign workers to leave|work=The Guardian|url=http://gu.com/p/3a8ct|access-date=6 shtator 2012}}</ref><ref>{{Cite news|date=6 shtator 2012|title=Save the Children foreign staff ordered out of Pakistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-19500103}}</ref> Më 11 qershor 2015, autoritetet pakistaneze urdhëruan që të gjithë punonjësit e organizatës Save the Children të largoheshin nga Pakistani brenda 15 ditësh, dhe zyra e organizatës në Islamabad u mbyll dhe u vulos me dry.<ref>{{Cite news|last=Boone|first=Jon|date=12 qershor 2015|title=Pakistan shuts down Save the Children offices in Islamabad|work=[[The Guardian]]|location=Islamabad|url=https://www.theguardian.com/world/2015/jun/12/pakistan-shuts-down-save-the-children-offices-in-islamabad|access-date=12 qershor 2015}}</ref> Kjo sagë ka çuar në një shkallë të lartë mosbesimi dhe skepticizmi kundër vlefshmërisë së [[Vaksina për COVID-19|vaksinave COVID-19]] në Pakistan.<ref>{{Cite web|date=5 shkurt 2021|title=Hoe de vaccinatiezwendel van de CIA Pakistan nog steeds traumatiseert: 'Covid bestaat niet'|url=https://businessam.be/hoe-de-vaccinatiezwendel-van-de-cia-pakistan-nog-steeds-traumatiseert-covid-bestaat-niet/|access-date=10 qershor 2022|website=Business AM|language=nl-BE}}</ref> === Ankesat për sjellje të papërshtatshme === Kryestrategu i Save the Children në Mbretërinë e Bashkuar, Brendan Cox dha dorëheqjen në shtator 2015 për akuzat për "sjellje të papërshtatshme". Organizata bamirëse, [[Oxfam]], pezulloi përkohësisht aplikimet për financim nga qeveria për shkak të skandalit.<ref name="independent-20200305">{{Cite news|last=Dalton|first=Jane|date=5 mars 2020|title=Save The Children misled public while failing to deal with sexual harassment allegations against top bosses, report reveals|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/save-the-children-sex-sexual-harassment-justin-forsyth-brendan-cox-a9376336.html|access-date=5 mars 2020}}</ref> Cox kishte mohuar më parë çdo keqbërje, por më në fund pranoi sjelljen e papërshtatshme më 18 shkurt 2018 dhe u largua nga puna për dy organizatat e tjera bamirëse.<ref name="bbc-20180218">{{Cite news|date=18 shkurt 2018|title=Murdered MP's widower Brendan Cox quits charities|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-43101434|access-date=19 shkurt 2018}}</ref><ref name="thirdsector-20180219">{{Cite news|last=Cooney|first=Rebecca|date=19 shkurt 2018|title=Brendan Cox resigns as trustee of the Jo Cox Foundation|work=Third Sector|url=https://www.thirdsector.co.uk/brendan-cox-resigns-trustee-jo-cox-foundation/management/article/1457432|access-date=19 shkurt 2018}}</ref> Më 5 mars 2020, [[Komisioni i Bamirësisë për Anglinë dhe Uellsin|Komisioni i Bamirësisë]] publikoi një raport hetimor që zbuloi se kishte pasur dobësi serioze në kulturën e vendit të punës të Save the Children, pas një hetimi në përgjigjen e bamirësisë ndaj akuzave për sjellje të pahijshme dhe ngacmime ndaj stafit midis 2012 dhe 2015. Ka pasur pesë ankesa për ngacmim seksual dhe trembëdhjetë për ngacmim midis 2016 dhe qershorit 2018. Shefi ekzekutiv i Save the Children në Mbretërinë e Bashkuar, [[Justin Forsyth|Justin Forsyth,]] kishte tre ankesa për sjellje të pahijshme ndaj tij nga personeli femra, ndërsa Brendan Cox u akuzua publikisht për sulm seksual. Administratorëve të bamirësisë nuk u ishin dërguar kopje të një raporti të jashtëm mbi kulturën e korporatës. Që atëherë, bamirësia ka forcuar politikat e raportimit dhe [[Sinjalizimi (aktivizëm)|sinjalizimit]] që tani lejojnë ankesat anonime të stafit.<ref name="independent-20200305"/><ref>{{Cite web|date=6 mars 2020|title=Reporting #AidToo: how social media spaces empowered women in the 2018 charity scandals|url=https://theconversation.com/reporting-aidtoo-how-social-media-spaces-empowered-women-in-the-2018-charity-scandals-133090|website=The Conversation}}</ref> Më 22 shkurt 2018, Forsyth dha dorëheqjen nga [[UNICEF]] për të shmangur dëmtimin e organizatave bamirëse.<ref name="Justin Forsyth resigns">{{Cite news|date=22 shkurt 2018|title=Charity boss Justin Forsyth resigns from Unicef|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-43162223|access-date=22 shkurt 2018}}</ref> Më 11 shtator 2020, u njoftua se organizatës bamirëse iu lejua të rifillonte aplikimet për financim nga qeveria.<ref>{{Cite news|last=McVeigh|first=Karen|date=11 shtator 2020|title=Save the Children can resume funding bids following sexual abuse scandal|language=en|work=The Guardian|url=http://www.theguardian.com/global-development/2020/sep/11/save-the-children-can-resume-funding-bids-following-sexual-abuse-scandal|access-date=11 shtator 2020}}</ref> === Tipografia nga Eric Gill === [[File:Save_the_Children_logo_(2016).svg|parapamje|318x318px| Logoja e Save the Children përpara ndryshimit të vitit 2022]] Më 15 janar 2022, u njoftua se Save the Children do të ndryshonte [[Tipografia|tipografinë]] në logon e saj, [[Gill Sans]], për shkak të autorësisë së saj në vitet 1920 nga artisti britanik [[Eric Gill]], i cili u zbulua pas vdekjes se kishte dokumentuar abuzimin seksual të vajzave të tij të reja, një marrëdhënie incestuoze me motrën e tij dhe eksperimente seksuale me qenin e tij. Një burim anonim i tha ''[[The Times]]'' se organizata ishte paralajmëruar më parë për origjinën e tipografisë para miratimit të saj dhe se vendimi për ta ndryshuar atë ishte marrë një vit më parë. Organizata në mënyrë efektive ndryshoi logon e saj po atë vit.<ref>{{Cite news|last=Kanter|first=Jake|date=15 janar 2022|title=Eric Gill: Save the Children chiefs stop using font designed by paedophile artist|language=en|work=[[The Times]]|url=https://www.thetimes.co.uk/article/eric-gill-save-the-children-chiefs-stop-using-font-designed-by-paedophile-artist-spjpkd2hz|url-access=subscription|access-date=25 mars 2022|issn=0140-0460}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kingsley|first=Thomas|date=15 janar 2022|title=Save the Children stops using font designed by paedophile artist|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/eric-gill-save-the-children-font-b1993718.html|url-access=subscription|access-date=25 mars 2022|website=[[The Independent]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Quadri|first=Sami|date=15 janar 2022|title=Save the Children to ditch font designed by paedophile artist Eric Gill|url=https://www.standard.co.uk/news/uk/save-the-children-remove-font-designed-paedophile-artist-eric-gill-b976883.html|access-date=25 mars 2022|website=[[Evening Standard]]|language=en}}</ref> === Akuzat për njëanshmëri në reagimin ndaj konfliktit në Gaza === Save the Children u përball me kritika nga stafi dhe vëzhguesit për paragjykimet e perceptuara dhe racizmin institucional gjatë krizës së Gazës. Anëtarët e lartë të stafit denoncuan organizatën për prioritizimin e shqetësimeve të pengjeve [[Izraeli|izraelite]] mbi krizën humanitare që prek fëmijët palestinezë në [[Rripi i Gazës|Rripin e Gazës]] në një letër të brendshme të shpërndarë gjerësisht. Ata akuzuan organizatën për dështimin për të njohur fëmijët arabë mes dhunës së vazhdueshme dhe folën për çështje strukturore, duke përfshirë mungesën e diversitetit midis lidershipit dhe duke i akuzuar ata për një qasje neo-koloniale ndaj ndihmës. Në përgjigje të letrës, Drejtori i Përgjithshëm i Save the Children Inger Ashing pranoi "çështjet e vjetra" të diversitetit, barazisë dhe përfshirjes.<ref name="SCI1">{{Cite web|last=Jacob Goldberg; Will Worley|date=12 gusht 2024|title=Save the Children to cut hundreds of jobs as funding gap looms|url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2024/08/12/exclusive-save-children-cut-hundreds-jobs-funding-gap-looms|publisher=[[The New Humanitarian]]}}</ref> Mbi 120 punonjës të organizatës Save the Children në Palestinë kanë publikuar një letër të hapur, duke akuzuar udhëheqjen për shtypje të përpjekjeve për të mbrojtur të drejtat e fëmijëve palestinezë, për të kënaqur palë të fuqishme ndikuese. Ata kanë përmendur raste të censurës, përfshirë kufizime në adresimin e shkeljeve nga forcat izraelite gjatë një operacioni të përgjakshëm ushtarak në Gaza. Udhëheqësia e Save the Children mbrojti politikën e miratimit global, duke e paraqitur atë si një standard të zbatuar për të gjitha konfliktet.<ref name="SCI1" /> === Akuzat për racizëm institucional === Save the Children është përballur me akuza për racizëm institucional. Kritikët kanë vënë në dukje mungesën e diversitetit midis roleve drejtuese dhe organeve vendimmarrëse, me shqetësimet se drejtuesit funksionalë përgjegjës për hartimin e proceseve të ristrukturimit ishin kryesisht nga Veriu Global dhe nuk kishin përfaqësim që reflektonte fuqinë punëtore të larmishme të organizatës dhe komunitetet që i shërben. Ndërsa Save the Children zbatoi masa të tilla si panele të ndryshme përzgjedhëse dhe trajnime për DEI, stafi shprehu skepticizëm për vërtetësinë dhe ndikimin e këtyre nismave.<ref name="SCI1"/> Në shtator 2024, organizata lëshoi një shkallë të re pagash globale që u kritikua gjerësisht për përmbajtjen e paragjykimeve të perceptuara sistemike. Këto propozime për paga u karakterizuan si "në thelb raciste" nga stafi, duke përmendur pabarazitë e theksuara midis pagave për rolet në [[Veriu global|Veriun Global]] dhe [[Jugu global|Jugun Global]]. Për shembull, rolet e ngjashme në [[Belgjika|Belgjikë]] dhe [[Sri Lanka]] u paguan me shkallë pagash krejtësisht të ndryshme, ku pagat në Sri Lanka ishin shumë më poshtë standardeve të jetesës lokale, madje në disa raste edhe nën pagën minimale kombëtare. Më tej, thuhet se mbajtësit e kontratave kombëtare nuk morën asnjë paketë dëmshpërblimi, ndërsa punonjësit në vendet më të pasura përfituan kushte më të mira për largimet nga puna.<ref name="SCI2">{{Cite web|last=Jacob Goldberg|date=26 nëntor 2024|title=Save the Children staff report “obvious blunders” amid restructuring|url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2024/11/26/save-children-staff-report-obvious-blunders-amid-restructuring|publisher=[[The New Humanitarian]]}}</ref> == Sulmi terrorist në Xhalalabad == {{Kryesor|Sulmi në Xhalalabad ndaj Save the Children}} Më 24 janar 2018, militantët e lidhur me [[Shteti Islamik i Irakut dhe Levantit – Provinca Khorasan|Shtetin Islamik të Irakut dhe Levantit – Provinca Khorasan]] nisën një sulm me bombë dhe me armë në një zyrë të Save the Children në [[Jalilabad (rajon)|Jalalabad]], një qytet në provincën lindore afgane të [[Nangarhar|Nangarharit]], duke vrarë gjashtë persona dhe duke plagosur 27.<ref name="Reuters 2018">{{Cite web|date=24 janar 2018|title=Gunmen Storm Save the Children Aid Group Office in Afghanistan|url=https://www.nytimes.com/reuters/2018/01/24/world/asia/24reuters-afghanistan-blast.html|access-date=4 shkurt 2018|website=The New York Times|agency=Reuters}}</ref><ref name="The Associated Press 2018">{{Cite web|date=24 janar 2018|title=Militants Attack Afghan Offices of Children's NGO, Killing 4|url=https://www.nytimes.com/aponline/2018/01/24/world/asia/ap-as-afghanistan.html|access-date=4 shkurt 2018|website=The New York Times|agency=Associated Press}}</ref> == Vrasja e Hisham Al-Hakimi == Në shtator të vitit 2023, Hisham Al-Hakimi, Drejtori i Sigurisë dhe Mbrojtjes në zyrën e Save the Children në [[Jemeni|Jemen]], u arrestua nga anëtarë të lëvizjes Houthi dhe u mbajt në izolim të plotë. Ai ndërroi jetë nga torturat më 25 tetor 2023, ndërsa vazhdonte të mbahej në paraburgim arbitrar. Gazetarë investigativë kanë pretenduar se kishte neglizhencë të qëllimshme nga drejtori rajonal i Save the Children, Ekin Ogutogullari, lidhur me [[Sinjalizimi (aktivizëm)|denoncimet]] e Al-Hakimi-t për lidhje të supozuara të Drejtores së Vendit, Rama Hansraj, me grupet Houthi. Si pasojë, Save the Children përfundoi kontratat për të dy: Ekin Ogutogullari dhe Rama Hansraj. Një grup agjencish humanitare, përfshirë Save the Children, bëri thirrje për hetim.<ref name="ReliefWeb">{{Cite web|date=30 tetor 2023|title=Humanitarian agencies call for immediate and independent investigation following death of Save the Children staff member in detention [EN/AR]|url=https://reliefweb.int/report/yemen/humanitarian-agencies-call-immediate-and-independent-investigation-following-death-save-children-staff-member-detention-enar|publisher=ReliefWeb}}</ref> == Sipërmarrje Globale të Save the Children (SGSC) == Në vitin 2022, Save the Children lançoi [https://scgv.org/ Sipërmarrje Globale të Save the Children (SGSC)], një fondacion bamirësie i inkorporuar në Zvicër. Qëllimi i SGSC është të katalizojë investimet e sektorit privat përmes investimit me ndikim dhe qasjeve të tjera financiare novatore për të transformuar jetën e fëmijëve më të cenueshëm në botë.<ref>{{Cite web|last=Save the Children News|date=16 nëntor 2022|title=Save the Children Announces New Global Investment Entity to Deliver Social Benefit to Millions of Children|url=https://www.savethechildren.net/news/save-children-announces-new-global-investment-entity-deliver-social-benefit-millions-children}}</ref><ref>{{Cite web|title=Registered business name: Save the Children Global Ventures Foundation|url=https://www.zefix.admin.ch/en/search/entity/list/firm/1588171|website=Switzerland Central Business Name Index}}</ref> SGSC është një kontribues i kredituar në Kornizën e Investimeve Child-Lens të lëshuar nga UNICEF në 2023.<ref>{{Cite web|last=UNICEF Office of Innovation|first=UNICEF USA|date=shtator 2023|title=Child-Lens Investing Framework|url=https://www.unicef.org/innovation/media/18531/file/Child-Lens%20Investing%20Framework.pdf}}</ref> Në vitin 2023, SGSC u shpall si një kontribues në një nismë të USAID Catalyze EduFinance për të zgjeruar aksesin dhe për të përmirësuar cilësinë e zhvillimit të fëmijërisë së hershme në Afrikën e Jugut.<ref>{{Cite web|date=1 nëntor 2023|title=CATALYZE EduFinance expands Early Childhood Development access and quality in South Africa|url=https://catalyze-comms.medium.com/catalyze-edufinance-expands-early-childhood-development-access-and-quality-in-south-africa-4111a5feeb41|website=Medium}}</ref> == Arkivat == Arkivat e Save the Children mbahen në [[Biblioteka e Kërkimeve Cadbury|Bibliotekën Kërkimore Kedbëri]], [[Universiteti i Birminghamit]].<ref>{{Cite web|title=UoB Calmview5: Search results|url=https://calmview.bham.ac.uk/Record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=XSCF&pos=1|website=calmview.bham.ac.uk}}</ref> == Sponsorët == Save the Children është sponsori kryesor i Juventus FC në Itali. == Shihni gjithashtu == {{Div col|content=* [[Indeksi i Zhvillimit të Fëmijëve]] * [[Fëmijët në emergjenca dhe konflikte]] * [[Dita e Trikotave të Krishtlindjes]] * [[Shoqëria e Mirëqenies Rinore Gopali]] * [[Unioni Ndërkombëtar Save the Children]] * [[NetHope]] * [[Shoqëria Shtetërore për Mbrojtjen e Fëmijëve në Odisha]] * [[Fëmijët refugjatë]] * [[Save the Children Australia]] * [[Save the Children International]] * [[Raporti "Gjendja e Nënave në Botë" nga Save the Children]] * [[Save the Children USA]] * [[Fëmijët e Rrugës Ndërkombëtare]] * [[Mendo për fëmijët]] * [[UNICEF]]| colwidth=20em}} == Referime == [[Kategoria:Organizata ndërkombëtare]] [[Kategoria:Organizata joqeveritare]] jw5whls6pajk2uval69kvz13sh87ivu 1 378078 3058960 3057725 2026-10-23T04:23:29Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Barış Arduç]] 3058960 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Barış Arduç]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2097867 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151109032145/http://thebrandage.com/derimoddan-reklam-kampanyasi/ për lidhjen http://thebrandage.com/derimoddan-reklam-kampanyasi/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 prill 2020 20:26 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Barış Arduç]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2140841 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150904015830/http://arsiv.cosmopolitanturkiye.com/unl-90501-10.html për lidhjen http://arsiv.cosmopolitanturkiye.com/unl-90501-10.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 gusht 2020 11:02 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Barış Arduç]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2173366 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150720035719/http://www.dizikiyafet.com/kiralik-ask/ për lidhjen http://www.dizikiyafet.com/kiralik-ask/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 janar 2021 04:57 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Barış Arduç]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2235594 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160506210003/http://www.ekranella.com/haber/azimli-bay-arduc/1/1 për lidhjen http://www.ekranella.com/haber/azimli-bay-arduc/1/1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 korrik 2021 22:37 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Barış Arduç]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2792677 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141203205009/http://sosyal.hurriyet.com.tr/yazar/omur-gedik_119/o-kadin-i-bulursam-bir-seneye-evlenirim_27676346 për lidhjen http://sosyal.hurriyet.com.tr/yazar/omur-gedik_119/o-kadin-i-bulursam-bir-seneye-evlenirim_27676346. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 maj 2025 06:33 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Barış Arduç]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2899128 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160922185625/http://www.f5haber.com/haberin-adresi/bugunun-saraylisi-final-yapmadan-bitince-haberi-4980570/ për lidhjen http://www.f5haber.com/haberin-adresi/bugunun-saraylisi-final-yapmadan-bitince-haberi-4980570/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 shkurt 2026 21:58 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Barış Arduç]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3023490 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141019004419/http://kelebekgaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay/87978/2368/1/bugunun-saraylisi-final-yapiyor për lidhjen http://kelebekgaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay/87978/2368/1/bugunun-saraylisi-final-yapiyor. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 gusht 2026 15:44 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Barış Arduç]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3053092 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150821143827/http://www.hurriyet.com.tr/kelebek/hayat/29811377.asp për lidhjen http://www.hurriyet.com.tr/kelebek/hayat/29811377.asp. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 tetor 2026 21:45 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Barış Arduç]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054520 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200420182618/http://www.ranini.tv/haber/5524/1/star-tv-dizisi-kiralik-askin-yayin-tarihi-belli-oldu për lidhjen http://www.ranini.tv/haber/5524/1/star-tv-dizisi-kiralik-askin-yayin-tarihi-belli-oldu. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 tetor 2026 02:32 (CEST) r40qlisggmsf903fsoi9di796allyxe 2 390313 3058932 3058740 2026-10-23T03:42:50Z Leutrim.P 113691 /* Artikuj për shkenca kompjuterike */ 3058932 wikitext text/x-wiki == Artikuj parësorë == * [[Matja e ndotjes së ajrit]] https://en.wikipedia.org/wiki/Air_pollution_measurement * [[Kujtesa retrospektive]] https://en.wikipedia.org/wiki/Retrospective_memory * [[Dyqani i pajisjeve]] https://en.wikipedia.org/wiki/Hardware_store * [[Fluturimi hapësinor ndërplanetar]] https://en.wikipedia.org/wiki/Interplanetary_spaceflight * [[Numri gjurmues]] https://en.wikipedia.org/wiki/Tracking_number * [[Siguria fizike]] https://en.wikipedia.org/wiki/Physical_security * [[Thithja e ajrit]] https://en.wikipedia.org/wiki/Inhalation * [[Nxjerrja e ajrit]] https://en.wikipedia.org/wiki/Exhalation * [[Shpërthimi i zorrës qorre]] https://en.wikipedia.org/wiki/Gastrointestinal_perforation * [[Kanceri i prostatës]] https://en.wikipedia.org/wiki/Prostate_cancer * [[Rrënojat]] https://en.wikipedia.org/wiki/Ruins * [[Blloku i betonit]] https://en.wikipedia.org/wiki/Concrete_block * [[Blloku i dheut të ngjeshur]] https://en.wikipedia.org/wiki/Compressed_earth_block * [[Gërmimi]] https://en.wikipedia.org/wiki/Digging * [[Gërryerja]] https://en.wikipedia.org/wiki/Engraving * [[Mprehtësia (prerje)]] https://en.wikipedia.org/wiki/Sharpness_(cutting) * [[Pushtimi nga jashtëtokësorët]] https://en.wikipedia.org/wiki/Alien_invasion * [[Pushtimi i shtëpisë]] https://en.wikipedia.org/wiki/Home_invasion * [[Mbetjet e Titanikut]] https://en.wikipedia.org/wiki/Wreck_of_the_Titanic == Artikuj për biografi == *[[Giovanni Ferrero]] https://en.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Ferrero *[[Jensen Huang]] https://en.wikipedia.org/wiki/Jensen_Huang * [[Klaus-Michael Kühne]] https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus-Michael_K%C3%BChne * [[Michael Platt (financier)]] https://en.wikipedia.org/wiki/Michael_Platt_(financier) * [[Steve Ballmer]] https://en.wikipedia.org/wiki/Steve_Ballmer * [[Vladimir Potanin]] https://en.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Potanin * [[Eyal Ofer]] https://en.wikipedia.org/wiki/Eyal_Ofer * [[Idan Ofer]] https://en.wikipedia.org/wiki/Idan_Ofer * [[Miriam Adelson]] https://en.wikipedia.org/wiki/Miriam_Adelson * [[Hamdi Ulukaya]] https://en.wikipedia.org/wiki/Hamdi_Ulukaya * [[Maria Angelicoussis]] https://en.wikipedia.org/wiki/Maria_Angelicoussis * [[Deng Xiaoping]] https://en.wikipedia.org/wiki/Deng_Xiaoping * [[Lee Kuan Yew]] https://en.wikipedia.org/wiki/Lee_Kuan_Yew * [[Manmohan Singh]] https://en.wikipedia.org/wiki/Manmohan_Singh * [[Seretse Khama]] https://en.wikipedia.org/wiki/Seretse_Khama * [[Zohran Mamdani]] https://en.wikipedia.org/wiki/Zohran_Mamdani == Artikuj për ekonomi == * [[Tregu i mallrave]] https://en.wikipedia.org/wiki/Commodity_market * [[Ekonomia e përzier]] https://en.wikipedia.org/wiki/Mixed_economy * [[Nxjerrja e arit]] https://en.wikipedia.org/wiki/Gold_extraction * [[Ari si investim]] https://en.wikipedia.org/wiki/Gold_as_an_investment * [[Argjendi si investim]] https://en.wikipedia.org/wiki/Silver_as_an_investment * [[Pjesa e tregut]] https://en.wikipedia.org/wiki/Market_share * [[Fondi i investimit]] https://en.wikipedia.org/wiki/Investment_fund * [[Fondi i përbashkët]] https://en.wikipedia.org/wiki/Mutual_fund * [[Fondi i tregtuar në bursë]] https://en.wikipedia.org/wiki/Exchange-traded_fund * [[Platforma e naftës së papërpunuar]] https://en.wikipedia.org/wiki/Oil_platform * [[Rrjedhja e naftës së papërpunuar]] https://en.wikipedia.org/wiki/Oil_spill == Artikuj për ligje, rregullore dhe standarde == * [[Ultra vires]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Ultra_vires https://en.wikipedia.org/wiki/Ultra_vires] * [[Actus reus]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Actus_reus https://en.wikipedia.org/wiki/Actus_reus] * [[Mens rea]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Mens_rea https://en.wikipedia.org/wiki/Mens_rea] == Artikuj për psikologji & filozofi == * [[Kuptimdhënia]] https://en.wikipedia.org/wiki/Meaning-making * [[Kuptimi (psikologji)]] https://en.wikipedia.org/wiki/Meaning_(psychology) * [[Kuptimi (filozofi)]] https://en.wikipedia.org/wiki/Meaning_(philosophy) == Artikuj për shkenca kompjuterike == * [[Qendra e të dhënave]] https://en.wikipedia.org/wiki/Data_center * [[Ruajtja Universale Flash]] https://en.wikipedia.org/wiki/Universal_Flash_Storage * [[μTorrent]] https://en.wikipedia.org/wiki/%CE%9CTorrent * [[FitGirl Repacks]] https://en.wikipedia.org/wiki/FitGirl_Repacks * [[Microsoft Teams]] https://en.wikipedia.org/wiki/Microsoft_Teams * [[Archicad]] https://en.wikipedia.org/wiki/Archicad * [[AutoCAD]] https://en.wikipedia.org/wiki/AutoCAD * [[Autodesk]] https://en.wikipedia.org/wiki/Autodesk * [[Autodesk 3ds Max]] https://en.wikipedia.org/wiki/Autodesk_3ds_Max * [[Autodesk Maya]] https://en.wikipedia.org/wiki/Autodesk_Maya * [[Cinema 4D]] https://en.wikipedia.org/wiki/Cinema_4D * [[ZBrush]] https://en.wikipedia.org/wiki/ZBrush * [[Threads]] https://en.wikipedia.org/wiki/Threads_(social_network) * [[Ripunimi (elektronikë)]] https://en.wikipedia.org/wiki/Rework_(electronics) * [[Rinovimi (elektronikë)]] https://en.wikipedia.org/wiki/Refurbishment_(electronics) * [[HDR10+]] https://en.wikipedia.org/wiki/HDR10%2B * [[Animimi për të rritur]] https://en.wikipedia.org/wiki/Adult_animation * [[Fotografia monokromatike]] https://en.wikipedia.org/wiki/Monochrome_photography == Artikuj për politikë == * [[Feminizmi liberal]] https://en.wikipedia.org/wiki/Liberal_feminism * [[Feminizmi i barazisë]] https://en.wikipedia.org/wiki/Equity_feminism * [[Rezerva Federale e Shteteve të Bashkuara]] https://en.wikipedia.org/wiki/Federal_Reserve * [[Politika e jashtme e Shteteve të Bashkuara]] https://en.wikipedia.org/wiki/Foreign_policy_of_the_United_States * [[Kundërmasa ndëshkuese]] https://en.wikipedia.org/wiki/Reprisal * [[Shkëputja politike]] https://en.wikipedia.org/wiki/Secession == Artikuj për ushtri == * [[Jo luftëtari]] https://en.wikipedia.org/wiki/Non-combatant * [[Shpejtësia në grykën e tytës]] https://en.wikipedia.org/wiki/Muzzle_velocity * [[Balistika e jashtme]] https://en.wikipedia.org/wiki/External_ballistics * [[Heckler & Koch MG5]] https://en.wikipedia.org/wiki/Heckler_%26_Koch_MG5 * [[Heckler & Koch MG4]] https://en.wikipedia.org/wiki/Heckler_%26_Koch_MG4 * [[Haenel MK 556]] https://en.wikipedia.org/wiki/Haenel_MK_556 * [[Heckler & Koch G41]] https://en.wikipedia.org/wiki/Heckler_%26_Koch_G41 * [[Heckler & Koch HK433]] https://en.wikipedia.org/wiki/Heckler_%26_Koch_HK433 * [[Heckler & Koch XM8]] https://en.wikipedia.org/wiki/Heckler_%26_Koch_XM8 * [[SIG Sauer SIGM400]] https://en.wikipedia.org/wiki/SIG_Sauer_SIGM400 == Artikuj për fe == * [[Kupa e Shenjtë]] https://en.wikipedia.org/wiki/Holy_Grail * [[Kurora e Gjembave]] https://en.wikipedia.org/wiki/Crown_of_thorns * [[Heshta e Shenjtë]] https://en.wikipedia.org/wiki/Holy_Lance * [[Qefini i Torinos]] https://en.wikipedia.org/wiki/Shroud_of_Turin * [[Këshilli i Ariminumit]] https://en.wikipedia.org/wiki/Council_of_Ariminum * [[Ketuvim]] https://en.wikipedia.org/wiki/Ketuvim * [[Nevi'im]] https://en.wikipedia.org/wiki/Nevi%27im * [[Panteoni]] https://en.wikipedia.org/wiki/Pantheon_(religion) * [[Ilah]] https://en.wikipedia.org/wiki/Ilah == Artikuj për video lojëra == * [[Video loja me shumë lojtarë]] https://en.wikipedia.org/wiki/Multiplayer_video_game * [[Counter-Strike]] https://en.wikipedia.org/wiki/Counter-Strike * [[Half-Life (seri video lojërash)]] https://en.wikipedia.org/wiki/Half-Life_(series) * [[PUBG: Battlegrounds]] https://en.wikipedia.org/wiki/PUBG:_Battlegrounds * [[PUBG Mobile]] https://en.wikipedia.org/wiki/PUBG_Mobile * [[Mount & Blade II: Bannerlord]] https://en.wikipedia.org/wiki/Mount_%26_Blade_II:_Bannerlord * [[Call of Duty: Black Ops]] https://en.wikipedia.org/wiki/Call_of_Duty:_Black_Ops * [[Call of Duty 4: Modern Warfare]] https://en.wikipedia.org/wiki/Call_of_Duty_4:_Modern_Warfare * [[Call of Duty: Modern Warfare 2]] https://en.wikipedia.org/wiki/Call_of_Duty:_Modern_Warfare_2 * [[Mario (franshizë)]] https://en.wikipedia.org/wiki/Mario_(franchise) * [[Pokémon (seri video lojërash)]] https://en.wikipedia.org/wiki/Pok%C3%A9mon_(video_game_series) * [[The Legend of Zelda]] https://en.wikipedia.org/wiki/The_Legend_of_Zelda * [[The Elder Scrolls]] https://en.wikipedia.org/wiki/The_Elder_Scrolls * [[Resident Evil]] https://en.wikipedia.org/wiki/Resident_Evil * [[Assassin's Creed]] https://en.wikipedia.org/wiki/Assassin%27s_Creed * [[Metal Gear]] https://en.wikipedia.org/wiki/Metal_Gear * [[Tomb Raider]] https://en.wikipedia.org/wiki/Tomb_Raider * [[God of War (franshizë)]] https://en.wikipedia.org/wiki/God_of_War_(franchise) * [[World of Warcraft]] https://en.wikipedia.org/wiki/World_of_Warcraft * [[StarCraft]] https://en.wikipedia.org/wiki/StarCraft * [[Dota]] https://en.wikipedia.org/wiki/Dota * [[Diablo (seri video lojërash)]] https://en.wikipedia.org/wiki/Diablo_(series) * [[The Last of Us]] https://en.wikipedia.org/wiki/The_Last_of_Us * [[Uncharted]] https://en.wikipedia.org/wiki/Uncharted * [[FIFA (seri video lojërash)]] https://en.wikipedia.org/wiki/FIFA_(video_game_series) * [[The Sims]] https://en.wikipedia.org/wiki/The_Sims * [[Street Fighter]] https://en.wikipedia.org/wiki/Street_Fighter * [[Asphalt Legends]] https://en.wikipedia.org/wiki/Asphalt_Legends <br>'''''Përditësuar më: <span style="color: green;">21.10.2026</span>''''' <div style="border-top: 5px solid green; margin: 10px 0;"></div> csrxvjvm81bgp76198et3ptbxlrmdal 2 395294 3059032 3013411 2026-10-23T09:59:32Z Fallbackintoreality 102113 heqja e IndeksOnline si burim i besueshëm; është gjetur se ka botuar gënjeshtra dhe ka shkelur kodin e etikës; shih [https://kallxo.com/krypometer/huqja-e-numrit-te-votuesve-ne-nje-shkolle-ne-peje/ këtu], [https://kallxo.com/krypometer/rrena-per-bastisje-e-arrestime-ne-ministrine-e-arsimit/ këtu] dhe [https://www.reportingdiversity.org/troll-of-the-month-media-indeks-online/ këtu] 3059032 wikitext text/x-wiki Ky është një indeks i burimeve shqip që i konsideroj të besueshme dhe të shquara për përdorim në Wikipedia Shqip. Kjo përfshin burimet aktive dhe historike. Çka është e besueshme për ty mund të dallojë për mua dhe anasjelltas, prandaj merre këtë listë me pak krypë. Kjo listë është në dispozicion edhe përmes [https://cse.google.com/cse?cx=d27daaa832ec34885#gsc.tab=0 një motori të kërkimit në Google], dhe aktualizohet rregullisht kurdoherë që shtohet diçka këtu. == Kosovë == ''Si udhëzues i përgjithshëm, nëse është pjesë e [https://presscouncil-ks.org/?page_id=13 Këshillit të Mediave të Shkruara të Kosovës] (mos të ngatërrohet me [[Asociacioni i Gazetarëve të Kosovës|Asociacionin e Gazetarëve të Kosovës]]''), janë gjasat e larta që autori ka shumë kredibilitet. Përveç Klan Kosovës. === Kombëtare === * [[Koha.net|''Koha Ditore'']]—medium i shkruar dhe televiziv në Kosovë, merret edhe me gazetari hetimore, me faktualitet të lartë. arkiva e gazetave e qasshme deri në nëntor 2020. zotëruar nga [[Grupi Koha]]. * ''[[Kallxo]]''—medium i pavarur, fokusohet në aktualitete politike dhe gazetari hetimore (shiko edhe ''Prishtina Insight'' në anglisht). zotëruar nga Internews Kosova dhe BIRN. * [[Radio Televizioni Dukagjini|Dukagjini]]–medium televiziv në Kosovë me fokus politik. * [https://teve1.info Tëvë1]–medium televiziv gjeneralist, zotëruar nga TelKos * ''[[Nacionale]]''—portal lajmesh me fokus mbi kulturë e politikë. themeluar e zotëruar nga ish-politikani [[Berat Buzhala]]. * [[Radiotelevizioni i Kosovës]]–transmetuesi publik i Kosovës, me fokus gjeneralist. kujdes kur flet për temat e huaja. * ''[https://ekonomiaonline.com/ Ekonomia Online]''–portal lajmesh me faktualitet të lartë, me fokus në ekonominë dhe përmbajtje gjeneraliste * ''[[Kosovo 2.0]]''–revistë e stilit shpjegues (''explainer'') me mbulim të thellë të temave tabu. e qasshme në tre gjuhë. * ''[[Kosova Press|KosovaPress]]''–agjenci e lajmeve (''news wire'') me faktualitet të lartë, që i jep lajmet për mediume të tjera. [https://feed.kosovapress.com/ ofron edhe një parapagim] * ''[https://buletiniekonomik.com/ Buletini Ekonomik]''—gazetë ekonomike e specializuar * ''[https://dylberizm.com Dylberizm]''—portal i stilit shpjegues për komunitetin LGBT+ në Kosovë dhe gjetkë === Lokale === ''Për mbulim lokal të komunave në Kosovë vlen të përmendet [[Telegrafi.com]], i cili mbulon secilin prej shtatë rajoneve të Kosovës veç e veç. [https://infokomuna.com/sq/ Info Komuna] poashtu mbuloi 40 komunat e Kosovës, mirëpo duket të ketë shuar aktivitetin prej 2025 (kur të përdoret ky burim, të arkivohet veçanërisht pasi rrezikohet humbja e tij).'' ==== Prishtinë, Kosovë ==== Të gjitha mediat kombëtare në Kosovë kanë seli në Prishtinë ose Fushë Kosovë, dhe rrjedhimisht kanë fokus më të madh mbi kryeqytetin. * [https://www.prishtinapress.org/ PrishtinaPress] ==== Prizren, Kosovë ==== * [https://prizrenpost.com/al/ ''Prizren Post'']–medium i themeluar në 2011 në zotërim të Jetmir Malokut, faktualitet i lartë dhe mbulim i thellë i temave * ''[https://prizrenpress.com/ PrizrenPress]'' * [https://telegrafi.com/tag/prizren/ ''Telegrafi.com'', artikujt rreth Prizrenit] ==== Mitrovicë e Jugut, Kosovë ==== * ''[https://veriu.info/ Veriu.info]'' == Shqipëri == === Kombëtare === * [[Radio Televizioni Shqiptar]] * ''[https://monitor.al Revista Monitor]'' * ''[[Shqiptarja.com]]'' * ''[[Agjencia Telegrafike Shqiptare]]''–faktualitet i lartë * ''[https://www.anabelmagazine.com/ Anabel Magazine]''–portal lajmesh me fokus në kulturë * ''[[Reporter.al]]''—''Kallxo'' për Shqipërinë, gazetari hetimore == Maqedoni e Veriut == === Kombëtare === * [[Alsat]]–transmetuesi më i vjetër privat shqiptar në Maqedoni * [https://tv21.tv/ TV 21 Maqedoni]–dega e [[RTV21]] në Maqedoni (mos të ngatërrohet me https://rtv21.tv i cili nuk është burim i besueshëm) * [[Radio Televizioni Maqedonas]]–transmetuesi publik i Maqedonisë. edicioni shqip gjendet tek https://al.mrt.com.mk/ * ''[https://zhurnal.mk Zhurnal.mk]''–agjenci e lajmeve në Maqedoni * [https://ina-online.net/ ''INA Online''] * ''[https://tetovanews.info/ Tetova News]'' == Diaspora shqiptare == * Zvicër: [https://www.albinfo.ch/ Albinfo.ch] == Të huaja == * [[Radio Evropa e Lirë]]—medium amerikan ndërkombëtar amerikan i bazuar në Çeki me degë në Kosovë dhe mbulim të gjerë rreth botës * [[Zëri i Amerikës]]—medium amerikan i bazuar në Uashington, i fokusuar në lajme ndërkombëtare, arkiva deri mars 2025 e qasshme. * [[Deutsche Welle]]—medium gjerman i bazuar në Bonn, fokusuar në lajme rreth Evropës dhe botës. Ka degë shqiptare dhe bashkëpunon me vite me RTK-në. [https://www.dw.com/sq/fokus/s-10250 edicioni në shqip gjendet këtu]. * [https://pcworld.al/ ''PCWorld Albanian'']–medium amerikan ndërkombëtar i fokusuar në teknologji. * [https://www.bbc.co.uk/albanian/arkiv/index.shtml BBC Shqip]–medium britanik me degë shqiptare gjatë viteve 1940–1967 dhe 1993–2011. arkiva deri 28 shkurt 2011 deri diku e qasshme. cv4v3hvdg2ebcrypihrbc0k9gkx68r9 3059038 3059032 2026-10-23T10:16:55Z Fallbackintoreality 102113 3059038 wikitext text/x-wiki Ky është një indeks i burimeve shqip që i konsideroj të besueshme dhe të shquara për përdorim në Wikipedia Shqip. Kjo përfshin burimet aktive dhe historike. Çka është e besueshme për ty mund të dallojë për mua dhe anasjelltas, prandaj merre këtë listë me pak krypë. Kjo listë është në dispozicion edhe përmes [https://cse.google.com/cse?cx=d27daaa832ec34885#gsc.tab=0 një motori të kërkimit në Google], dhe aktualizohet rregullisht kurdoherë që shtohet diçka këtu. == Kosovë == ''Si udhëzues i përgjithshëm, nëse është pjesë e [https://presscouncil-ks.org/?page_id=13 Këshillit të Mediave të Shkruara të Kosovës] (mos të ngatërrohet me [[Asociacioni i Gazetarëve të Kosovës|Asociacionin e Gazetarëve të Kosovës]]''), janë gjasat e larta që autori ka shumë kredibilitet. Përveç Klan Kosovës. Të keni parasysh, disa prej këtyre mediumeve kanë botuar artikuj promocional që markohen si promocionalë në faqen e tyre në internet, mirëpo në përdorimin e motorit të kërkimit mund të mos afishohen. === Kombëtare === * [[Koha.net|''Koha Ditore'']] – medium i shkruar dhe televiziv në Kosovë, merret edhe me gazetari hetimore, me faktualitet të lartë. arkiva e gazetave e qasshme deri në nëntor 2020. zotëruar nga [[Grupi Koha]]. * ''[[Kallxo]]'' – medium i pavarur, fokusohet në aktualitete politike dhe gazetari hetimore (shiko edhe ''Prishtina Insight'' në anglisht). zotëruar nga Internews Kosova dhe BIRN. * [[Radio Televizioni Dukagjini|Dukagjini]] – medium televiziv në Kosovë me fokus politik. * [https://teve1.info Tëvë1] – medium televiziv gjeneralist, zotëruar nga TelKos * ''[[Nacionale]]'' – portal lajmesh me fokus mbi kulturë e politikë. themeluar e zotëruar nga ish-politikani [[Berat Buzhala]]. * [[Radiotelevizioni i Kosovës]] – transmetuesi publik i Kosovës, me fokus gjeneralist. kujdes kur flet për temat e huaja. * ''[https://ekonomiaonline.com/ Ekonomia Online]'' – portal lajmesh me faktualitet të lartë, me fokus në ekonominë dhe përmbajtje gjeneraliste * ''[[Kosovo 2.0]]'' – revistë e stilit shpjegues (''explainer'') me mbulim të thellë të temave tabu. e qasshme në tre gjuhë. * ''[[Kosova Press|KosovaPress]]'' – agjenci e lajmeve (''news wire'') me faktualitet të lartë, që i jep lajmet për mediume të tjera. [https://feed.kosovapress.com/ ofron edhe një parapagim] * ''[https://buletiniekonomik.com/ Buletini Ekonomik]'' – gazetë ekonomike e specializuar * ''[https://dylberizm.com Dylberizm]'' – portal i stilit shpjegues për komunitetin LGBT+ në Kosovë dhe gjetkë === Lokale === ''Për mbulim lokal të komunave në Kosovë vlen të përmendet [[Telegrafi.com]], i cili mbulon secilin prej shtatë rajoneve të Kosovës veç e veç. [https://infokomuna.com/sq/ Info Komuna] poashtu mbuloi 40 komunat e Kosovës, mirëpo duket të ketë shuar aktivitetin prej 2025 (kur të përdoret ky burim, të arkivohet veçanërisht pasi rrezikohet humbja e tij).'' ==== Prishtinë, Kosovë ==== Të gjitha mediat kombëtare në Kosovë kanë seli në Prishtinë ose Fushë Kosovë, dhe rrjedhimisht kanë fokus më të madh mbi kryeqytetin. * [https://www.prishtinapress.org/ PrishtinaPress] ==== Prizren, Kosovë ==== * [https://prizrenpost.com/al/ ''Prizren Post''] – medium i themeluar në 2011 në zotërim të Jetmir Malokut, faktualitet i lartë dhe mbulim i thellë i temave * ''[https://prizrenpress.com/ PrizrenPress]'' * [https://telegrafi.com/tag/prizren/ ''Telegrafi.com'', artikujt rreth Prizrenit] * [[TV Prizreni]] – televizioni kryesor i qytetit ==== Mitrovicë e Jugut, Kosovë ==== * ''[https://veriu.info/ Veriu.info]'' ==== Gjakovë, Kosovë ==== * [https://www.syri-vision.tv/ TV Syri] (ish-Syri Vision) == Shqipëri == === Kombëtare === * [[Radio Televizioni Shqiptar]] * ''[https://monitor.al Revista Monitor]'' – revistë e specializuar mbi ekonominë, biznesin dhe financat * ''[[Shqiptarja.com]]'' – gjeneraliste * ''[[Agjencia Telegrafike Shqiptare]]'' – faktualitet i lartë * ''[https://www.anabelmagazine.com/ Anabel Magazine]'' – portal lajmesh me fokus në kulturë * ''[[Reporter.al]]'' – ''Kallxo'' për Shqipërinë, gazetari hetimore == Maqedoni e Veriut == === Kombëtare === * [[Alsat]] – transmetuesi më i vjetër privat shqiptar në Maqedoni * [https://tv21.tv/ TV 21 Maqedoni] – dega e [[RTV21]] në Maqedoni (mos të ngatërrohet me https://rtv21.tv i cili nuk është burim i besueshëm) * [[Radio Televizioni Maqedonas]] – transmetuesi publik i Maqedonisë. edicioni shqip gjendet tek https://al.mrt.com.mk/ * ''[https://zhurnal.mk Zhurnal.mk]'' – agjenci e lajmeve në Maqedoni * [https://ina-online.net/ ''INA Online''] * ''[https://tetovanews.info/ Tetova News]'' == Diaspora shqiptare == * [https://www.albinfo.ch/ Albinfo.ch] – medium shqiptar në Zvicër == Të huaja == * [[Radio Evropa e Lirë]] – medium amerikan ndërkombëtar amerikan i bazuar në Çeki me degë në Kosovë dhe mbulim të gjerë rreth botës * [[Zëri i Amerikës]] – medium amerikan i bazuar në Uashington, i fokusuar në lajme ndërkombëtare, arkiva deri mars 2025 e qasshme. * [[Deutsche Welle]] – medium gjerman i bazuar në Bonn, fokusuar në lajme rreth Evropës dhe botës. Ka degë shqiptare dhe bashkëpunon me vite me RTK-në. [https://www.dw.com/sq/fokus/s-10250 edicioni në shqip gjendet këtu]. * [https://pcworld.al/ ''PCWorld Albanian''] – medium amerikan ndërkombëtar i fokusuar në teknologji. * [https://www.bbc.co.uk/albanian/arkiv/index.shtml BBC Shqip] – medium britanik me degë shqiptare gjatë viteve 1940 – 1967 dhe 1993 – 2011. arkiva deri 28 shkurt 2011 deri diku e qasshme. == Të tjera == * [https://shkabaj.net/ Shkabaj.net] – agregat i mediumeve shqiptare, mbi të tjerave. mund të përfshijë mediume që janë të besueshme dhe jo të besueshëm, prandaj ki shumë kujdes këtu. disa prej mediumeve më lart janë të partnerizuar me të. ryb6ei1kyru8kxkizl0oolagkoaoucm 3059040 3059038 2026-10-23T10:32:47Z Fallbackintoreality 102113 /* Kombëtare */ 3059040 wikitext text/x-wiki Ky është një indeks i burimeve shqip që i konsideroj të besueshme dhe të shquara për përdorim në Wikipedia Shqip. Kjo përfshin burimet aktive dhe historike. Çka është e besueshme për ty mund të dallojë për mua dhe anasjelltas, prandaj merre këtë listë me pak krypë. Kjo listë është në dispozicion edhe përmes [https://cse.google.com/cse?cx=d27daaa832ec34885#gsc.tab=0 një motori të kërkimit në Google], dhe aktualizohet rregullisht kurdoherë që shtohet diçka këtu. == Kosovë == ''Si udhëzues i përgjithshëm, nëse është pjesë e [https://presscouncil-ks.org/?page_id=13 Këshillit të Mediave të Shkruara të Kosovës] (mos të ngatërrohet me [[Asociacioni i Gazetarëve të Kosovës|Asociacionin e Gazetarëve të Kosovës]]''), janë gjasat e larta që autori ka shumë kredibilitet. Përveç Klan Kosovës. Të keni parasysh, disa prej këtyre mediumeve kanë botuar artikuj promocional që markohen si promocionalë në faqen e tyre në internet, mirëpo në përdorimin e motorit të kërkimit mund të mos afishohen. === Kombëtare === * [[Koha.net|''Koha Ditore'']] – medium i shkruar dhe televiziv në Kosovë, merret edhe me gazetari hetimore, me faktualitet të lartë. arkiva e gazetave e qasshme deri në nëntor 2020. zotëruar nga [[Grupi Koha]]. * ''[[Kallxo]]'' – medium i pavarur, fokusohet në aktualitete politike dhe gazetari hetimore (shiko edhe ''Prishtina Insight'' në anglisht). zotëruar nga Internews Kosova dhe BIRN. * [[Radio Televizioni Dukagjini|Dukagjini]] – medium televiziv në Kosovë me fokus politik. * [https://teve1.info Tëvë1] – medium televiziv gjeneralist, zotëruar nga TelKos * ''[[Nacionale]]'' – portal lajmesh me fokus mbi kulturë e politikë. themeluar e zotëruar nga ish-politikani [[Berat Buzhala]]. * [[Radiotelevizioni i Kosovës]] – transmetuesi publik i Kosovës, me fokus gjeneralist. kujdes kur flet për temat e huaja. * ''[https://ekonomiaonline.com/ Ekonomia Online]'' – portal lajmesh me faktualitet të lartë, me fokus në ekonominë dhe përmbajtje gjeneraliste * ''[[Kosovo 2.0]]'' – revistë e stilit shpjegues (''explainer'') me mbulim të thellë të temave tabu. e qasshme në tre gjuhë. * ''[[Kosova Press|KosovaPress]]'' – agjenci e lajmeve (''news wire'') me faktualitet të lartë, që i jep lajmet për mediume të tjera. [https://feed.kosovapress.com/ ofron edhe një parapagim] * ''[https://buletiniekonomik.com/ Buletini Ekonomik]'' – gazetë ekonomike e specializuar * ''[https://dylberizm.com Dylberizm]'' – portal i stilit shpjegues për komunitetin LGBT+ në Kosovë dhe gjetkë === Lokale === ''Për mbulim lokal të komunave në Kosovë vlen të përmendet [[Telegrafi.com]], i cili mbulon secilin prej shtatë rajoneve të Kosovës veç e veç. [https://infokomuna.com/sq/ Info Komuna] poashtu mbuloi 40 komunat e Kosovës, mirëpo duket të ketë shuar aktivitetin prej 2025 (kur të përdoret ky burim, të arkivohet veçanërisht pasi rrezikohet humbja e tij).'' ==== Prishtinë, Kosovë ==== Të gjitha mediat kombëtare në Kosovë kanë seli në Prishtinë ose Fushë Kosovë, dhe rrjedhimisht kanë fokus më të madh mbi kryeqytetin. * [https://www.prishtinapress.org/ PrishtinaPress] ==== Prizren, Kosovë ==== * [https://prizrenpost.com/al/ ''Prizren Post''] – medium i themeluar në 2011 në zotërim të Jetmir Malokut, faktualitet i lartë dhe mbulim i thellë i temave * ''[https://prizrenpress.com/ PrizrenPress]'' * [https://telegrafi.com/tag/prizren/ ''Telegrafi.com'', artikujt rreth Prizrenit] * [[TV Prizreni]] – televizioni kryesor i qytetit ==== Mitrovicë e Jugut, Kosovë ==== * ''[https://veriu.info/ Veriu.info]'' ==== Gjakovë, Kosovë ==== * [https://www.syri-vision.tv/ TV Syri] (ish-Syri Vision) == Shqipëri == === Kombëtare === * [[Radio Televizioni Shqiptar]] – transmetuesi publik dhe më i vjetër në Shqipëri * ''[https://monitor.al Revista Monitor]'' – revistë e specializuar mbi ekonominë, biznesin dhe financat * ''[[Shqiptarja.com]]'' – gjeneraliste * ''[[Agjencia Telegrafike Shqiptare]]'' – faktualitet i lartë * ''[https://www.anabelmagazine.com/ Anabel Magazine]'' – portal lajmesh me fokus në kulturë * ''[[Reporter.al]]'' – ''Kallxo'' për Shqipërinë, gazetari hetimore == Maqedoni e Veriut == === Kombëtare === * [[Alsat]] – transmetuesi më i vjetër privat shqiptar në Maqedoni * [https://tv21.tv/ TV 21 Maqedoni] – dega e [[RTV21]] në Maqedoni (mos të ngatërrohet me https://rtv21.tv i cili nuk është burim i besueshëm) * [[Radio Televizioni Maqedonas]] – transmetuesi publik i Maqedonisë. edicioni shqip gjendet tek https://al.mrt.com.mk/ * ''[https://zhurnal.mk Zhurnal.mk]'' – agjenci e lajmeve në Maqedoni * [https://ina-online.net/ ''INA Online''] * ''[https://tetovanews.info/ Tetova News]'' == Diaspora shqiptare == * [https://www.albinfo.ch/ Albinfo.ch] – medium shqiptar në Zvicër == Të huaja == * [[Radio Evropa e Lirë]] – medium amerikan ndërkombëtar amerikan i bazuar në Çeki me degë në Kosovë dhe mbulim të gjerë rreth botës * [[Zëri i Amerikës]] – medium amerikan i bazuar në Uashington, i fokusuar në lajme ndërkombëtare, arkiva deri mars 2025 e qasshme. * [[Deutsche Welle]] – medium gjerman i bazuar në Bonn, fokusuar në lajme rreth Evropës dhe botës. Ka degë shqiptare dhe bashkëpunon me vite me RTK-në. [https://www.dw.com/sq/fokus/s-10250 edicioni në shqip gjendet këtu]. * [https://pcworld.al/ ''PCWorld Albanian''] – medium amerikan ndërkombëtar i fokusuar në teknologji. * [https://www.bbc.co.uk/albanian/arkiv/index.shtml BBC Shqip] – medium britanik me degë shqiptare gjatë viteve 1940 – 1967 dhe 1993 – 2011. arkiva deri 28 shkurt 2011 deri diku e qasshme. == Të tjera == * [https://shkabaj.net/ Shkabaj.net] – agregat i mediumeve shqiptare, mbi të tjerave. mund të përfshijë mediume që janë të besueshme dhe jo të besueshëm, prandaj ki shumë kujdes këtu. disa prej mediumeve më lart janë të partnerizuar me të. my02vvo6nae2di9i64gq36j8tsyi9gw 0 395420 3058850 3006151 2026-10-22T12:15:45Z Leutrim.P 113691 added [[Category:Biografi shqiptare]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3058850 wikitext text/x-wiki '''Ferid Berisha''' (i njohur edhe si "Komandant Shkupi") është veteran i [[Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] dhe ish-drejtues i njësisë së atëhershme të njohur si “Tigrat e Zi”. Ai mori pjesë në [[Luftën e Kosovës]] (1998–1999) kundër [[Forcat e Armatosura të Serbisë dhe Malit të Zi|forcave serbe]] dhe më vonë është angazhuar në aktivitete përkujtimore dhe veprimtari publike në diasporë.<ref>{{Cite web|last=Telegrafi|first=Nga|title=Ferid Berisha i njohur si Komandant Shkupi, hap fondacion për veteranët e UÇK-së - Telegrafi|url=https://telegrafi.com/ferid-berisha-njohur-si-komandant-shkupi-hap-fondacion-ne-shba-per-veteranet-e-uck-se/|access-date=2026-02-14|website=telegrafi.com|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|date=2018-03-08|title=Tigrat e zi- ishin tmerri i ushtrisë serbe .Ferid Berisha(Komandant Shkupi) – rrëfen momente të lavdishme si pjesëtar i kësaj njësie elitare|url=https://www.faktiditor.ch/tigrat-e-zi-ishin-tmerri-i-ushtrise-serbe-ferid-berishakomandant-shkupi-rrefen-momente-te-lavdishme-si-pjesetar-i-kesaj-njesie-elitare/|access-date=2026-02-14|website=Fakti Ditor|language=en-US}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> == Jeta dhe veprimtaria == Feridi ishte 31 vjeç kur u kthye nga Holanda në Kosovë, pas Sulmit në Prekaz në mars 1998. Këto zhvillime konsiderohen si moment kyç në përshkallëzimin e konfliktit në Kosovë. Berisha kishte drejtuar “Tigrat e Zi”, të përshkruar si njësi elite gjatë periudhës së luftës. == Pjesëmarrja në veprimtari ndërkombëtare == Në vitet e pasluftës, Berisha ka marrë pjesë në aktivitete përkujtimore dhe tubime në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ai ka qenë pjesëmarrës në National Prayer Breakfast (Mëngjesin Kombëtar të Lutjeve), ku është paraqitur i veshur me uniformën e veteranit të UÇK-së. Në një deklaratë publike, ai ka theksuar se është ndier i prekur nga mirënjohja e pjesëmarrësve, të cilët e kanë falënderuar për shërbimin e tij ushtarak. Po ashtu, ai ka marrë pjesë në ngritjen e flamurit kombëtar shqiptar në Detroit, si dhe në festimet e përvjetorit të Pavarësisë së Kosovës në City Hall New York, duke i cilësuar këto si përjetime simbolike për diasporën shqiptare. == Shiko edhe == * [[Lufta e Kosovës]] == Referime == [[Kategoria:Ushtarakë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] [[Kategoria:Biografi shqiptare]] md4rgkfpp8skrh8rg5nftzbj6g5nwbd 3058852 3058850 2026-10-22T12:23:13Z Leutrim.P 113691 riformatim teksti 3058852 wikitext text/x-wiki '''Ferid Berisha''' është [[shqiptar]], veteran i [[Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]], ishte drejtues i njësisë “Tigrat e Zi” gjatë [[Luftës së Kosovës]] kundër [[Forcat e Armatosura të Serbisë dhe Malit të Zi|forcave serbe]] dhe më vonë është angazhuar në aktivitete përkujtimore dhe veprimtari publike në diasporë.<ref>{{Cite web|last=Telegrafi|first=Nga|title=Ferid Berisha i njohur si Komandant Shkupi, hap fondacion për veteranët e UÇK-së - Telegrafi|url=https://telegrafi.com/ferid-berisha-njohur-si-komandant-shkupi-hap-fondacion-ne-shba-per-veteranet-e-uck-se/|access-date=2026-02-14|website=telegrafi.com|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|date=2018-03-08|title=Tigrat e zi- ishin tmerri i ushtrisë serbe .Ferid Berisha(Komandant Shkupi) – rrëfen momente të lavdishme si pjesëtar i kësaj njësie elitare|url=https://www.faktiditor.ch/tigrat-e-zi-ishin-tmerri-i-ushtrise-serbe-ferid-berishakomandant-shkupi-rrefen-momente-te-lavdishme-si-pjesetar-i-kesaj-njesie-elitare/|access-date=2026-02-14|website=Fakti Ditor|language=en-US}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> == Jeta dhe veprimtaria == Berisha ishte 31 vjeç kur u kthye nga [[Holanda]] në [[Krahina Autonome e Kosovës dhe Dukagjinit|Kosovë]], pas [[Sulmi në Prekaz|Sulmit në Prekaz]] në mars 1998. Berisha kishte drejtuar “Tigrat e Zi”, të përshkruar si njësi elite gjatë periudhës së luftës. == Pjesëmarrja në veprimtari ndërkombëtare == Në vitet e pasluftës, Berisha kishte marrë pjesë në aktivitete përkujtimore dhe tubime në [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtete të Bashkuara]]. Ai ka qenë pjesëmarrës në National Prayer Breakfast (Mëngjesin Kombëtar të Lutjeve), ku është paraqitur i veshur me uniformën e veteranit të UÇK-së. Në një deklaratë publike, ai kishte thënë se është ndier i prekur nga mirënjohja e pjesëmarrësve, të cilët e kanë falënderuar për shërbimin e tij ushtarak. Po ashtu, ai ka marrë pjesë në ngritjen e flamurit kombëtar shqiptar në Detroit, si dhe në festimet e përvjetorit të Pavarësisë së Kosovës në City Hall New York, duke i cilësuar këto si përjetime simbolike për diasporën shqiptare. == Shiko edhe == * [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës]] * [[Lufta e Kosovës]] == Referime == [[Kategoria:Ushtarakë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] [[Kategoria:Biografi shqiptare]] lecf4ua5kcr5qonlj0pc08aif56a4y0 14 398015 3058913 2916980 2026-10-22T23:54:51Z Fallbackintoreality 102113 3058913 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia category|hidden=yes}} Kjo është kategoria dedikuar artikujve që përdorin parametrin ISBN së bashku me një datë para vitit 1965. Artikujt e gjendur këtu janë kategorizuar automatikisht nga moduli CS1. Kategoria duhet të përmbajë sa më pak artikuj të jetë e mundur (në mos fare). Nëse shihni artikuj këtu, ju lutemi, rregulloni gabimet duke ndjekur këshillat e shpjeguara te [[Ndihmë:Gabimet CS1]]. Ju lutemi, mos e fshini kategorinë dhe nëse në të nuk gjendet asnjë artikull. [[Kategoria:Gabime CS1]] 079g8uykoqb3s6bbao4vroadrgmxanl 1 405243 3058979 3056804 2026-10-23T04:27:44Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Alban Muja/Arkivi 1]] 3058979 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Alban Muja/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} bxvejhl6qdv90cdv74ufng8iffp29dn 1 405745 3058936 3055043 2026-10-23T04:17:11Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Bashkimi Evropian]] 3058936 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|European Union|9 gusht 2026|1368442431}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 16 gusht 2026 19:20 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 22 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Bashkimi Evropian]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3027154 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen https://zacat.gesis.org/webview/index.jsp?headers=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA6595_V355&V355slice=1&previousmode=table&stubs=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA6595_V10&weights=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FZA6595_V42&analysismode=table&study=http%3A%2F%2F193.175.238.79%3A80%2Fobj%2FfStudy%2FZA6595&tabcontenttype=row&gs=362&V10slice=1&mode=table&top=yess. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140311075105/http://www.consilium.europa.eu/policies/council-configurations/agriculture-and-fisheries për lidhjen http://www.consilium.europa.eu/policies/council-configurations/agriculture-and-fisheries. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230605224333/https://www.federalists.eu/uef/our-achievements/churchill-and-hertenstein për lidhjen https://www.federalists.eu/uef/our-achievements/churchill-and-hertenstein. *U shtua ky version i arkivuar i faqes http://arquivo.pt/wayback/20160515055515/http://government.zdnet.com/?p=6266 për lidhjen http://government.zdnet.com/?p=6266. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110503185125/http://eu.nanoq.gl/Emner/EuGl/The%20Greenland%20Treaty.aspx për lidhjen http://eu.nanoq.gl/Emner/EuGl/The%20Greenland%20Treaty.aspx. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20070609135542/http://www.cer.org.uk/articles/bildt_ft_1june05.html për lidhjen http://www.cer.org.uk/articles/bildt_ft_1june05.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171010150807/http://www.weu.int/Declaration_E.pdf për lidhjen http://www.weu.int/Declaration_E.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131104224245/http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/090720-Factsheet-Battlegroups_EN.pdf për lidhjen http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/090720-Factsheet-Battlegroups_EN.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://wayback.archive-it.org/all/20171010154935/http://www.consilium.europa.eu/eeas/security-defence/eu-operations?amp;lang=en për lidhjen http://www.consilium.europa.eu/eeas/security-defence/eu-operations?amp;lang=en. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130530233030/http://consilium.europa.eu/eeas/security-defence/csdp-structures-and-instruments?lang=en për lidhjen http://www.consilium.europa.eu/eeas/security-defence/csdp-structures-and-instruments?lang=en. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110429211047/http://www.diis.dk/sw87465.asp?csref=RSS për lidhjen http://www.diis.dk/sw87465.asp?csref=RSS. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260113045345/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/european-union/ për lidhjen https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/european-union/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20251124205623/https://cop30.br/en/news-about-cop30/global-carbon-market-coalition-proposed-by-brazil-has-gained-membership-in-eleven-countries për lidhjen https://cop30.br/en/news-about-cop30/global-carbon-market-coalition-proposed-by-brazil-has-gained-membership-in-eleven-countries. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190622093930/https://trade.ec.europa.eu/tradehelp/free-trade-agreements për lidhjen http://trade.ec.europa.eu/tradehelp/free-trade-agreements. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20081004073036/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2078rank.html për lidhjen https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120722185047/http://fra.europa.eu/fraWebsite/attachments/Manifestations_EN.pdf për lidhjen http://www.fra.europa.eu/fraWebsite/attachments/Manifestations_EN.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20041222130930/http://www.jafi.org.il/education/100/concepts/demography/demjpop.html për lidhjen http://www.jafi.org.il/education/100/concepts/demography/demjpop.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20101125191700/http://www.nhs.uk/nhsengland/Healthcareabroad/pages/Healthcareabroad.aspx për lidhjen http://www.nhs.uk/nhsengland/Healthcareabroad/pages/Healthcareabroad.aspx. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20211220174010/https://kifkif.info/la-comision-europea-propone-ampliar-la-lista-de-delitos-de-la-union-europea-para-incluir-los-delitos-de-odio/ për lidhjen https://kifkif.info/la-comision-europea-propone-ampliar-la-lista-de-delitos-de-la-union-europea-para-incluir-los-delitos-de-odio/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130222205051/http://www.ecoc-doc-athens.eu/attachments/1249_Cultural%20Policy%20and%20Politics%20in%20the%20European%20Union_speech_Bozoki_Andras.pdf për lidhjen http://www.ecoc-doc-athens.eu/attachments/1249_Cultural%20Policy%20and%20Politics%20in%20the%20European%20Union_speech_Bozoki_Andras.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20070611140551/http://www.euyo.org.uk/about/history.htm për lidhjen http://www.euyo.org.uk/about/history.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160428061038/http://www.arte.tv/sites/en/corporate/qui-sommes-nous-cluster/publications/?lang=en për lidhjen http://www.arte.tv/sites/en/corporate/qui-sommes-nous-cluster/publications/?lang=en. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 gusht 2026 15:56 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Bashkimi Evropian]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3049419 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080405065450/http://www.independent.co.uk/news/europe/eu-celebrates-its-50th-birthday--with-a-row-about-religion-440976.html për lidhjen https://www.independent.co.uk/news/europe/eu-celebrates-its-50th-birthday--with-a-row-about-religion-440976.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 shtator 2026 03:58 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Bashkimi Evropian]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054522 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221023233243/https://www.aeroport.fr/uploads/documents/resultats-activite-aeroports-francais-2021.pdf.pdf për lidhjen https://www.aeroport.fr/uploads/documents/resultats-activite-aeroports-francais-2021.pdf.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 tetor 2026 02:45 (CEST) tks7j91n7d4837aeojqmumvn6idvvf9 1 406670 3058978 3056803 2026-10-23T04:27:34Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Alban Muja]] 3058978 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alban Muja]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3024682 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://autostradabiennale.org/future-of-borders/artist/alban-muja/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210804070710/https://www.mglc-lj.si/eng/the_biennial/the_28th_biennial_of_graphic_arts për lidhjen https://www.mglc-lj.si/eng/the_biennial/the_28th_biennial_of_graphic_arts. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 12 gusht 2026 11:52 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alban Muja]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3025962 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220926040618/https://autostradabiennale.org/portfolio/alban-muja/ për lidhjen https://autostradabiennale.org/portfolio/alban-muja/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241203050540/https://www.citedesartsparis.net/en/fm--the-process--alban-muja për lidhjen https://www.citedesartsparis.net/en/fm--the-process--alban-muja. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 gusht 2026 18:46 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 5 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alban Muja]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3027136 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260810170633/https://www.charimgalerie.at/exhibition/legendarydog_ulay_albanmuja për lidhjen https://www.charimgalerie.at/exhibition/legendarydog_ulay_albanmuja. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260810221430/https://www.charimgalerie.at/exhibition/Muja_2023/ për lidhjen https://www.charimgalerie.at/exhibition/Muja_2023/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260309151714/https://www.institut-cultures-islam.org/urban-text-this-place-called-balkans-exhibition-texts-eng/ për lidhjen https://www.institut-cultures-islam.org/urban-text-this-place-called-balkans-exhibition-texts-eng//. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260811041752/https://www.charimgalerie.at/exhibition/alban_muja për lidhjen https://www.charimgalerie.at/exhibition/alban_muja. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260124214455/https://archiv.ngbk.de/en/projekte/raumschiff-jugoslawien-die-aufhebung-der-zeit/ për lidhjen https://archiv.ngbk.de/en/projekte/raumschiff-jugoslawien-die-aufhebung-der-zeit/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 gusht 2026 10:31 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alban Muja]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3044136 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260810154716/https://www.ludwigmuseum.hu/en/work/family-album për lidhjen https://www.ludwigmuseum.hu/en/work/family-album. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260810201959/https://www.ludwigmuseum.hu/en/exhibition/alban-muja-family-album për lidhjen https://www.ludwigmuseum.hu/en/exhibition/alban-muja-family-album. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 21 shtator 2026 06:21 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alban Muja]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3052270 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://manifesta.org/2023/06/manifesta-14-prishtina-public-survey-results/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 shtator 2026 00:26 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Alban Muja]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054454 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200226014304/http://www.saha.org.tr/en/projects/project/3rd-mardin-biennial për lidhjen http://www.saha.org.tr/en/projects/project/3rd-mardin-biennial. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 tetor 2026 20:53 (CEST) 5n2mmdvy7c4d8k502rcbk4z7vjck945 1 407457 3058950 3054595 2026-10-23T04:21:19Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Universiteti Islamik i Medinës]] 3058950 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli [[Universiteti islam i Medinës]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1997106 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20100615025631/http://saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2000-Winter/Madinah.htm te http://www.saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2000-Winter/Madinah.htm Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 11:12 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Universiteti islam i Medinës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2127583 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100615025631/http://saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2000-Winter/Madinah.htm për lidhjen http://www.saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2000-Winter/Madinah.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171022092548/http://www.iu.edu.sa/ për lidhjen http://iu.edu.sa/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 qershor 2020 00:41 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Universiteti islam i Medinës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2376099 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171113050828/http://www.saudinf.com/main/j42.htm për lidhjen http://www.saudinf.com/main/j42.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 dhjetor 2021 05:15 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Universiteti Islamik i Medinës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3044063 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160607204734/http://www.islamicfinder.org/getitWorld.php?id=50678 për lidhjen http://www.islamicfinder.org/getitWorld.php?id=50678. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 shtator 2026 21:02 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Universiteti Islamik i Medinës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054342 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171027042908/http://enweb.iu.edu.sa/ për lidhjen http://enweb.iu.edu.sa/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 tetor 2026 11:55 (CEST) d27kkv9qoqzo3vvka8unhks1m334gu5 1 407458 3058954 3054607 2026-10-23T04:22:19Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Xhevdet Shabani]] 3058954 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Xhevdet Shabani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2040193 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Gjithashtu aty mund të gjeni informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140826122251/http://kk.rks-gov.net/kacanik/News/Futbollisti-Xhevdet-Shabani-shpallet-sportisti-i-v.aspx për lidhjen http://kk.rks-gov.net/kacanik/News/Futbollisti-Xhevdet-Shabani-shpallet-sportisti-i-v.aspx. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 shtator 2019 17:53 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Xhevdet Shabani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2135959 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140826122251/http://kk.rks-gov.net/kacanik/News/Futbollisti-Xhevdet-Shabani-shpallet-sportisti-i-v.aspx për lidhjen http://kk.rks-gov.net/kacanik/News/Futbollisti-Xhevdet-Shabani-shpallet-sportisti-i-v.aspx. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 11 korrik 2020 20:10 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Xhevdet Shabani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2260552 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140826122251/http://kk.rks-gov.net/kacanik/News/Futbollisti-Xhevdet-Shabani-shpallet-sportisti-i-v.aspx për lidhjen http://kk.rks-gov.net/kacanik/News/Futbollisti-Xhevdet-Shabani-shpallet-sportisti-i-v.aspx. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2021 08:05 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Xhevdet Shabani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2718179 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140826161248/http://uk.soccerway.com/players/xhevdet-shabani/329398/ për lidhjen http://uk.soccerway.com/players/xhevdet-shabani/329398/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 nëntor 2024 03:59 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Xhevdet Shabani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054391 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160303235017/http://www.albaniasoccer.com/statistika/kosova/player/81-raiffeisen-superliga-kosove-2011-12/169-lepenci/1104-xhevdet-shabani.html për lidhjen http://www.albaniasoccer.com/statistika/kosova/player/81-raiffeisen-superliga-kosove-2011-12/169-lepenci/1104-xhevdet-shabani.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 tetor 2026 16:30 (CEST) 83cq5ed7kbfzvkj6gx13zfliwnpk2ff 1 407488 3058962 3054897 2026-10-23T04:23:49Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Globi]] 3058962 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Globi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2102263 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190307065631/http://objetoseducacionais2.mec.gov.br/bitstream/handle/mec/18967/earth_en.html për lidhjen http://objetoseducacionais2.mec.gov.br/bitstream/handle/mec/18967/earth_en.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 maj 2020 08:29 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Globi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2380213 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200625171614/https://www.ultimateglobes.com/world-globe-term-glossary_a/332.htm për lidhjen http://www.ultimateglobes.com/world-globe-term-glossary_a/332.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 janar 2022 02:07 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Globi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2420065 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200128141943/http://www.globolocal.net/eng/index_eng.html për lidhjen http://www.globolocal.net/eng/index_eng.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 mars 2022 03:38 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Globi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3007271 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130514093351/http://www.multi-touch-solution.com/ për lidhjen http://www.multi-touch-solution.com/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130514093351/http://www.multi-touch-solution.com/ për lidhjen http://www.multi-touch-solution.com/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 korrik 2026 05:37 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Globi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054732 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150501073007/http://digitalcollections.library.ubc.ca/cdm/singleitem/collection/mccormick/id/63/rec/119 për lidhjen http://digitalcollections.library.ubc.ca/cdm/singleitem/collection/mccormick/id/63/rec/119. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131210104021/http://digitalcollections.library.ubc.ca/ për lidhjen http://digitalcollections.library.ubc.ca/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 tetor 2026 18:13 (CEST) n5dqk45ycdzmjbdrajrl2mftjpehmi8 1 407489 3058970 3057147 2026-10-23T04:25:57Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Gjuha tamile]] 3058970 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Gjuha tamile]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2585325 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210412193905/http://languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en për lidhjen http://www.languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120915111428/http://www.languagesdept.gov.lk/ për lidhjen http://www.languagesdept.gov.lk/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 shtator 2023 16:25 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Gjuha tamile]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2984848 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180207020120/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html për lidhjen http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 maj 2026 07:07 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Gjuha tamile]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3026217 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200131074029/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 për lidhjen http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 gusht 2026 20:53 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Gjuha tamile]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3052595 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece për lidhjen http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 shtator 2026 21:58 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Gjuha tamile]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054730 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180411211733/http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html për lidhjen http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20070810095927/http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf për lidhjen http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20071205193720/http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html për lidhjen http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 tetor 2026 17:52 (CEST) mml8xa305ter1o8iu6o2rsbj7hkg57s 4 407895 3058870 3058703 2026-10-22T16:02:03Z Fallbackintoreality 102113 /* Votimi */ 3058870 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Matja e fuqisë dhe energjisë]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:18 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:18 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:19 (CEST) * {{Të griset}} - sipas [[:en:WP:SNOW|klauzolës ''snowball'']] [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 22 tetor 2026 18:02 (CEST) === Diskutimi === q6nslkfejtsnmceacxazi5sj3irwcss 3059058 3058870 2026-10-23T11:11:45Z Leutrim.P 113691 /* Matja e fuqisë dhe energjisë */ 3059058 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Matja e fuqisë dhe energjisë]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:18 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:18 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:19 (CEST) * {{Të griset}} - sipas [[:en:WP:SNOW|klauzolës ''snowball'']] [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 22 tetor 2026 18:02 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 13:11 (CEST) === Diskutimi === ceyhtdzipuqmly4vi4fl9tu1i2sumoz 3059062 3059058 2026-10-23T11:12:28Z Leutrim.P 113691 /* Matja e fuqisë dhe energjisë */ 3059062 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Matja e fuqisë dhe energjisë]] == {{dmb|1|Të griset}} '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:18 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:18 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:19 (CEST) * {{Të griset}} - sipas [[:en:WP:SNOW|klauzolës ''snowball'']] [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 22 tetor 2026 18:02 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 13:11 (CEST) === Diskutimi === ::{{Miratim}} — [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) {{dmb|2}} ihvd3jxffgoh0cl8uf0kdclwbbwupx4 3059077 3059062 2026-10-23T11:54:43Z Klein Muçi 52109 /* Matja e fuqisë dhe energjisë */ - Mbyllje e parakohshme 3059077 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Matja e fuqisë dhe energjisë]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:18 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:18 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:19 (CEST) * {{Të griset}} - sipas [[:en:WP:SNOW|klauzolës ''snowball'']] [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 22 tetor 2026 18:02 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 13:11 (CEST) === Diskutimi === ceyhtdzipuqmly4vi4fl9tu1i2sumoz 4 407896 3059059 3058708 2026-10-23T11:11:51Z Leutrim.P 113691 /* Matja e rezistencës */ 3059059 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Matja e rezistencës]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:19 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:21 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:20 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 13:11 (CEST) === Diskutimi === 7r9vin985t6vx5jshhg5arx4lik6nxq 4 407897 3059060 3058711 2026-10-23T11:11:54Z Leutrim.P 113691 /* Matja e rrymes dhe tensonit */ 3059060 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Matja e rrymes dhe tensonit]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:21 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:21 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:24 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 13:11 (CEST) === Diskutimi === 2a2f2ff00phhn7mcn00wd5bhyqd83en 4 407898 3059061 3058710 2026-10-23T11:11:57Z Leutrim.P 113691 /* Gabimet në matje */ 3059061 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Gabimet në matje]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:23 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:23 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:23 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 13:11 (CEST) === Diskutimi === stihoj4y7efz3qpmt3ctjktzypre9jb 4 407899 3059049 3058713 2026-10-23T10:53:44Z Leutrim.P 113691 /* Termoçiftet */ 3059049 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Termoçiftet]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:24 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:24 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:24 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 12:53 (CEST) === Diskutimi === 0du2b0leawji98u8fsdy04kzd72ffqx 0 407924 3058906 3058812 2026-10-22T21:53:12Z Edukatori 112234 /* Kurt Lewin */ 3058906 wikitext text/x-wiki '''Cikli i të nxënit''' është një model strukturues i pedagogjisë dhe psikologjisë arsimore që shpjegon se si individët e shndërrojnë përvojën e drejtpërdrejtë në njohuri, shprehi dhe qëndrime të qëndrueshme. Ai bazohet në parimin se të nxënit nuk është një proces linear apo statik, por një proces ciklik dhe vazhdueshëm ku çdo përfundim shërben si pikënisje për një nivel më të lartë të kuptuarit. == John Dewey == Në vitin 1933 (bazuar në punën e botuar për herë të parë në vitin 1910), [[John Dewey]] përshkroi pesë faza ose aspekte të mendimit reflektiv: {{blockquote|„Në mes, si gjendje të mendimit, janë (1) sugjerimet, në të cilat mendja kërcejnë përpara drejt një zgjidhjeje të mundshme; (2) një intelektualizim i vështirësisë apo hutimit të ndjerë (të përjetuar drejtpërdrejt) në një problem që duhet zgjidhur, një pyetje për të cilën duhet kërkuar përgjigjja; (3) përdorimi i një sugjerimi pas tjetrit si ide udhëheqëse, apo hipotezë, për të nisur dhe udhëhequr vëzhgimin dhe veprimtaritë e tjera në mbledhjen e lëndës faktike; (4) elaborimi mendor i idesë apo supozimit si ide apo supozim (arsyetimi, në kuptimin në të cilin arsyetimi është një pjesë, e jo e tëra e përfundimit); dhe (5) testimin e hipotezës përmes veprimit të hapur apo imagjinar.<ref>In between, as states of thinking, are (1) suggestions, in which the mind leaps forward to a possible solution; (2) an intellectualization of the difficulty or perplexity that has been felt (directly experienced) into a problem to be solved, a question for which the answer must be sought; (3) the use of one suggestion after another as a leading idea, or hypothesis, to initiate and guide observation and other operations in the collection of factual material; (4) the mental elaboration of the idea or supposition as an idea or supposition (reasoning, in the sense in which reasoning is a part, not the whole of inference); and (5) testing the hypothesis by overt or imaginative action. [[John Dewey]] : ''How We Think'', revised edition, 1933</ref> <ref>{{cite book |last=Dewey |first=John |author-link=John Dewey |date=1933 |title=How we think: a restatement of the relation of reflective thinking to the educative process |edition=Revised |location=Boston; New York |publisher=D.C. Heath and Company |page=[https://archive.org/details/howwethinkrestat00dewerich/page/107 107] |oclc=603884 |url=https://archive.org/details/howwethinkrestat00dewerich |url-access=registration}} The original edition was published in 1910: {{OCLC|194219}}.</ref>}} — John Dewey, How Wee Think, botimi i rishikuar, 1933 == Kurt Lewin == Në vitet 1940, [[Kurt Lewin]] zhvilloi kërkimin në veprim dhe përshkroi një cikël të: # Planifikimi # Veprim # Zbulimi i fakteve, rreth rezultatit të veprimit Lewin theksoi veçanërisht nevojën për gjetjen e fakteve, të cilën ai mendonte se i mungonte shumë punës në menaxhim dhe punë sociale. Ai e krahasoi këtë me ushtrinë ku: {{blockquote|sulmi kryhet deri në fund dhe menjëherë më pas vijon një aeroplan vëzhgimi me të vetmin qëllim që të përcaktojë sa më saktë dhe sa më objektivisht të jetë e mundur situatën e re. Ky vëzhgim apo mbledhje e fakteve ka katër funksione. Së pari, ai duhet të vlerësojë veprimin. Ai tregon nëse ajo që është arritur është mbi apo nën pritshmëritë. Së dyti, u jep planifikuesve mundësinë të mësojnë, domethënë, të mbledhin njohuri të reja të përgjithshme, për shembull, lidhur me fortësinë dhe dobësinë e armëve të caktuara apo teknikave të veprimit. Së treti, kjo mbledhje e fakteve duhet të shërbejë si bazë për të planifikuar saktë hapin e radhës. Së fundi, ajo shërben si bazë për modifikimin e "planit të përgjithshëm". <ref>the attack is pressed home and immediately a reconnaissance plane follows with the one objective of determining as accurately and objectively as possible the new situation. This reconnaissance or fact-finding has four functions. First it should evaluate the action. It shows whether what has been achieved is above or below expectation. Secondly, it gives the planners a chance to learn, that is, to gather new general insight, for instance, regarding the strength and weakness of certain weapons or techniques of action. Thirdly, this fact-finding should serve as a basis for correctly planning the next step. Finally, it serves as a basis for modifying the "overall plan."|[[Kurt Lewin]]|Action Research and Minority Problems, 1946 </ref> <ref>{{cite journal |last=Lewin |first=Kurt |author-link=Kurt Lewin |date=1946 |title=Action research and minority problems |journal=[[Journal of Social Issues]] |volume=2 |issue=4 |pages=34–46 |doi=10.1111/j.1540-4560.1946.tb02295.x |url=http://bscw.wineme.fb5.uni-siegen.de/pub/nj_bscw.cgi/d759359/5_1_ActionResearchandMinortyProblems.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810203435/http://bscw.wineme.fb5.uni-siegen.de/pub/nj_bscw.cgi/d759359/5_1_ActionResearchandMinortyProblems.pdf |archive-date=2013-08-10 |url-status=dead}}</ref>}} == Kolb dhe Fry == Në filli të viteve 1970, [[David A. Kolb]] dhe Ronald E. Fry zhvilluan modelin e të mësuarit me anë të përvojës (ELM), i përbërë nga katër elementë: <ref>{{Cite book |last=Kolb |first=David A. |title=Theories of group processes |last2=Fry |first2=Ronald E. |date=1975 |publisher=Wiley |isbn=978-0471171171 |editor-last=Cooper |editor-first=Cary L. |series=Wiley series on individuals, groups, and organizations |location=London; New York |pages=33–58 |chapter=Towards an applied theory of experiential learning |oclc=1103318 |author-link=David A. Kolb}}</ref> # Përvojë konkrete # Vëzhgimi dhe reflektimi mbi atë përvojë # Formimi i koncepteve abstrakte bazuar në reflektim # Testimi i koncepteve të reja Testimi i koncepteve të reja jep përvojë konkrete e cila mund të vërehet dhe reflektohet mbi të, duke lejuar që cikli të vazhdojë. Kolb e integroi këtë cikël të të nxënit me një teori të [[Stilet e të nxënit|stileve të të nxënit]], ku secili stil preferon dy nga katër pjesët e ciklit. Cikli është [[wiktionary:quadrisect|i ndarë në katër pjesë]] nga një bosht horizontal dhe një bosht vertikal. Boshti vertikal përfaqëson mënyrën se si mund të kuptohet njohuria, nëpërmjet ''përvojës konkrete'' ose nëpërmjet ''konceptualizimit abstrakt'', ose nga një kombinim i të dyjave. Boshti horizontal përfaqëson mënyrën se si transformohet ose ndërtohet njohuria nëpërmjet ''vëzhgimit reflektues'' ose ''eksperimentimit aktiv'' . Këto dy akse formojnë katër kuadrantët që mund të shihen si katër faza: përvoja konkrete (VK), vëzhgimi reflektues (VR), konceptualizimi abstrakt (VA) dhe eksperimentimi aktiv (EAK) dhe si katër stile të të nxënit: divergjent, asimilues, konvergjent dhe akomodues. <ref>{{Cite journal |last=Abdulwahed |first=Mahmoud |last2=Nagy |first2=Zoltan K. |date=2009 |title=Applying Kolb's experiential learning cycle for laboratory education |url=https://figshare.com/articles/Applying_Kolb_s_experiential_learning_cycle_for_laboratory_education/9242909 |journal=[[Journal of Engineering Education]] |volume=98 |issue=3 |pages=283–294 |doi=10.1002/j.2168-9830.2009.tb01025.x}}</ref> Koncepti i stileve të të nxënit është kritikuar, shih {{Section link|Learning styles|Criticism}} . == Honey dhe Mumford == Në vitet 1980, Peter Honey dhe Alan Mumford i zhvilluan idetë e Kolb dhe Fry në një cikël mësimi paksa të ndryshëm. <ref name="Mumford">{{Cite book |last=Mumford |first=Alan |title=Action learning at work |publisher=Gower |year=1997 |isbn=978-0566078903 |location=Aldershot, Hampshire; Brookfield, VT |page=121 |chapter=Putting learning styles to work |oclc=35777384 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rgOoHgxObfwC&pg=PA121}}</ref> Fazat janë: # ''Të bësh'' diçka, të kesh një përvojë # ''Duke reflektuar'' mbi përvojën # ''Duke përfunduar'' nga përvoja, duke zhvilluar një teori # ''Planifikimi'' i hapave të ardhshëm, për të zbatuar ose testuar teorinë Ndërkohë që cikli mund të hyjë në cilëndo nga katër fazat, një cikël duhet të përfundohet për të dhënë të nxënit që do të ndryshojë sjelljen. Cikli mund të kryhet disa herë për të ndërtuar shtresa të të nxënit. Honey dhe Mumford u dhanë emra (të quajtur edhe ''[[Stilet e të nxënit|stile të të nxënit]]'' ) njerëzve që preferojnë të hyjnë në cikël në faza të ndryshme: ''Aktivist'', ''Reflektues'', ''Teorik'' dhe ''Pragmatist'' . Pyetësori i stileve të të nxënit i Honey dhe Mumford është kritikuar për besueshmëri dhe vlefshmëri të dobët. <ref>{{Cite journal |last=Klein |first=Britt |last2=McCall |first2=Louise |last3=Austin |first3=David |last4=Piterman |first4=Leon |date=2007 |title=A psychometric evaluation of the Learning Styles Questionnaire: 40-item version |journal=[[British Journal of Educational Technology]] |volume=38 |issue=1 |pages=23–32 |doi=10.1111/j.1467-8535.2006.00599.x}}</ref> == 5E == Në fund të viteve 1980, cikli i të nxënit 5E u zhvillua nga Studimi i Kurrikulës së Shkencave Biologjike, posaçërisht për t'u përdorur në mësimdhënien e shkencës. <ref name="NASA">{{Cite web |date=24 shkurt 2012 |title=5Es Overview: The 5E instructional model |url=http://www.nasa.gov/audience/foreducators/nasaeclips/5eteachingmodels/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923034649/http://www.nasa.gov/audience/foreducators/nasaeclips/5eteachingmodels/index.html |archive-date=23 shtator 2008 |access-date=31 janar 2013 |website=nasa.gov |publisher=[[NASA]]}}</ref> Cikli i të mësuarit ka katër faza: # ''Angazho'', në të cilin kapet interesi i një studenti dhe përcaktohet tema. # ''Eksploro'', në të cilin studentit i lejohet të ndërtojë njohuri mbi temën përmes pyetjeve dhe vëzhgimit të lehtësuar. # ''Shpjego'', në të cilin studentëve u kërkohet të shpjegojnë atë që kanë zbuluar dhe instruktori drejton një diskutim mbi temën për të përsosur të kuptuarit e studentëve. # ''Zgjerim'', në të cilin studentëve u kërkohet të zbatojnë atë që kanë mësuar në situata të ndryshme por të ngjashme, dhe instruktori i udhëzon studentët drejt temës tjetër të diskutimit. E-ja e pestë qëndron për ''Evaluate ose Vlerëso'', në të cilën instruktori vëzhgon njohuritë dhe të kuptuarit e secilit student dhe i udhëheq studentët të vlerësojnë nëse ajo që kanë mësuar është e vërtetë. Vlerësimi duhet të zhvillohet gjatë gjithë ciklit, jo brenda një faze të caktuar. == Korniza "Nis, Bëj Pyetje, Vepro" (LIA) == Korniza LIA u hartua nga ekipi i Lidhjeve Fillore të Akademisë Australiane të Shkencave për të adresuar një nevojë të deklaruar nga mësuesit e anketuar për një burim online që "u lejon mësuesve të zgjedhin, përshtatin dhe ndërtojnë lehtësisht programin e tyre të punës brenda kuadrit të kurrikulës shkencore të Australisë". Në përputhje me përvetësimin e vazhdueshëm të Versionit 9.0 të Kurrikulës Australiane në vitin 2024, po zhvillohet një paketë e re burimesh online për klasat nga klasa e parë deri në vitin e 10-të, të cilat përputhen me kurrikulën e përditësuar dhe me kornizën LIA, duke ruajtur mësime më të adaptueshme dhe të përcaktuara qartë për mësuesit gjatë zbatimit. <ref name=":0">{{Cite journal |last=Silvester |first=H |last2=Lawrence |first2=J |date=2025 |title=Launch, Inquire, Act—A framework for teaching and learning science |url=https://search.informit.org/doi/abs/10.3316/informit.T2025031900013800133312281 |journal=Australian Science Teachers Association |volume=71 |issue=1}}</ref> Korniza LIA fillon me fazën e “Nisjes”, e cila është hartuar për të angazhuar studentët dhe për të ofruar si motivim ashtu edhe kontekst për të nxënit e tyre. Faza e Nisjes i inkurajon nxënësit të fillojnë kërkime shkencore mbi një temë përmes përvojave të përbashkëta që lidhen me jetën e tyre (për shembull, duke i bërë nxënësit të hyjnë në një klasë të errët me të gjithë energjinë elektrike të fikur për të demonstruar rëndësinë e energjisë elektrike). Kjo u lejon të gjithë studentëve të zhvillojnë një gjuhë të përbashkët dhe siguron barazi në të nxënë. Më pas vjen faza “Bëj pyetje”, e cila përbëhet nga cikle hetimi, duke nxitur thellimin e të kuptuarit. Nxënësit përmirësojnë njohuritë e tyre për një temë nëpërmjet pyetjeve, hetimeve dhe integrimit kontekstual (për shembull, si mund të bëhet një elektrik dore me një bateri, tela dhe një llambë: duke eksperimentuar me forma të ndryshme qarqesh). Faza e fundit, “Vepro”, synon t’i fuqizojë studentët që të veprojnë mbi bazën e njohurive dhe aftësive të tyre të sapo fituara. I inkurajon studentët të kenë liri veprimi duke hartuar mënyra të reja për të bashkëvepruar me botën nëpërmjet shkencës (për shembull, duke përdorur eksperimentet e tyre me qarqet për të hartuar një produkt elektrik për të mbështetur njerëzit në rast ndërprerjeje të energjisë). <ref name=":0" /> == Alistair Smith == Në vitet 1990, Alistair Smith zhvilloi accelerated learning cycle, gjithashtu për përdorim në mësimdhënie. <ref name="Wegerif">{{Cite web |last=Wegerif |first=Rupert |title=Review of ''Accelerated Learning in the Classroom'', by Alistair Smith |url=http://elac.ex.ac.uk/dialogiceducation/userfiles/Review%20of%20Accelerated%20Learning.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517132716/http://elac.ex.ac.uk/dialogiceducation/userfiles/Review%20of%20Accelerated%20Learning.pdf |archive-date=17 maj 2014 |access-date=16 maj 2014 |publisher=[[University of Exeter]]}}</ref> Fazat janë: <ref name="Smith">{{Cite book |last=Smith |first=Alistair |url=https://archive.org/details/acceleratedlearn0000smit_c4t0 |title=Accelerated learning in the classroom |date=1996 |publisher=Network Educational Press |isbn=978-1855390348 |series=School effectiveness series |location=Stafford; Williston, VT |oclc=36747433 |url-access=registration}}</ref> # Krijoni një mjedis mbështetës të të nxënit - të sigurt, por stimulues # Lidhni të nxënit – njohuri të dobishme që tashmë i kemi # Jepni pamjen e përgjithshme # Përshkruani rezultatet e të nxënit që duam të arrijmë # Hyrje – informacion i ri për të aktivizuar aktivitetin # Aktiviteti # Demonstroni gjetjet e aktivitetit # Rishikimi për rikthim dhe ruajtje Ndryshe nga ciklet e tjera të të nxënit, hapi 8 normalisht pasohet nga hapi 2, në vend të hapit 1. == ALACT == Në vitet 2000, Fred Korthagen dhe Angelo Vasalos (dhe të tjerë) zhvilluan modelin ALACT, posaçërisht për përdorim në zhvillimin personal. <ref name="Korthagen2005">{{Cite journal |last=Korthagen |first=Fred A. J. |last2=Vasalos |first2=Angelo |date=2005 |title=Levels in reflection: core reflection as a means to enhance professional growth |url=http://kernreflectie.nl/Media/pdf/Levels%20in%20reflection.pdf |url-status=dead |journal=Teachers and Teaching |volume=11 |issue=1 |pages=47–71 |doi=10.1080/1354060042000337093 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304033203/http://kernreflectie.nl/Media/pdf/Levels%20in%20reflection.pdf |archive-date=2016-03-04 |access-date=2015-03-09}}</ref> Pesë fazat e ciklit ALACT janë: # Veprimi # Duke parë prapa në veprim # Aspektet e ndërgjegjësimit thelbësor # Krijimi i metodave alternative të veprimit # Prova Ashtu si me Kolbin dhe Fryn, gjyqi është një veprim që mund të rishikohet. Korthagen dhe Vasalos renditën ndërhyrjet e trajnerëve për secilën fazë. <ref name="Korthagen2005" /> === Nivelet e reflektimit === Korthagen dhe Vasalos përshkruan gjithashtu një model qepësh të "niveleve të reflektimit" (nga e brendshme në të jashtme: misioni, identiteti, besimet, kompetencat, sjellja, mjedisi) të frymëzuar nga hierarkia e llojeve logjike të Gregory Bateson . <ref name="Korthagen2005" /> Në vitin 2010, ata e lidhën modelin e tyre të të mësuarit reflektues me praktikën e [[Ndërgjegjësimi|vetëdijes]] dhe me Teorinë U të Otto Scharmer, e cila, në kontrast me një cikël të të mësuarit, thekson reflektimin mbi një të ardhme të dëshiruar në vend të përvojës së kaluar. <ref>{{Cite book |last=Korthagen |first=Fred A. J. |title=Handbook of reflection and reflective inquiry |last2=Vasalos |first2=Angelo |date=2010 |publisher=Springer |isbn=9780387857435 |editor-last=Lyons |editor-first=Nona |location=New York |pages=529–552 |chapter=Going to the core: deepening reflection by connecting the person to the profession |citeseerx=10.1.1.486.6428 |doi=10.1007/978-0-387-85744-2_27 |oclc=664583984 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2nOpVDNKMBYC&pg=PA529}}</ref> {{Rp|539–545}} == Shih edhe == * [[Mësimi]] * [[Të nxënit]] * [[Psikologjia shkollore]] == Referime == [[Kategoria:Mësim]] bjmas2j9bp64xd6ni3dbiw3hgmr2b7a 0 407925 3058907 3058807 2026-10-22T21:53:55Z Edukatori 112234 /* Shih edhe */ 3058907 wikitext text/x-wiki '''Kurt Zadek Lewin''' <ref>{{Cite web |title=Reclaiming Kurt Lewin |url=https://jewishcurrents.org/reclaiming-kurt-lewin |website=Jewish Currents |language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Scatena |first=Donatella |date=2018-05-28 |title=Perceiving the void and the living being to build new environment friendly urban spaces |url=https://journals.vilniustech.lt/index.php/JAU/article/view/2024 |journal=Journal of Architecture and Urbanism |volume=42 |issue=1 |pages=40–45 |doi=10.3846/jau.2018.2024 |issn=2029-7955 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref> ose '''Kurt Tsadek Lewin''' <ref>{{Cite journal |last=Lewin |first=Miriam |date=1992 |title=The Impact of Kurt Lewin's Life on the Place of Social Issues in His Work |url=https://spssi.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1540-4560.1992.tb00880.x |journal=Journal of Social Issues |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=15–29 |doi=10.1111/j.1540-4560.1992.tb00880.x |issn=0022-4537 |url-access=subscription}}</ref> (9 shtator 1890 – 12 shkurt 1947) ishte një [[Psikologu|psikolog]] gjermano-amerikan, i njohur si një nga pionierët modernë të psikologjisë [[Psikologjia shoqërore|sociale]], [[Psikologjia industriale dhe organizative|organizative]] dhe të aplikuar në Shtetet e Bashkuara. Gjatë karrierës së tij profesionale, kërkimet dhe shkrimet akademike të Lewin përqendrohen në kërkimin e aplikuar, kërkimin në veprim dhe komunikimin në grup. Lewin njihet shpesh si "themeluesi i psikologjisë sociale" dhe ishte një nga të parët që studioi dinamikën e grupit dhe zhvillimin organizativ . Një ''anketë e Rishikimit të Psikologjisë së Përgjithshme'', e botuar në vitin 2002, e renditi Lewin si psikologun e 18-të më të cituar të shekullit të 20-të. <ref>{{Cite journal |last=Haggbloom |first=Steven J. |last2=Warnick |first2=Renee |last3=Warnick |first3=Jason E. |last4=Jones |first4=Vinessa K. |last5=Yarbrough |first5=Gary L. |last6=Russell |first6=Tenea M. |last7=Borecky |first7=Chris M. |last8=McGahhey |first8=Reagan |last9=Powell |first9=John L. III |last10=Beavers |first10=Jamie |last11=Monte |first11=Emmanuelle |year=2002 |title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century |url=http://www.apa.org/monitor/julaug02/eminent.aspx |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–52 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139}}</ref> Gjatë karrierës së tij, ai ishte i lidhur me disa universitete amerikane dhe evropiane, duke përfshirë [[Universiteti i Humboldit në Berlin|Universitetin e Berlinit]], [[Cornell University|Universitetin Cornell]], [[Instituti i Teknologjisë në Masaçusets|MIT]], [[Universiteti Stanford|Universitetin Stanford]] dhe Universitetin e Ajovës . == Biografia == Lewin lindi në vitin 1890 në një familje [[Judejtë|hebreje]] në Mogilno, Qarku i Mogilnos, Provinca e Posenit, [[Prusia]] në [[Polonia|Poloninë]] e sotme, një qytet i vogël me rreth 5,000 banorë në atë kohë, rreth 150 prej të cilëve ishin hebrenj. <ref name=":0">{{Cite journal |last=Lewin |first=Miriam |date=1992 |title=The Impact of Kurt Lewin's Life on the Place of Social Issues in His Work |journal=Journal of Social Issues |volume=48 |issue=2 |pages=15–29 |doi=10.1111/j.1540-4560.1992.tb00880.x}}</ref> Lewin mori një edukim ortodoks hebraik në shtëpi. <ref name=":1">{{Cite journal |last=Bargal |first=David |date=1998 |title=Kurt Lewin and the First Attempts to Establish a Department of Psychology at the Hebrew University |journal=Minerva: A Review of Science, Learning and Policy |volume=36 |issue=1 |pages=49–68 |doi=10.1023/a:1004334520382 |pmid=11620064}}</ref> Ai ishte një nga katër fëmijët e lindur në një familje të klasës së mesme. Babai i tij zotëronte një dyqan të vogël të mallrave të ndryshme dhe familja jetonte në një apartament sipër dyqanit. Babai i tij, Leopold, drejtonte një fermë së bashku me vëllanë e tij, Maksin; megjithatë, ferma ishte ligjërisht në pronësi të një të krishteri sepse hebrenjve nuk u lejohej të zotëronin ferma në atë kohë. <ref name=":0" /> Në vitin 1905, Lewin u zhvendos me familjen e tij në [[Berlini|Berlin]], në mënyrë që Lewin dhe vëllezërit e tij të mund të merrnin një arsimim më të mirë. <ref name=":0" /> Nga viti 1905 deri në vitin 1908, Lewin studioi në gjimnazin Kaiserin Augusta, ku mori një arsimim klasik humanist. <ref name=":0" /> Në vitin 1909, ai hyri në Universitetin e Freiburgut për të studiuar mjekësi, por u transferua në Universitetin [[Universiteti i Mynihut|Ludwig-Maximilians-Universität München]] për të studiuar biologji. Në Universitetin Ludwig-Maximilians të Mynihut, ai u përfshi në lëvizjet [[Socializmi|socialiste]] dhe [[Të drejtat e grave|për të drejtat e grave]] rreth kësaj kohe. Në prill të vitit 1910, Lewin u transferua në [[Universiteti i Humboldit në Berlin|Universitetin Mbretëror Friedrich Wilhelm të Berlinit]], ku ishte ende student i mjekësisë. Deri në semestrin e Pashkëve të vitit 1911, interesat e tij ishin zhvendosur drejt [[Filozofia|filozofisë]] . Deri në verën e vitit 1911, shumica e kurseve të tij ishin në [[Psikologjia|psikologji]] . <ref name=":0" /> Ndërsa ishte në Universitetin Friedrich Wihelm të Berlinit, Lewin ndoqi 14 kurse me Carl Stumpf (1848–1936). <ref name=":0" /> Kur filloi [[Lufta e Parë Botërore]], ai shërbeu në [[Ushtria Perandorake Gjermane|Ushtrinë Perandorake Gjermane]], gjatë së cilës pësoi një plagë lufte dhe u kthye në Universitetin Friedrich Wilhelm të Berlinit për të përfunduar [[Doktor i Filozofisë|doktoraturën]] . Lewin shkroi një propozim disertacioni duke i kërkuar Stumpf-it të ishte mbikëqyrësi i tij, dhe Stumpf pranoi. Edhe pse Lewin punoi nën drejtimin e Stumpf për të përfunduar disertacionin e tij, marrëdhënia e tyre nuk përfshinte shumë komunikim. Lewin studioi shoqatat, vullnetin dhe qëllimin për disertacionin e tij, por nuk e diskutoi këtë me Stumpf deri në provimin e tij të fundit të doktoraturës. <ref name=":0" /> == Karriera == Lewin fillimisht ishte i përfshirë në shkollat e psikologjisë së sjelljes përpara se të ndryshonte drejtim në kërkim dhe të ndërmerrte punë me psikologë të shkollës së psikologjisë Gestalt, përfshirë [[Max Wertheimer]] dhe [[Wolfgang Kohler|Wolfgang Köhler]] . Ai gjithashtu u bashkua me Institutin Psikologjik të [[Universiteti i Humboldit në Berlin|Universitetit Friedrich Wilhelm të Berlinit]], ku dha leksione dhe seminare si mbi filozofinë ashtu edhe mbi psikologjinë. Ai shërbeu si profesor në Universitetin Friedrich Wilhelm të Berlinit nga viti 1926 deri në vitin 1932, gjatë së cilës kohë kreu eksperimente rreth gjendjeve të tensionit, nevojave, motivimit dhe të nxënit. <ref name=":1" /> Në vitin 1933, Lewin ishte përpjekur të negocionte një pozicion mësimdhënieje si kryetar i psikologjisë dhe të krijonte një institut kërkimor në [[Universiteti Hebre i Jeruzalemit|Universitetin Hebraik]] në [[Jeruzalemi|Jerusalem]] . <ref name=":1" /> Lewin shpesh shoqërohej me [[Marksizmi kulturor|Shkollën e hershme të Frankfurtit]], e cila e kishte origjinën nga një grup me ndikim [[Marksizmi|marksistësh]] kryesisht hebrenj në Institutin për Kërkime Sociale në Gjermani. Por kur [[Adolf Hitleri]] erdhi në pushtet në [[Gjermania Naziste|Gjermaninë naziste]] në vitin 1933, anëtarët e Institutit u shpërbënë dhe u zhvendosën në Angli dhe më pas në Shtetet e Bashkuara. Po atë vit, ai u takua me Eric Trist, nga Klinika Tavistock e Londrës. Trist u impresionua nga teoritë e tij dhe vazhdoi t'i përdorte ato në studimet e tij mbi ushtarët gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]] . Në gusht të vitit 1933, Lewin emigroi në SHBA, ku në vitin 1940 u bë shtetas i natyralizuar . Disa vjet pasi u zhvendos në SHBA, Lewin filloi t'u kërkonte njerëzve ta shqiptonin emrin e tij si "Lou-in" në vend të "Le-veen", sepse shqiptimi i gabuar i emrit të tij nga amerikanët kishte çuar në shumë thirrje telefonike të humbura. Megjithatë, pak para vdekjes së tij, ai filloi t'u kërkonte studentëve dhe kolegëve të përdornin shqiptimin e saktë ("Le-veen") sepse ky ishte shqiptimi që ai preferonte. <ref name=":0" /> Më parë, në vitin 1930, ai kaloi gjashtë muaj si profesor vizitor në [[Universiteti Stanford|Universitetin e Stanfordit]] . Pas emigrimit të tij në SHBA, Lewin punoi në [[Cornell University|Universitetin Cornell]], në Stacionin Kërkimor të Mirëqenies së Fëmijëve në Ajova në Universitetin e Ajovës dhe si drejtor i Qendrës për Dinamikat e Grupit në [[Instituti i Teknologjisë në Masaçusets|MIT]] . Pas [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], Lewin u përfshi në rehabilitimin psikologjik të ish-banorëve të kampeve të personave të zhvendosur me Dr. Jacob Fine në Shkollën Mjekësore të Harvardit . Kur Trist dhe ATM Wilson i shkruan Lewin duke i propozuar një revistë në partneritet me Institutin e tyre të sapothemeluar Tavistock dhe grupin e tij në MIT, Lewin u pajtua. Revista Tavistock, ''Human Relations'', u themelua me dy punime të hershme nga Lewin të titulluara "Kufijtë në Dinamikat e Grupit". Lewin dha mësim për një kohë në [[Duke University|Universitetin Duke]] . <ref>King, W.[http://www.phy.duke.edu/history/DistinguishedFaculty/HerthaSponer/RefugeeScholarsAtDukeUniversity.pdf "Refugee Scholars At Duke University"]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309174135/https://www.phy.duke.edu/history/DistinguishedFaculty/HerthaSponer/RefugeeScholarsAtDukeUniversity.pdf|date=9 March 2013}}. Retrieved on 26 August 2012.</ref> Lewin shpiku nocionin e identitetit gjenital, i cili ka fituar njëfarë rëndësie në teori të ndryshme të [[Hapësirë-koha|hapësirë-kohës]] dhe fushave të lidhura me të.  Për shembull, ai prezantoi konceptin e hapësirës hodologjike ose rrugën më të thjeshtë të arritur përmes zgjidhjes së fushave të ndryshme të forcave, kundërshtimeve dhe tensioneve sipas qëllimeve të tyre. <ref>{{Cite book |last=Batcho |first=James |title=Terrence Malick's Unseeing Cinema: Memory, Time and Audibility |date=2018 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-76420-7 |location=Cham |page=69}}</ref> Lewin propozoi gjithashtu perspektivën interaktiviste të Herbert Blumer të vitit 1937 si një alternativë ndaj debatit natyrë kundrejt edukimit . Lewin sugjeroi që as natyra (prirjet e lindura) dhe as edukimi (si [[Përvoja|përvojat]] në [[Jeta personale|jetë]] i formojnë individët) vetëm nuk mund të shpjegojnë sjelljen dhe personalitetet e individëve, por përkundrazi, si natyra ashtu edhe edukimi bashkëveprojnë për të formësuar çdo person. Kjo ide u paraqit në formën e ekuacionit të Lewin-it për sjelljen, ''B'' = ''ƒ'' ( ''P'', ''E'' ), që do të thotë se sjellja (B) është një funksion (f) i karakteristikave personale (P) dhe karakteristikave mjedisore (E). Studiuesit në vitet 1930 gëzoheshin nga frika se, duke iu përkushtuar kërkimit të aplikuar, do ta shpërqendronin disiplinën nga kërkimi bazë mbi problemet shkencore dhe do të krijonin një binar të rremë nëse kërkimi zhvillohej për vazhdimësinë e disiplinës së tyre përkatëse apo për zbatim praktik. <ref name="ReferenceA" /> Pavarësisht këtij debati brenda [[Shkenca shoqërore|shkencave shoqërore]] në atë kohë, Lewin argumentoi se "hulumtimi i aplikuar mund të kryhet me rigorozitet dhe se propozimet teorike mund të testohen në kërkimin e aplikuar". <ref name="ReferenceA" /> Rrënja e këtij binariteti të veçantë dukej se rridhte nga normat epistemologjike të pranishme brenda shkencave të forta - ku dallimi ishte shumë më i theksuar; Kurt Lewin argumentoi se kjo ishte në kundërshtim me natyrën e shkencave shoqërore. Me ndihmën e studiuesve, përfshirë Paul Lazarsfeld, ekzistonte një metodë përmes së cilës mund të siguroheshin para për kërkime në një mënyrë të qëndrueshme. Lewin i ka inkurajuar studiuesit të zhvillojnë teori që mund të përdoren për të adresuar probleme të rëndësishme sociale. <ref>{{Cite book |last=Wheelan |first=Susan A. |title=The Handbook of Group Research and Practice |date=2005 |publisher=SAGE |isbn=0-7619-2958-4 |location=Thousand Oaks, CA |page=13}}</ref> Për të demonstruar përkushtimin e tij ndaj kërkimit të aplikuar dhe për të vërtetuar më tej se kishte vlerë në testimin e propozimeve të tij teorike, Lewin u bë një "mjeshtër në transpozimin e një problemi të përditshëm në një eksperiment psikologjik". <ref name="ReferenceA" /> Lewin, në fillimet e tij, mori një moment në dukje banal midis tij dhe një kamerieri dhe e shndërroi atë në fillimet e hulumtimit të tij në terren, të cilin Lewin e arsyetoi se "qëllimi për të kryer një detyrë specifike ndërton një tension psikologjik, i cili lirohet kur detyra e synuar përfundon" në të njëjtën kohë me teorinë e [[Sigmund Freud]] se "dëshirat vazhdojnë derisa të plotësohen". <ref name="ReferenceA" /> Ky vëzhgim i rastësishëm nisi demonstrimin e "ekzistencës së tensioneve psikike", themelore për teorinë e fushës së Lewin-it. <ref name="ReferenceA" /> Ndërsa kërkimi i aplikuar ndihmoi në zhvillimin e Lewin në një teoricien praktik, ajo që e përcaktoi më tej atë si akademik dhe një pararendës ishte ''kërkimi i tij në veprim'', një term që ai e shpiku vetë. <ref name="ReferenceA" /> Lewin ishte gjithnjë e më i interesuar në konceptet e migrimit dhe identitetit hebre. Ai ishte i hutuar nga koncepti se si, ndërsa një individ distancohej nga kryerja e identitetit hebre në aspektin e shprehjes dhe performancës fetare, ata prapëseprapë konsideroheshin hebrenj në sytë e [[Nazizmi|nazistëve]] . Ky koncept i mohimit të identitetit të dikujt dhe promovimi i vetë-urrejtjes si një formë e përballimit të shtypjes së një grupi dominues përfaqësonte krizën e migrimit të vetë Lewin në Shtetet e Bashkuara. <ref name="ReferenceA" /> Lewin, siç e përshkroi studenti dhe kolegu i tij Ron Lippitt, "kishte një ndjeshmëri të thellë ndaj problemeve sociale dhe një angazhim për të përdorur burimet e tij si shkencëtar social për të bërë diçka rreth tyre". Në filli të viteve 1940, ai vizatoi një trekëndësh për të përfaqësuar ndërvarësinë e kërkimit, trajnimit dhe veprimit në prodhimin e ndryshimeve shoqërore. " <ref name="ReferenceA">{{Cite book |last=Rogers |first=Everett |title=A History of Communication Study: A Biographical Approach |date=1994 |publisher=The Free Press |location=NY}}</ref> Ky diagramim i interesave dhe veprimeve të një akademiku brenda këtij triangulimi jep një pjesë interesante të qasjes ndaj Lewin dhe kontributeve të tij. Në vend që të shënohej drejtësia sociale si fillimi ose fundi, ajo ishte e rrënjosur në çdo veprim akademik që ndërmori Lewin. Ishte kjo pikëpamje dhe paradigmë e veçantë botërore që e çoi më tej kërkimin e tij dhe përcaktoi saktësisht se si ai do t'i përdorte gjetjet nga kërkimi i tij në terren. Për më tepër, e gjitha kjo reflektonte mbi Lewinin si burrë dhe mënyrën e tij të përballimit të ngjarjeve të periudhës së tij kohore. Ky përkushtim ndaj kërkimit në veprim ishte ndoshta një mënyrë për të zgjidhur një disonancë midis udhëtimit të tij në Amerikë dhe mënyrës se si e la veten në [[Polonia|Poloninë]] e sotme. Psikologë të shquar të mentoruar nga Lewin përfshinin [[Leon Festinger]] (1919–1989), i cili u bë i njohur për teorinë e tij të disonancës njohëse (1956), psikologun mjedisor Roger Barker, Bluma Zeigarnik dhe Morton Deutsch, themeluesin e teorisë dhe praktikës moderne të zgjidhjes së konflikteve. Në vitin 1917, Lewin u martua me Maria Landsberg. Në vitin 1919, çifti pati një vajzë, Esther Agnes, dhe në vitin 1922, lindi djali i tyre, Fritz Reuven. Ata u divorcuan rreth vitit 1927 dhe Maria emigroi në [[Mandati britanik i Palestinës|Palestinën e Mandatuar]] me fëmijët. Në vitin 1929, Lewin u martua me Gertrud Weiss. Vajza e tyre Miriam lindi në vitin 1931, dhe djali i tyre Daniel lindi në vitin 1933. <ref name=":0" /> Në vitin 1947, Lewin vdiq nga pamjaftueshmëria kardiake në Newtonville, Massachusetts, dhe u varros në Varrezat Mount Auburn në Cambridge, Massachusetts . Gruaja e tij vdiq në vitin 1987. == Publikime kryesore == * Lewin, K. (1935). [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.18586/2015.18586.A-Dynamic-Theory-Of--Personality.pdf Një teori dinamike e personalitetit] . Nju Jork: McGraw-Hill . * Lewin, K. (1936). [[iarchive:principlesoftopo00lewirich|Parimet e psikologjisë topologjike]] . Nju Jork: McGraw-Hill . * Lewin, K. (1938). [https://psycnet.apa.org/PsycBOOKS/toc/13613 Përfaqësimi konceptual dhe matja e forcave psikologjike] . Durham, NC: Shtëpia Botuese e Universitetit Duke . * Lewin, K., dhe Gertrude W. Lewin (Red.) (1948). [[iarchive:resolvingsocialc00lewi|Zgjidhja e konflikteve sociale: punime të zgjedhura mbi dinamikën e grupit (1935–1946)]] . Nju Jork: Harper dhe Vëllezërit . * Lewin, K., dhe Dorwin Cartwright (Red.) (1951). [[iarchive:fieldtheoryinsoc00lewi|Teoria e fushës në shkencat shoqërore]] . Nju Jork: Harper . * Lewin, K., (vitet 1950?). Vetëurrejtje midis hebrenjve Identifikimi me grupin hebre. Johanesburg Departamenti i Informacionit i Federatës së Shoqatave Studentore Hebraike dhe Sioniste të Afrikës së Jugut. * Lewin, K. (1997). [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.197012/2015.197012.Resolving-Social-Conflicts.pdf Zgjidhja e konflikteve sociale dhe Teoria e fushës në shkencat sociale] . Uashington, DC: [[Shoqata Amerikane e Psikologjisë]] . * Lewin, K., dhe Martin Gold (Red.). (1999). [https://www.apa.org/pubs/books/4315780 Shkencëtari i plotë shoqëror: një lexues i Kurt Lewin] . Uashington, DC: [[Shoqata Amerikane e Psikologjisë]] . * Lewin, K., (1980). Kurt Lewin Werkausgabe në gjermanisht (Veprat e mbledhura të Kurt Lewin) Red. Karl Friedrich Graumann, Stuttgart, Klett; 4 numra, përmban disa vepra, të cilat u botuan nga pasuria ose nuk u përkthyen kurrë në anglisht. * Lewin, K. (2009). Kurt Lewin Schriften nga Psikologjia e Angewandten. Aufsätze, Vorträge, Rezensionen në gjermanisht, Ed. Helmut E. Lück, Vjenë, Verlag Wolfgang Krammer,{{ISBN|978-3-901811-46-3}} ; përmban disa artikuj të pabotuar == Shih edhe == * [[Cikli i të nxënit]] * [[Historia e psikologjisë]] == Referime == [[Kategoria:Vdekje 1947]] [[Kategoria:Lindje 1890]] [[Kategoria:Artikuj me hKarta]] [[Kategoria:Njerëz nga Mogilno]] [[Kategoria:Psikologë amerikanë të shekullit 20]] [[Kategoria:Psikologë gjermanë të shekullit 20]] p2m8vjr7wqhp4dcdccctrol4awn0j5r 0 407932 3058911 3058823 2026-10-22T23:51:33Z Fallbackintoreality 102113 përmirësimi i tekstit; shtova stampën e mirëmbajtjes dhe stampën e listës dinamike; wikifikova tekstin me lidhje dhe përmirësova frazimin e disa hyrjeve 3058911 wikitext text/x-wiki {{pa fusnota|date = tetor 2026}} Më poshtë është një kronologji e [[Historia e Shkupit|historisë]] së [[Lista e qyteteve në Maqedoni të Veriut|qytetit]] të [[Shkupi|Shkupit]], [[Maqedonia e Veriut]]. {{Listë dinamike}} == Para shekullit XV == {{Shih|Scupi}} * Shekulli VI–V p.e.s. – Zona e Scupit zhvillohet si një vendbanim i rëndësishëm i [[Dardanët|dardanëve]] (fisi ilir që banonte në këtë rajon). Ndërtohet fortifikimi i hershëm në [[Kalaja e Shkupit|Kalanë e Shkupit]]. * Shekulli II p.e.s. – II e.s. – [[Skupi|Scupi]] dardan bie nën [[Perandoria Romake|sundimin romak]] dhe zhvillohet si një ''[[Kolonia Romake|colonia]]'' e rëndësishme ushtarake e tregtare e provincës së [[Mëzia e Epërme|Mëzisë së Epërme]]. * 518 e.s. – Një tërmet i fuqishëm shkatërron Scupin antik. * Shekulli VI e.s. – Perandori me origjinë dardane/ilire, [[Justiniani I]], e rindërton qytetin pranë vendndodhjes së vjetër dhe e emërton ''[[Justiniana Prima]]''. * 585–837 e.s. – Dukuritë e dyndjeve [[Sllavët|sllave]] dhe vendosja e tyre në rajon. * 837–1282 e.s. – Periudhë sundimi [[Perandoria Bizantine|bizantin]] dhe [[Perandoria Bullgare|bullgar]]; qyteti kalon nën pushtete të ndryshme me zhvillim të luhatshëm tregtar. * 1282 – [[Mbretëria e Serbisë (mesjetë)|Mbretëria Serbe e Nemanjiçëve]] e pushton qytetin. * 1346 – Kurorëzimi i [[Stefan Dushani|Stefan Dushanit]] si Perandor në Shkup; qyteti bëhet qendër administrative e perandorisë së tij të shkurtër. * 1391 – [[Perandoria Osmane|Osmanët]] marrin pushtetin; qyteti merr emrin osman ''Üsküb'' (Shkup) dhe bëhet qendër e [[Sanxhaku i Shkupit|Sanxhakut të Shkupit]], ku një pjesë e madhe e popullsisë vendase shqiptare integrohet në rrjetin urban e tregtar. == Shekulli XV - XIX == * 1436 – Ndërtohet Xhamia e [[Sulltan Murati II|Sulltan Muratit]]. * 1469 – Ndërtohet [[Ura e gurit (Shkup)|Ura e Gurit]] mbi [[Lumi i Vardarit|lumin Vardar]]. * 1492 – Ndërtohet [[Xhamia e Mustafë Pashës|Xhamia e Mustafa Pashës]] në [[Çarshia e Vjetër|Çarshinë e Vjetër]]. * 1555 – Një tërmet i fuqishëm godet qytetin. * 1689 – ''Tetor:'' Zjarri i madh i Shkupit gjatë luftërave austro-osmane (gjenerali [[Piu II|Piccolomini]] i vë zjarrin qytetit). * 1878 – Krijimi i [[Vilajetit të Kosovës]]: [[Shkupi]] bëhet më vonë kryeqendra administrative e Vilajetit të Kosovës, duke u kthyer në një nga qendrat kryesore politike, kulturore e arsimore të shqiptarëve. * 1880 – Kuvendi i Shkupit: Veprimtarët e [[Lidhja Shqiptare të Prizrenit|Lidhjes Shqiptare të Prizrenit]] mblidhen në Shkup për të kërkuar autonominë administrative të trevave shqiptare. == Shekulli XX == * 1910 – [[Kongresi i Shkupit]]: Mbahet kongresi arsimor shqiptar për mbarëvajtjen e shkollave shqipe dhe zbatimin e [[Kongresi i Manastirit|alfabetit të Manastirit]]. * 1912 – ** Gusht: Çlirimi i Shkupit nga Kryengritësit Shqiptarë: Udhëheqësit e Kryengritjes së Përgjithshme Shqiptare ([[Hasan Prishtina]], [[Bajram Curri,]] [[Idriz Seferi]], [[Isa Boletini]] etj.) hyjnë në Shkup me mijëra luftëtarë, duke detyruar Perandorinë Osmane të pranojë kërkesat e tyre. ** Tetor–Nëntor: Pushtimi serb gjatë [[Lufta e Parë Ballkanike|Luftës së Parë Ballkanike]]; Shkupi shkëputet nga trualli politik shqiptar sipas [[Traktati i Londrës (1913)|Traktatit të Londrës]] (1913). * 1918 – Qyteti përfshihet në Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve (më vonë [[Mbretëria Jugosllave]]); fillon politika e kolonizimit dhe e presionit mbi popullsinë shqiptare. * 1941 – Pushtimi nga [[Fuqitë e Boshtit]] (gjermane e bullgare). * 1944 – ''13 Nëntor:'' [[Ushtria Bullgare]] dhe forcat partizane marrin kontrollin e qytetit. * 1945 – Shkupi bëhet kryeqytet i [[Republika Socialiste e Maqedonisë|Republikës Socialiste të Maqedonisë]] brenda [[Jugosllavia Federale Demokratike|Jugosllavisë federale]]. * 1963 – ''26 Korrik:'' Tërmeti shkatërrues prej 6.1 shkallësh godet Shkupin; vijon rindërtimi ndërkombëtar i qytetit. * 1968 – Demonstratat Shqiptare të vitit 1968: Shqiptarët në Shkup dhe qytete të tjera organizojnë protesta masive duke kërkuar të drejta kombëtare, përdorimin zyrtar të flamurit kombëtar shqiptar dhe barazi arsimore e politike. * 1976 – Administrata e qytetit ndahet në komuna, përfshirë [[Çairi|Çairin]], si qendër kryesore e popullsisë shqiptare në Shkup. * 1991 – Shkupi bëhet kryeqytet i [[Republika e Maqedonisë|Republikës së Pavarur të Maqedonisë]]. Shqiptarët bojkotojnë referendumin e pavarësisë për shkak të mosnjohjes së statusit të tyre si popull shtetformues. * 1998 – Demonstrata dhe protesta të popullsisë shqiptare për arsimin e lartë në gjuhën shqipe dhe të drejtat civile. == Shekulli XXI == * 2001 – ** [[Konflikti i armatosur në teritorin e Republikës së Maqedonisë në vitin 2001|Konflikti i Armatosur]]: Përplasja ushtarake mes [[Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare]] (UÇK) dhe [[Forcat e Armatosura të Maqedonisë së Veriut|forcave të sigurimit shtetëror]]. ** [[Marrëveshja e Ohrit]]: Nënshkruhet marrëveshja politike që i jep popullit shqiptar status të avancuar zyrtar, përdorim të gjuhës shqipe dhe decentralizim administrativ. * 2004 – Riorganizimi territorial i Shkupit: Komuna e Sarajit i bashkohet Qytetit të Shkupit, duke rritur përqindjen e popullsisë shqiptare në kryeqytet në mbi 20% dhe duke zyrtarizuar përdorimin e gjuhës shqipe në nivel komunal/qyteti. * 2009 – Hapet [[Shtëpia Përkujtimore e Nënë Terezës]] ([[Anjezë Gonxha Bojaxhiu|Anjezë Gonxhe Bojaxhiut]]), e lindur në Shkup në vitin 1910. * 2010–2014 – Projekti kontrovers "[[Skopje 2014]]" ndryshon pamjen arkitekturore të qendrës së qytetit, duke nxitur reagime dhe debate publike rreth mënjanimit të trashëgimisë ilire, osmane dhe shqiptare. * 2019 – Zbatimi i Ligjit për Përdorimin e Gjuhëve e zyrtarizon më tej gjuhën shqipe në institucionet e larta shtetërore me sede në Shkup. == Shiko edhe == * [[Qyteti i Shkupit]] * [[Historia e Shkupit]] == Literatura == * {{cite book| language=en |author=Edward Brown |title=A Brief Account of Some Travels in Hungaria, Servia, Bulgaria, Macedonia, Thessaly, Austria, Styria, Carinthia, Carniola, and Friuli |year=1673 |location=London |publisher= Benj. Tooke |chapter=Skopia |chapter-url= https://books.google.com/books?id=_uhXAAAAcAAJ&pg=PA47 |author-link=Edward Browne (physician) }} * {{citation |language=en |author=A.J. Evans |title=Antiquarian Researches in Illyricum |volume=3-4 |pages=79–152 |year=1885 |location=England |publisher=Nichols & Sons |chapter=Scupi, Skopia, and the Birthplace of Justinian |hdl=2027/pst.000006247065 |author-link=Arthur Evans }} * {{Cite EB1911|language=en |wstitle= Usküb |volume= 27 | page = 811 |date=1910 |ref= {{harvid|Britannica|1910}} |short= 1}} * {{cite book |language=en |title=Catholic Encyclopedia |chapter=Archdiocese of Scopia |chapter-url= https://archive.org/stream/catholicencyclop13herbuoft#page/609/mode/1up |location=New York |year=1913 |author=Anthony Lawrence Gancevic |title-link=Catholic Encyclopedia }} * {{cite book |language=en |chapter=Üsküb |author=Fehim Bajraktarević |publisher =E.J. Brill |title=Encyclopaedia of Islam |year=1936 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ro--tXw_hxMC |page=1052+ | ref = {{harvid|Bajraktarević|1936}} |title-link=Encyclopaedia of Islam |isbn=9789004097940 }} * {{cite book |editor=Trudy Ring |title=Southern Europe |series=International Dictionary of Historic Places |volume=3 |year= 1996 |publisher=Fitzroy Dearborn |oclc=31045650 |chapter=Skopje |author=Randall J. Van Vynckt | ref = {{harvid|Van Vynckt|1996}} }} * {{cite journal |language=en |title=Skopje |journal=Cities |author=S. Bouzarovski |year=2011 |volume=28 |issue=3 |pages=265–277 |doi=10.1016/j.cities.2010.05.002 |url=https://pure.manchester.ac.uk/ws/files/27397046/POST-PEER-REVIEW-PUBLISHERS.PDF }} * {{cite book| language=en |author=Roman A. Cybriwsky|title=Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture |year= 2013|publisher=[[ABC-CLIO]] |isbn=978-1-61069-248-9 |chapter=Skopje |page=281+ }} [[Kategoria:Historia e Shkupit]] thvtpz99u2a9dder4mxg25tcv9letm5 2 407935 3058848 3058847 2026-10-22T12:01:12Z GabrielaK99 194701 Rregullim i referencave dhe formatimit të draftit 3058848 wikitext text/x-wiki '''Kontakt sh.p.k.''' është një kompani shqiptare e ndërtimit dhe zhvillimit të pasurive të paluajtshme, me seli në [[Tiranë]]. E themeluar në vitin 1999,<ref name="KontaktHistory">{{cite web |title=The Development History of Kontakt Company |url=https://www.kontakt.al/en/about-us/background |website=Kontakt |language=en |access-date=22 tetor 2026 }}</ref> veprimtaria e saj përfshin zhvillimin e komplekseve rezidenciale, masterplaneve dhe projekteve urbane. Një studim akademik i botuar nga [[Springer Nature]] në vitin 2024 e përfshin Kontakt, së bashku me Balfin Group dhe Orion Construction, ndër kompanitë më të mëdha të ndërtimit në Shqipëri dhe si subjekte me pjesë të konsiderueshme në tregun vendas.<ref name="Springer">{{cite book |last1=Nano |first1=Xhesila |last2=Kripa |first2=Dorina |chapter=Stakeholders’ Engagement in CE Approach on the Built Environment, Albania Case |title=Lecture Notes in Civil Engineering |volume=489 |year=2024 |publisher=Springer Nature |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-57800-7_34 |language=en |access-date=22 tetor 2026 }}</ref> I njëjti studim trajton gjithashtu orientimin e kompanive të mëdha të sektorit drejt praktikave që lidhen me hapësirat e gjelbra, përdorimin e materialeve ekologjike, reduktimin e mbetjeve të ndërtimit, energjinë e rinovueshme dhe standardet ISO.<ref name="Springer" /> Në projekte të ndryshme, Kontakt ka bashkëpunuar me studio shqiptare dhe ndërkombëtare të arkitekturës, përfshirë [[Office for Metropolitan Architecture]] (OMA), [[Studio Libeskind]], Cityförster, Bolles+Wilson, Selgascano, FRPO, BLOX Architects dhe UNStudio, krahas departamentit të saj të projektimit. Portofoli i kompanisë përfshin projekte të përfunduara dhe në zhvillim si 4 Shkurti Residence, AnA Residences, Homeplan, Eagle in Flight, Magnet, Mangalem 21, Ursa, Leo & Sirius, Marga 1, Marga 2, SiRI 1, SiRI 2, Kaimi, Kadiu, Oxa Residence, AbA 1, Pyjet e Drilonit, AbA 2, Ballada, Nokia, PaskOne, Naya dhe Samba. == Historia == Kontakt u themelua në Tiranë në vitin 1999.<ref name="KontaktHistory" /> Me kalimin e viteve, aktiviteti i kompanisë u zgjerua nga ndërtimi drejt zhvillimit të komplekseve rezidenciale dhe masterplaneve urbane. Një prej zhvillimeve të para të kompanisë të dokumentuara nga një studio ndërkombëtare ishte '''Magnet Housing Master Plan''', i projektuar nga Studio Libeskind. Projekti daton në periudhën 2008–2014 dhe Studio Libeskind e identifikon atë si projektin e saj të parë në Shqipëri, me Kontakt si klient.<ref name="Magnet">{{cite web |title=Magnet Housing Master Plan |url=https://libeskind.com/work/tirana-2/ |website=Studio Libeskind |language=en |access-date=22 tetor 2026 }}</ref> Brenda masterplanit Magnet u realizua edhe '''Eagle in Flight''', një ndërtesë rezidenciale dhe multifunksionale e përfunduar në vitin 2014.<ref name="Eagle">{{cite web |title=Eagle in Flight |url=https://libeskind.com/work/eagle-in-flight/ |website=Studio Libeskind |language=en |access-date=22 tetor 2026 }}</ref> Në vitin 2013 u përfundua '''AnA Residences''', një kompleks i projektuar nga Cityförster me Kontakt sh.p.k. si klient.<ref name="ANA">{{cite web |title=ANA Residences, Tirana |url=https://www.cityfoerster.net/projects/ana_residences-55-2.html |website=Cityförster |language=en |access-date=22 tetor 2026 }}</ref> Një fazë tjetër e zhvillimit të kompanisë lidhet me bashkëpunimin me '''OMA'''. '''Mangalem 21''' u zhvillua gjatë periudhës 2015–2023 dhe u pasua nga projekte të tjera të projektuara ose zhvilluara në bashkëpunim me studion, përfshirë Ballada, Nokia, PaskOne dhe Naya.<ref name="MangalemOMA" /><ref name="Nokia" /><ref name="Naya" /> Bashkëpunimet e kompanisë me studio të tjera arkitekturore përfshijnë gjithashtu Bolles+Wilson për 4 Shkurti Residence, BLOX Architects për projekte si Marga 1, SiRI 1, SiRI 2 dhe Kaimi, Selgascano dhe FRPO për Pyjet e Drilonit dhe AbA 2, si dhe UNStudio për projektin Samba. == Projektet == Portofoli i zhvillimeve të Kontakt përfshin: * '''4 Shkurti Residence''' — Bolles+Wilson * '''AnA Residences''' — Cityförster * '''Homeplan''' — Kontakt Architects * '''Eagle in Flight''' — Studio Libeskind * '''Magnet Housing Master Plan''' — Studio Libeskind * '''Mangalem 21''' — OMA * '''Ursa, Leo & Sirius''' — Kontakt Architects * '''Marga 1''' — BLOX Architects * '''Marga 2''' — Kontakt Architects * '''SiRI 1''' — BLOX Architects * '''SiRI 2''' — BLOX Architects * '''Kaimi''' — BLOX Architects * '''Kadiu''' — Kontakt Architects * '''Oxa Residence''' — Kontakt Architects * '''AbA 1''' — Kontakt Architects * '''Pyjet e Drilonit''' — Selgascano + FRPO * '''AbA 2''' — Selgascano + FRPO * '''Ballada''' — OMA * '''Nokia''' — OMA * '''PaskOne''' — OMA * '''Naya''' — OMA * '''Samba''' — UNStudio === Magnet === '''Magnet Housing Master Plan''' është një zhvillim rezidencial në Tiranë i projektuar nga Studio Libeskind për Kontakt. Projekti shtrihet në rreth 10 acres dhe daton në periudhën 2008–2014.<ref name="Magnet" /> Masterplani u organizua rreth një sistemi oborresh të gjelbëruara të lidhura me rrugë për këmbësorë dhe biçikleta. Ndërtesat ndryshojnë në lartësi, orientim dhe tipologji, ndërsa hapësirat qendrore përfshijnë funksione rezidenciale dhe tregtare.<ref name="Magnet" /> === Eagle in Flight === '''Eagle in Flight''' është pjesë e masterplanit Magnet dhe është projektuar nga Studio Libeskind për Kontakt.<ref name="Eagle" /> Ndërtesa u përfundua në vitin 2014 dhe përbëhet nga 13 kate dhe 115 njësi, me një sipërfaqe mbi tokë prej 13,184 m².<ref name="Eagle" /> === AnA Residences === '''AnA Residences''' është një kompleks rezidencial pranë Qytetit Studenti në Tiranë, i projektuar nga Cityförster.<ref name="ANA" /> Cityförster identifikon Kontakt sh.p.k. si klient të projektit. Kompleksi ka një sipërfaqe bruto prej 17,559 m² dhe u përfundua në vitin 2013.<ref name="ANA" /> === Mangalem 21 === '''Mangalem 21''' është një masterplan rezidencial në pjesën lindore të Tiranës, i zhvilluar në bashkëpunim me OMA.<ref name="MangalemOMA">{{cite web |title=Mangalem 21 |url=https://www.oma.com/projects/mangalem-21 |website=Office for Metropolitan Architecture |language=en |access-date=22 tetor 2026 }}</ref><ref name="MangalemAD">{{cite web |title=Mangalem 21 / OMA + Kontakt.Ltd |url=https://www.archdaily.com/1032202/mangalem-21-oma-plus-kontaktd |website=ArchDaily |date=30 korrik 2025 |language=en |access-date=22 tetor 2026 }}</ref> OMA identifikon Kontakt si klient të projektit dhe e daton zhvillimin në periudhën 2015–2023.<ref name="MangalemOMA" /> Në vitin 2025, projekti u publikua nga revista ndërkombëtare e arkitekturës ''ArchDaily'', e cila krediton OMA dhe Kontakt.Ltd si arkitektë, OMA si arkitekt kryesor dhe Kontakt Ltd për menaxhimin e projektit. Sipas publikimit, Mangalem 21 ka një sipërfaqe prej rreth 120,000 m².<ref name="MangalemAD" /> Trualli mbi të cilin zhvillohet masterplani ka një diferencë lartësie prej rreth 27 metrash ndërmjet pikës më të ulët dhe asaj më të lartë.<ref name="MangalemOMA" /><ref name="MangalemAD" /> === Ballada === '''Ballada''' është një kompleks rezidencial në Tiranë, i zhvilluar nga Kontakt dhe i lidhur me bashkëpunimin e kompanisë me OMA. Në qershor 2026, ekipi i OMA zhvilloi një vizitë në kantierin e Ballada për të ndjekur ecurinë dhe fazat e realizimit të projektit.<ref name="Ballada">{{cite web |title=Newsroom |url=https://www.kontakt.al/en/newsroom |website=Kontakt |language=en |access-date=22 tetor 2026 }}</ref> === Oxa Residence === '''Oxa Residence''' është një kompleks rezidencial në Linzë, Tiranë. TAP Albania e identifikon projektin si të realizuar nga Kontakt sh.p.k. dhe me status të përfunduar.<ref name="Oxa">{{cite web |title=Rezidenca Oxa |url=https://taprojekt.com/pages/projekt/rezidenca-oxa |website=TAP Albania |language=sq |access-date=22 tetor 2026 }}</ref> === Nokia === '''Nokia''' është një zhvillim rezidencial i Kontakt në Tiranë, i konceptuar në bashkëpunim me OMA.<ref name="Nokia">{{cite web |title=Nokia |url=https://www.kontakt.al/en/nokia |website=Kontakt |language=en |access-date=22 tetor 2026 }}</ref> Koncepti arkitektonik ndjek pjerrësinë e terrenit dhe përdor një organizim të shkallëzuar, apartamente me orientim të dyfishtë dhe një oborr të brendshëm.<ref name="Nokia" /> === Naya === '''Naya''' është një zhvillim rezidencial në zonën e Shkozës, pranë Unazës së Madhe të Tiranës. Në vitin 2026, Kontakt e prezantoi projektin me koncept arkitektonik nga OMA.<ref name="Naya">{{cite web |title=OMA në Tiranë: Naya, projekti që po ndryshon hartën urbane |url=https://www.kontakt.al/en/node/48403 |website=Kontakt |date=17 qershor 2026 |language=en |access-date=22 tetor 2026 }}</ref> Sipas informacionit të publikuar nga kompania, Naya zhvillohet në një truall prej 7,648 m², përbëhet nga katër blloqe banimi dhe parashikon rreth 380 apartamente, njësi shërbimi dhe parkim nëntokësor.<ref name="Naya" /> == Referenca == {{Reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://www.kontakt.al/ Faqja zyrtare e Kontakt] dh5bgxlkyteqibqjfplmg2l8wu14ixe 0 407936 3058853 2026-10-22T12:24:27Z Leutrim.P 113691 Faqja u ridrejtua te [[Ferid Berisha]] 3058853 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Ferid Berisha]] aog1halidczmortgbb4dmxqgjkpf0bw 0 407937 3058854 2026-10-22T12:24:43Z Leutrim.P 113691 Faqja u ridrejtua te [[Agim Ramadani]] 3058854 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Agim Ramadani]] 5mdjj6h2poojb20fkdexttbfayt5q30 0 407938 3058855 2026-10-22T12:24:48Z Leutrim.P 113691 Faqja u ridrejtua te [[Agim Ramadani]] 3058855 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Agim Ramadani]] 5mdjj6h2poojb20fkdexttbfayt5q30 3 407939 3058856 2026-10-22T12:30:36Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3058856 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=Eloisallidri}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 22 tetor 2026 14:30 (CEST) edi7azq16b8vn0imndyhfvgr7fda57x 0 407940 3058871 2026-10-22T16:38:30Z Edukatori 112234 Krijuar nga përkthimi i faqes "[[:de:Special:Redirect/revision/271223194|Hermann Giesecke]]" 3058871 wikitext text/x-wiki '''Hermann Giesecke''' ([[9 Gusht|9 gusht]] [[1932]], [[Dyzburgu|Duisburg]] - [[4 Shtator|4 shtator]] [[2021]], Lenglern <ref>{{Internetquelle|url=https://trauer-anzeigen.de/traueranzeige/hermann-giesecke|titel=Traueranzeigen von Hermann Giesecke|datum=2021-09-11|werk=trauer-anzeigen.de}}</ref> afër Göttingenit) ishte një arsimtar gjerman. Giesecke u rrit në rrethana të thjeshta. Pasi ndoqi shkollën e mesme në Duisburg, ai studioi histori dhe latinisht në Münster. Pasi kaloi provimet e mësuesisë për shkollat e mesme, Giesecke u bë drejtor i qendrës rinore Steinkimmen në vitin 1960. Në vitin 1964, ai mori doktoraturën nën drejtimin e Theodor Wilhelm në Kiel me një disertacion të titulluar ''"Konferenca si Vend i Edukimit Politik të të Rinjve'' ", i njohur më vonë si " ''Didaktika e Edukimit Politik'' ". Nga viti 1967 deri në daljen në pension në vitin 1997, ai dha mësim si profesor i pedagogjisë, didaktikës politike dhe pedagogjisë sociale në Universitetin e Edukimit të Göttingenit, i cili u integrua në [[Universiteti i Gëtingenit|Universitetin e Göttingenit]] në vitin 1978. Giesecke u martua dy herë dhe jetoi në Lenglern pranë Göttingen. == Biografia == Giesecke kritikoi shumë zhvillime aktuale në pedagogji dhe shkolla si devijime të frymës së kohës dhe bëri thirrje për një kthim te detyrat më të ngushta të shkollave në mësimdhënie. Prindërit duhet t’i përgatisin fëmijët e tyre për arsim, jo t’ia transferojnë përgjegjësinë për rritjen e tyre shkollës. Kështu, Giesecke u mbështet në teoritë e Theodor Wilhelm . == Veprim pedagogjik profesional == Giesecke ka përshkruar një [[Teoria|teori]] sistematike të veprimit profesional, pra, pedagogjik, me qëllim që t'u ofrojë të përfshirëve një instrument përmes të cilit ata mund të reflektojnë mbi sjelljen e tyre. <ref>{{Internetquelle|url=https://www.beltz.de/fileadmin/beltz/inhaltsverzeichnisse/978-3-7799-3262-8.pdf|titel=Pädagogik als Beruf|werk=|datum=2015}}</ref> Sipas Giesecke (2015, f. 21 e tutje), veprimi pedagogjik është një formë e [[Veprimi shoqëror|veprimit shoqëror]], d.m.th., veprim që synon ndryshimin e njerëzve ose të marrëdhënieve dhe kushteve njerëzore dhe është i orientuar drejt të tjerëve. Prandaj, nuk mund të ketë veprim pedagogjik "të saktë", por vetëm "të përshtatshëm". Giesecke argumenton më tej se gjithmonë ekzistojnë disa mundësi për veprim të arsyeshëm pedagogjik. Qëllimi kryesor i veprimit edukativ është të mundësojë [[të nxënit]], për aq sa kjo është e mundur nëpërmjet [[Vetëdija|ndërgjegjësimit]] dhe shkëmbimit [[Argumenti|argumentues]] . Në këtë kontekst, Giesecke (f. 25) e përcakton termin të mësuarit në terma të gjuhës së folur: Ajo që është mësuar është gjithçka që dikush di ose mund të bëjë që nuk e dinte ose nuk mund ta bënte më parë. Veprimi edukativ arrin kufijtë e tij aty ku proceset e të nxënit nuk mund të sillen më në vetëdije përmes argumentimit ose nuk janë më të arritshme për [[Epoka e Iluminizmit|sqarime]] [[Racionaliteti|racionale]], pra, aty ku ajo që thuhet nuk është më ajo që nënkuptohet. Nga kjo, Giesecke (f. 27) arrin në përfundimin se të mësuarit e organizuar në mënyrë pedagogjike në thelb mund të jetë vetëm të mësuarit [[Kognicioni|kognitiv]], i cili zhvillohet nëpërmjet intelektit, mendimit dhe vetëdijes. Sipas tij, kjo vlen edhe kur bëhet fjalë për objektivat e të nxënit social ose emocional. Mësimi në institucione publike si...&nbsp;Për shembull, në qendrat e kujdesit ditor, [[Shkolla|shkollat]], strukturat për të rinj ose qendrat e arsimit për të rritur, qëllimi është të fitohet pjekuria e njohur përgjithësisht (në kuptimin [[Immanuel Kant|e Kantit]] ) ose të mbetesh i ndriçuar dhe i pjekur. Veprimi edukativ ndërhyn në historitë e jetës që zhvillohen në mënyrë të pavarur nga njëra-tjetra. Sipas Giesecke (f. 45 e tutje), veprimi nuk i formëson [[Personaliteti|personalitetet]] ose historitë e tyre arsimore, por është një [[Shërbimi|shërbim]] për t'i mundësuar individëve të zhvillohen (më tej) përmes të nxënit. Veprimi edukativ nuk krijon njerëz dhe as nuk u jep atyre personalitetin e tyre, por ndërhyn dhe i shoqëron njerëzit në jetën e tyre (f. 32). Giesecke mbante pikëpamjen se praktikuesi pedagogjik duhet ta shohë personin dhe situatat e të nxënit në një mënyrë të veçantë. Sepse asnjë qenie njerëzore nuk është vetëm një qenie që mëson dhe asnjë situatë nuk është vetëm edukative. Nga këto konsiderata rrjedh se edukatori profesional duhet të zotërojë edhe forma të tjera të veprimit shoqëror (veprim politik, administrativ, ekonomik dhe mjekësor). Ai e përshkroi më tej reflektimin mbi veprimin ose zgjerimin sistematik të repertorit të ideve në lidhje me botën e punës si një kundërpërgjigje të domosdoshme ndaj veprimit. Ai bëri dallimin midis një reflektimi më të ngushtë, i cili lidhet me situatën e veprimit, dhe një reflektimi më të gjerë, i cili është identik me historinë progresive arsimore të edukatorit profesional. == Publikime (përzgjedhje) == * ''Einführung in die Pädagogik.'' 7. Auflage. Juventa, Weinheim u.&nbsp;a. 2004, ISBN 3-7799-0595-7. * ''Pädagogik – quo vadis? Ein Essay über Bildung im Kapitalismus''. Juventa, Weinheim/München 2009, ISBN 978-3-7799-2229-2. * ''Pädagogik als Beruf. Grundformen pädagogischen Handelns''. 12., überarb. Auflage. Juventa, Weinheim/München 2015, ISBN 978-3-7799-3262-8. * ''Wie lernt man Werte? Grundlagen der Sozialerziehung''. Weinheim/München 2005, ISBN 3-7799-1721-1. * ''Das Pädagogikstudium. Orientierung für die ersten Semester''. Stuttgart 2001. * ''Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung.'' 2., überarb. Auflage. Weinheim 1999. * ''Wozu ist die Schule da? Die neue Rolle von Eltern und Lehrern''. Stuttgart 1996. * ''Das Ende der Erziehung: neue Chancen für Familie und Schule''. Stuttgart 1985. * ''Die Tagung als Stätte politischer Jugendbildung: Ein Beitrag zur Didaktik der außerschulischen politischen Bildung'', DNB 482377178 (Diss. Kiel, 1964). * Didaktik der politischen Bildung, München, Juventa, 1965 (als Vollversion bei hermann-giesecke.de) * ''Was ist Jugendarbeit?'' zus. mit C. W. Mueller, Klaus Mollenhauer und Helmut Kentler, Juventa, München 1964. * ''Mein Leben ist lernen''. Erlebnisse, Erfahrungen und Interpretationen. Juventa München 2000 == Literatura == * Shu-Mei Chang: ''Kontinuität und Wandlung der emanzipatorischen Pädagogik bei Hermann Giesecke.'' In: ''Pädagogische Rundschau.'' Band 59, Nr. 4, 2005, S. 451–465. * Christoph Johannes Eppler: ''Pädagogik im Nationalsozialismus: eine Analyse anhand von Hermann Gieseckes Werken „Vom Wandervogel bis zur [[Rinia hitleriane|Hitlerjugend]]. Jugendarbeit zwischen Politik und Pädagogik“ (1981) und „Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung“ (1993, 1999).'' Augsburg 2007, DNB 990152030 (Dissertation Universität Augsburg 2007). * Kerstin Pohl: ''Gesellschaftstheorie in der Politikdidaktik.'' ''Die Theorierezeption bei Hermann Giesecke.'' 2., korr. Aufl., Wochenschau-Verlag, Schwalbach/Ts. 2014, ISBN 978-3-89974-446-0 (zugleich Diss., FU Berlin, 2011) {{Authority control|VIAF=160604043}} [[Kategoria:Burra]] [[Kategoria:Vdekje 2021]] [[Kategoria:Lindje 1932]] [[Kategoria:Gjermanë]] [[Kategoria:Profesorë të Universitetit të Gëtingenit]] rw2hb5iox1j1xrb0deflo32y6m9p16e 3058872 3058871 2026-10-22T16:39:05Z Edukatori 112234 3058872 wikitext text/x-wiki '''Hermann Giesecke''' ([[9 Gusht|9 gusht]] [[1932]], [[Dyzburgu|Duisburg]] - [[4 Shtator|4 shtator]] [[2021]], Lenglern <ref>{{Internetquelle|url=https://trauer-anzeigen.de/traueranzeige/hermann-giesecke|titel=Traueranzeigen von Hermann Giesecke|datum=2021-09-11|werk=trauer-anzeigen.de}}</ref> afër Göttingenit) ishte një arsimtar gjerman. == Biografia == Giesecke u rrit në rrethana të thjeshta. Pasi ndoqi shkollën e mesme në Duisburg, ai studioi histori dhe latinisht në Münster. Pasi kaloi provimet e mësuesisë për shkollat e mesme, Giesecke u bë drejtor i qendrës rinore Steinkimmen në vitin 1960. Në vitin 1964, ai mori doktoraturën nën drejtimin e Theodor Wilhelm në Kiel me një disertacion të titulluar ''"Konferenca si Vend i Edukimit Politik të të Rinjve'' ", i njohur më vonë si " ''Didaktika e Edukimit Politik'' ". Nga viti 1967 deri në daljen në pension në vitin 1997, ai dha mësim si profesor i pedagogjisë, didaktikës politike dhe pedagogjisë sociale në Universitetin e Edukimit të Göttingenit, i cili u integrua në [[Universiteti i Gëtingenit|Universitetin e Göttingenit]] në vitin 1978. Giesecke u martua dy herë dhe jetoi në Lenglern pranë Göttingen. Giesecke kritikoi shumë zhvillime aktuale në pedagogji dhe shkolla si devijime të frymës së kohës dhe bëri thirrje për një kthim te detyrat më të ngushta të shkollave në mësimdhënie. Prindërit duhet t’i përgatisin fëmijët e tyre për arsim, jo t’ia transferojnë përgjegjësinë për rritjen e tyre shkollës. Kështu, Giesecke u mbështet në teoritë e Theodor Wilhelm . == Veprim pedagogjik profesional == Giesecke ka përshkruar një [[Teoria|teori]] sistematike të veprimit profesional, pra, pedagogjik, me qëllim që t'u ofrojë të përfshirëve një instrument përmes të cilit ata mund të reflektojnë mbi sjelljen e tyre. <ref>{{Internetquelle|url=https://www.beltz.de/fileadmin/beltz/inhaltsverzeichnisse/978-3-7799-3262-8.pdf|titel=Pädagogik als Beruf|werk=|datum=2015}}</ref> Sipas Giesecke (2015, f. 21 e tutje), veprimi pedagogjik është një formë e [[Veprimi shoqëror|veprimit shoqëror]], d.m.th., veprim që synon ndryshimin e njerëzve ose të marrëdhënieve dhe kushteve njerëzore dhe është i orientuar drejt të tjerëve. Prandaj, nuk mund të ketë veprim pedagogjik "të saktë", por vetëm "të përshtatshëm". Giesecke argumenton më tej se gjithmonë ekzistojnë disa mundësi për veprim të arsyeshëm pedagogjik. Qëllimi kryesor i veprimit edukativ është të mundësojë [[të nxënit]], për aq sa kjo është e mundur nëpërmjet [[Vetëdija|ndërgjegjësimit]] dhe shkëmbimit [[Argumenti|argumentues]] . Në këtë kontekst, Giesecke (f. 25) e përcakton termin të mësuarit në terma të gjuhës së folur: Ajo që është mësuar është gjithçka që dikush di ose mund të bëjë që nuk e dinte ose nuk mund ta bënte më parë. Veprimi edukativ arrin kufijtë e tij aty ku proceset e të nxënit nuk mund të sillen më në vetëdije përmes argumentimit ose nuk janë më të arritshme për [[Epoka e Iluminizmit|sqarime]] [[Racionaliteti|racionale]], pra, aty ku ajo që thuhet nuk është më ajo që nënkuptohet. Nga kjo, Giesecke (f. 27) arrin në përfundimin se të mësuarit e organizuar në mënyrë pedagogjike në thelb mund të jetë vetëm të mësuarit [[Kognicioni|kognitiv]], i cili zhvillohet nëpërmjet intelektit, mendimit dhe vetëdijes. Sipas tij, kjo vlen edhe kur bëhet fjalë për objektivat e të nxënit social ose emocional. Mësimi në institucione publike si...&nbsp;Për shembull, në qendrat e kujdesit ditor, [[Shkolla|shkollat]], strukturat për të rinj ose qendrat e arsimit për të rritur, qëllimi është të fitohet pjekuria e njohur përgjithësisht (në kuptimin [[Immanuel Kant|e Kantit]] ) ose të mbetesh i ndriçuar dhe i pjekur. Veprimi edukativ ndërhyn në historitë e jetës që zhvillohen në mënyrë të pavarur nga njëra-tjetra. Sipas Giesecke (f. 45 e tutje), veprimi nuk i formëson [[Personaliteti|personalitetet]] ose historitë e tyre arsimore, por është një [[Shërbimi|shërbim]] për t'i mundësuar individëve të zhvillohen (më tej) përmes të nxënit. Veprimi edukativ nuk krijon njerëz dhe as nuk u jep atyre personalitetin e tyre, por ndërhyn dhe i shoqëron njerëzit në jetën e tyre (f. 32). Giesecke mbante pikëpamjen se praktikuesi pedagogjik duhet ta shohë personin dhe situatat e të nxënit në një mënyrë të veçantë. Sepse asnjë qenie njerëzore nuk është vetëm një qenie që mëson dhe asnjë situatë nuk është vetëm edukative. Nga këto konsiderata rrjedh se edukatori profesional duhet të zotërojë edhe forma të tjera të veprimit shoqëror (veprim politik, administrativ, ekonomik dhe mjekësor). Ai e përshkroi më tej reflektimin mbi veprimin ose zgjerimin sistematik të repertorit të ideve në lidhje me botën e punës si një kundërpërgjigje të domosdoshme ndaj veprimit. Ai bëri dallimin midis një reflektimi më të ngushtë, i cili lidhet me situatën e veprimit, dhe një reflektimi më të gjerë, i cili është identik me historinë progresive arsimore të edukatorit profesional. == Publikime (përzgjedhje) == * ''Einführung in die Pädagogik.'' 7. Auflage. Juventa, Weinheim u.&nbsp;a. 2004, ISBN 3-7799-0595-7. * ''Pädagogik – quo vadis? Ein Essay über Bildung im Kapitalismus''. Juventa, Weinheim/München 2009, ISBN 978-3-7799-2229-2. * ''Pädagogik als Beruf. Grundformen pädagogischen Handelns''. 12., überarb. Auflage. Juventa, Weinheim/München 2015, ISBN 978-3-7799-3262-8. * ''Wie lernt man Werte? Grundlagen der Sozialerziehung''. Weinheim/München 2005, ISBN 3-7799-1721-1. * ''Das Pädagogikstudium. Orientierung für die ersten Semester''. Stuttgart 2001. * ''Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung.'' 2., überarb. Auflage. Weinheim 1999. * ''Wozu ist die Schule da? Die neue Rolle von Eltern und Lehrern''. Stuttgart 1996. * ''Das Ende der Erziehung: neue Chancen für Familie und Schule''. Stuttgart 1985. * ''Die Tagung als Stätte politischer Jugendbildung: Ein Beitrag zur Didaktik der außerschulischen politischen Bildung'', DNB 482377178 (Diss. Kiel, 1964). * Didaktik der politischen Bildung, München, Juventa, 1965 (als Vollversion bei hermann-giesecke.de) * ''Was ist Jugendarbeit?'' zus. mit C. W. Mueller, Klaus Mollenhauer und Helmut Kentler, Juventa, München 1964. * ''Mein Leben ist lernen''. Erlebnisse, Erfahrungen und Interpretationen. Juventa München 2000 == Literatura == * Shu-Mei Chang: ''Kontinuität und Wandlung der emanzipatorischen Pädagogik bei Hermann Giesecke.'' In: ''Pädagogische Rundschau.'' Band 59, Nr. 4, 2005, S. 451–465. * Christoph Johannes Eppler: ''Pädagogik im Nationalsozialismus: eine Analyse anhand von Hermann Gieseckes Werken „Vom Wandervogel bis zur [[Rinia hitleriane|Hitlerjugend]]. Jugendarbeit zwischen Politik und Pädagogik“ (1981) und „Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung“ (1993, 1999).'' Augsburg 2007, DNB 990152030 (Dissertation Universität Augsburg 2007). * Kerstin Pohl: ''Gesellschaftstheorie in der Politikdidaktik.'' ''Die Theorierezeption bei Hermann Giesecke.'' 2., korr. Aufl., Wochenschau-Verlag, Schwalbach/Ts. 2014, ISBN 978-3-89974-446-0 (zugleich Diss., FU Berlin, 2011) {{Authority control|VIAF=160604043}} [[Kategoria:Burra]] [[Kategoria:Vdekje 2021]] [[Kategoria:Lindje 1932]] [[Kategoria:Gjermanë]] [[Kategoria:Profesorë të Universitetit të Gëtingenit]] pq0oubdhtqf83r2phpeoo7r74fyfkls 3058873 3058872 2026-10-22T16:39:57Z Edukatori 112234 3058873 wikitext text/x-wiki '''Hermann Giesecke''' ([[9 Gusht|9 gusht]] [[1932]], [[Dyzburgu|Duisburg]] - [[4 Shtator|4 shtator]] [[2021]], Lenglern <ref>{{Internetquelle|url=https://trauer-anzeigen.de/traueranzeige/hermann-giesecke|titel=Traueranzeigen von Hermann Giesecke|datum=2021-09-11|werk=trauer-anzeigen.de}}</ref> afër Göttingenit) ishte një arsimtar gjerman. == Biografia == Giesecke u rrit në rrethana të thjeshta. Pasi ndoqi shkollën e mesme në Duisburg, ai studioi histori dhe latinisht në Münster. Pasi kaloi provimet e mësuesisë për shkollat e mesme, Giesecke u bë drejtor i qendrës rinore Steinkimmen në vitin 1960. Në vitin 1964, ai mori doktoraturën nën drejtimin e Theodor Wilhelm në Kiel me një disertacion të titulluar ''"Konferenca si Vend i Edukimit Politik të të Rinjve'' ", i njohur më vonë si " ''Didaktika e Edukimit Politik'' ". Nga viti 1967 deri në daljen në pension në vitin 1997, ai dha mësim si profesor i pedagogjisë, didaktikës politike dhe pedagogjisë sociale në Universitetin e Edukimit të Göttingenit, i cili u integrua në [[Universiteti i Gëtingenit|Universitetin e Göttingenit]] në vitin 1978. Giesecke u martua dy herë dhe jetoi në Lenglern pranë Göttingen. Giesecke kritikoi shumë zhvillime aktuale në pedagogji dhe shkolla si devijime të frymës së kohës dhe bëri thirrje për një kthim te detyrat më të ngushta të shkollave në mësimdhënie. Prindërit duhet t’i përgatisin fëmijët e tyre për arsim, jo t’ia transferojnë përgjegjësinë për rritjen e tyre shkollës. Kështu, Giesecke u mbështet në teoritë e Theodor Wilhelm . == Veprim pedagogjik profesional == Giesecke ka përshkruar një [[Teoria|teori]] sistematike të veprimit profesional, pra, pedagogjik, me qëllim që t'u ofrojë të përfshirëve një instrument përmes të cilit ata mund të reflektojnë mbi sjelljen e tyre. <ref>{{Internetquelle|url=https://www.beltz.de/fileadmin/beltz/inhaltsverzeichnisse/978-3-7799-3262-8.pdf|titel=Pädagogik als Beruf|werk=|datum=2015}}</ref> Sipas Giesecke (2015, f. 21 e tutje), veprimi pedagogjik është një formë e [[Veprimi shoqëror|veprimit shoqëror]], d.m.th., veprim që synon ndryshimin e njerëzve ose të marrëdhënieve dhe kushteve njerëzore dhe është i orientuar drejt të tjerëve. Prandaj, nuk mund të ketë veprim pedagogjik "të saktë", por vetëm "të përshtatshëm". Giesecke argumenton më tej se gjithmonë ekzistojnë disa mundësi për veprim të arsyeshëm pedagogjik. Qëllimi kryesor i veprimit edukativ është të mundësojë [[të nxënit]], për aq sa kjo është e mundur nëpërmjet [[Vetëdija|ndërgjegjësimit]] dhe shkëmbimit [[Argumenti|argumentues]] . Në këtë kontekst, Giesecke (f. 25) e përcakton termin të mësuarit në terma të gjuhës së folur: Ajo që është mësuar është gjithçka që dikush di ose mund të bëjë që nuk e dinte ose nuk mund ta bënte më parë. Veprimi edukativ arrin kufijtë e tij aty ku proceset e të nxënit nuk mund të sillen më në vetëdije përmes argumentimit ose nuk janë më të arritshme për [[Epoka e Iluminizmit|sqarime]] [[Racionaliteti|racionale]], pra, aty ku ajo që thuhet nuk është më ajo që nënkuptohet. Nga kjo, Giesecke (f. 27) arrin në përfundimin se të mësuarit e organizuar në mënyrë pedagogjike në thelb mund të jetë vetëm të mësuarit [[Kognicioni|kognitiv]], i cili zhvillohet nëpërmjet intelektit, mendimit dhe vetëdijes. Sipas tij, kjo vlen edhe kur bëhet fjalë për objektivat e të nxënit social ose emocional. Mësimi në institucione publike si...&nbsp;Për shembull, në qendrat e kujdesit ditor, [[Shkolla|shkollat]], strukturat për të rinj ose qendrat e arsimit për të rritur, qëllimi është të fitohet pjekuria e njohur përgjithësisht (në kuptimin [[Immanuel Kant|e Kantit]] ) ose të mbetesh i ndriçuar dhe i pjekur. Veprimi edukativ ndërhyn në historitë e jetës që zhvillohen në mënyrë të pavarur nga njëra-tjetra. Sipas Giesecke (f. 45 e tutje), veprimi nuk i formëson [[Personaliteti|personalitetet]] ose historitë e tyre arsimore, por është një [[Shërbimi|shërbim]] për t'i mundësuar individëve të zhvillohen (më tej) përmes të nxënit. Veprimi edukativ nuk krijon njerëz dhe as nuk u jep atyre personalitetin e tyre, por ndërhyn dhe i shoqëron njerëzit në jetën e tyre (f. 32). Giesecke mbante pikëpamjen se praktikuesi pedagogjik duhet ta shohë personin dhe situatat e të nxënit në një mënyrë të veçantë. Sepse asnjë qenie njerëzore nuk është vetëm një qenie që mëson dhe asnjë situatë nuk është vetëm edukative. Nga këto konsiderata rrjedh se edukatori profesional duhet të zotërojë edhe forma të tjera të veprimit shoqëror (veprim politik, administrativ, ekonomik dhe mjekësor). Ai e përshkroi më tej reflektimin mbi veprimin ose zgjerimin sistematik të repertorit të ideve në lidhje me botën e punës si një kundërpërgjigje të domosdoshme ndaj veprimit. Ai bëri dallimin midis një reflektimi më të ngushtë, i cili lidhet me situatën e veprimit, dhe një reflektimi më të gjerë, i cili është identik me historinë progresive arsimore të edukatorit profesional. == Publikime (përzgjedhje) == * ''Einführung in die Pädagogik.'' 7. Auflage. Juventa, Weinheim u.&nbsp;a. 2004, ISBN 3-7799-0595-7. * ''Pädagogik – quo vadis? Ein Essay über Bildung im Kapitalismus''. Juventa, Weinheim/München 2009, ISBN 978-3-7799-2229-2. * ''Pädagogik als Beruf. Grundformen pädagogischen Handelns''. 12., überarb. Auflage. Juventa, Weinheim/München 2015, ISBN 978-3-7799-3262-8. * ''Wie lernt man Werte? Grundlagen der Sozialerziehung''. Weinheim/München 2005, ISBN 3-7799-1721-1. * ''Das Pädagogikstudium. Orientierung für die ersten Semester''. Stuttgart 2001. * ''Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung.'' 2., überarb. Auflage. Weinheim 1999. * ''Wozu ist die Schule da? Die neue Rolle von Eltern und Lehrern''. Stuttgart 1996. * ''Das Ende der Erziehung: neue Chancen für Familie und Schule''. Stuttgart 1985. * ''Die Tagung als Stätte politischer Jugendbildung: Ein Beitrag zur Didaktik der außerschulischen politischen Bildung'', DNB 482377178 (Diss. Kiel, 1964). * Didaktik der politischen Bildung, München, Juventa, 1965 (als Vollversion bei hermann-giesecke.de) * ''Was ist Jugendarbeit?'' zus. mit C. W. Mueller, Klaus Mollenhauer und Helmut Kentler, Juventa, München 1964. * ''Mein Leben ist lernen''. Erlebnisse, Erfahrungen und Interpretationen. Juventa München 2000 == Literatura == * Shu-Mei Chang: ''Kontinuität und Wandlung der emanzipatorischen Pädagogik bei Hermann Giesecke.'' In: ''Pädagogische Rundschau.'' Band 59, Nr. 4, 2005, S. 451–465. * Christoph Johannes Eppler: ''Pädagogik im Nationalsozialismus: eine Analyse anhand von Hermann Gieseckes Werken „Vom Wandervogel bis zur [[Rinia hitleriane|Hitlerjugend]]. Jugendarbeit zwischen Politik und Pädagogik“ (1981) und „Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung“ (1993, 1999).'' Augsburg 2007, DNB 990152030 (Dissertation Universität Augsburg 2007). * Kerstin Pohl: ''Gesellschaftstheorie in der Politikdidaktik.'' ''Die Theorierezeption bei Hermann Giesecke.'' 2., korr. Aufl., Wochenschau-Verlag, Schwalbach/Ts. 2014, ISBN 978-3-89974-446-0 (zugleich Diss., FU Berlin, 2011) == Referime == {{reflist}} {{Authority control|VIAF=160604043}} [[Kategoria:Burra]] [[Kategoria:Vdekje 2021]] [[Kategoria:Lindje 1932]] [[Kategoria:Gjermanë]] [[Kategoria:Profesorë të Universitetit të Gëtingenit]] tdtkr4x2wgxy8iqpxe7y66s1kfuj4zj 3058874 3058873 2026-10-22T16:40:40Z Edukatori 112234 3058874 wikitext text/x-wiki '''Hermann Giesecke''' ([[9 Gusht|9 gusht]] [[1932]], [[Dyzburgu|Duisburg]] - [[4 Shtator|4 shtator]] [[2021]], Lenglern <ref>{{Internetquelle|url=https://trauer-anzeigen.de/traueranzeige/hermann-giesecke|titel=Traueranzeigen von Hermann Giesecke|datum=2021-09-11|werk=trauer-anzeigen.de}}</ref> afër Göttingenit) ishte një arsimtar gjerman. == Biografia == Giesecke u rrit në rrethana të thjeshta. Pasi ndoqi shkollën e mesme në Duisburg, ai studioi histori dhe latinisht në Münster. Pasi kaloi provimet e mësuesisë për shkollat e mesme, Giesecke u bë drejtor i qendrës rinore Steinkimmen në vitin 1960. Në vitin 1964, ai mori doktoraturën nën drejtimin e Theodor Wilhelm në Kiel me një disertacion të titulluar ''"Konferenca si Vend i Edukimit Politik të të Rinjve'' ", i njohur më vonë si " ''Didaktika e Edukimit Politik'' ". Nga viti 1967 deri në daljen në pension në vitin 1997, ai dha mësim si profesor i pedagogjisë, didaktikës politike dhe pedagogjisë sociale në Universitetin e Edukimit të Göttingenit, i cili u integrua në [[Universiteti i Gëtingenit|Universitetin e Göttingenit]] në vitin 1978. Giesecke u martua dy herë dhe jetoi në Lenglern pranë Göttingen. Giesecke kritikoi shumë zhvillime aktuale në pedagogji dhe shkolla si devijime të frymës së kohës dhe bëri thirrje për një kthim te detyrat më të ngushta të shkollave në mësimdhënie. Prindërit duhet t’i përgatisin fëmijët e tyre për arsim, jo t’ia transferojnë përgjegjësinë për rritjen e tyre shkollës. Kështu, Giesecke u mbështet në teoritë e Theodor Wilhelm . == Veprim pedagogjik profesional == Giesecke ka përshkruar një [[Teoria|teori]] sistematike të veprimit profesional, pra, pedagogjik, me qëllim që t'u ofrojë të përfshirëve një instrument përmes të cilit ata mund të reflektojnë mbi sjelljen e tyre. <ref>{{Internetquelle|url=https://www.beltz.de/fileadmin/beltz/inhaltsverzeichnisse/978-3-7799-3262-8.pdf|titel=Pädagogik als Beruf|werk=|datum=2015}}</ref> Sipas Giesecke (2015, f. 21 e tutje), veprimi pedagogjik është një formë e [[Veprimi shoqëror|veprimit shoqëror]], d.m.th., veprim që synon ndryshimin e njerëzve ose të marrëdhënieve dhe kushteve njerëzore dhe është i orientuar drejt të tjerëve. Prandaj, nuk mund të ketë veprim pedagogjik "të saktë", por vetëm "të përshtatshëm". Giesecke argumenton më tej se gjithmonë ekzistojnë disa mundësi për veprim të arsyeshëm pedagogjik. Qëllimi kryesor i veprimit edukativ është të mundësojë [[të nxënit]], për aq sa kjo është e mundur nëpërmjet [[Vetëdija|ndërgjegjësimit]] dhe shkëmbimit [[Argumenti|argumentues]] . Në këtë kontekst, Giesecke (f. 25) e përcakton termin të mësuarit në terma të gjuhës së folur: Ajo që është mësuar është gjithçka që dikush di ose mund të bëjë që nuk e dinte ose nuk mund ta bënte më parë. Veprimi edukativ arrin kufijtë e tij aty ku proceset e të nxënit nuk mund të sillen më në vetëdije përmes argumentimit ose nuk janë më të arritshme për [[Epoka e Iluminizmit|sqarime]] [[Racionaliteti|racionale]], pra, aty ku ajo që thuhet nuk është më ajo që nënkuptohet. Nga kjo, Giesecke (f. 27) arrin në përfundimin se të mësuarit e organizuar në mënyrë pedagogjike në thelb mund të jetë vetëm të mësuarit [[Kognicioni|kognitiv]], i cili zhvillohet nëpërmjet intelektit, mendimit dhe vetëdijes. Sipas tij, kjo vlen edhe kur bëhet fjalë për objektivat e të nxënit social ose emocional. Mësimi në institucione publike si...&nbsp;Për shembull, në qendrat e kujdesit ditor, [[Shkolla|shkollat]], strukturat për të rinj ose qendrat e arsimit për të rritur, qëllimi është të fitohet pjekuria e njohur përgjithësisht (në kuptimin [[Immanuel Kant|e Kantit]] ) ose të mbetesh i ndriçuar dhe i pjekur. Veprimi edukativ ndërhyn në historitë e jetës që zhvillohen në mënyrë të pavarur nga njëra-tjetra. Sipas Giesecke (f. 45 e tutje), veprimi nuk i formëson [[Personaliteti|personalitetet]] ose historitë e tyre arsimore, por është një [[Shërbimi|shërbim]] për t'i mundësuar individëve të zhvillohen (më tej) përmes të nxënit. Veprimi edukativ nuk krijon njerëz dhe as nuk u jep atyre personalitetin e tyre, por ndërhyn dhe i shoqëron njerëzit në jetën e tyre (f. 32). Giesecke mbante pikëpamjen se praktikuesi pedagogjik duhet ta shohë personin dhe situatat e të nxënit në një mënyrë të veçantë. Sepse asnjë qenie njerëzore nuk është vetëm një qenie që mëson dhe asnjë situatë nuk është vetëm edukative. Nga këto konsiderata rrjedh se edukatori profesional duhet të zotërojë edhe forma të tjera të veprimit shoqëror (veprim politik, administrativ, ekonomik dhe mjekësor). Ai e përshkroi më tej reflektimin mbi veprimin ose zgjerimin sistematik të repertorit të ideve në lidhje me botën e punës si një kundërpërgjigje të domosdoshme ndaj veprimit. Ai bëri dallimin midis një reflektimi më të ngushtë, i cili lidhet me situatën e veprimit, dhe një reflektimi më të gjerë, i cili është identik me historinë progresive arsimore të edukatorit profesional. == Publikime (përzgjedhje) == * ''Einführung in die Pädagogik.'' 7. Auflage. Juventa, Weinheim u.&nbsp;a. 2004, ISBN 3-7799-0595-7. * ''Pädagogik – quo vadis? Ein Essay über Bildung im Kapitalismus''. Juventa, Weinheim/München 2009, ISBN 978-3-7799-2229-2. * ''Pädagogik als Beruf. Grundformen pädagogischen Handelns''. 12., überarb. Auflage. Juventa, Weinheim/München 2015, ISBN 978-3-7799-3262-8. * ''Wie lernt man Werte? Grundlagen der Sozialerziehung''. Weinheim/München 2005, ISBN 3-7799-1721-1. * ''Das Pädagogikstudium. Orientierung für die ersten Semester''. Stuttgart 2001. * ''Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung.'' 2., überarb. Auflage. Weinheim 1999. * ''Wozu ist die Schule da? Die neue Rolle von Eltern und Lehrern''. Stuttgart 1996. * ''Das Ende der Erziehung: neue Chancen für Familie und Schule''. Stuttgart 1985. * ''Die Tagung als Stätte politischer Jugendbildung: Ein Beitrag zur Didaktik der außerschulischen politischen Bildung'', DNB 482377178 (Diss. Kiel, 1964). * Didaktik der politischen Bildung, München, Juventa, 1965 (als Vollversion bei hermann-giesecke.de) * ''Was ist Jugendarbeit?'' zus. mit C. W. Mueller, Klaus Mollenhauer und Helmut Kentler, Juventa, München 1964. * ''Mein Leben ist lernen''. Erlebnisse, Erfahrungen und Interpretationen. Juventa München 2000 == Literatura == * Shu-Mei Chang: ''Kontinuität und Wandlung der emanzipatorischen Pädagogik bei Hermann Giesecke.'' In: ''Pädagogische Rundschau.'' Band 59, Nr. 4, 2005, S. 451–465. * Christoph Johannes Eppler: ''Pädagogik im Nationalsozialismus: eine Analyse anhand von Hermann Gieseckes Werken „Vom Wandervogel bis zur [[Rinia hitleriane|Hitlerjugend]]. Jugendarbeit zwischen Politik und Pädagogik“ (1981) und „Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung“ (1993, 1999).'' Augsburg 2007, DNB 990152030 (Dissertation Universität Augsburg 2007). * Kerstin Pohl: ''Gesellschaftstheorie in der Politikdidaktik.'' ''Die Theorierezeption bei Hermann Giesecke.'' 2., korr. Aufl., Wochenschau-Verlag, Schwalbach/Ts. 2014, ISBN 978-3-89974-446-0 (zugleich Diss., FU Berlin, 2011) == Referime == {{reflist}} {{Authority control}} [[Kategoria:Burra]] [[Kategoria:Vdekje 2021]] [[Kategoria:Lindje 1932]] [[Kategoria:Gjermanë]] [[Kategoria:Profesorë të Universitetit të Gëtingenit]] r21n0o9il75tkz8jtcu5cmpo7iqw6ts 3058875 3058874 2026-10-22T16:43:53Z Edukatori 112234 3058875 wikitext text/x-wiki '''Hermann Giesecke''' ([[9 Gusht|9 gusht]] [[1932]], [[Dyzburgu|Duisburg]] - [[4 Shtator|4 shtator]] [[2021]], Lenglern <ref>{{citation|url=https://trauer-anzeigen.de/traueranzeige/hermann-giesecke|title=Traueranzeigen von Hermann Giesecke|date=2021-09-11|work=trauer-anzeigen.de|lang=de}}</ref> afër Göttingenit) ishte një arsimtar gjerman. == Biografia == Giesecke u rrit në rrethana të thjeshta. Pasi ndoqi shkollën e mesme në Duisburg, ai studioi histori dhe latinisht në Münster. Pasi kaloi provimet e mësuesisë për shkollat e mesme, Giesecke u bë drejtor i qendrës rinore Steinkimmen në vitin 1960. Në vitin 1964, ai mori doktoraturën nën drejtimin e Theodor Wilhelm në Kiel me një disertacion të titulluar ''"Konferenca si Vend i Edukimit Politik të të Rinjve'' ", i njohur më vonë si " ''Didaktika e Edukimit Politik'' ". Nga viti 1967 deri në daljen në pension në vitin 1997, ai dha mësim si profesor i pedagogjisë, didaktikës politike dhe pedagogjisë sociale në Universitetin e Edukimit të Göttingenit, i cili u integrua në [[Universiteti i Gëtingenit|Universitetin e Göttingenit]] në vitin 1978. Giesecke u martua dy herë dhe jetoi në Lenglern pranë Göttingen. Giesecke kritikoi shumë zhvillime aktuale në pedagogji dhe shkolla si devijime të frymës së kohës dhe bëri thirrje për një kthim te detyrat më të ngushta të shkollave në mësimdhënie. Prindërit duhet t’i përgatisin fëmijët e tyre për arsim, jo t’ia transferojnë përgjegjësinë për rritjen e tyre shkollës. Kështu, Giesecke u mbështet në teoritë e Theodor Wilhelm . == Veprim pedagogjik profesional == Giesecke ka përshkruar një [[Teoria|teori]] sistematike të veprimit profesional, pra, pedagogjik, me qëllim që t'u ofrojë të përfshirëve një instrument përmes të cilit ata mund të reflektojnë mbi sjelljen e tyre. <ref>{{citation|url=https://www.beltz.de/fileadmin/beltz/inhaltsverzeichnisse/978-3-7799-3262-8.pdf|title=Pädagogik als Beruf|work=|date=2015|language=de}}</ref> Sipas Giesecke (2015, f. 21 e tutje), veprimi pedagogjik është një formë e [[Veprimi shoqëror|veprimit shoqëror]], d.m.th., veprim që synon ndryshimin e njerëzve ose të marrëdhënieve dhe kushteve njerëzore dhe është i orientuar drejt të tjerëve. Prandaj, nuk mund të ketë veprim pedagogjik "të saktë", por vetëm "të përshtatshëm". Giesecke argumenton më tej se gjithmonë ekzistojnë disa mundësi për veprim të arsyeshëm pedagogjik. Qëllimi kryesor i veprimit edukativ është të mundësojë [[të nxënit]], për aq sa kjo është e mundur nëpërmjet [[Vetëdija|ndërgjegjësimit]] dhe shkëmbimit [[Argumenti|argumentues]] . Në këtë kontekst, Giesecke (f. 25) e përcakton termin të mësuarit në terma të gjuhës së folur: Ajo që është mësuar është gjithçka që dikush di ose mund të bëjë që nuk e dinte ose nuk mund ta bënte më parë. Veprimi edukativ arrin kufijtë e tij aty ku proceset e të nxënit nuk mund të sillen më në vetëdije përmes argumentimit ose nuk janë më të arritshme për [[Epoka e Iluminizmit|sqarime]] [[Racionaliteti|racionale]], pra, aty ku ajo që thuhet nuk është më ajo që nënkuptohet. Nga kjo, Giesecke (f. 27) arrin në përfundimin se të mësuarit e organizuar në mënyrë pedagogjike në thelb mund të jetë vetëm të mësuarit [[Kognicioni|kognitiv]], i cili zhvillohet nëpërmjet intelektit, mendimit dhe vetëdijes. Sipas tij, kjo vlen edhe kur bëhet fjalë për objektivat e të nxënit social ose emocional. Mësimi në institucione publike si...&nbsp;Për shembull, në qendrat e kujdesit ditor, [[Shkolla|shkollat]], strukturat për të rinj ose qendrat e arsimit për të rritur, qëllimi është të fitohet pjekuria e njohur përgjithësisht (në kuptimin [[Immanuel Kant|e Kantit]] ) ose të mbetesh i ndriçuar dhe i pjekur. Veprimi edukativ ndërhyn në historitë e jetës që zhvillohen në mënyrë të pavarur nga njëra-tjetra. Sipas Giesecke (f. 45 e tutje), veprimi nuk i formëson [[Personaliteti|personalitetet]] ose historitë e tyre arsimore, por është një [[Shërbimi|shërbim]] për t'i mundësuar individëve të zhvillohen (më tej) përmes të nxënit. Veprimi edukativ nuk krijon njerëz dhe as nuk u jep atyre personalitetin e tyre, por ndërhyn dhe i shoqëron njerëzit në jetën e tyre (f. 32). Giesecke mbante pikëpamjen se praktikuesi pedagogjik duhet ta shohë personin dhe situatat e të nxënit në një mënyrë të veçantë. Sepse asnjë qenie njerëzore nuk është vetëm një qenie që mëson dhe asnjë situatë nuk është vetëm edukative. Nga këto konsiderata rrjedh se edukatori profesional duhet të zotërojë edhe forma të tjera të veprimit shoqëror (veprim politik, administrativ, ekonomik dhe mjekësor). Ai e përshkroi më tej reflektimin mbi veprimin ose zgjerimin sistematik të repertorit të ideve në lidhje me botën e punës si një kundërpërgjigje të domosdoshme ndaj veprimit. Ai bëri dallimin midis një reflektimi më të ngushtë, i cili lidhet me situatën e veprimit, dhe një reflektimi më të gjerë, i cili është identik me historinë progresive arsimore të edukatorit profesional. == Publikime (përzgjedhje) == * ''Einführung in die Pädagogik.'' 7. Auflage. Juventa, Weinheim u.&nbsp;a. 2004, ISBN 3-7799-0595-7. * ''Pädagogik – quo vadis? Ein Essay über Bildung im Kapitalismus''. Juventa, Weinheim/München 2009, ISBN 978-3-7799-2229-2. * ''Pädagogik als Beruf. Grundformen pädagogischen Handelns''. 12., überarb. Auflage. Juventa, Weinheim/München 2015, ISBN 978-3-7799-3262-8. * ''Wie lernt man Werte? Grundlagen der Sozialerziehung''. Weinheim/München 2005, ISBN 3-7799-1721-1. * ''Das Pädagogikstudium. Orientierung für die ersten Semester''. Stuttgart 2001. * ''Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung.'' 2., überarb. Auflage. Weinheim 1999. * ''Wozu ist die Schule da? Die neue Rolle von Eltern und Lehrern''. Stuttgart 1996. * ''Das Ende der Erziehung: neue Chancen für Familie und Schule''. Stuttgart 1985. * ''Die Tagung als Stätte politischer Jugendbildung: Ein Beitrag zur Didaktik der außerschulischen politischen Bildung'', DNB 482377178 (Diss. Kiel, 1964). * Didaktik der politischen Bildung, München, Juventa, 1965 (als Vollversion bei hermann-giesecke.de) * ''Was ist Jugendarbeit?'' zus. mit C. W. Mueller, Klaus Mollenhauer und Helmut Kentler, Juventa, München 1964. * ''Mein Leben ist lernen''. Erlebnisse, Erfahrungen und Interpretationen. Juventa München 2000 == Literatura == * Shu-Mei Chang: ''Kontinuität und Wandlung der emanzipatorischen Pädagogik bei Hermann Giesecke.'' In: ''Pädagogische Rundschau.'' Band 59, Nr. 4, 2005, S. 451–465. * Christoph Johannes Eppler: ''Pädagogik im Nationalsozialismus: eine Analyse anhand von Hermann Gieseckes Werken „Vom Wandervogel bis zur [[Rinia hitleriane|Hitlerjugend]]. Jugendarbeit zwischen Politik und Pädagogik“ (1981) und „Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung“ (1993, 1999).'' Augsburg 2007, DNB 990152030 (Dissertation Universität Augsburg 2007). * Kerstin Pohl: ''Gesellschaftstheorie in der Politikdidaktik.'' ''Die Theorierezeption bei Hermann Giesecke.'' 2., korr. Aufl., Wochenschau-Verlag, Schwalbach/Ts. 2014, ISBN 978-3-89974-446-0 (zugleich Diss., FU Berlin, 2011) == Referime == {{reflist}} {{Authority control}} [[Kategoria:Burra]] [[Kategoria:Vdekje 2021]] [[Kategoria:Lindje 1932]] [[Kategoria:Gjermanë]] [[Kategoria:Profesorë të Universitetit të Gëtingenit]] n36zmqktlfsqzzvi9dvpy9pansdixzq 3058876 3058875 2026-10-22T16:48:51Z Edukatori 112234 added [[Category:Autorë (Pedagogji dhe psikologji)]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3058876 wikitext text/x-wiki '''Hermann Giesecke''' ([[9 Gusht|9 gusht]] [[1932]], [[Dyzburgu|Duisburg]] - [[4 Shtator|4 shtator]] [[2021]], Lenglern <ref>{{citation|url=https://trauer-anzeigen.de/traueranzeige/hermann-giesecke|title=Traueranzeigen von Hermann Giesecke|date=2021-09-11|work=trauer-anzeigen.de|lang=de}}</ref> afër Göttingenit) ishte një arsimtar gjerman. == Biografia == Giesecke u rrit në rrethana të thjeshta. Pasi ndoqi shkollën e mesme në Duisburg, ai studioi histori dhe latinisht në Münster. Pasi kaloi provimet e mësuesisë për shkollat e mesme, Giesecke u bë drejtor i qendrës rinore Steinkimmen në vitin 1960. Në vitin 1964, ai mori doktoraturën nën drejtimin e Theodor Wilhelm në Kiel me një disertacion të titulluar ''"Konferenca si Vend i Edukimit Politik të të Rinjve'' ", i njohur më vonë si " ''Didaktika e Edukimit Politik'' ". Nga viti 1967 deri në daljen në pension në vitin 1997, ai dha mësim si profesor i pedagogjisë, didaktikës politike dhe pedagogjisë sociale në Universitetin e Edukimit të Göttingenit, i cili u integrua në [[Universiteti i Gëtingenit|Universitetin e Göttingenit]] në vitin 1978. Giesecke u martua dy herë dhe jetoi në Lenglern pranë Göttingen. Giesecke kritikoi shumë zhvillime aktuale në pedagogji dhe shkolla si devijime të frymës së kohës dhe bëri thirrje për një kthim te detyrat më të ngushta të shkollave në mësimdhënie. Prindërit duhet t’i përgatisin fëmijët e tyre për arsim, jo t’ia transferojnë përgjegjësinë për rritjen e tyre shkollës. Kështu, Giesecke u mbështet në teoritë e Theodor Wilhelm . == Veprim pedagogjik profesional == Giesecke ka përshkruar një [[Teoria|teori]] sistematike të veprimit profesional, pra, pedagogjik, me qëllim që t'u ofrojë të përfshirëve një instrument përmes të cilit ata mund të reflektojnë mbi sjelljen e tyre. <ref>{{citation|url=https://www.beltz.de/fileadmin/beltz/inhaltsverzeichnisse/978-3-7799-3262-8.pdf|title=Pädagogik als Beruf|work=|date=2015|language=de}}</ref> Sipas Giesecke (2015, f. 21 e tutje), veprimi pedagogjik është një formë e [[Veprimi shoqëror|veprimit shoqëror]], d.m.th., veprim që synon ndryshimin e njerëzve ose të marrëdhënieve dhe kushteve njerëzore dhe është i orientuar drejt të tjerëve. Prandaj, nuk mund të ketë veprim pedagogjik "të saktë", por vetëm "të përshtatshëm". Giesecke argumenton më tej se gjithmonë ekzistojnë disa mundësi për veprim të arsyeshëm pedagogjik. Qëllimi kryesor i veprimit edukativ është të mundësojë [[të nxënit]], për aq sa kjo është e mundur nëpërmjet [[Vetëdija|ndërgjegjësimit]] dhe shkëmbimit [[Argumenti|argumentues]] . Në këtë kontekst, Giesecke (f. 25) e përcakton termin të mësuarit në terma të gjuhës së folur: Ajo që është mësuar është gjithçka që dikush di ose mund të bëjë që nuk e dinte ose nuk mund ta bënte më parë. Veprimi edukativ arrin kufijtë e tij aty ku proceset e të nxënit nuk mund të sillen më në vetëdije përmes argumentimit ose nuk janë më të arritshme për [[Epoka e Iluminizmit|sqarime]] [[Racionaliteti|racionale]], pra, aty ku ajo që thuhet nuk është më ajo që nënkuptohet. Nga kjo, Giesecke (f. 27) arrin në përfundimin se të mësuarit e organizuar në mënyrë pedagogjike në thelb mund të jetë vetëm të mësuarit [[Kognicioni|kognitiv]], i cili zhvillohet nëpërmjet intelektit, mendimit dhe vetëdijes. Sipas tij, kjo vlen edhe kur bëhet fjalë për objektivat e të nxënit social ose emocional. Mësimi në institucione publike si...&nbsp;Për shembull, në qendrat e kujdesit ditor, [[Shkolla|shkollat]], strukturat për të rinj ose qendrat e arsimit për të rritur, qëllimi është të fitohet pjekuria e njohur përgjithësisht (në kuptimin [[Immanuel Kant|e Kantit]] ) ose të mbetesh i ndriçuar dhe i pjekur. Veprimi edukativ ndërhyn në historitë e jetës që zhvillohen në mënyrë të pavarur nga njëra-tjetra. Sipas Giesecke (f. 45 e tutje), veprimi nuk i formëson [[Personaliteti|personalitetet]] ose historitë e tyre arsimore, por është një [[Shërbimi|shërbim]] për t'i mundësuar individëve të zhvillohen (më tej) përmes të nxënit. Veprimi edukativ nuk krijon njerëz dhe as nuk u jep atyre personalitetin e tyre, por ndërhyn dhe i shoqëron njerëzit në jetën e tyre (f. 32). Giesecke mbante pikëpamjen se praktikuesi pedagogjik duhet ta shohë personin dhe situatat e të nxënit në një mënyrë të veçantë. Sepse asnjë qenie njerëzore nuk është vetëm një qenie që mëson dhe asnjë situatë nuk është vetëm edukative. Nga këto konsiderata rrjedh se edukatori profesional duhet të zotërojë edhe forma të tjera të veprimit shoqëror (veprim politik, administrativ, ekonomik dhe mjekësor). Ai e përshkroi më tej reflektimin mbi veprimin ose zgjerimin sistematik të repertorit të ideve në lidhje me botën e punës si një kundërpërgjigje të domosdoshme ndaj veprimit. Ai bëri dallimin midis një reflektimi më të ngushtë, i cili lidhet me situatën e veprimit, dhe një reflektimi më të gjerë, i cili është identik me historinë progresive arsimore të edukatorit profesional. == Publikime (përzgjedhje) == * ''Einführung in die Pädagogik.'' 7. Auflage. Juventa, Weinheim u.&nbsp;a. 2004, ISBN 3-7799-0595-7. * ''Pädagogik – quo vadis? Ein Essay über Bildung im Kapitalismus''. Juventa, Weinheim/München 2009, ISBN 978-3-7799-2229-2. * ''Pädagogik als Beruf. Grundformen pädagogischen Handelns''. 12., überarb. Auflage. Juventa, Weinheim/München 2015, ISBN 978-3-7799-3262-8. * ''Wie lernt man Werte? Grundlagen der Sozialerziehung''. Weinheim/München 2005, ISBN 3-7799-1721-1. * ''Das Pädagogikstudium. Orientierung für die ersten Semester''. Stuttgart 2001. * ''Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung.'' 2., überarb. Auflage. Weinheim 1999. * ''Wozu ist die Schule da? Die neue Rolle von Eltern und Lehrern''. Stuttgart 1996. * ''Das Ende der Erziehung: neue Chancen für Familie und Schule''. Stuttgart 1985. * ''Die Tagung als Stätte politischer Jugendbildung: Ein Beitrag zur Didaktik der außerschulischen politischen Bildung'', DNB 482377178 (Diss. Kiel, 1964). * Didaktik der politischen Bildung, München, Juventa, 1965 (als Vollversion bei hermann-giesecke.de) * ''Was ist Jugendarbeit?'' zus. mit C. W. Mueller, Klaus Mollenhauer und Helmut Kentler, Juventa, München 1964. * ''Mein Leben ist lernen''. Erlebnisse, Erfahrungen und Interpretationen. Juventa München 2000 == Literatura == * Shu-Mei Chang: ''Kontinuität und Wandlung der emanzipatorischen Pädagogik bei Hermann Giesecke.'' In: ''Pädagogische Rundschau.'' Band 59, Nr. 4, 2005, S. 451–465. * Christoph Johannes Eppler: ''Pädagogik im Nationalsozialismus: eine Analyse anhand von Hermann Gieseckes Werken „Vom Wandervogel bis zur [[Rinia hitleriane|Hitlerjugend]]. Jugendarbeit zwischen Politik und Pädagogik“ (1981) und „Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung“ (1993, 1999).'' Augsburg 2007, DNB 990152030 (Dissertation Universität Augsburg 2007). * Kerstin Pohl: ''Gesellschaftstheorie in der Politikdidaktik.'' ''Die Theorierezeption bei Hermann Giesecke.'' 2., korr. Aufl., Wochenschau-Verlag, Schwalbach/Ts. 2014, ISBN 978-3-89974-446-0 (zugleich Diss., FU Berlin, 2011) == Referime == {{reflist}} {{Authority control}} [[Kategoria:Burra]] [[Kategoria:Vdekje 2021]] [[Kategoria:Lindje 1932]] [[Kategoria:Gjermanë]] [[Kategoria:Profesorë të Universitetit të Gëtingenit]] [[Kategoria:Autorë (Pedagogji dhe psikologji)]] r2dsr7g1bwnfd2aivrl7qq940ynjl3y 3058880 3058876 2026-10-22T16:54:07Z Edukatori 112234 3058880 wikitext text/x-wiki '''Hermann Giesecke''' ([[9 Gusht|9 gusht]] [[1932]], [[Dyzburgu|Duisburg]] - [[4 Shtator|4 shtator]] [[2021]], Lenglern <ref>{{citation|url=https://trauer-anzeigen.de/traueranzeige/hermann-giesecke|title=Traueranzeigen von Hermann Giesecke|date=2021-09-11|work=trauer-anzeigen.de|lang=de}}</ref> afër Göttingenit) ishte një arsimtar dhe profesor gjerman. == Biografia == Giesecke u rrit në rrethana të thjeshta. Pasi ndoqi shkollën e mesme në Duisburg, ai studioi histori dhe latinisht në Münster. Pasi kaloi provimet e mësuesisë për shkollat e mesme, Giesecke u bë drejtor i qendrës rinore Steinkimmen në vitin 1960. Në vitin 1964, ai mori doktoraturën nën drejtimin e Theodor Wilhelm në Kiel me një disertacion të titulluar ''"Konferenca si Vend i Edukimit Politik të të Rinjve'' ", i njohur më vonë si " ''Didaktika e Edukimit Politik'' ". Nga viti 1967 deri në daljen në pension në vitin 1997, ai dha mësim si profesor i pedagogjisë, didaktikës politike dhe pedagogjisë sociale në Universitetin e Edukimit të Göttingenit, i cili u integrua në [[Universiteti i Gëtingenit|Universitetin e Göttingenit]] në vitin 1978. Giesecke u martua dy herë dhe jetoi në Lenglern pranë Göttingen. Giesecke kritikoi shumë zhvillime aktuale në pedagogji dhe shkolla si devijime të frymës së kohës dhe bëri thirrje për një kthim te detyrat më të ngushta të shkollave në mësimdhënie. Prindërit duhet t’i përgatisin fëmijët e tyre për arsim, jo t’ia transferojnë përgjegjësinë për rritjen e tyre shkollës. Kështu, Giesecke u mbështet në teoritë e Theodor Wilhelm . == Veprim pedagogjik profesional == Giesecke ka përshkruar një [[Teoria|teori]] sistematike të veprimit profesional, pra, pedagogjik, me qëllim që t'u ofrojë të përfshirëve një instrument përmes të cilit ata mund të reflektojnë mbi sjelljen e tyre. <ref>{{citation|url=https://www.beltz.de/fileadmin/beltz/inhaltsverzeichnisse/978-3-7799-3262-8.pdf|title=Pädagogik als Beruf|work=|date=2015|language=de}}</ref> Sipas Giesecke (2015, f. 21 e tutje), veprimi pedagogjik është një formë e [[Veprimi shoqëror|veprimit shoqëror]], d.m.th., veprim që synon ndryshimin e njerëzve ose të marrëdhënieve dhe kushteve njerëzore dhe është i orientuar drejt të tjerëve. Prandaj, nuk mund të ketë veprim pedagogjik "të saktë", por vetëm "të përshtatshëm". Giesecke argumenton më tej se gjithmonë ekzistojnë disa mundësi për veprim të arsyeshëm pedagogjik. Qëllimi kryesor i veprimit edukativ është të mundësojë [[të nxënit]], për aq sa kjo është e mundur nëpërmjet [[Vetëdija|ndërgjegjësimit]] dhe shkëmbimit [[Argumenti|argumentues]] . Në këtë kontekst, Giesecke (f. 25) e përcakton termin të mësuarit në terma të gjuhës së folur: Ajo që është mësuar është gjithçka që dikush di ose mund të bëjë që nuk e dinte ose nuk mund ta bënte më parë. Veprimi edukativ arrin kufijtë e tij aty ku proceset e të nxënit nuk mund të sillen më në vetëdije përmes argumentimit ose nuk janë më të arritshme për [[Epoka e Iluminizmit|sqarime]] [[Racionaliteti|racionale]], pra, aty ku ajo që thuhet nuk është më ajo që nënkuptohet. Nga kjo, Giesecke (f. 27) arrin në përfundimin se të mësuarit e organizuar në mënyrë pedagogjike në thelb mund të jetë vetëm të mësuarit [[Kognicioni|kognitiv]], i cili zhvillohet nëpërmjet intelektit, mendimit dhe vetëdijes. Sipas tij, kjo vlen edhe kur bëhet fjalë për objektivat e të nxënit social ose emocional. Mësimi në institucione publike si...&nbsp;Për shembull, në qendrat e kujdesit ditor, [[Shkolla|shkollat]], strukturat për të rinj ose qendrat e arsimit për të rritur, qëllimi është të fitohet pjekuria e njohur përgjithësisht (në kuptimin [[Immanuel Kant|e Kantit]] ) ose të mbetesh i ndriçuar dhe i pjekur. Veprimi edukativ ndërhyn në historitë e jetës që zhvillohen në mënyrë të pavarur nga njëra-tjetra. Sipas Giesecke (f. 45 e tutje), veprimi nuk i formëson [[Personaliteti|personalitetet]] ose historitë e tyre arsimore, por është një [[Shërbimi|shërbim]] për t'i mundësuar individëve të zhvillohen (më tej) përmes të nxënit. Veprimi edukativ nuk krijon njerëz dhe as nuk u jep atyre personalitetin e tyre, por ndërhyn dhe i shoqëron njerëzit në jetën e tyre (f. 32). Giesecke mbante pikëpamjen se praktikuesi pedagogjik duhet ta shohë personin dhe situatat e të nxënit në një mënyrë të veçantë. Sepse asnjë qenie njerëzore nuk është vetëm një qenie që mëson dhe asnjë situatë nuk është vetëm edukative. Nga këto konsiderata rrjedh se edukatori profesional duhet të zotërojë edhe forma të tjera të veprimit shoqëror (veprim politik, administrativ, ekonomik dhe mjekësor). Ai e përshkroi më tej reflektimin mbi veprimin ose zgjerimin sistematik të repertorit të ideve në lidhje me botën e punës si një kundërpërgjigje të domosdoshme ndaj veprimit. Ai bëri dallimin midis një reflektimi më të ngushtë, i cili lidhet me situatën e veprimit, dhe një reflektimi më të gjerë, i cili është identik me historinë progresive arsimore të edukatorit profesional. == Publikime (përzgjedhje) == * ''Einführung in die Pädagogik.'' 7. Auflage. Juventa, Weinheim u.&nbsp;a. 2004, ISBN 3-7799-0595-7. * ''Pädagogik – quo vadis? Ein Essay über Bildung im Kapitalismus''. Juventa, Weinheim/München 2009, ISBN 978-3-7799-2229-2. * ''Pädagogik als Beruf. Grundformen pädagogischen Handelns''. 12., überarb. Auflage. Juventa, Weinheim/München 2015, ISBN 978-3-7799-3262-8. * ''Wie lernt man Werte? Grundlagen der Sozialerziehung''. Weinheim/München 2005, ISBN 3-7799-1721-1. * ''Das Pädagogikstudium. Orientierung für die ersten Semester''. Stuttgart 2001. * ''Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung.'' 2., überarb. Auflage. Weinheim 1999. * ''Wozu ist die Schule da? Die neue Rolle von Eltern und Lehrern''. Stuttgart 1996. * ''Das Ende der Erziehung: neue Chancen für Familie und Schule''. Stuttgart 1985. * ''Die Tagung als Stätte politischer Jugendbildung: Ein Beitrag zur Didaktik der außerschulischen politischen Bildung'', DNB 482377178 (Diss. Kiel, 1964). * Didaktik der politischen Bildung, München, Juventa, 1965 (als Vollversion bei hermann-giesecke.de) * ''Was ist Jugendarbeit?'' zus. mit C. W. Mueller, Klaus Mollenhauer und Helmut Kentler, Juventa, München 1964. * ''Mein Leben ist lernen''. Erlebnisse, Erfahrungen und Interpretationen. Juventa München 2000 == Literatura == * Shu-Mei Chang: ''Kontinuität und Wandlung der emanzipatorischen Pädagogik bei Hermann Giesecke.'' In: ''Pädagogische Rundschau.'' Band 59, Nr. 4, 2005, S. 451–465. * Christoph Johannes Eppler: ''Pädagogik im Nationalsozialismus: eine Analyse anhand von Hermann Gieseckes Werken „Vom Wandervogel bis zur [[Rinia hitleriane|Hitlerjugend]]. Jugendarbeit zwischen Politik und Pädagogik“ (1981) und „Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung“ (1993, 1999).'' Augsburg 2007, DNB 990152030 (Dissertation Universität Augsburg 2007). * Kerstin Pohl: ''Gesellschaftstheorie in der Politikdidaktik.'' ''Die Theorierezeption bei Hermann Giesecke.'' 2., korr. Aufl., Wochenschau-Verlag, Schwalbach/Ts. 2014, ISBN 978-3-89974-446-0 (zugleich Diss., FU Berlin, 2011) == Referime == {{reflist}} {{Authority control}} [[Kategoria:Burra]] [[Kategoria:Vdekje 2021]] [[Kategoria:Lindje 1932]] [[Kategoria:Gjermanë]] [[Kategoria:Profesorë të Universitetit të Gëtingenit]] [[Kategoria:Autorë (Pedagogji dhe psikologji)]] avnsuc55uywfb975o7g7i1qooh1t3ey 3058903 3058880 2026-10-22T21:47:15Z Edukatori 112234 /* Veprim pedagogjik profesional */ 3058903 wikitext text/x-wiki '''Hermann Giesecke''' ([[9 Gusht|9 gusht]] [[1932]], [[Dyzburgu|Duisburg]] - [[4 Shtator|4 shtator]] [[2021]], Lenglern <ref>{{citation|url=https://trauer-anzeigen.de/traueranzeige/hermann-giesecke|title=Traueranzeigen von Hermann Giesecke|date=2021-09-11|work=trauer-anzeigen.de|lang=de}}</ref> afër Göttingenit) ishte një arsimtar dhe profesor gjerman. == Biografia == Giesecke u rrit në rrethana të thjeshta. Pasi ndoqi shkollën e mesme në Duisburg, ai studioi histori dhe latinisht në Münster. Pasi kaloi provimet e mësuesisë për shkollat e mesme, Giesecke u bë drejtor i qendrës rinore Steinkimmen në vitin 1960. Në vitin 1964, ai mori doktoraturën nën drejtimin e Theodor Wilhelm në Kiel me një disertacion të titulluar ''"Konferenca si Vend i Edukimit Politik të të Rinjve'' ", i njohur më vonë si " ''Didaktika e Edukimit Politik'' ". Nga viti 1967 deri në daljen në pension në vitin 1997, ai dha mësim si profesor i pedagogjisë, didaktikës politike dhe pedagogjisë sociale në Universitetin e Edukimit të Göttingenit, i cili u integrua në [[Universiteti i Gëtingenit|Universitetin e Göttingenit]] në vitin 1978. Giesecke u martua dy herë dhe jetoi në Lenglern pranë Göttingen. Giesecke kritikoi shumë zhvillime aktuale në pedagogji dhe shkolla si devijime të frymës së kohës dhe bëri thirrje për një kthim te detyrat më të ngushta të shkollave në mësimdhënie. Prindërit duhet t’i përgatisin fëmijët e tyre për arsim, jo t’ia transferojnë përgjegjësinë për rritjen e tyre shkollës. Kështu, Giesecke u mbështet në teoritë e Theodor Wilhelm . == Veprimi pedagogjik profesional == Giesecke ka përshkruar një [[Teoria|teori]] sistematike të veprimit profesional, pra, pedagogjik, me qëllim që t'u ofrojë të përfshirëve një instrument përmes të cilit ata mund të reflektojnë mbi sjelljen e tyre. <ref>{{citation|url=https://www.beltz.de/fileadmin/beltz/inhaltsverzeichnisse/978-3-7799-3262-8.pdf|title=Pädagogik als Beruf|work=|date=2015|language=de}}</ref> Sipas Giesecke (2015, f. 21 e tutje), veprimi pedagogjik është një formë e [[Veprimi shoqëror|veprimit shoqëror]], d.m.th., veprim që synon ndryshimin e njerëzve ose të marrëdhënieve dhe kushteve njerëzore dhe është i orientuar drejt të tjerëve. Prandaj, nuk mund të ketë veprim pedagogjik "të saktë", por vetëm "të përshtatshëm". Giesecke argumenton më tej se gjithmonë ekzistojnë disa mundësi për veprim të arsyeshëm pedagogjik. Qëllimi kryesor i veprimit edukativ është të mundësojë [[të nxënit]], për aq sa kjo është e mundur nëpërmjet [[Vetëdija|ndërgjegjësimit]] dhe shkëmbimit [[Argumenti|argumentues]] . Në këtë kontekst, Giesecke (f. 25) e përcakton termin të mësuarit në terma të gjuhës së folur: Ajo që është mësuar është gjithçka që dikush di ose mund të bëjë që nuk e dinte ose nuk mund ta bënte më parë. Veprimi edukativ arrin kufijtë e tij aty ku proceset e të nxënit nuk mund të sillen më në vetëdije përmes argumentimit ose nuk janë më të arritshme për [[Epoka e Iluminizmit|sqarime]] [[Racionaliteti|racionale]], pra, aty ku ajo që thuhet nuk është më ajo që nënkuptohet. Nga kjo, Giesecke (f. 27) arrin në përfundimin se të mësuarit e organizuar në mënyrë pedagogjike në thelb mund të jetë vetëm të mësuarit [[Kognicioni|kognitiv]], i cili zhvillohet nëpërmjet intelektit, mendimit dhe vetëdijes. Sipas tij, kjo vlen edhe kur bëhet fjalë për objektivat e të nxënit social ose emocional. Mësimi në institucione publike si...&nbsp;Për shembull, në qendrat e kujdesit ditor, [[Shkolla|shkollat]], strukturat për të rinj ose qendrat e arsimit për të rritur, qëllimi është të fitohet pjekuria e njohur përgjithësisht (në kuptimin [[Immanuel Kant|e Kantit]] ) ose të mbetesh i ndriçuar dhe i pjekur. Veprimi edukativ ndërhyn në historitë e jetës që zhvillohen në mënyrë të pavarur nga njëra-tjetra. Sipas Giesecke (f. 45 e tutje), veprimi nuk i formëson [[Personaliteti|personalitetet]] ose historitë e tyre arsimore, por është një [[Shërbimi|shërbim]] për t'i mundësuar individëve të zhvillohen (më tej) përmes të nxënit. Veprimi edukativ nuk krijon njerëz dhe as nuk u jep atyre personalitetin e tyre, por ndërhyn dhe i shoqëron njerëzit në jetën e tyre (f. 32). Giesecke mbante pikëpamjen se praktikuesi pedagogjik duhet ta shohë personin dhe situatat e të nxënit në një mënyrë të veçantë. Sepse asnjë qenie njerëzore nuk është vetëm një qenie që mëson dhe asnjë situatë nuk është vetëm edukative. Nga këto konsiderata rrjedh se edukatori profesional duhet të zotërojë edhe forma të tjera të veprimit shoqëror (veprim politik, administrativ, ekonomik dhe mjekësor). Ai e përshkroi më tej reflektimin mbi veprimin ose zgjerimin sistematik të repertorit të ideve në lidhje me botën e punës si një kundërpërgjigje të domosdoshme ndaj veprimit. Ai bëri dallimin midis një reflektimi më të ngushtë, i cili lidhet me situatën e veprimit, dhe një reflektimi më të gjerë, i cili është identik me historinë progresive arsimore të edukatorit profesional. == Publikime (përzgjedhje) == * ''Einführung in die Pädagogik.'' 7. Auflage. Juventa, Weinheim u.&nbsp;a. 2004, ISBN 3-7799-0595-7. * ''Pädagogik – quo vadis? Ein Essay über Bildung im Kapitalismus''. Juventa, Weinheim/München 2009, ISBN 978-3-7799-2229-2. * ''Pädagogik als Beruf. Grundformen pädagogischen Handelns''. 12., überarb. Auflage. Juventa, Weinheim/München 2015, ISBN 978-3-7799-3262-8. * ''Wie lernt man Werte? Grundlagen der Sozialerziehung''. Weinheim/München 2005, ISBN 3-7799-1721-1. * ''Das Pädagogikstudium. Orientierung für die ersten Semester''. Stuttgart 2001. * ''Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung.'' 2., überarb. Auflage. Weinheim 1999. * ''Wozu ist die Schule da? Die neue Rolle von Eltern und Lehrern''. Stuttgart 1996. * ''Das Ende der Erziehung: neue Chancen für Familie und Schule''. Stuttgart 1985. * ''Die Tagung als Stätte politischer Jugendbildung: Ein Beitrag zur Didaktik der außerschulischen politischen Bildung'', DNB 482377178 (Diss. Kiel, 1964). * Didaktik der politischen Bildung, München, Juventa, 1965 (als Vollversion bei hermann-giesecke.de) * ''Was ist Jugendarbeit?'' zus. mit C. W. Mueller, Klaus Mollenhauer und Helmut Kentler, Juventa, München 1964. * ''Mein Leben ist lernen''. Erlebnisse, Erfahrungen und Interpretationen. Juventa München 2000 == Literatura == * Shu-Mei Chang: ''Kontinuität und Wandlung der emanzipatorischen Pädagogik bei Hermann Giesecke.'' In: ''Pädagogische Rundschau.'' Band 59, Nr. 4, 2005, S. 451–465. * Christoph Johannes Eppler: ''Pädagogik im Nationalsozialismus: eine Analyse anhand von Hermann Gieseckes Werken „Vom Wandervogel bis zur [[Rinia hitleriane|Hitlerjugend]]. Jugendarbeit zwischen Politik und Pädagogik“ (1981) und „Hitlers Pädagogen. Theorie und Praxis nationalsozialistischer Erziehung“ (1993, 1999).'' Augsburg 2007, DNB 990152030 (Dissertation Universität Augsburg 2007). * Kerstin Pohl: ''Gesellschaftstheorie in der Politikdidaktik.'' ''Die Theorierezeption bei Hermann Giesecke.'' 2., korr. Aufl., Wochenschau-Verlag, Schwalbach/Ts. 2014, ISBN 978-3-89974-446-0 (zugleich Diss., FU Berlin, 2011) == Referime == {{reflist}} {{Authority control}} [[Kategoria:Burra]] [[Kategoria:Vdekje 2021]] [[Kategoria:Lindje 1932]] [[Kategoria:Gjermanë]] [[Kategoria:Profesorë të Universitetit të Gëtingenit]] [[Kategoria:Autorë (Pedagogji dhe psikologji)]] gzhlv06blcwciz01agzebx6mb7tx1k4 14 407941 3058877 2026-10-22T16:49:41Z Edukatori 112234 Faqe e re: [[Kategoria:Shkrimtarë]] 3058877 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Shkrimtarë]] 9wkui8stshb98ekagvyuhrg8gsjxfed 3058878 3058877 2026-10-22T16:50:04Z Edukatori 112234 added [[Category:Pedagogji]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3058878 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Shkrimtarë]] [[Kategoria:Pedagogji]] 94xenco9b155spczp8k0ecgh27imj2e 3058879 3058878 2026-10-22T16:50:14Z Edukatori 112234 added [[Category:Psikologji]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3058879 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Shkrimtarë]] [[Kategoria:Pedagogji]] [[Kategoria:Psikologji]] 5z0uq9wlbht28c4hegh4gb6xfp6b63g 3 407942 3058895 2026-10-22T20:08:09Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3058895 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=P-Jon30}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 22 tetor 2026 22:08 (CEST) p9ebop7o0z4n2sqnskp52519gcmgbe6 3 407943 3058896 2026-10-22T20:31:11Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3058896 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=Ardita991991}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 22 tetor 2026 22:31 (CEST) ti3ovsb9pbt908crm3totoi7o1o4e5s 3 407944 3058899 2026-10-22T20:36:43Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3058899 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=Ardita91882}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 22 tetor 2026 22:36 (CEST) s1z5ean25ea5gwluwibd8z84gg77w5k 3 407945 3058908 2026-10-22T22:29:01Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3058908 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=Bela Zalli}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 23 tetor 2026 00:29 (CEST) jd191z4ae1a8fg0x1om8wfxpxxsfy05 1 407946 3058910 2026-10-22T23:40:32Z Fallbackintoreality 102113 Faqe e re: {{Faqe 100-Vjet Pavarësi}} 3058910 wikitext text/x-wiki {{Faqe 100-Vjet Pavarësi}} 59zcwa8hxlfdcp3zp6ho4cnu121qfr6 3058915 3058910 2026-10-23T00:02:36Z Fallbackintoreality 102113 3058915 wikitext text/x-wiki {{WikiProject banner shell|class=List|1= {{Faqe 100-Vjet Pavarësi}} }} 1kww06qvmojx0rc1bk7lvhpr5mdu7ma 3058916 3058915 2026-10-23T00:03:00Z Fallbackintoreality 102113 3058916 wikitext text/x-wiki {{Faqe 100-Vjet Pavarësi}} 59zcwa8hxlfdcp3zp6ho4cnu121qfr6 14 407947 3058912 2026-10-22T23:54:13Z Fallbackintoreality 102113 Faqe e re: {{Wikipedia category|hidden=yes}} Një listë dinamike është një listë që kurrë nuk mund të jetë e plotësuar (pasi vetëm do të përfshijë shembuj [[WP:SHQ|të shquar]] prej një kategorie të caktuar), ose mund të ketë nevojë për ndryshime të vazhdueshme për të qëndruar aktuale. {{CatAutoTOC}} [[Category:Lista jo të plota]] 3058912 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia category|hidden=yes}} Një listë dinamike është një listë që kurrë nuk mund të jetë e plotësuar (pasi vetëm do të përfshijë shembuj [[WP:SHQ|të shquar]] prej një kategorie të caktuar), ose mund të ketë nevojë për ndryshime të vazhdueshme për të qëndruar aktuale. {{CatAutoTOC}} [[Category:Lista jo të plota]] 4g87kzwi8643r83hzw5k9dfzcoidzma 1 407948 3058942 2026-10-23T04:18:45Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Paqja]] 3058942 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Diskutim == Pershendetje do desha nje informacion me te gjere ne lidhje me kete! shume faleminderit per informacionin qe na jepni! NGA SINDI.M :D kisha i detyre ne muzike ne lidhje me kete!--[[Speciale:Kontributet/79.106.126.32|79.106.126.32]] 10 tetor 2018 14:42 (CEST) i4dxbdnqv7a7z2a9bovt2b29wfc6xqi 1 407949 3058948 2026-10-23T04:20:21Z MajavahBot 122738 U arkivuan 2 diskutime nga faqja [[Diskutim:Korrupsioni në Shqipëri]] 3058948 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli [[Korrupsioni në Shqipëri]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1992999 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20060619145956/http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi te http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 01:28 (CEST) == Zgjerim i artikullit == @[[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]], të ftoj t'e zgjerosh artikullin pasi po merresh me tema të ngjashme këto kohë. Sasia e përmbajtjes aktuale shumë e ulët, jo informuese. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 qershor 2026 00:09 (CEST) no7ma6m1locun4oz0lzp0ezteebwpw1 1 407950 3058974 2026-10-23T04:26:37Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Lista e xhamive në divizionin e Dhakës]] 3058974 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Lista e xhamive në divizionin e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2715197 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141026210120/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=96156 për lidhjen http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=96156. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 nëntor 2024 15:53 (CET) cjanujc0zoah16amudkbkryulcjqx6q 1 407951 3058976 2026-10-23T04:26:57Z MajavahBot 122738 U arkivuan 3 diskutime nga faqja [[Diskutim:Kristjan Asllani]] 3058976 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kristjan Asllani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2717459 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://ata.gov.al/2024/09/16/kristjan-asllani-rinovon-kontraten-me-interin-deri-ne-2028-en/?amp=1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 19 nëntor 2024 00:38 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kristjan Asllani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2819760 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230531180858/https://www.inter.it/en/teams/first-team/kristjan-asllani për lidhjen https://www.inter.it/en/teams/first-team/kristjan-asllani. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230531180858/https://www.inter.it/en/teams/first-team/kristjan-asllani për lidhjen https://www.inter.it/en/teams/first-team/kristjan-asllani. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 korrik 2025 03:37 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Kristjan Asllani]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2904333 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240916214223/https://www.transfermarkt.us/kristjan-asllani/nationalmannschaft/spieler/543771/verein_id/11952 për lidhjen https://www.transfermarkt.us/kristjan-asllani/nationalmannschaft/spieler/543771/verein_id/11952. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 shkurt 2026 15:45 (CET) dy8cc0fokkti0k44p7c0fzw2uolnun2 3 407952 3058982 2026-10-23T06:51:56Z Robertsky 132102 Robertsky zhvendosi faqen [[Përdoruesi diskutim:Përzgjedhja Natyrore]] te [[Përdoruesi diskutim:ShrinkingUniverse]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Përzgjedhja Natyrore|Përzgjedhja Natyrore]]" to "[[Special:CentralAuth/ShrinkingUniverse|ShrinkingUniverse]]" 3058982 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Përdoruesi diskutim:ShrinkingUniverse]] 6vjjum77qsoruupllwad5dx8emko01p 2 407953 3058984 2026-10-23T06:51:56Z Robertsky 132102 Robertsky zhvendosi faqen [[Përdoruesi:Përzgjedhja Natyrore]] te [[Përdoruesi:ShrinkingUniverse]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Përzgjedhja Natyrore|Përzgjedhja Natyrore]]" to "[[Special:CentralAuth/ShrinkingUniverse|ShrinkingUniverse]]" 3058984 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Përdoruesi:ShrinkingUniverse]] pp7uhj92nhztrh1t7df1efk00a95o1s 2 407954 3058986 2026-10-23T06:52:56Z Robertsky 132102 Robertsky zhvendosi faqen [[Përdoruesi:Përzgjedhja Natyrore/sandbox]] te [[Përdoruesi:ShrinkingUniverse/sandbox]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Përzgjedhja Natyrore|Përzgjedhja Natyrore]]" to "[[Special:CentralAuth/ShrinkingUniverse|ShrinkingUniverse]]" 3058986 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Përdoruesi:ShrinkingUniverse/sandbox]] npoxnsq2iwg74uuznc7qrh6h691vto7 0 407955 3058987 2026-10-23T06:55:56Z ShrinkingUniverse 149758 Krijuar nga përkthimi i faqes "[[:en:Special:Redirect/revision/1380024202|Undine]]" 3058987 wikitext text/x-wiki   '''Undinët''' ose '''ondinët''' janë një lloj [[Zana (mitologji)|zanash]] elementare të shoqëruara me ujin, në [[Folklori evropian|mitologjin evropiane.]] [[Kategoria:Gabime CS1: Data ISBN]] [[Kategoria:Artikuj me lidhje të jashtme të vdekura përfundimisht]] [[Kategoria:Artikuj me lidhje të jashtme të vdekura]] qmex9fmcgn5tmgq298w6d0667b2ndd8 0 407956 3059022 2026-10-23T09:43:47Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: {{Short description|Klub basketbolli nga Kroacia}} {{Infobox basketball club | name = Split | nickname = | logo = | imagesize = | leagues = Liga Kroate<br />[[FIBA Europe Cup]] | founded = {{Start year and age|1945}} | history = '''KK Hajduk'''<br />(1945–1949)<br />'''KK Split'''<br />(1949–1967, 1997–present)<br />'''KK Jugoplastika'''<br />(1967–1990)<br />'''KK POP 84'''<br />(1990–1991)<br />'''KK Slobodna Dalmacija'... 3059022 wikitext text/x-wiki {{Short description|Klub basketbolli nga Kroacia}} {{Infobox basketball club | name = Split | nickname = | logo = | imagesize = | leagues = Liga Kroate<br />[[FIBA Europe Cup]] | founded = {{Start year and age|1945}} | history = '''KK Hajduk'''<br />(1945–1949)<br />'''KK Split'''<br />(1949–1967, 1997–present)<br />'''KK Jugoplastika'''<br />(1967–1990)<br />'''KK POP 84'''<br />(1990–1991)<br />'''KK Slobodna Dalmacija'''<br />(1991–1993)<br />'''KK Croatia Osiguranje'''<br />(1993–1997) | arena = [[Arena Gripe]] | capacity = 3,500 | location = [[Spliti|Split]], Kroaci | colors = Yellow and black | president = Ante Vukoviq | gm = Dejan Zhaja | coach = Damir Rançiq | captain = Ivan Perasoviq | championships = '''3''' [[EuroLeague|Evroliga]]<br />'''2''' Koraq Kupa<br />'''1''' Kampionate Kroat<br />'''6''' Kupa Kroate<br />'''6''' Kampionate Jugosllave<br />'''5''' Kupa Jugosllave | website = {{URL|www.kk-split.com/}} | h_body = FFCC00 | h_pattern_b = _bb_blacktrimnumbers | h_shorts = FFCC00 | h_pattern_s = | a_body = FFCC00 | a_pattern_b = _bb_trimnumbersonblack | a_shorts = 000000 | a_pattern_s = }} '''KB Spliti''' ({{lang-hr|KK Split}}) është klub basketbolli nga [[Spliti]]. ==Lojtarë të shquar== *{{flagicon|CRO}} [[Toni Kukoç]] *{{flagicon|CRO}} [[Dino Ragja]] *{{flagicon|CRO}} Zhan Tabak *{{flagicon|CRO}} Roko Ukiq *{{flagicon|ALB}} [[Ermal Kuqo]] *{{flagicon|MKD}} Petar Naumoski == Burime == {{reflist}} [[Kategoria:KB Spliti]] [[Kategoria:Klube basketbolli në Kroaci|Split]] [[Kategoria:Sporti në Split]] 1utiz4pb9w6qyqy1gytel7h6tv5lq6r 3059023 3059022 2026-10-23T09:44:32Z Mitrovica02 128863 Mitrovica02 zhvendosi faqen [[KK Split]] te [[KB Spliti]] 3059022 wikitext text/x-wiki {{Short description|Klub basketbolli nga Kroacia}} {{Infobox basketball club | name = Split | nickname = | logo = | imagesize = | leagues = Liga Kroate<br />[[FIBA Europe Cup]] | founded = {{Start year and age|1945}} | history = '''KK Hajduk'''<br />(1945–1949)<br />'''KK Split'''<br />(1949–1967, 1997–present)<br />'''KK Jugoplastika'''<br />(1967–1990)<br />'''KK POP 84'''<br />(1990–1991)<br />'''KK Slobodna Dalmacija'''<br />(1991–1993)<br />'''KK Croatia Osiguranje'''<br />(1993–1997) | arena = [[Arena Gripe]] | capacity = 3,500 | location = [[Spliti|Split]], Kroaci | colors = Yellow and black | president = Ante Vukoviq | gm = Dejan Zhaja | coach = Damir Rançiq | captain = Ivan Perasoviq | championships = '''3''' [[EuroLeague|Evroliga]]<br />'''2''' Koraq Kupa<br />'''1''' Kampionate Kroat<br />'''6''' Kupa Kroate<br />'''6''' Kampionate Jugosllave<br />'''5''' Kupa Jugosllave | website = {{URL|www.kk-split.com/}} | h_body = FFCC00 | h_pattern_b = _bb_blacktrimnumbers | h_shorts = FFCC00 | h_pattern_s = | a_body = FFCC00 | a_pattern_b = _bb_trimnumbersonblack | a_shorts = 000000 | a_pattern_s = }} '''KB Spliti''' ({{lang-hr|KK Split}}) është klub basketbolli nga [[Spliti]]. ==Lojtarë të shquar== *{{flagicon|CRO}} [[Toni Kukoç]] *{{flagicon|CRO}} [[Dino Ragja]] *{{flagicon|CRO}} Zhan Tabak *{{flagicon|CRO}} Roko Ukiq *{{flagicon|ALB}} [[Ermal Kuqo]] *{{flagicon|MKD}} Petar Naumoski == Burime == {{reflist}} [[Kategoria:KB Spliti]] [[Kategoria:Klube basketbolli në Kroaci|Split]] [[Kategoria:Sporti në Split]] 1utiz4pb9w6qyqy1gytel7h6tv5lq6r 0 407957 3059024 2026-10-23T09:44:32Z Mitrovica02 128863 Mitrovica02 zhvendosi faqen [[KK Split]] te [[KB Spliti]] 3059024 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[KB Spliti]] 72ubim5yqe10k5mwa3id8u1y6qncjn5 14 407958 3059025 2026-10-23T09:45:16Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: [[Kategoria:Klube basketbolli në Kroaci|Split]] [[Kategoria:Sporti në Split]] 3059025 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Klube basketbolli në Kroaci|Split]] [[Kategoria:Sporti në Split]] 4xx6dhmibykx0oyioje57ks3dtdx3p7 14 407959 3059027 2026-10-23T09:46:11Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: [[Kategoria:KB Spliti]] 3059027 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:KB Spliti]] ryh69d36ej0nthtdmvcdc5kvmrhp92t 0 407960 3059037 2026-10-23T10:10:41Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: {{short description|Futbollist shqiptar}} {{Infobox football biography | name = Arjan Xhumba | image = | fullname = Arjan Xhumba | height = 1.87 m | birth_date = 9 korrik 1968 | birth_place = [[Gjirokastër]], Shqipëri | currentclub = | clubnumber = | position = [[Defender (association football)|Central Defender]] | years1 = 1990–1992 | years2 = 1992–1994 | years3 = 1994–1997 | years4 = 1997–1998 | years5 = 1998–1999 | years6 = 1999–2004 | years7 = 2004–2005 | c... 3059037 wikitext text/x-wiki {{short description|Futbollist shqiptar}} {{Infobox football biography | name = Arjan Xhumba | image = | fullname = Arjan Xhumba | height = 1.87 m | birth_date = 9 korrik 1968 | birth_place = [[Gjirokastër]], Shqipëri | currentclub = | clubnumber = | position = [[Defender (association football)|Central Defender]] | years1 = 1990–1992 | years2 = 1992–1994 | years3 = 1994–1997 | years4 = 1997–1998 | years5 = 1998–1999 | years6 = 1999–2004 | years7 = 2004–2005 | clubs1 = [[KF Luftëtari|Luftëtari]] | clubs2 = [[PAS Giannina F.C.|PAS Giannina]] | clubs3 = [[Kalamata F.C.|Kalamata]] | clubs4 = [[Iraklis F.C. (Thessaloniki)|Iraklis]] | clubs5 = [[Enosis Neon Paralimni|Enosis Neon]] | clubs6 = [[PAS Giannina F.C.|PAS Giannina]] | clubs7 = [[Messiniakos F.C.|Messiniakos]] | caps1 = 59 | caps2 = 51 | caps3 = 57 | caps4 = 32 | caps5 = 38 | caps6 = 103 | caps7 = 22 | goals1 = 1 | goals2 = 1 | goals3 = 2 | goals4 = 1 | goals5 = 6 | goals6 = 6 | goals7 = 0 | nationalyears1 = 1989–2003 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]] | nationalcaps1 = 48 | nationalgoals1 = 0 | pcupdate = | ntupdate = }} '''Arjan Xhumba''' (lindur më [[9 korrik]] [[1968]]) është një ish-[[futbolli]]st [[Shqiptarët|shqiptar]] nga [[Gjirokastra]].<ref>{{cite news|url=https://argjiroja.net/ish-futbollisti-nga-gjirokastra-kunder-dukes-nuk-ka-cfare-jep-futbollit/|title=Ish futbollisti nga Gjirokastra kundër Dukës: Nuk ka çfarë i jep më futbollit|work=argjiroja.net|language=sq|date=21 janar 2018}}</ref> ==Burime== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Xhumba, Arjan}} [[Kategoria:Lindje 1968]] [[Kategoria:Futbollistë nga Gjirokastra]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Luftëtari]] [[Kategoria:Futbollistë në PAS Giannina FC]] [[Kategoria:Futbollistë në Iraklis Thessaloniki FC]] [[Kategoria:Futbollistë në Kategoria Superiore]] [[Kategoria:Futbollistë në Superliga Greke]] cqyzog7poypmnvhdj92vwirg5mr61s0 0 407961 3059039 2026-10-23T10:25:03Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: {{Short description|Futbollist shqiptar}} {{Infobox football biography | name = Ylli Shameti | image = 20160714 EL Austria vs Kukesi 1588.jpg | caption = Shameti (2016) | fullname = | birth_date = 7 qershor 1984 | birth_place = [[Gjirokastër]], Shqipëri | height = 1.87 m | position = [[Defender (association football)#Centre-back|Centre-back]] | currentclub = [[KF Tirana|Tirana nën–17]] (ndihmës) | youthyears1 = 200... 3059039 wikitext text/x-wiki {{Short description|Futbollist shqiptar}} {{Infobox football biography | name = Ylli Shameti | image = 20160714 EL Austria vs Kukesi 1588.jpg | caption = Shameti (2016) | fullname = | birth_date = 7 qershor 1984 | birth_place = [[Gjirokastër]], Shqipëri | height = 1.87 m | position = [[Defender (association football)#Centre-back|Centre-back]] | currentclub = [[KF Tirana|Tirana nën–17]] (ndihmës) | youthyears1 = 2000–2002 | youthclubs1 = [[KF Luftëtari|Luftëtari]] | years1 = 2002–2007 | clubs1 = [[KF Luftëtari|Luftëtari]] | caps1 = 77 | goals1 = 2 | years2 = 2007–2008 | clubs2 = [[KS Kastrioti|Kastrioti]] | caps2 = 24 | goals2 = 3 | years3 = 2008–2009 | clubs3 = [[KS Shkumbini|Shkumbini]] | caps3 = 28 | goals3 = 0 | years4 = 2009–2010 | clubs4 = [[KS Kastrioti|Kastrioti]] | caps4 = 38 | goals4 = 2 | years5 = 2010–2011 | clubs5 = [[KF Besa Kavajë|Besa]] | caps5 = 14 | goals5 = 1 | years6 = 2011–2012 | clubs6 = [[KF Tomori|Tomori]] | caps6 = 19 | goals6 = 3 | years7 = 2012–2013 | clubs7 = [[KF Luftëtari|Luftëtari]] | caps7 = 11 | goals7 = 0 | years8 = 2013–2019 | clubs8 = [[FK Kukësi|Kukësi]] | caps8 = 143| goals8 = 9 | years9 = 2019–2020 | clubs9 = [[SC Gjilani|Gjilani]] | caps9 = 0 | goals9 = 0 | totalcaps = 354 | totalgoals = 20 | nationalyears1 = 2002–2003 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare nën-19 e futbollit|Shqipëria nën-19]] | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 | manageryears1 = 2022–2023 | managerclubs1 = [[FK Kukësi|Kukësi]] (ndihmës) | manageryears2 = 2023 | managerclubs2 = [[FC Dinamo City|Dinamo City]] (ndihmës) | manageryears3 = 2023– | managerclubs3 = [[KF Tirana|Tirana nën–17]] (ndihmës) }} '''Ylli Shameti''' (lindur më [[7 qershor]] [[1984]]) është një ish-[[futbolli]]st dhe trajner [[Shqiptarët|shqiptar]].<ref>{{cite news|url=http://www.panorama-sport.com/kukesi-firmos-me-edon-hasanin-rinovon-kontraten-edhe-shameti/|title=Kukësi firmos me Edon Hasanin, rinovon kontratën edhe Shameti|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=30 korrik 2014|access-date=21 prill 2016}}</ref> ==Nderime== ;Kukësi<ref>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/players/ylli-shameti/98106/|title=Albania - Y. Shameti - Profile with news, career statistics and history - Soccerway|publisher=Soccerway|access-date=21 prill 2016|language=en}}</ref> *[[Kategoria Superiore]]: [[Kategoria Superiore 2016–17|2016–17]] *[[Kupa e Shqipërisë]]: [[Kupa e Shqipërisë 2015-16|2015–16]] *[[Superkupa e Shqipërisë]]: [[Superkupa e Shqipërisë 2016|2016]] ==Burime== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Shameti, Ylli}} [[Kategoria:Lindje 1984]] [[Kategoria:Futbollistë nga Gjirokastra]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Luftëtari]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Kastrioti Krujë]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Shkumbini]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Besa]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Tomori]] [[Kategoria:Futbollistë në FK Kukësi]] [[Kategoria:Futbollistë në SC Gjilani]] [[Kategoria:Trajnerë shqiptarë futbolli]] l6d0io9logacci6kpy4lliz1hjy0jlo 0 407962 3059045 2026-10-23T10:41:25Z Leutrim.P 113691 Leutrim.P zhvendosi faqen [[Inxhinieri gjeomjedisore]] te [[Inxhinieria gjeomjedisore]] 3059045 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Inxhinieria gjeomjedisore]] 8eltb0p63ebc5mtth0os1j14e0p8v0v 0 407963 3059046 2026-10-23T10:41:50Z Leutrim.P 113691 Faqja u ridrejtua te [[Inxhinieria gjeomjedisore]] 3059046 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Inxhinieria gjeomjedisore]] 8eltb0p63ebc5mtth0os1j14e0p8v0v 14 407964 3059054 2026-10-23T10:59:53Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: [[Kategoria:Bashki në Shqipëri]] 3059054 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Bashki në Shqipëri]] 3uooby7s2ml2y6myvln7n4sjn34dbqw 3 407965 3059055 2026-10-23T11:00:31Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3059055 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=Herculabo Llagas Macandog}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 23 tetor 2026 13:00 (CEST) rlia3w6u8n35sumuqsf4dw75i7tnw87